ગોપાલચમ્પૂ · અધ્યાય 1.15

[અનુષ્ટુભ્]
[30] કૃષ્ણશ્ ચ સાનન્દમ્ ઉવાચ-તદ્ અદ્ય નક્તમ્ એવાનવદ્યા સેયં વિદ્યા નિવેદ્યતામ્ ઇતિ બાહુ-યુગં ગૃહીત્વા સખિ-ગોષ્ઠીમ્ અનુ તાવ્ અમૂ નીત્વા બહલ-કુતૂહલ-વેષ્ટિતેન ચેષ્ટિતેન યાવદ્ વિરોચન-નિમ્લોચનાવસરં વાસરં ગમયામાસ ।
ઇતિ શ્રી-શ્રી-ગોપાલ-ચમ્પૂમ્ અનુ
ગર્દભાસુર-મર્દનં નામ
ચતુર્દશં પૂરણમ્
॥14॥
(15)
અથ પઞ્ચદશં પૂરણમ્
અપૂર્વાનુરાગ-ચર્યા-જાગર્યા
[1] અથ ગોલોક-યુવ-રાજઃ સખિભિઃ સહ રાજમાનઃ, સાયં પ્રત્યવસાય, માતુર્ આજ્ઞામ્ આદાય, વલિત-પ્રભાયાં ગોપ-રાજ-સભાયાં પ્રતિ-રજની-જનિત-સર્વાયત-પર્વાકૃતાભિપ્રાયે પ્રહર-પ્રાયે ગુરૂન્ અનુજ્ઞાપ્ય, તદ્ અન્યાન્ પ્રસ્થાપ્ય, મહાન્તઃ-પુરં પ્રાપ્ય, પ્રસૂ-નિદેશમ્ અવાપ્ય, સુબલ-મધુ-મઙ્ગલાદિભિર્ અન્તરઙ્ગ-સઙ્ગિભિઃ સઙ્ગતઃ સૂતાઙ્ગ-જાતાભ્યાં ચ તાભ્યામ્ અનુગતઃ પ્રાગ્-વર્ણિત-ગોકુલ-કમલ-પત્ર-સ્થિતં પરમ-સુખ-સત્રતયા પ્રમિતં શ્રી-રાધારામ-ધામ જગામ ।
[2] અકસ્માદ્ આગતે ચ તસ્મિન્ સસ્મિત-ક્રીડા-નર્મ-જુષામ્ અમૂષાં સમ્ભ્રમ-ભ્રમ-વિસ્મય-સ્મય-ત્રપા-પત્રપાદરાદર-હર્ષ-તર્ષાદયસ્ તે ભાવા યુગપદ્ એવ સમુત્પન્નાશ્ ચિત્રીયમાણતાં ચિત્રાયમાણતામ્ અપ્ય્ આચેરુઃ । અત્ર ચ,
અકસ્માદ્ આયાન્તં હરિમ્ અનુભવન્તી કિલ હ્રિયા
દશામ્ અક્ષ્ણોર્ નાના-દ્રુતમ્ અપિદધે સા નત-મુખી ।
મુદા સ્મેરા ભુગ્ના વિકસિતવતી કુઞ્ચિતવતી
સ-બાષ્પા સ્તબ્ધાભાભવદ્ ઇતિ સમં યા ન ઘટતે

[મન્દાક્રાન્તા]
[3] અથ પ્રગુણ-ગુણાલઙ્કૃતા કિઙ્કરી-તતિર્ વિતસ્તિ-દઘ્ન-રાઙ્કવાસ્ તરણેન તમ્ અતિવિસ્તીર્ણં મણિ-કીર્ણમ્ અલિન્દમ્ આસ્તીર્ણં ચક્રે । આસ્તીર્ણસ્ય ચ તસ્ય પ્રતીચી-પ્રચિત-સુલલિત-તુલિકાયાં પ્રાચી-મુખતયા સ્વયં નિવિશમાનઃ શુભ્રતારામ-ચામરાદિ-કરાભિઃ કિઙ્કરીભિઃ સેવ્યમાનઃ શ્રી-રાધાયા બહિર્ અપિ વિરાજમાન-પ્રાણઃ પાણિના તામ્ આદાય સ્વ-રસ-મિલિત-તદીય-રસ-વેણી-સમાપ્લવન-જીવનાનાં શ્રેણી-કૃતાનામ્ એણીદૃશાં ગણાગ્ર-દેશ-ગતતયા વામ-દેશે નિવેશયામાસ ।
[4] દક્ષિણતસ્ તુ કેવલ-તદીય-નવ-તરુણિમાવતાર-સમુચિત-સેવા-પ્રકાર-કામનારામ-પ્રથમ-વયસઃ સુબલાદિ-સવયસઃ । [5] યત્-પઙ્ક્તિ-દ્વયાન્તિમ-સીમ-મધ્ય-ગતૌ તન્-મિથુનાભિમુખતાભિરતૌ તાદૃશ-પ્રણય-સુકુમારૌ સૂત-કુમારૌ તસ્થતુઃ, યયો રાગ-તાલાદિ-સાહાયકાઃ સખાય એવ કેચન સચન્તે સ્મ ।
[6] યૌ ખલુ દ્વયોર્ અપિ તયોઃ સવયસામ્ આવલ્યોર્ અર્ધ-મણિસર-વલ્લ્યોર્ ઇવાગ્રિમ-સીમ-મધ્યમ્ અધિકૃત્ય મિથઃ શોભા-વિનિમય-શીલતયા નીલ-પીતતા-વિવેક-વ્યતિરેક-મય-મહા-નાયકાયમાનં સર્વત્ર પ્રથિત-દૃષ્ટિ-પ્રસાદમ્ અપિ મિથઃ સમર્પિત-નેત્ર-ત્રિભાગ-રાગં તન્-મિથુનમ્ અવલોકયન્તૌ દ્વિ-ત્ર-ક્ષણં ચિત્રવદ્ ઇવાસ્થિષાતામ્ ।
[7] તતશ્ ચ પ્રહસ્ય નવ-ઘન-શ્યામેનાદિ-શ્યમાનતયા સાવધાનતાં દધાનાવ્ આનન્દાદ્ ઉભાવ્ એવ સંહિતાઞ્જલિ-કરૌ નાન્દી-કરૌ બભૂવતુઃ ।
[8] તત્ર વસ્તુ-નિર્દેશઃ-
ઇમૌ ગૌરી-શ્યામૌ મનસિ વિપરીતૌ બહિર્ અપિ
સ્ફુરત્ તત્-તદ્-વસ્ત્રાવ્ ઇતિ બુધ-જનૈર્ નિશ્ચિતમ્ ઇદમ્ ।
સ કોઽ પ્ય્ અચ્છ-પ્રેમા વિલસદ્-ઉભય-સ્ફૂર્તિકતયા
દધન્ મૂર્તિ-ભાવં પૃથગ્ અપૃથગ્ અપ્ય્ આવિરુદભૂત્

[શિખરિણી]
[9] અથ નમસ્ક્રિયા,
શ્રીર્ આસાં ન તુલાં બિભર્તિ નિતરામ્ ઇત્ય્ ઉદ્ધવઃ કીર્તયન્
યાસામ્ અઙ્ઘ્રિ-રજો નનામ હરિણા યઃ સ્વેન તુલ્યો મતઃ ।
તાસાં તત્-પ્રિયતા-સુધાકર-તનું વિષ્વક્ ચકોરાયિતે-
નાનેનાનુગતાં સમસ્ત-મહિતાં વન્દાવહે રાધિકામ્

[શાર્દૂલવિક્રીડિતા]
[10] અથાશીઃ,
પ્રેમા યોઽ સૌ રાધિકા-કૃષ્ણ-યુગ્મં
સ્વાનન્દેન પ્લાવયિત્વા સખીશ્ ચ ।
શશ્વદ્ વિશ્વં પ્લાવયન્ સુપ્રસિદ્ધઃ
સોઽ યં બુદ્ધિં નઃ સમિદ્ધાં કરોતુ

[શાલિણી]
ઇતિ પરસ્પરં સ-વૈલક્ષ્ય-સ્મિતમ્ ઈક્ષિત્વા સ્થિતયોસ્ તયોઃ સ્નિગ્ધકણ્ઠ એવ સોત્કણ્ઠમ્ ઉવાચ-
[11] અથ શ્રી-કૃષ્ણ-જન્માદિ-માધુર્યવદ્ એવ શ્રી-રાધિકાયાસ્ તત્-તન્-માધુરી વર્ણનીયેતિ નિર્ણયેઽ પ્ય્ અતિવિસ્તીર્ણતા-સઙ્કોચનાય કિઞ્ચિદ્ એવ સૂચયિષ્યામઃ ।
[12] તત્ર શ્રીમદ્--ભાગવતે ખલ્વ્ એતદ્ ઉદ્ભાવિતમ્-
તત આરભ્ય નન્દસ્ય વ્રજઃ સર્વ-સમૃદ્ધિમાન્ ।
હરેર્ નિવાસાત્મ-ગુણૈ રમા-ક્રીડમ્ અભૂન્ નૃપ ॥ઇતિ॥ [ભ્પ્ 10.5.18]
[13] તચ્ ચૈવં વિશદયન્તિ-
જન્મારભ્ય હરેર્ વ્રજ-સ્થલમ્ અભૂદ્ વિશ્વ-ર્દ્ધિ-યુક્તં પુનર્
લક્ષ્મીણાં રમણાસ્પદં ચ તદ્-અધિષ્ઠાનાદ્ વિશિષ્યાજનિ ।
રાધા યાસુ લલાસ પૂર્ણ-શશભૃન્-મૂર્તીવ તારાસુ સા
કાન્તિઃ કિન્ત્વ્ ઇહ ચિત્ર-ભાવ-વલિતા યા કૃષ્ણ-પક્ષાધિકા

[શાર્દૂલ]
[14] બૃહદ્-ગૌતમીયેઽ પ્ય્ એષા સર્વતો લબ્ધ-વિશેષા પ્રસ્તૂયતે-
દેવી કૃષ્ણમયી પ્રોક્તા રાધિકા પર-દેવતા ।
સર્વ-લક્ષ્મી-મયી સર્વ-કાન્તિઃ સમ્મોહિની પરા ॥ઇતિ ।
[15] અલં-લક્ષ્મીણામ્ એતદ્-આદીનાં લક્ષ્મીણાં જન્મ ચ શ્રીમત્-પર્જન્યમ્ આરભ્ય ધન્યતયા લભ્યસ્ય પુરુષ-ત્રયસ્ય પરમાતુલ-સ્તોત્રાણાં માતુલ-ગોત્રાણાં યે ખલ્વ્ આમુષ્યાયણ-કુલતા-નિર્બન્ધિનઃ સમ્બન્ધિનસ્ તેભ્ય એવેતિ માગધાનામ્ અનુસન્ધાનં સ-યત્ની-ભૂય યજ્ઞ-પત્નીસ્ ત્યક્તવતસ્ તસ્ય તથાવ્યક્ત-મર્યાદતાન્યથા ન પર્યાપ્તતામ્ આપદ્યતે ।
[16] તદ્ એવં સ્થિતેષુ ચ શ્રી-રાધિકાયાસ્ તુ સર્વતોઽ પ્ય્ આઢ્ય-કુલીનાશ્ છ્રીમદ્-વૃષભાનુતયા લબ્ધ-ખ્યાતિકાન્ મહા-ગોપ-પયોનિધેર્ જન્મ સમ્મતમ્ ।
[17] અત્ર ચોપગાયન્તિ-
સત્યં બહુ-સુત-રત્ના- કરતાં ન પ્રાપ ગોપ-દુગ્ધાબ્ધિઃ ।
કિન્ત્વ્ અમૃત-દ્યુતિ-રાધા- લક્ષ્મી-જનનાદ્ અગાત્ પૂર્તિમ્

[આર્યા]
[18] સા ખલુ શ્રી-કૃષ્ણ-જન્મ-વર્ષાનન્તર-વર્ષે સર્વ-સુખ-સત્રે રાધા-નામ્નિ નક્ષત્રે જાતેતિ રાધાભિધીયતે ।
[19] જન્માનન્તરં તસ્યાઃ સન્-માધુરી ચેયં કૃતાવલોકેન લોકેન કીદૃગ્ ઇતિ પૃચ્છતઃ પ્રતિ નિરૂપિતા-
નવેન્દુર્ મૂર્તિર્ વા કનક-કમલં વક્ત્રમ્ અથવા
ચકોરૌ નેત્રે વા વિસરદ્-અમૃતં દૃષ્ટિર્ અથવા ।
અપીત્થં રાધાયાં યદિ જિત-તુલાયાં ન વલતે
વિકલ્પઃ કિં તર્હિ પ્રસજતિતરાં તત્-તદ્-ઉપમા

[શિખરિણી]
[20] આસ્તાં તાવદ્ અસૌ વ્રજ-લક્ષ્મીણાં પરમ-લક્ષ્મીર્ અખિલાશ્ ચ તાસ્ તથા વર્ણ્યન્તે । યથા-
હરિમ્ અનુ વિન્દતિ શશ્વલ્ લક્ષ્મીર્ ઇતિ યા તુ સર્વતઃ ખ્યાતા ।
તામ્ અપિ કિલ ગોપાયિતું ગોપી-સંજ્ઞા જયન્તિ તા લક્ષ્મ્યઃ

[આર્યા*]
કિં ચ-
કૃષ્ણાનુરૂપમ્ અપ્ય્ આસાં વયો-વૃદ્ધિઃ સમૃદ્ધ્યતે ।
યથા ચન્દ્રમસઃ પુષ્ટિસ્ તથા તસ્ય રુચામ્ અપિ

[અનુષ્ટુભ્]
[21] તત્ર કૌમાર-મધ્યમ્ અધ્યાસીનાયાં શ્રી-રાધિકાયાં તદાનીતનાનાં કેષાઞ્ચિન્ નારી-જનાનામ્ ઉત્પ્રેક્ષા યથા-પશ્ય પશ્ય,
અરુણિત-લઘુ-શાટી-ખણ્ડ-કમ્રાધરાઙ્ગી
શ્રવણ-ગલવ-રન્ધ્ર-પ્રોત-સુસ્પર્શ-સૂત્રા ।
રજસિ નિજ-સખીભિઃ ક્રીડયા લોલ-નેત્રા
મધુરિ-પુરતિ-બીજ-શ્રી-નિભા ભાતિ રાધા

[માલિની]
[22] તદ્ એવમ્ ઈદૃગ્-વયસિ પર્યવસિતે તદાદીનાં તાસાં સૌન્દર્ય-સારસ્ય પ્રચારઃ સર્વત એવ પ્રસર્પન્ માતર-પિતરાદિભિર્ નાપસર્પયિતુમ્ ઈશાઞ્ચક્રે ચિન્તયામાસે ચ, ન જાનીમહે, દુર્જનઃ કંસઃ કિં સમ્પ્રતિ સમ્પ્રતિપત્સ્યતે ઇતિ ।
[23] અથ પ્રત્યહમ્ એવ પ્રત્યેકમ્ અન્તઃ પરસ્પર-મિલિતાઃ સન્તશ્ ચ તે સર્વે વિચારિતવન્તઃ, સામ્પ્રતમ્ એવ પાત્રસાત્કર્તુમ્ એતાઃ સામ્પ્રતં । તત્રાપ્ય્ આસાં શ્રીમન્-નન્દ-નન્દનાદ્ અવરસ્ તુ ન વરતામ્ અર્હતિ । અવર એવ હિ સર્વઃ । તથા હિ-
કન્યા ધન્યતમા રમામ્ અપિ જિતાં કુર્વન્ત્ય્ અમૂર્ નન્દજઃ
સ્વસ્માદ્ ઊનદશાં રમા-રમણમ્ અપ્ય્ આસાદયન્ દૃશ્યતે ।
તસ્માત્ તુલ્યતયા સ એવ વરતામ્ અર્હત્ય્ અમૂષાં તદપ્ય્
આસ્તાં ધામ-સુહૃત્-પ્રિયાત્મ-તનય-પ્રાણા હિ નસ્ તત્કૃતે

[શાર્દૂલ]
[24] અથ, યદ્યપ્ય્ અધુના યજ્ઞ-સૂત્રમ્ અલબ્ધવતસ્ તસ્ય ન વિવાહાવસરઃ સમ્ભવતિ, તથાપિ સજ્જન-સમાજ્ઞામ્ આચાર્ય ભાષા-બન્ધશ્ ચ સન્ધાતવ્ય ઇતિ ।
[25] તદ્ એતદ્ વિચાર્ય સ્થિતાનાં તેષાં નિશ્ચયાવધારણ-પૂર્વકં તન્ નિવારણં પ્રતિ પૂર્વવદ્ એવ વસુદેવ-મન્ત્રણયા યન્ત્રિત-વિચાર-વર્ગતયાપિ ગર્ગઃ સર્વ-દર્શિતયા તદ્ ઇદં પરામમર્શ-
[26] તલ્-લીલા-ક્રમઃ ખલ્વ્ અયં દુરત્યયતયા મયાસુગમસ્ તલ્-લીલા-શક્તિ-પ્રયુતાનામ્ અસ્માકં ચ તત્ર પ્રત્યગ્-વદાચરણેઽ પિ નારદવન્ ન પ્રત્યવાયસ્, તથાપિ તથા પ્રથનીયમ્ યથા તાસાં ન પ્રત્યવાયઃ સ્યાદ્, આયત્યામ્ ઇષ્ટાપત્તિઃ સ્યાદ્, અખિલાયત્યાં પૂર્ન-તદ્-આપત્તિશ્ ચ સ્યાત્ ઇતિ ।
[27] તદ્ એવં વિમૃશન્ સ કિલ વિલમ્બમ્ અનવલમ્બમાનઃ શ્રી-વ્રજમ્ આજગામ । આગમ્ય ચ નિજમ્ ઉટજ-તટં સ-ધ્યાનમ્ અધ્યાસીનાં પૌર્ણમાસીં પ્રતિ જગામ । ગત્વા ચ સર્વમ્ એવેદં નિવેદ્ય પુનર્ નિવેદયામાસ, મયેદં તાવત્ કર્તવ્યમ્, ભવત્યા તુ તાસાં યથાન્યત્ર પત્યાદિ-વ્યવહારઃ સત્યાય ન કલ્પતે, કિન્તુ લોક-પ્રત્યાયન-માત્રાય તથા વ્યવહર્તવ્યમ્ ઇતિ ।
[28] તદ્ એવં તાં સમ્ભાષ્ય શ્રીમદ્-વ્રજરાજ-સમ્ભાષણં નિર્વાહ્ય, બાહ્યાવરણ-વાસિનામ્ આવાસેષુ બભ્રામ । તે ચ તમ્ આગતમ્ અકસ્માન્ નિશામ્ય શામ્યચ્-ચિન્તા-તમસઃ સ્વ-સ્વ-મનોરથ-લબ્ધયે લુબ્ધ-મનસઃ પ્રણામાદિભિઃ પરિપૂજ્ય કુશલમ્ અનુયુજ્ય પ્રચ્છન્નતયા તમ્ એવાર્થં પપ્રચ્છુઃ, ઇદં તાવચ્ છઙ્કિતં; તત્ર કિં કર્તવ્યમ્? ઇતિ ।
[29] સ તૂવાચ-વયમ્ ઇદં સર્વમ્ અપૂર્વં પૂર્વમ્ અપિ જાનીમહે । ઇદં ચ ભવદ્ભિઃ સમ્બદ્ધ્યમ્ અધ્યવસિતમ્, કિન્ત્વ્ એકા શઙ્કા શઙ્કુર્ ઇવ મઙ્ક્ષુ હૃદિ પરિવર્તતે । યદા ભવદ્-અઙ્ગ-જાતાઙ્ગનાનાં વ્રજ-રાજાઙ્ગજ-વર-કુમારેણ સહ સઙ્ગમઃ સ્યાત્, તદા નાતિવિલમબતઃ સર્વસ્યાપિ વ્રજસ્ય તદીય-ચિર-વિપ્રલમ્ભ-લમ્ભનં ભવિતા, કિમ્ ઉતામૂષામ્? કિં ચ, પ્રૌઢતામ્ ઊઢવતીનાં તુ સહજ-તદ્-અનુરાગ-સ્વાભાવ્યેનાદર્શનેઽ પ્ય્ ઉદ્ભવત્-તત્-સ્ફૂર્તીનાં ન કોઽ પિ તસ્માદ્ વિનિવર્તનં કર્તું સમર્થઃ સ્યાદ્ ઇત્ય્ અપિ કદર્થનાન્તરં ભવિષ્યતિ । તસ્માન્ નન્દ-કુલાવતંસાત્ કંસાચ્ ચ વઞ્ચયિતું ચઞ્ચલમ્ એવાન્યેભ્યઃ સમ્પ્રદાતવ્યા નવ્યાઃ કન્યકાઃ ।
[30] તદ્ એવમ્ આદિશ્ય પ્રસ્થિતે યદુ-પુરોહિતે તત્-કૃતોપદેશોપજાતાદરો નિજ-નિજ-કન્યા-ગોપન-પરો ગોપ-નિકરોઽ પિ તાસાં સમ્પ્રદાનાય સમ્પ્રદાનમ્ અન્વેષ્ટું સુષ્ઠુ ચિન્તામ્ અવાપ, કિન્તુ સન્તતમ્ અસ્ય સા લાલસા તુ નાલસા જાતા ।
[31] તદ્ એવમ્ એતાસાં સ્વ-તનયેન પરિણયનં પ્રતિ વ્રજપતિ-જમ્પતી ચ પૂર્વમ્ અતીવ તીવ્ર-સ્પૃહા-ગૃહીત-ચિત્તાવ્ આસ્તામ્ । વિશેષતસ્ તુ રાધાયા માધુર્ય-વિશેષાવધારણતઃ । કિન્તુ ગર્ગેણ તદ્વદ્ એવ નિરસ્તાવ્ ઇત્ય્ અસ્તમિત-પ્રયત્નાવ્ અભૂતામ્ ।
[32] અનુતાપસ્ તુ તયોર્ નાપજગામ, તદ્-ભ્રાતૃ-પર્યાયાશ્ ચ તદ્ એકાનુગતિ-મર્યાદયા પર્યાકુલાસ્ તાસાં કન્યાનામ્ સ્વ-પુત્રાય ન્યાસમ્ અન્યાયં મન્યમાનાસ્ તતઃ પરાઙ્-મુખા બભૂવુઃ । કિં બહુના? સર્વ એવ કેવલ-સ્નેહતસ્ તત્ર કૃષ્ણ-વરતાયામ્ એવ જાતેહતાં સંહિતવન્તઃ સમદૃશ્યન્ત । યતઃ-
યોગ્યેન યોગ્યસ્ય તુ નિત્ય-સઙ્ગમઃ
કસ્મૈ ન રોચેત ભૃશં સ-ચેતસે ।
રત્નેન હેમ્નઃ શરદા સરોઽ મ્ભસઃ
સિતાખ્ય-પક્ષેણ યથા સુધા-રુચેઃ

[ઉપજાતિ 12]
[33] વરતા-સમ્ભાવના-વિષયાણાં પિતૃ-વર્ગશ્ ચ તાદૃગ્ અપ્ય્ અનર્ગલ-કર્ણે-જપ-લબ્ધ-સંસર્ગ-ગર્ગ-વચન-સર્ગત એવ ભિન્ન-ચિત્તતામ્ આપ । [34] પુત્રાન્ અપ્ય્ અતિક્રમ્ય તત્ર સ્થિતાનાં કૃષ્ણ એવ હિ સુખસત્રાયતે ।
[35] તદ્ એવં જ્ઞાત-રહસ્યોઽ પિ નિર્ણીત-નીતિ-પ્રણીતયે રહસિ વ્રજ-રાજમ્ ઉપવ્રજ્ય સ ચ તત્-પિતૃ-વર્ગઃ પ્રતિસ્વમ્ એવ તમ્ અર્થમ્ અર્થયામાસ, [36] આમુષ્યકુલિકા કલિતા ધન્યાઃ ખલુ તાઃ કન્યાઃ કૃષ્ણન્યાસત એવ સ-ન્યાયતામ્ અર્હન્તિ । સ યદિ ભવદ્ભિઃ સ્વયમ્ અઙ્ગીક્રિયતે, તદા ભઙ્ગીભિઃ પ્રસઙ્ગમ્ અઙ્ગીક્રિયતામ્ અસ્માભિર્ ઇતિ ।
[37] વ્રજરાજસ્ તુ તદ્ આકર્ણ્યમ્ આકર્ણ્ય સ-નિશ્વાસમ્ ઇદં વિવર્ણતયા વર્ણિતવાન્, અસ્માભિઃ સ્વ-પુત્રાય સર્વથા ન તે સમ્બન્ધાઃ સન્ધાતવ્યાઃ, કિન્તુ યૂયમ્ અપીદં વિદાંકુરુતે । યત્ ખલુ યુષ્માકમ્ અપત્યાનિ યુષ્માકમ્ ઇવાસ્માકં સ્નેહ-સાતત્ય-વહાનિ સમુદ્વાહયિતવ્યાનિ ચ, તસ્માદ્ અસ્માભિર્ એવ તત્ર તત્ર સત્રા-કુર્વદ્ભિઃ પ્રયતનીયમ્ ।
[38] તદ્ એવં સ્થગિત-સમુલ્લાસે નિખિલે ચ વ્રજાવાસે વ્રજપત્ય્-અનુમત્ય્-અનુસારતસ્ તાસાં પિતરસ્ તદ્-વિતરમ્ આચરિતું રુચિં વિનાપિ બહિર્ ઉદ્યમમ્ આચરિતવન્તઃ । [39] તત્ કુમાર્યસ્ ત્વ્ અતિબાલ્ય-ચર્યા-પર્યાકુલતયા ન કિઞ્ચિદ્ અપિ ચિદ્-અમત્રતાં નિન્યિરે ।
[40] અથ યા કાચિદ્ વૃન્દાવન-ગહ્વરતઃ સાક્ષાત્ કિલ યોગમાયાયા વ્યાજતસ્ તાપસ્યાસ્ તત્ર ચાહ્વયતઃ પૌર્ણમાસ્યાઃ સમભ્યર્ણં અહર્-દિવં પ્રાયઃ કિમપિ મન્ત્રાયિતું આગન્ત્રી દૃશ્યતે; યા ચ માનુષ્ય્ અપિ દેવીયમાનેતિ વા દેવ્ય્ અપિ માનુષીયમાણેતિ વા લક્ષયિતું ન શક્યતે કિન્તુ સદ્-આનુકૂલતયા તદ્-વન-પાલિતાસિષા-ધયિષિત-કૃષ્ણ-લીલતા રાધાદિષુ ચ પરમ-સ્નેહ-લતા યસ્યામ્ અનુમીયતે, સા વૃન્દારિકેતિ નિજાખ્યાં પ્રખ્યાપયન્ત્ય્ અપિ જન-વૃન્દેન લાઘવાદ્ વૃન્દેતિ સ્વેનૈવ નામ્ના સમામ્નાયતે । સા ચ સમ્પ્રતિ સર્વ-શોચ્યતા-મય-તદ્-વાર્તા-શ્રવણાદ્ અતીવાર્તા તદ્-અભ્યાસમ્ એવાભ્યજગામ ।
[41] અભ્યાગતામ્ અથ તાં જપાર્થમ્ આસીનાપિ, પૌર્ણમાસી તૂર્ણમ્ ઉપવ્રજ્ય નમસ્કુર્વતીં પરિષ્વજ્ય શુભાશિષા ચ સંયુજ્ય સ્વચ્છમનાઃ પપ્રચ્છુઃ, કથ્યતાં કથમ્ અસમયમ્ ઇદં તવ સમાગમનમ્? ઇતિ ।
[42] વૃન્દાહ-ભગવતિ, પરમ્ આપદાં પદમ્ એકમ્ ઉત્પન્નમ્ અસ્તિ, કથં તવ નિશ્ચિન્તતા દૃશ્યતે?
[43] પૌર્ણમાસી ઉવાચ-કિં તાવચ્ ચિન્તા-કારણં તત્-પદમ્?
[44] વૃન્દાહ-હન્ત, યાઃ ખલુ નિત્યતયા કૃષ્ણસ્ય પ્રેયસ્ય ઇતિ શ્રૂયન્તે, તાસામ્ અપ્ય્ અન્ય-સમ્બન્ધઃ સનિર્બન્ધ ઇવ દૃશ્યતે ।
[45] પૌર્ણમાસી ઉવાચ-કથમ્ ઇવાયં પરામૃશ્યતે?
[46] વૃન્દાહ-તસ્યાનુબન્ધશ્ ચક્ષુષા સ્પૃશ્યતે ।
[47] પૌર્ણમાસી ઉવાચ-ન ભવિષ્યતિ તાસામ્ અન્યેનાન્યેન સંયોગ-સમ્બન્ધઃ, યતો મયા હિ માયયા પરા નિર્માય નિર્માસ્યતે તત્ર પ્રતિબન્ધઃ ।
[48] વૃન્દાહ-અથ તથાપિ લોકતઃ કલઙ્કઃ શઙ્કનીયઃ ।
[49] પૌર્ણમાસી ઉવાચ-ન સ્યાદ્ અપિ તસ્યાપિ સ્થિતિઃ, યતો મુનયઃ પુનર્ ઇદં ગાસ્યન્તિ-
નાસૂયન્ ખલુ કૃષ્ણાય
મોહિતાસ્ તસ્ય માયયા ।
મન્યમાનાઃ સ્વ-પાર્શ્વ-સ્થાન્
સ્વાન્ સ્વાન્ દારાન્ વ્રજૌકસઃ ॥[ભ્પ્ 10.33.39] ઇતિ ।
[50] અતએવ પુત્રોત્પત્ત્ય્-અભાવાત્ પાયયન્ત્યઃ શિશૂન્ પયઃ ઇત્ય્ અત્ર શિશૂન્ ઇત્ય્ એવ પયઃ ઇત્ય્ એવ ચ વક્ષ્યન્તિ, ન તુ સુતાન્ સ્તનમ્ ઇતિ । એતદ્ અપેક્ષયૈવ ક્વચિત્ પુત્રત્વ-વ્યપદેશશ્ ચ શ્રી-કૃષ્ણ-પરિહાસ-નિર્દેશશ્ ચ સઙ્ગંસ્યતે ।
[51] વૃન્દાહ-યદ્ય્ એવં તર્હ્ય્ અન્યેન તાસાં પાણિપીડનં પુનર્ અતીવ પીડનમ્ । યત્ર પ્રાયશ્ચિત્તાન્તરમ્ અપિ ન ચિન્તયન્તિ તન્ત્ર-વિદઃ, તત્ કથં સામ્પ્રતં સ્વ-વ્રતમ્ ઉપેક્ષસે?
[52] પૌર્ણમાસી સસ્મિતમ્ ઉવાચ-ભાવિન્ય્, એતદ્ અપિ ન ભાવિ, ત્વયા તુ રમ્યાનનતયા ગમ્યતામ્ ।
[53] વૃન્દા સાનન્દં પદારવિન્દયોઃ પતન્તી સાનુમોદં રુરોદ । સા તુ તાં નિરવહિત્થમ્ ઉત્થાપ્ય સાન્ત્વયિત્વા ગહનાય પ્રસ્થાપયામાસ ।
[54] અથ વૃન્દાપિ તથા વિશ્વસતી નિશ્વસતી ચ વિત્રાસ-રહિતા દ્વિત્રાહો-રાત્રાન્ ગમયામાસ । દિનાન્તરે તુ તાસામ્ ઉદ્વાહ-નિર્વાહમ્ આકર્ણ્ય વિવર્ણ-વદના પૌર્ણમાસ્ય્-અભ્યર્ણં પુનર્ અપિ તૂર્ણમ્ ઉપસ્થાના મૃતક-પ્રતીકા તસ્થૌ ।
[55] પૌર્ણમાસી ઉવાચ-કિમ્ ઇવ વૃત્તં વૃત્તમ્ યસ્માદ્ ભવત્ય્ ઉદ્વૃત્ત-ચિત્તા દૃશ્યતે?
[56] વૃન્દાહ-મમ મુખતઃ કાચિદ્ અપ્ય્ ઉક્તિર્ ન વ્યક્તીભવતિ, કિમ્ ઇવ વક્તવ્યમ્?
[57] પૌર્ણમાસી ઉવાચ-પઙ્કજાક્ષિ, ન કાચિદ્ અપિ શઙ્કા મનસિ શઙ્કનીયા ।
[58] વૃન્દા સ-રૂક્ષ-હાસમ્ આહ-ભગવતિ, કથમ્ ઇવ?
[59] પૌર્ણમાસી ઉવાચ-યદ્ અદ્યાપ્ય્ અસિદ્ધ-નિર્વાહ એવ તાસાં વિવાહઃ ।
[60] વૃન્દાહ-વિચક્ષણે, તમ્ એતં ચાક્ષુષમ્ એવ વિધાય સર્વેઽ પ્ય્ આચક્ષતે ।
[61] પૌર્ણમાસી ઉવાચ-સમ્પ્રતિ તા બાલિકાઃ કુત્ર?
[62] વૃન્દાહ-તદ્ ઇદમ્ અપિ શ્રુતમ્, યદ્ અતિબાલકતયાવગતાઃ પિતૃ-ગેહ એવ તા નિધાય તે ગતા ઇતિ ।
[63] પૌર્ણમાસી સ-પ્રણય-રોષમ્ ઉવાચ-અથ કથં મત્-કથનં ન પ્રત્યેષિ યત્ કિંવદન્તીમ્ એવ મુહુર્ વદન્તી વર્તસે?
[64] વૃન્દા સાનન્દમ્ ઉવાચ-ભગવતિ, તદ્ એતદ્ ઋતમ્ અનૃતમ્ એવ ભવતુ, કિન્તુ મયા નાયં સન્ધિર્ અનુસન્ધીયતે ।
[65] પૌર્ણમાસી સહાસમ્ ઉવાચ-ન લોકેનાતથ્યં કથ્યતે, ન ચ ગ્રથ્યતે સ્મ તાસામ્ ઉદ્વાહ-બન્ધહ્ ।
[66] વૃન્દાહ-નેદં ચ બુધ્યે ।
[67] પૌર્ણમાસી ઉવાચ-યુક્તમ્ એવેદમ્, યતઃ-
ત્વય્ય્ અપિ લીલા-શક્ત્યામ્, અવસર-નામ્ની ભવેદ્ વિભોઃ શક્તિઃ ।
ત્વામ્ અપિ યા ભ્રમયન્તી, તસ્મિંસ્ તસ્મિન્ પ્રવર્તયતિ

[ઉદ્ગીતિ]
[68] વૃન્દા સ-કાકુ પ્રાહ-તર્હિ સ્વયમ્ એવેદં રહસ્યં પ્રકાશ્યતામ્?
[69] પૌર્ણમાસી ક્ષણં હસિત્વા નીચૈર્ ઉવાચ-યુગપદ્ એવ, દેવિ, સર્વેષુ તાદૃગ્-દુઃસ્વપ્ન એવ કેવલં જાગર-કલ્પતયા મયા કલ્પિતઃ ।
[70] વૃન્દા વિશ્વસ્ય નિશ્વસ્ય ચ પુનર્ ઉવાચ-તથાપિ તાસાં તથા ખ્યાતિર્ અપિ ન યુક્તા ।
[71] પૌર્ણમાસી ઉવાચ-સાપિ ન ભવિષ્યતિ, યતો મુનય એવ પુનઃ પુનર્ ઇદં ગાસ્યન્તિ, તત્ર તપન્યાં તાઃ પૃચ્છતીઃ પ્રતિ દુર્વાસાઃ, સ વો હિ સ્વામી [ગ્તુ 2.27] ઇતિ; રાસપ્રસઙ્ગે ચ ભગવાન્ બાદરાયણિઃ, કૃષ્ણવધ્વઃ [ભ્પ્ 10.33.7] ઇતિ; ઉદ્ધવ-સન્દેશે સ્વયં શ્રી-કૃષ્ણ એવ ચ, બલ્લવ્યો મે મદાત્મિકાઃ [ભ્પ્ 10.46 ।3] ઇતિ । તદ્ ઇદં ગચ્છોદ્ધવ વ્રજં સૌમ્ય પિત્રોર્ નઃ પ્રીતિમ્ આવહ ઇતિ વલ્લભાભિમાનિતામ્ આત્મનિ વ્યજ્ય શ્રી-કૃષ્ણસ્ય વચનં બ્રાહ્મણાદીનાં મમ બ્રાહ્મણીત્ય્ આદિવત્ । તથા, મામ્ એવ દયિતં પ્રેષ્ઠમ્ આત્માનં મનસા ગતાઃ [ભ્પ્ 10.46 ।4] ઇતિ પ્રચુરં પ્રચુરતાર્ધ-પદ્યેન ચ તાભિર્ અપિ બહિર્-દૃષ્ટ્યા પરં તત્ર ક્વચિદ્ ઉપપતિત્વં પ્રતીયતે, શશ્વદ્ અન્તર્-દૃષ્ટ્યા તુ પતિત્વમ્ એવાનુભૂયત ઇતિ સૂચ્યતે, યથા ચ, અપિ બત
મધુ-પુર્યાં આર્ય-પુત્રોઽ ધુનાસ્તે? ઇતિ ।
અથાગમે ચ મન્ત્ર-દ્રષ્ટારો ગોપી-પદાનન્તરં જનેત્ય્ અસ્યાન્તે વલ્લભેતિ । [72] તદ્ ઇદં ત્રિધા નિરુક્તમ્ અપ્ય્ આગમસ્ય રહસ્ય-રીતિતયા ક્રમાત્ પૂર્વ-પૂર્વ-પક્ષસ્ય તૂત્તર-પક્ષત્વં વ્યઞ્જિતમ્ । યથા ગૌતમીય-તન્ત્રે,
ગોપીતિ પ્રકૃતિં વિદ્યાજ્ જનસ્ તત્ત્વ-સમૂહકઃ ।
અનયોર્ આશ્રયો વ્યાપ્ત્યા કારણત્વેન ચેશ્વરઃ ।
સાન્દ્રાનન્દં પરં જ્યોતિર્ વલ્લભત્વેન કથ્યતે ॥
અથવા ગોપી પ્રકૃતિર્ જનસ્ તદ્-અંશ-મણ્ડલમ્ ।
અનયોર્ વલ્લભઃ પ્રોક્તઃ સ્વામી કૃષ્ણાખ્ય ઈશ્વરઃ ॥
કાર્ય-કારણયોર્ ઈશઃ શ્રુતિભિસ્ તેન ગીયતે ॥
અનેક-જન્મ-સિદ્ધાનાં ગોપીનાં પતિર્ એવ વા ।
નન્દ-નન્દન ઇત્ય્ ઉક્તસ્ ત્રૈલોક્યાનન્દ-વર્ધનઃ ॥ઇતિ ।
[73] અત્ર પ્રથમા પ્રકૃતિઃ પ્રધાનમ્, દ્વિતીયા સ્વરૂપ-શક્તિઃ । તત્ત્વાનિ મહદ્-આદીનિ અંશાઃ,
જ્ઞાન-શક્તિ-બલૈશ્વર્ય-વીર્ય-તેજાંસ્ય્ અશેષતઃ ।
ભગવચ્-છબ્દ-વાચ્યાનિ વિના હેયૈર્ ગુણાદિભિઃ ॥
ઇતિ વિષ્ણુ-પુરાણોક્તાઃ [વિપ્ 6.5.79] । અનેક-જન્મ-સિદ્ધાનાં ઇતિ, બહૂનિ મે વ્યતીતાનિ જન્માનિ તવ ચાર્જુન [ગીતા 4.5] ઇતિ શ્રી-ભગવદ્-ગીતા-વદનાદિત્વમ્ એવ બોધયતિ, પતિર્ એવ ઇતિ કદાચિદ્ ઉપપતિત્વ-વ્યવહારસ્ તુ માયિક એવેત્ય્ અર્થઃ । વા-શબ્દસ્ ત્વ્ અસ્યૈવોત્તર-પક્ષતા-બોધનાય ।
[74] અતએવાપ્રકટ-લીલાયાં પ્રકટમ્ એવ બ્રહ્મ-સંહિતા તથાનુસંહિતવતી યત્ર બ્રહ્મા પ્રાહ-
આનન્દ-ચિન્-મય-રસ-પ્રતિભાવિતાભિસ્
તાભિર્ ય એવ નિજ-રૂપતયા કલાભિઃ ।
ગોલોક એવ નિવસત્ય્ અખિલાત્મ-ભૂતો
ગોવિન્દમ્ આદિ-પુરુષં તમ્ અહં ભજામિ ॥ઇતિ॥[5.48] ।
[75] અત્ર કલાત્વાન્ નિજ-રૂપત્વે સ્વતઃ-સિદ્ધેઽ પિ નિજ-રૂપતયેતિ પુનર્ ઉપાદાનમ્, ન તુ પ્રકટ-લીલા-મધ્યવત્ પરકીયાભાસતયોપલક્ષિતાભિસ્ તાભિર્ ઇત્ય્ અર્થ-જ્ઞાપનાર્થમ્ ।
[76] તથા ચ તત્રૈવ શ્રિયઃ કાન્તાઃ કાન્તઃ પરમ-પુરુષઃ ઇત્ય્ અત્ર યુક્તિં ચ દર્શિતવાન્ । શ્રી-પરમ-પુરુષયોર્ ઔપપત્યં નાસ્તીતિ । કાશી-ખણ્ડે ચ ધર્મ-રાજઃ, ગોપી-પતે યદુ-પતે વસુદેવ-સૂનો ઇતિ । સઙ્ગીત-શાસ્ત્રે ચ, ગોપી-પતિર્ અનન્તોઽ પિ વંશ-ધ્વનિ-વશં ગતઃ ઇતિ । ભવિષ્યત્-કાવ્યેષુ શ્રી-ગીત-ગોવિન્દે પત્યુર્ મનઃ કીલિતમ્ ઇતિ ।
[77] એતદ્ અભિપ્રાયેણૈવ લક્ષ્ય-ભેદેનોક્તમ્-
ત્વામ્ અપ્રાપ્ય મયિ સ્વયં-વર-પરાં ક્ષીરોદ-તીરોદરે
શઙ્કે સુન્દરિ કાલ-કૂટમ્ અપિબન્ મૂઢો મૃડાનીપતિઃ ।
ઇત્થં પૂર્વ-કથાભિર્ અન્ય-મનસો વિક્ષિપ્ય વક્ષોઽ ઞ્ચલં
રાધાયાઃ સ્તન-કોરકોપરિ મિલન્-નેત્રો હરિઃ પાતુ વઃ ॥ઇતિ ।
અન્યત્ર ચ, ગોપી-ભર્તુઃ પદ-કમલયોર્ દાસ-દાસાનુદાસઃ ઇતિ । ભગવચ્-છઙ્કરાચાર્ય-કૃતે યમુના-સ્તોત્રે ચ, વિધેહિ તસ્ય રાધિકા-ધવાઙ્ઘ્રિ-પઙ્કજે રતિમ્ ઇતિ ।
[78] લલિત-માધવે શ્રી-રાધિકાદીનાં તથા-વર્ણનં તુ સ્ફુટમ્ એવ નિર્વર્ણિતમ્ । ઉજ્જ્વલ-નીલમણૌ સાક્ષાત્-કથનયા કુમારિકાણાં સાક્ષાદ્ અન્ય-સમ્બન્ધાભાવ-પ્રથનયા ચ પરાસામ્ અપિ યદ્ એવ સમૃદ્ધિમદ્-આખ્ય-સમ્ભોગે લલિત-માધવાનુસારેણ સ્ફુટમ્ અઙ્ગીકૃતમ્ અસ્તિ ।
ભાવાર્થ-દીપિકાયાં ચ, ઋષભસ્ય જગુઃ કૃત્યાનિ [ભ્પ્ 10.33.21] ઇત્ય્ અત્ર ઋષભસ્ય પત્યુઃ ઇતિ કૃષ્ણવધ્વઃ ઇતિ સ્વયમ્ ઉક્તમ્ ઇદમ્ એવ પતિત્વં શ્રી-પરીક્ષિત્-પ્રશ્નોત્તરે પત્ય્-અન્તરાભ્યુપગમ-વાદેનૈવ હિ બહિર્-અઙ્ગાનામ્ બોધાય પરમાત્મતયા શ્રી-બાદરાયણિના બોધિતમ્: ગોપીનાં તત્-પતીનાં ચ સર્વેષામ્ અપિ ચ દેહિનામ્ । યોઽ ન્તશ્ ચરતિ સોઽ ધ્યક્ષઃ એષ ક્રીડન-દેહ-ભાક્ ॥[ભ્પ્ 10.33.35] ઇત્ય્ અત્રાનતરઙ્ગાન્ પ્રતિ ત્વ્ અયમ્ અર્થઃ: ગોપીનાં કાશ્ચિદ્ વ્યૂઢાઃ કાશ્ચિદ્ અવ્યૂઢા ઇતિ દ્વિધાત્ર લોક-માત્ર-પ્રસિદ્ધાનાં વસ્તુતસ્ તુ નિત્ય-સિદ્ધાનાં સર્વતઃ શ્રેયસીનાં તત્-પ્રેયસીનામ્ અન્યાસામ્ અપિ નાના-ભાવ-સમૃદ્ધાનાં કુમારીતરુણી-વૃદ્ધાનાં, તથા યથા-સમ્ભવં તાસાં પતીનાં તદ્-ઉપલક્ષિતતયા કુમાર-તતીનાં,
કિં બહુના? સર્વેષામ્ અપિ તદ્-એક-જીવાનાં વ્રજ-જીવાનાં યાનિ તત્-તદ્-ઉપચિતતાચિત-તદીય-ક્રીડા-સાધન-દેહાનિ, તદ્-આસક્તઃ સન્ન્ અન્તઃ-શબ્દાભિહિતે મહિતે જગન્-નેત્રાદ્ અન્તર્-હિતે સદાભવે સ્વ-વૈભવે યશ્ ચરતિ ક્રીડતિ । સ એષ એવાધ્યક્ષઃ કદાચિજ્ જગત્-પ્રત્યક્ષઃ સન્ ક્રીડતિ । તસ્માન્ નિજ-પ્રેયસીભિઃ સમમ્ અનાદિત એવ મિથુનતેતિ કથનાદ્ ઔપપત્યમ્ અસ્ય નોપપત્ત્ય્-અર્હમ્, કિન્તુ પરમ-વ્યોમાધિપ-લક્ષ્મી-નારાયણવદ્ દામ્પત્યમ્ એવ તદ્-અર્હં ભવતીતિ ।
તદ્ ઇદં, જયતિ જનનિવાસઃ [ભ્પ્ 10.90.48] ઇત્ય્ આદૌ વ્રજ-પુર-વનિતાનાં વર્ધયન્ કામ-દેવમ્ ઇતિ પુર-વનિતાભિઃ સહ તાસાં સહ-પાઠાદ્ દ્રષ્ટવ્યમ્ । શ્રીમાન્ ઉદ્ધવસ્ તુ, એતાઃ પરં તનુ-ભૃતો ભુવિ ગોપ-વધ્વઃ [ભ્પ્ 10.47.58] ઇત્ય્ આદાવ્ આસામ્ અનુગતિં મુમુક્ષુ-મુક્ત-મદ્-વિધ-ભક્તા અપિ વાઞ્છન્તિ ઇત્ય્ ઉક્ત્વા કૃષ્ણે પરમાત્મનિ વૃન્દાવન-ચર્ય ઇમાઃ ક્વ, તદ્-ઈદૃશ-ભાવ-વ્યભિચાર-દૃષ્ટાસ્ ત્વ્ અન્યે ક્વેતિ વદન્ કૃષ્ણે પરમાત્મનિ હ્ય્ એષ રૂઢ-ભાવ ઇતિ પ્રત્યક્ષતો દર્શયન્ન્ આસુ માહાત્મ્ય-વિશેષં દર્શયતિ, નાયં શ્રિયોઽ ઙ્ગે [ભ્પ્ 10.47.60] ઇત્ય્ આદૌ શ્રી-પ્રભૃતિભ્યઃ પુનર્ અપિ વિશેષયતિ ચ ।ઽ
[79] અથ સાનન્દાપિ વૃન્દા પુનઃ પપ્રચ્છ-કથમ્ ઈદૃશી પ્રક્રિયા નાતિપ્રિયા, નાન્યથા ક્રિયતે સ્મ ભવત્યા? ભવત્યાઃ ખલુ નાશક્યં તર્ક્યતે ।

[80] પૌર્ણમાસી ઉવાચ-રસ-વિશેષ-સમ્પાદયિત્રી લીલાવશ્યકતાવસર-વૈચિત્રીયં સીતાયા રાવણ-ગૃહ-ગતિવન્ નાસ્માભિર્ અપ્ય્ અન્યથા કર્તું શક્યતે । રસ-વિશેષશ્ ચૈવમ્ એવ સઙ્ગચ્છતે । ભ્રમ-જનિતત્વાદ્ અશ્લીલતા-વિશ્લિષ્ટે પર-સમ્બન્ધસ્યાભાસ-માત્રે દૃષ્ટે સતિ તાસાં પર-નિવારણ-કુણ્ઠિતાનામ્ ઉત્કણ્ઠા-વર્ધનતઃ સ્ફુરદ્-અખર્વ-સુખ-ગત્યાં સર્વાયત્યાં વિશ્રાન્ત-ભ્રમ-નિતાન્ત-સ્થિરતા-નિરત-કાન્ત-પ્રાપ્તિતસ્ તસ્યાતીવ દીપ્તતા-પ્રાપ્તિર્ ઇતિ । તથા ચ ભવિષ્યત્-કાવ્યેષુ શ્રીમદ્-ઉજ્જ્વલ-નીલમણૌ પ્રમાણી-કૃતં પ્રાચાં મતમ્ । તત્ર મૂલં યથા-
લઘુત્વમ્ અત્ર યત્ પ્રોક્તં તત્ તુ પ્રાકૃતનાયકે ।
ન કૃષ્ણે રસનિર્યાસસ્વાદાર્થમ્ અવતારિણિ ॥[1.21] ઇતિ ।
પ્રમાણં યથા,
નેષ્ટા યદ્ અઙ્ગિનિ રસે કવિભિર્ પરોઢા
તદ્ ગોકુલામ્બુજદૃશાં કુલમ્ અન્તરેન ।
આશાંસયા રસવિધેર્ અવતારિતાનાં
કંસારિણા રસિકમણ્ડલશેખરેણ ॥[5.3] ઇતિ ।
[81] અત્ર રસોત્કર્ષસ્ય તર્ષત એવ કંસારિણાવતારિતાનામ્ ઇતિ તાસાં નિત્યં તન્-નિજ-પ્રેયસીતયા વિહારસ્, તદ્-અવતાર-સમય એવ તુ રસ-મય-મહોત્કર્ષાય માયયા પરોઢ-વ્યવહાર ઇત્ય્ અતો ન દોષઃ, પ્રત્યુત પરમ-ગુણ એવેતિ ભાવઃ । ઇહ ચાવતારિતાનામ્ ઇતિ દેવી-ચરતાં સાધારણ-લક્ષ્મી-ચરતાં ચ ન પ્રચારયતિ, નાયં શ્રિયોઽ ઙ્ગ ઉ નિતાન્ત-રતેઃ પ્રસાદઃ સ્વર્-યોષિતાં નલિન-ગન્ધ-રુચાં કુતોઽ ન્યાઃ? [ભ્પ્ 10.47.60] ઇત્ય્ અનેન વિરોધાત્ । તેનૈવાન્યતમતાન્યથા-કારિતયા તદીય-પરમ-લક્ષ્મીત્વમ્ એવ તાસાં લક્ષ્યત ઇતિ ।
તદ્ એવં ચ નિરૂપ્ય પુનર્ અપ્ય્ આહ સ્મ-તાદૃશં પરમ-રહસ્યમ્ આકાશાય ચ ન પ્રકાશનીયમ્ । કિન્તુ-
રાધાદીનાં કેવલાનાં કેવલો નન્દ-નન્દનઃ ।
વરઃ સ્યાત્ કેવલં તસ્માત્ કે બલાત્ કુર્યુર્ અન્યથા?

[અનુષ્ટુભ્]
યતઃ,
વ્રજ-લક્ષ્મી-જનતાયા હરિર્ ઇહ રમણઃ પરં ન પરઃ ।
કથમ્ અથ ચકોર-જાતેર્ વૃત્તિશ્ ચન્દ્રાદ્ ભવેદ્ અન્યઃ?

[ઉપગીતિ]
[82] અથ વૃન્દા તુ, ભવતુ યાથાકથાચં । યદ્ ઇદમ્ આચિતમ્, તદ્ આચિતમ્ એવ । કિન્ત્વ્ આયત્યાં સર્વ-સુખ-સમુત્થાપનં ભવદ્-અભ્યુત્થાનમ્ એવ ગત્ય્-અન્તરાય ભવિતા ઇતિ પ્રાર્થ્ય નમસ્કૃત્ય ચ ચલિતા ।
[83] પૌર્ણમાસી તુ પ્રાહ-
અવચમ્ અવોચમ્ ઉવાચ ચ, વચ્મિ હિ વક્તાસ્મિ વક્ષ્યામિ ।
ઉચ્યાસમ્ ઇદં વચ્યાં વચાનિ નો ચેદ્ અવક્ષ્યં ન

[અનુષ્ટુભ્]
[84] તદ્ એવં તાસાં ખેલા-માત્ર-વિલાસિનીનાં સ્વ-વાસિનીનાં માતર-પિતરાદિભિર્ અન્તઃ-પુર્યામ્ અસૂર્યમ્પશ્યતયા ધૂતાકર્ણન-કૃષ્ણ-વર્ણનતયા ચ પરિતઃ પરીતં વારિતાનામ્ અપિ દીપ્યમાન-કૈશોર-સામીપ્ય-સમિદ્ધઃ સ્વ-ભાવ-સિદ્ધઃ કૃષ્ણ-ભાવઃ સ્વયમ્ ઉદ્ભૂતવાન્ વારિદા-ગમન-સમયં સમયા કાસાઞ્ચિદ્ વલ્લી-જાતીનાં પલ્લવ ઇવ । યતઃ-
હૃદયમ્ અનઙ્ગસ્ તાસામ્ અવિશદ્ વયસઃ ક્રમાદ્ એવ ।
શ્યામાઙ્ગઃ સ તુ સાઙ્ગં વિવેશ સહસા તતઃ પૂર્વમ્

[અનુષ્ટુભ્]
[85] દૃષ્ટાન્તયન્તિ ચેદમ્-
આસીદ્ આસુ હરેઃ સ્ફૂર્તિર્ દર્શન-શ્રવણે વિના ।
યથાન્તઃપુર-રુદ્ધાસુ કન્યાસુ મદનોદ્ગમઃ

[અનુષ્ટુભ્]
[86] અતએવોક્તમ્-
નવ્ય-યૌવનતઃ પૂર્વં કૃષ્ણે તાસાં તુ યા રતિઃ ।
તસ્યાં નાતિશયોક્તિઃ સા સ્વ-ભાવોક્તિસ્ તુ મન્યતામ્

[અનુષ્ટુભ્]
[87] તદા ચ, યદા પ્રસઙ્ગ-સઙ્ગત્યા કૃષ્ણેતિ વર્ણ-દ્વયં કર્ણાભ્યર્ણમ્ આપદ્યતે, વંશી-વાદ્યં વા, તદા તમ્ એવ પશ્યન્ત્ય ઇવ હૃષ્યન્ત્યઃ પુનર્ અપ્ય્ અપશ્યન્ત્યસ્ તાપમ્ આપ્નુવન્તિ સ્મ, કિન્તુ કઞ્ચિત્ પ્રતિ ન કિઞ્ચિત્ પ્રકાશયામ્ આસુઃ । ચેતસિ તુ ભાવયામ્ બભૂવુઃ, યથા-
યઃ કૃષ્ણ-નામાક્ષર-માધુરી-ઝરૈર્
આસ્વાદ્યતે વેણુ-કલી-રસૈર્ અપિ ।
સ એવ એકામ્બુદ-રોચિર્ એષ મે
કઃ સ્વાન્તમ્ ઉચ્ચૈઃ કુરુતે પુરુ-વ્યથામ્?

[ઉપજાતિ 12]
[88] તત્ર ચ શ્રી-રાધાયા ભાવના, યથા-
યાતે કૃષ્ણેતિ શબ્દે શ્રુતિ-પથમ્ અમૃતાદ્ અપ્ય્ અતિસ્વાદ-યુક્તે,
વંશી-વાદ્યે ચ શશ્વન્ મનસિ સપદિ યઃ સ્ફૂર્તિમ્ આપ્નોતિ સોઽ યમ્ ।
આજન્માભ્યાસ-હીનોઽ પ્ય્ અતિસુપરિચિત-પ્રાય એવેતિ ભાતિ
પ્રાપ્તિ-વ્યાવૃત્તિતસ્ તુ પ્રસભમ્ અચિરતો નેષ્યતિ પ્રાણવર્ગમ્

[સ્રગ્ધરા]
[89] પુનશ્ ચ સમ્પ્રતિ સ્વયમ્ એવ પરસ્પરમ્ ઇવાહ-રાધે, કિમ્ ઉદગ્રં વ્યગ્રચિત્તાસિ? રાધિકે, તદ્ એતન્ નાવદધાસિ ચેદ્ અવધાનં વિધેહિ ।
શ્રવ્યાણાં સ્વાદ-સારં શ્રુતિર્ અનુમનુતે યત્ તુ યદ્ વા સુધાબ્ધેર્
મન્થાલ્ લબ્ધં, રસજ્ઞા સુખ-હૃદિજ-સુખં ચિત્ત-વૃત્તિર્ યદ્ એવ ।
કિં તત્ કૃષ્ણેતિ વર્ણ-દ્વયમ્ અયમ્ અથવા કૃષ્ણ-વર્ણ-દ્યુતીનામ્
આજીવ્યઃ કોઽ પિ શશ્વત્ સ્ફુરતિ નવ-યુવેત્ય્ ઊહયા મોહિતાસ્મિ

[સ્રગ્ધરા]
[90] એવં શ્રી-કૃષ્ણસ્ય ચ તદીય-પ્રચરિષ્ણુ-તત્-તદ્-ગુણ-ભવિષ્ણુ-તૃષ્ણસ્ય ભાવ-રમ્યતા ગમ્યતામ્-
નામ્નિ શ્રોત્રં સદન-સરણૌ નેત્રમ્ આમોદ-પૂરે
ઘ્રાણં પૃષ્ઠે વપુર્ અપિ ગુણે સૂક્તમ્ આસાં મદીયમ્ ।
માં પ્રોજ્ઝ્યાસીદ્ દ્રુતમ્ ઇતિ હરિઃ સ્વીય-દોષં વિચારાત્
પ્રત્યાખ્યાય સ્ફુટમ્ અનુસરં તત્ર ચિત્રાયતે સ્મ

[મન્દાક્રાન્તા]
રાધાઋક્ષે ક્વચન ગણકે નાન્તિકાદ્ વર્ણ્યમાને
દૃષ્ટ્વા રાધાં ઘટયતિ જને સઞ્જનં સ્વસ્ય દૂરાત્ ।
રાધા-ગેહાન્ મૃદુલ-પવને વાતિ નાસ્મારિ તત્ તત્
કૃષ્ણેનાસ્મિન્ પુનર્ અલમ્ અસૌ સસ્મરે સૈવ રાધા

[મન્દાક્રાન્તા]
[91] તદ્ એવમ્ અપૂર્વ-કૃષ્ણ-દર્શન-પર્વણ્ય્ અજાત-પૂર્વે યદા તુ કાલિય-દન્દશૂક-સન્દલનમ્ આસીત્ તદા વિધ્વસ્ત-નિરોધા રાધાદયોઽ પિ વ્રજવાસિ-સાધારણતયા તત્ર ગચ્છન્તિ સ્મ । [92] એતદ્ અર્થમ્ એવ કાલિય-દમનાર્થે તાવાન્ વિલમ્બારમ્ભ-સમ્ભારસ્ તેન લમ્ભિતઃ ।
[93] તદ્ એવં તત્ર ગતવતીનામ્ અપિ બાલ્યામ્ ઓકતઃ શોકતશ્ ચ ન લોકતસ્ તાસાં ભાવઃ સ્વસ્ય વિશેષં ભાવયામાસ, કિન્તુ પ્રેમાતિશય-માત્રમ્ । તથા હિ-
યદા દૂરે નૃત્યં ફણિ-શિરસિ ચક્રે મુરરિપુસ્
તદા તાભિઃ સાક્ષાદ્ અરચિ સ ઇતીદં નહિ મૃષા ।
તથાપ્ય્ આસાં બાલ્યાદ્ બહુજન-સમાજાદ્ અપિ શુચા-
વૃતેર્ ભાવો નૈવ સ્વ-રસ-મયતામ્ અણ્વ્ અપિ યયૌ

[શિખરિણી]
યદા કાલીયસ્ય હ્રદ-વલયતઃ સોઽ યમ્ ઉદિતસ્
તદા રાધા-મુખ્યાઃ પ્રથમ-કલનાદ્ એવ પતિતાઃ ।
બહિર્-જ્ઞાનં નાસીદ્ યદપિ તદપિ સ્ફૂર્તિ-વલિતા
ન મૂર્ચ્છાં નામૂર્ચ્છાં યયુર્ અહહ રાત્રિન્દિવમ્ અનુ

[શિખરિણી]
યદ્યપિ કૃષ્ણસ્ તાસાં કલનાદ્ અન્તર્-વિકારમાસન્નઃ ।
તદપિ ચ સમયાન્તરજાં ચકાર ગમ્ભીરતાં શરણમ્

[આર્યા]
[94] તતશ્ ચ, પ્રભાતે તાઃ શકટ-સમારોહિતતયા વ્રજમ્ આનીતાઃ કથમ્ અપિ સ્વસ્થતાં યાતાઃ, યથા-
મુહુર્ બન્ધુ-સ્તોમે તદ્-ઉપચરણાદ્ ઉત્થિત-મતૌ
જન-દ્વારા તાસાં હરિર્ અપિ વિમૂર્ચ્છાં કલિતવાન્ ।
અથ વ્યગ્રીભૂયામૃતમ્ ઇવ મુરલ્યા મૃદુ-કલં
જગૌ તાશ્ ચ પ્રાપુર્ બહિર્-અવહિતિં સત્વરતયા

[શિખરિણી]
[95] કિન્તુ તસ્ય વંશી-શંસન-માધુર્યમ્ એવ તાસ્વ્ અભિષજ્યદ્ અવબુધ્ય તદ્-અવધિ તાસાં પ્રતિબન્ધાય બન્ધવસ્ તેનાતિનિર્બન્ધં યયુર્ ઇતિ કદાચિચ્ ચિરતો દર્શનમ્ અપિ તસ્ય તાસુ પર્યવસ્યતિ સ્મ ।
[96] અથ શ્રી-કૃષ્ણસ્ય ષષ્ઠે વર્ષે ગતે તાસાં ચ તતઃ કિઞ્ચિદ્ ઊનતયા મતે સમારબ્ધ-પ્રપઞ્ચાદ્ ભાવાદ્ અક્ષીણાનાં નવ-કૈશોર-લક્ષ્મીણાં મુદ્-અઞ્ચનં તસ્ય ચ તાસાં ચ તથા જાતં યથા પરસ્પરં સ્પર્ધયેવ સઞ્ચયમ્ અઞ્ચદ્ આસીત્ ।
[97] તત્ર તસ્ય શ્રી-કૃષ્ણસ્ય, યથા-
વક્ત્રં પૂર્ણ-કપોલ-કાન્તિ-વલિતં કેશા ભૃશ-શ્યામલા
નેત્રે લોલ-વિશાલ-પાટલ-તટે વક્ષઃ સ્ફૂરદ્-વિસ્તૃતિ ।
બાહુ-દ્વન્દ્વમ્ અખર્વ-પુષ્ટ-ઘટનં મધ્યઃ કૃશસ્ તત્-પરઃ
સ્ફીતસ્ તદ્વદ્ ઉરૂ પૃથૂ ભવિતુમ્ ઉદ્યાતૌ સ્મ તસ્મિન્ હરેઃ

[શાર્દૂલ]
[98] તત્ર ચ કસ્યચિન્ મર્મજ્ઞ-જનસ્ય નર્મ-વચનમ્-
તનૌ શ્યામા લક્ષ્મીર્ અભજદ્ અયમ્ અન્તર્-હૃદિ પુનઃ
સદા ગૌરીર્ ઇત્થં કપટમ્ અભિપશ્યન્ મુરરિપોઃ ।
સ્ફુરન્-નેત્ર-દ્વન્દ્વં ભજદ્ અરુણતામ્ ઈષદ્ અભિતો
મુહુઃ કર્ણાભ્યર્ણં વ્રજતિ કિલ કિઞ્ચિત્ કથયિતુમ્

[શિખરિણી]
[99] અથ તાસાં, યથા-
કટાક્ષે કૃષ્ણાભા સ્ફુટમ્ અધરયો રાગ-ગરિમા
કપોલ-દ્વન્દ્વાન્તઃ શુચિર્ ઉરસિ ચારૂન્નતિ-રુચિઃ ।
અમી ચેતો-ધર્મા બહિર્ અહહ યદ્ય્ એવમ્ ઉદિતા
ભવેત્ કિંવા તર્હિ વ્રજ-મૃગદૃશાં ગોપન-પદમ્

[શિખરિણી]
[100] તત્ર શ્રી-રાધાં પ્રતિ કસ્યાશ્ચિદ્ ઉક્તિઃ-
ભદ્રા પદ્મા ધનિષ્ઠા શિવિ-પશુપ-સુતા પાલિકા શ્યામલા સા
ચન્દ્રાવલ્ય્ અપ્ય્ અભીક્ષ્ણં વયસિ નિજ-નિજ-શ્રી-સમુત્કર્ષિ દૃષ્ટા ।
શ્રી-રાધે ત્વં પુનઃ સ્વં જિત-કનક-ગુણં દ્યોતમ્ ઉદ્યોતયન્તી
તદ્ દિવ્યં શ્યામધામ પ્રથયસિ પરિતઃ કેન વા તન્ ન વેદ્મિ

શાર્દૂલ]
[101] તત્રાન્યસ્યા વચનમ્-
વિલસતિ કૃષ્ણ-નવાબ્દઃ સ્ફુટમ્ અધિ હૃદયં પ્રવિશ્ય રાધાયાઃ ।
ન ભવતિ તદ્ યદિ કથમ્ ઇવ પુલકૈઃ સહ લોચને સ્રવતઃ

[આર્યા] ઇતિ ।
[102] તત્-પ્રભૃતિ તાસાં ભાવના ચેયમ્-
તદ્ એવ યમુનારણ્યં ત એવ ચ તમાલકાઃ ।
તદ્ એવ ચિત્તમ્ અસ્માકં સામ્પ્રતં કિમ્ ઇવાન્યથા?

[અનુષ્ટુભ્]
તતશ્ ચ-
શારદ-પ્રથમ-શુભ્ર-પઞ્ચમી
ભાવિ-રાત્રિ-નિકરાબ્જ-સપ્રભમ્ ।
સુભ્રુવાં મુખમ્ ઉરોજ-યુગ્મમ્ અપ્ય્
આયત પ્રતિદિનં મહોદયમ્

[રથોદ્ધતા]
યદા રાધા તાસુ પ્રથમ-વયસાકીર્ણ-કિરણા
તદા તાઃ સર્વાશ્ ચ પ્રતિહત-સમજ્ઞાઃ સમભવન્ ।
પરં નાના-પુષ્પાવલિષુ લતિકાસુ પ્રથમતઃ
પ્રફુલ્લન્તી ખ્યાતિં સદસિ સુરવલ્લી વલયતે

[શિખરિણી]
[103] તત્ર ચેયં કિંવદન્તી વદન્તી-બભૂવ-
ઇન્દુર્ મન્દતિ ખઞ્જરીટ-તરુણઃ ખઞ્જન્ન્ ઇવાલોક્યતે
દૂનં ભાતિ તિલ-પ્રસૂનમ્ અરુણાદ્ બિમ્બં ગુણાલ્ લમ્બતે ।
સ્વર્ણ-શ્રી-જયિ-વર્ણ-જાલ-વિલસદ્-વલ્લી ન લીનાયતે
રાધાયા મધુરિમ્ણિ યદ્ વિધુરતામ્ આપ્નોતિ તન્-માધુરી

[શાર્દૂલ]
[104] તદ્ એવં લબ્ધ-દર-સ્ફોરે કૈશોરે તાસાં સ એવ કૃષ્ણ-પ્રેમા તૃષ્ણા-વિશેષમ્ આસાદિતવાન્ । [105] વ્રતતિ-તતીનાં કૃત-વ્રતતિત્વે લબ્ધ-સત્ત્વે સ્વાશ્રયં પ્રત્યભિમુખ-પ્રસારસ્ તદ્-વલયન-લાલસમ્ ઇવ । તત્ર તાસાં ભાવના, યથા-
જન્મન્ય્ એતદ્ અહો કિમ્ અત્ર ભવિતા યત્ તસ્ય વક્ષઃ-સ્થલં
વિસ્તીર્ણાતુલ-નીલ-રત્ન-મસૃણં સ્પૃશ્યેત મદ્-વક્ષસા ।
તામ્બૂલં બત ચર્વિતં ચ મુખતઃ કૃષ્યેત કિં મન્-મુખે-
નૈવં કેયમ્ અહો મમાદ્ય વિમતિર્ ધર્મ-ધ્રુગ્ અભ્યાગતા

[શાર્દૂલ]
[106] અથ પ્રેમાપિ પરમ-વરિમાણમાસસાદ, યથા-
પૂર્વં યત્ પરિતો હરેર્ અનુભવાત્ કૈશોરમ્ અત્યુદ્ગતં
તત્ તાસુ સ્ફુરિતં તમ્ એવ વિદધલ્ લીલાભિર્ ઉચ્ચૈઃ સ્થિતમ્ ।
અપ્ય્ આકર્ણનદર્શનાદિરહિતાસ્ તા દેવતાવિષ્ટવચ્
ચેષ્ટન્તે સ્મ યતઃ શશાક નહિ યદ્ બોદ્ધું જનશ્ ચાણ્વ્ અપિ

[શાર્દૂલ]
તત્ર તુ-
શૂન્યં પશ્યતિ બાષ્પ-પૂરમ્ અનિશં મોમુચ્યતે કમ્પતે
સ્વિદ્યત્ય્ ઉદ્ગત-કણ્ટકત્વમ્ અયતે સ્તમ્ભં પુનઃ પ્રાર્ચ્છતિ ।
ગ્લાનિં ગચ્છતિ વાચિતાપિ વચનં નાભાષતે સેતિ તાં
પશ્યન્તી સુહૃદાં તતિર્ મુહુર્ અહો રાધામ્ અશોચન્ મુહુઃ

[શાર્દૂલ]
[107] તસ્યા ભાવના ચેયમ્-
રૂપેણામૃત-સિન્ધુઃ કીર્તિભિર્ અમૃત-દ્યુતિર્ યદ્ અપિ ।
તદ્ અપિ હરિર્ મમ હૃદયં વિદહતિ હા ધિગ્ વિધિર્ વામઃ

[ઉપગીતિ]
તસ્ય ચ પૂર્વં હૃદયમ્ અલિપ્તં
ભાવઃ કઃ પુનર્ અલિપ્ત મે સહસા? ।
સ્મરદ્ અપિ યસ્ય તુ વિષયાન્
સ્વયમ્ અથ ચિત્તં સ્વતોઽ પિ જિહ્રેતિ

[ઉદ્ગીતિ]
[108] પુનશ્ ચ કાલિય-દમનમ્ અન્વ્ અનુભૂતં તાસાં ભાવં વિભાવયન્ન્ આહ-
પિતા મે સાધૂનાં કુલ-તિલકતા-વિશ્રુત-ગતિસ્
તથા માતા સાધ્વી-સમુદય-વિવેકાગ્રિમ-લિપિઃ ।
કથં રાધાદીનાં પર-મૃગદૃશાં ભાવમ્ અભિતો
ભજત્ય્ અન્તઃ કિંવા મમ મૃદુલતા માં ક્લમયતિ

[શિખરિણી]
કિં ચ-
હન્ત જ્ઞાનં મમ વિલુલિતં ક્વાપિ ન સ્યાત્ પરન્તુ
પ્રેમાર્દ્રં તદ્ ભવતિ સુતરાં તાસુ તુ પ્રેયસીષુ ।
યસ્માત્ તાસુ સ્ફુરતિ ન ધિયા પ્રેમમય્યા પરા ત્વં
નાપિ ખ્યાતિં બહિર્ અનુગયા તાં પરાકર્તુમ્ ઈશે

[મન્દાક્રાન્તા]
[109] તચ્-ચેષ્ટા ચ, યથા-
મૌનાર્હે પ્રતિભાષતે સ્મ વચનૌચિત્યે મુનિત્વં દધે
શોચ્યત્વે હસતિ સ્મ હાસ-કથને રૂક્ષત્વમ્ એવાદદે ।
પ્રસ્તાવે વ્રજ-સુભ્રુવાં સખિ-જનૈર્ નિર્મીયમાણે હરેર્
યદ્યપ્ય્ એવમ્ અથાપિ-વર્ણ-વિકૃતેર્ વ્યત્યસ્તિર્ આલક્ષ્યતે

[શાર્દૂલવિક્રીડિતા]
[110] તાસાં વિવાહ-શ્રવણે તુ-
બહિઃ સુરસતાં વ્યઞ્જન્ન્ અપિ તર્હિ બલાનુજઃ ।
અન્તસ્ તુ વિરસઃ પ્રૈક્ષિ મર્મજ્ઞૈઃ પક્વ-પીલુવત્

[અનુષ્ટુભ્]
[111] તદ્ એવં સ્થિતે તાસાં જન્યં-મન્ય-જનેન નિજ-નિજ-વધૂનાં નયનાય યાચ્યમાનં તત્-પિતૃ-કુલં તાસુ ન તદ્-વાચ્યમ્ અકાર્ષીત્, કેવલં તુ કર્ણે કર્ણે મિથ એવ વર્ણયામાસ ।
[112] તાસુ ગર્ગાદિ-હિત-વર્ગાદ્ અપિ ક્રમાદ્ અધિગત-કૃષ્ણૈક-તૃષ્ણાસુ પ્રાણ-પર્યન્ત-સઙ્ક્ષયાશઙ્કયા તમ્ ઉદ્વાહમ્ અપિ ન સહસા ન ચ સાક્ષાદ્ ઉદ્ભાવયામાસ, કિમ્ ઉત તાદૃગ્-અવસ્થાનાં પ્રસ્થાપનમ્?
[113] અથ યથા દુર્વહશ્ ચ વિવાહ-નિશમન-સઙ્ક્લમઃ પ્રથમ-લભ્ય-બાલ્યમ્ આરભ્ય પૂર્વ-પૂર્વ-ક્રમ-લબ્ધ-વિસરતયા પરમ્પરયાવધારિત ઇતિ ક્રમ-વિષયતયા વિષ-ભક્ષણવદ્ અભ્યાસવ્યાસત એવ સોઢસ્ તથેદમ્ અપિ બાઢં સોઢવ્યમ્ ઇતિ તથૈવ શ્રાવયામાસ ।
[114] તાસ્ તુ તદ્-વાર્તા-માત્રતઃ પરમાર્તા જાતાઃ । યત્ર ચ કષ્ટમ્ ભોઃ કષ્ટમ્, જીવનમ્ અપિ નિષ્ઠીવનમ્ આપયિતું વ્યવસિતિમ્ આયાતાઃ । [115] તથા હિ પ્રથમં તાવત્ પ્રત્યેકં પૂર્વાહ્નતઃ પૂર્વમ્ એવ ગૃહાદ્ આત્માનં નિહ્નુવાનાઃ સમ્ભૃત-ગમ્ભીર-નીરમ્ ઉચ્છલત્-તરઙ્ગ-સઙ્ઘ-નિહ્રાદ-વિલીયમાન-કર્ણં કાલ-વર્ણં કાલિય-હ્રદમ્ એવ નિર્વ્યતિરેક-વિવેકમ્ અન્તરેણ ભાવાન્તરેણ ભાવયામ્ બભૂવુઃ ।
[116] અથ તાઃ સમસ્તા એવાબલાઃ કેવલતયા ગતા અપિ સમસ્તા બભૂવુઃ । પરસ્પરમ્ અપરિચિત-પ્રાયતયા નિચાયન્તિ સ્મ । પપ્રચ્છુશ્ ચ-કા ભવત્યઃ? ઇતિ । [117] પ્રચિતે ચ પરિચયે તત્રાવ્રજન-પ્રયોજનમ્ અપ્ય્ અન્વયુઞ્જત ।
[118] તતશ્ ચ સમાન-વાસનાવાસિત-માનસ-વ્યસન-શંસક-દશન-વસનાદિ-રુચિ-વિલોકન-વલિત-મિથઃ-સ્નેહાદ્ આલિઙ્ગિત-કણ્ઠા મુક્ત-કણ્ઠમ્ ઉત્કણ્ઠયા સ્ફુટમ્ એવ રુરુદુર્, વિવિદુશ્ ચ પરસ્પરં હૃદયમ્ ।
[119] તદ્ એવં કુલાઙ્ગનાનામ્ અપિ તાસાં સ્વયમ્ એવ નિષ્કુલાકૃત-મનસામ્ ઉત્કૃષ્ટ-ગુણતયાકૃષ્ટ-સર્વ-નયના શ્રી-રાધા તુ સ્વત એવ મધ્યમ્ આધારતામ્ આપન્નાતિકષ્ટતઃ પ્રકટમ્ એવ નિજ-નિશ્ચયમ્ આવિશ્ચકાર, યથા-
યદ્ય્ એતદ્-વપુર્ અન્ય-સાત્કૃતમ્ અભૂત્ પિત્રાદિભિસ્ તર્હ્ય્ અદઃ
પ્રેત-ગ્રસ્તમ્ ઇવાપિ જીવદ્ અધિકં ધિક્-કાર-યોગ્યં ભવેત્ ।
ધિક્ ચાત્માનમ્ અહો યદ્ એષ સહતેઽ પ્ય્ એતસ્ય સઙ્ગાપદં
તત્-તીર્થાય બલાદ્ બલાનુજકૃતે કર્તવ્યમ્ અસ્યાર્પણમ્

[શાર્દૂલ]
[120] વિસ્તરમ્ અત્ર ચાલં કૃત્વા, યતઃ શ્રેયાંસિ બહુ-વિઘ્નાનિ ઇતિ નીતિ-નિઘ્નતયા નાતિવિલમ્બનમ્ આલમ્બનીયમ્ ઇત્ય્ ઉત્થાય તાભિઃ સહ મિથો બદ્ધ-પાણિતયા પાનીય-સમીપં પ્રસ્થાય યમુનાં પ્રત્ય્ અઞ્જલિં વલયન્તી સાશ્રુ-ગદ્ગદમ્ અર્ધોદ્ગત-વર્ણમ્ ઉદ્ગદતિ સ્મ-
ગોષ્ઠ-ક્ષ્માપતિ-દમ્પતી શ્વશુરતાં રામાનુજઃ સ્વામિતાં
વૃન્દારણ્યમ્ ઇદં સદાપિ ભજતામ્ આરામતાં નઃ પરિ ।
યાઃ સ્નેહાદ્ વ્યતિબદ્ધ-હસ્તમ્ અભિતઃ કાલિન્દિ મગ્ના ભવત્-
પાનીયાન્તર્ અમૂર્ ભજન્તુ સખિતાં ત્વામ્ આશ્રિતાસ્ તદ્ વયમ્

[શાર્દૂલ]
[121] અથ સહાયાન્તરાણ્ય્ અપિ તાભિસ્ તદ્ અન્તરાપ્તાનિ યથા ।
[122] તદ્ એવમ્ અમૂમ્ અનુ પુનર્ અમૂર્ અસાધારણ-બાધાનામ્ આધારતયા પ્રાણ-ધારણાયાં તુ ધુત-કારણા હ્રદમ્ અગાધ-જલં વલમાનાઃ પ્રતિ પ્રથિતાકાશ-વાણી પ્રત્યાવર્તયિતું પ્રત્યાશાં વર્ધયામાસ ।
અહહ ગોપ-સુતાઃ સહ-સાહસં
ન સહસા કુરુતાપુરુ-બુદ્ધયઃ ।
શૃણુત વઃ પ્રતિકૂલ-કુસઙ્ગતિર્
ન ભવિતા ન ભવેન્ ન ભવિષ્યતિ

[દ્રુતવિલમ્બિતા]
[123] તદ્ એવં-
વિરહાવગ્રહ-ક્લિષ્ટા ગોપી-ભૂમિ-સરોજિનીઃ ।
કૃત્વા ગીઃ-સુધયા સિક્તા દેવાબ્દાસ્ ત્રિ-દિવં યયુઃ

[અનુષ્ટુભ્}
[124] તતશ્ ચ વિસ્મય-ફુલ્લ-વિલોચનતયા વ્યતિવિલોકમાનાસુ તાસુ સૂરજા-પૂરતઃ કાપ્ય્ અદૂરતઃ સમેત્ય શ્રી-રાધામ્ ઉપેત્ય સર્વાશ્ ચાહૂય સ્વયં વિભૂય તત્-તદ્-ગાત્રં ગૃહીત્વા પાત્રં મોચયિતુમ્ ઈહિત્વા તીરં પ્રતીરયામાસ । [125] સા હિ ફુલ્લેન્દીવર-સુન્દરી સ્વયમ્ એવ કાલિન્દી । તયા ચ તીરમ્ આનીતાસુ તાસુ વૃન્દયા કથિત-તત્-તદ્-વૃત્ત-વૃન્દયા મધુમઙ્ગલેન ચ વાઞ્છિત-તદ્-વૃત્ત-મઙ્ગલેન સહિતા પરમ-હિતા મહિતા પૂર્ણિમા ચ તૂર્ણમ્ એવાગતા ।
[126] તતઃ પ્રતિસ્વં તરુ-માત્રાવલમ્બન-ગાત્રતયા નિશ્ચેતનવત્ કૃત-કેતના વ્રજ-નિકેતનાઙ્ગનાઃ સાલિઙ્ગન-સમ્બોધન-પૂર્વં ગીર્વાણ-વર્ણિત-વાણીવદ્ એવ વદમાના તત્રાનુવદમાનાભ્યાં વૃન્દા-કાલિન્દીભ્યાં સાર્ધં બોધયામાસ ।
[127] બોધયિત્વા ચ પુનર્ ભણતિ સ્મ, પરમ-મસૃણ-મતીનાં ભવતીનાં કથમ્ એતાવતી કર્કશતા જાતા? । [128] વસ્તુતસ્ તુ-
ચન્દ્રો ન હત-કલઙ્કઃ ક્વચિદ્ અપિ ન કલઙ્કિ વક્ત્રં વઃ ।
ચન્દ્રો મુહુર્ અપિ નશ્યતિ નશ્યતિ નહિ વર્ષ્મ યુષ્મદીયં તુ

[ઉપગીતિ]
[129] કિં ચ, તિસૃભિર્ અપ્ય્ અસ્માભિર્ અપરોક્ષં પરોક્ષમ્ અપિ તથા સાહાય્યં કાર્યમ્, યથા કૃષ્ણ-માત્ર-પતિ-ગતીનાં ભવતીનાં નાનભીપ્સિત-પુરુષ-શય્યા-યોગઃ સ્યાત્ ।
[130] અથવા તદ્-વિષયકસ્ય ભાવ-માત્રસ્ય સ એષ પ્રભાવઃ, કિમ્ ઉત ભવદ્-વિધાનાં મહા-ભાવસ્ય? યં ખલુ ગોપ-વર્ગ-નૃપતિં પ્રતિ ગર્ગઃ પ્રતિજ્ઞાતવાન્ ।
ય એતસ્મિન્ મહા-ભાગે પ્રીતિં કુર્વન્તિ માનવાઃ ।
નારયો ભિભવન્ત્ય્ એતાન્ વિષ્ણુ-પક્ષાન્ ઇવાસુરાઃ ॥[ભ્પ્ 10.8.18] ઇતિ ।
[131] તસ્માત્ પરમ-શુભવત્યઃ સ્વયં ભવત્યઃ પુનર્ અત્ર ચિન્તાં ન કુર્વન્તુ, કિન્તુ ગુરુ-વશંવદતયા વદમાનાઃ શમ્ આસીદન્તુ ઇતિ ।
એવં તસ્યાં સાન્ત્વયન્ત્યાં તમાલસ્ય્-
આધઃ સ્થાત્રી હેમ-ગાત્રી-તતિઃ સા ।
ન્યઞ્ચદ્-વક્ત્રા બાષ્પ-નેત્રા તદીયાં
પત્ર-શ્રેણીં માર્જયન્ત્ય્ એવ તસ્થૌ

[શાલિની]
[132] તદ્ એવં સાનુવ્રજનમ્ આત્માનઃ પરિરભ્ય તાઃ કૃત-પ્રસ્થિતીર્ ઉપલભ્ય તદ્-ઉપદેશં વિશ્રભ્ય સદ્યઃ સમુદ્યન્તીં કૃષ્ણાવલોક-તૃષ્ણાં પ્રતિલભ્ય હસ્ત-ગ્રહ-ગ્રહિલ-મહિલાભિઃ સાહચર્યમ્ આચર્ય પ્રચ્છન્ન-વર્ત્મના નિષ્પ્રત્યૂહ-નિગૂહ-માનાઙ્ગં નિજ-નિજાઙ્ગન-સમીપ-વનં શ્રી-રાધાદયઃ સમાજગ્મુઃ । તદ્-દિનતશ્ ચ-
વિશાખા-લલિતા-મુખ્યાઃ શ્રી-રાધા-સખ્યમ્ ઐયરુઃ ।
પદ્મા-શૈવ્યાદયશ્ ચન્દ્રાવલેર્ ઇત્ય્ આદિ ગમ્યતામ્

[અનુષ્ટુભ્]
[133] તદ્ એતદ્-અવધિકા મુહુર્ અધિકા સહાયતાયાઃ સહાયતા તાસુ કૃષ્ણ-તૃષ્ણા-નિરતાસુ નાશ્ચર્યા । [134] યતઃ સાધારણસ્યાપિ-
સાહાયકં સુવિધિર્ ઇચ્છતિ યસ્ય કર્તું
તસ્યાનુકૂલ-નિચિતિં યુગપચ્ ચિનોતિ ।
નાના-ગ્રહર્ક્ષ-શકુનામર-માનવાસ્ તદ્-
રાજ્યાદિ-લબ્ધિ-સમયે હ્ય્ ઉદયન્તિ ભવ્યાઃ

[વસન્ત] ઇતિ ।
[135] પ્રસ્તૂયમાનં ચ શ્રૂયતામ્ । અથ મધુમઙ્ગલં સઙ્ગિનં વિધાય પૂર્ણ-મનાઃ પૂર્ણિમા વૃન્દયા સહ સહસા હરિ-સમીપમ્ આસસાદ । [136] ભાનુ-તનૂજાનુભાવિત-ભાવિ-ભાવ-વિશેષ-શ્લેષા સમીપતઃ સ્વાગમનમ્ અપહ્નુતવતી । પથિ પુનર્ ઇદં પ્રચ્છન્નં પપ્રચ્છ-વૃન્દે, વ્રજેન્દ્ર-નન્દનસ્ય પ્રેમ કિમ્ આસુ વર્તતે?
[137] વૃન્દાહ-અથ કિં? કિન્તુ નિગૂઢમ્ ।
[138] યમુનાહ-એતાસાં તુ સ્પષ્ટમ્ અદ્ય દૃષ્ટમ્ ।
[139] વૃન્દાહ-તચ્ ચ દશમ-દશા-વશાદ્ એવ ।
[140] યમુનાહ-તર્હિ કિં પારસ્પરિકં તત્ પરસ્પરં ન જાનતે?
[141] વૃન્દાહ-યદપિ તથા નિગૂઢમ્, તથાપિ વિક્રિયાં વિના પ્રેમ કથં ધ્રિયતામ્? સત્યાં ચ વિક્રિયાગત્યાં પરસ્પરં દુરપહ્નવ એવ નવ-નવાનુરાગઃ કથમ્ આવ્રીયતામ્? યતઃ-
તમાલા વક્ષોજ-પ્રભ-ઘુસૃણ-મુદ્રા-નિવલિતા
નખાઙ્ક-શ્રેણીભિઃ શવલિત-દલાશ્ ચમ્પક-લતાઃ ।
સરોજાનિ શ્યામાન્ય્ ઉત કનક-વર્ણાન્ય્ અધરજ-
દ્રવ્યાણ્ય્ એવં વન્યાપ્ય્ ઉભય-રતિમ્ અત્ર પ્રથયતિ

[શિખરિણી]
[142] તદ્ એવં સમ્પૃચ્છ્ય પ્રચ્છન્નાયાં યમુનાયાં વૃન્દા-મધુમઙ્ગલ-પૂર્ણ-પાર્શ્વા પૂર્ણિમા હરેર્ અભ્યર્ણમ્ આજગામ । આગમ્ય ચ વિરહતાપ-નિર્વાપણાય ક્વચિદ્ એકાન્તે નિતાન્ત-કાન્ત-ચન્દ્રકાન્ત-શિલા-મધ્યમ્ અધ્યાસીનં પરમ-ધ્યાનવન્તં તમ્ અન્તર્-મનસં સન્તં નિધ્યાતવતી । તસ્માત્ પ્રચ્છન્ના ચેદં સ-ગદ્ગદમ્ આકલિતવતી-
દોષાકરઃ સ દોષા-
કર એવ ન ચાત્ર સન્દેહઃ ।
કમલં ખલ્વ્ અપિ કમલં
રાધા-વદનં તુ શર્મણાં સદનમ્

[ઉદ્ગીતિ]
[143] તદ્ એવં મુહુર્ મોહમ્ ઊહમાના શનૈર્ ઉપસૃત્ય તદ્ આદૃત્ય તાઃ કૃત-કૃત્યં-મન્યા સાસ્રમ્ આશીઃ-સહસ્રેણેદં શ્રાવિતવતી-
વિદ્યતે દુર્લભં કિં તે વિન્તે તદ્ યદ્ ભવાન્ અપિ ।
અવશ્ય-વશ્યતાં યસ્ય પશ્ય લબ્ધાસ્ તુ મદ્-વિધાઃ

[અનુષ્ટુભ્}
[144] કૃષ્ણસ્ તુ પ્રેમ-પુષિતેન ઘુષિતેન તેન વાક્યેન સ્પષ્ટમ્ અપિ તેષામ્ અપિ નિજ-ભાવમ્ અસ્તરિષ્ટ । સજ્-જાતાનાં લજ્જા કેવલં બલાય સજ્જતીતિ ।
[145] અથ કમલ-લોચને સાદર-દર-સઙ્કોચ-લોચન-નિકોચતયા કૃત-રોચને સા સ-પ્રરોચનમ્ અવોચત-
[146] અયં મધુમઙ્ગલ-નામા સ્વયં સ્વ-સઙ્ગમ-મઙ્ગલ-સઙ્ઘેન સઙ્ગમનીયઃ ઇતિ તત્-પાણી સમાનીય હરિ-પાણી પ્રતિ સમર્પણીયતયા પ્રણીતવતી ।
[147] હરિર્ અપિ, સ્વ-વિહાર-સુખ-સાર-સમુપહાર એવાયમ્ ઇતિ તમ્ અનુસન્ધાય પ્રેમ-બન્ધાય સ્ફુરદ્-ઇઙ્ગિતમ્ આલિઙ્ગિતવાન્ । [148] સોઽ પિ તં કિલ વિલક્ષણમ્ આશ્લિક્ષદ્ યત્ર ચાશ્લિષન્ મિથઃ પુલક-કુલમ્ ।
[149] તદ્ એવમ્ ઉપતિષ્ઠમાનતયા દ્વયોર્ અપ્ય્ એક-નિષ્ઠતાયાં જાતાયાં પુનર્ વૃન્દાવન-ચન્દ્રમા વૃન્દાં નિર્વર્ણ્ય પૂર્ણિમાં પ્રતિ વર્ણયામાસ, કેયં ભવતીમ્ અનુવર્તમાના વર્તતે?
[150] પૌર્ણમાસી સ-સ્મિતમ્ ઉવાચ-કિમ્ ઇયં ન પરિચીયતે ભવતા?
[151] શ્રી-કૃષ્ણ ઉવાચ-નૂનં યન્-નામ્ના વનમ્ ઇદં ધામ્ના સમામ્નાતમ્ અસ્તિ, સૈવેયમ્ અનુમેયા ।
[152] પૂર્ણિમા તુ સ્મિત-પૂર્ણ-વદનં તામ્ અવાદીત્, નાદ્યાવધિકમ્ અસ્ય વિદ્યમાના બભૂવિથ?
[153] શ્રી-કૃષ્ણ સ-સ્મિતમ્ ઉવાચ-અપરિચિતા ન સ્વયં મિલનાય સમુચિતાયતે ।
[154] પૂર્ણિમાથ વૃન્દામ્ ઊચે-ભવતુ ચેતઃ પરં ભવતી સચેતઃ સર્વદાસ્ય દાસ્યમ્ ઇવાચરન્તી ચરિષ્યતિ ।
[155] અથ સાશ્રુ-વૃન્દાં વૃન્દાં પ્રણમન્તીમ્ એવ રમા-રમણસ્ તુ વનમાલયા પુરસ્કુર્વન્ વન-માલયા પુરશ્ચકારેતિ ગમયામાસ ।
[156] તદ્ અનુ ચ વ્યઞ્જિત-નિજ-સુખાસઞ્જનયા પૂર્ણિમા-વૃન્દયોઃ વાચા રઞ્જનયા ચિરાદ્ વિરાજમાનઃ પુનર્ ગતયોસ્ તયોર્ લબ્ધ-મહા-સહાયતા-મહસા બૃંહિત-મના મહામનાઃ સ તુ પુરુષ-સિંહઃ સહ ગચ્છતસ્ તદ્ એવ મધુમઙ્ગલતઃ કાલિય-હ્રદ-સઙ્ગતં પ્રેયસી-પ્રસઙ્ગં શ્રવસિ સઙ્ગમયન્ સખિ-સઙ્ઘં સઙ્ઘતિ સ્મ । સ તુ પ્રસઙ્ગઃ સઙ્ગમ્યતે-
કસ્માદ્ આગાન્ મુનીશા ફણિ-હ્રદ-વલયાત્ તત્ર કિં રાધિકાદ્યા
હેતૌ કસ્મિઙ્સ્ તદ્ એતન્ મમ તુ કથયતો રુધ્યતે હન્ત કણ્ઠઃ ।
હા ધિક્ કિં કિં વિધાતા કુશલિતમ્ અકરોદ્ એવ કિં યાવદ્ એવં
સિધ્યેદ્ ઇત્થં સ તેન વ્યતિકથિતયા વ્યશ્વસીન્ ન્યશ્વસીચ્ ચ

[સ્રગ્ધરા]
[157] પુનશ્ ચ શ્રી-કૃષ્ણ ઉવાચ-ભગવત્યાઃ પુરતઃ કિમ્ અપિ તાભિર્ ઉક્તમ્?
[158] મદુમઙ્ગલ ઉવાચ-નહિ નહિ, કિન્તુ સા સુમુખી-તતિર્ અધોમુખી-ભવન્તી સન્તીવ્ર-લોચન-જલ-સ્ખલનતઃ સ્તનં સિઞ્ચન્તી તમાલમ્ અપિ તં મ્લાપયામાસ ।
[159] શ્રી-કૃષ્ણ ઉવાચ-અથ તાસાં મનોરથ-પથઃ કિમ્ અવગતઃ?
[160] મદુમઙ્ગલ ઉવાચ-અથ કિં ।
[161] શ્રી-કૃષ્ણ ઉવાચ-કથમ્ ઇવ?
[162] મદુમઙ્ગલ ઉવાચ-તાભિર્ મુહુર્ અપિ ભવતઃ સવર્ણસ્ય તમાલસ્યાવલોચન-રચનેન ।
[163] શ્રીકૃષ્ણ ઉવાચ-વિશેષેણ ચેત્ કથ્યતામ્ ।
[164] મદુમઙ્ગલ ઉવાચ-કાલિન્દી-વચનેન ચ, યતસ્ તાં પ્રવિશન્તીનાં તાસામ્ ઇમાં કાકુમ્ આકુલી-ભવન્તી પશ્ચાદ્ અસ્માસુ સાનુકૃતવતી । યથા-ગોષ્ઠ-ક્ષ્મા-પતિ-દમ્પતી [ગ્ચ્પ્ 15.120] ઇત્ય્ આદિ ।
[165] શ્રી-કૃષ્ણ સ-ગદ્ગદમ્ ઉવાચ-આગચ્છ ગચ્છાવ તાવત્ સખિ-સઙ્ઘમ્ ઇતિ ।
[166] અથ મધુકણ્ઠઃ સોત્કણ્ઠં પપ્રચ્છ-તતસ્ તાસાં કા મતિર્ જાતા?
[167] સ્નિગ્ધકણ્ઠ ઉવાચ-તતશ્ ચ વ્રજ-સુન્દરીણામ્ ઉન્મનસ્તયા ધર્મ-ત્રસ્તતયા ચ મહતી મનઃ-કથા જાતા । યથા-[168] નનુ યદ્ય્ એવમ્ ઉન્મનસ્તા-ગ્રસ્તા ધર્મ-રક્ષણાર્થમ્ અક્ષમાસિ, તર્હિ પ્રત્યાસન્ન એવ ધર્મ-ત્યાગઃ? તત્રાહ-
ધર્મસ્ ત્યાજ્યઃ કથમ્ અતિતરાં લોક-યુગ્માભિનન્દી?
[169] તર્હિ લોક એવ ત્યાજ્યાઃ? તત્રાહ-
લોકસ્ ત્યાજ્યઃ કથમ્ અતિતુલ-પ્રાર્થિતાર્થસ્ય ધારી? ।
[170] નનુ તર્હિ તેન ચાર્થેન કિમ્? તત્રાહ-
અર્થસ્ ત્યાજ્યઃ કથમ્ અયમ્ અથ પ્રાણ-રક્ષાધિકારી?
[171] નન્વ્ એતાવતિ સઙ્કટે પ્રાન-ત્યાગ એવ ત્રાણદઃ? તત્રાહ-
પ્રાણસ્ ત્યાજ્યઃ કથમ્ ઇવ ન સા લાલસા માં જહાતિ

[મન્દાક્રાન્તા]
[172] ક્ષણં શૂન્યમ્ ઇવ સ્થિત્વા પ્રતિસ્વં પુનઃ સ્વગતમ્ ઊચુઃ-
હન્ત તાત-જનની-કુલં કુલં
ચાન્યદ્ આક્ષિપતુ માં યથા તથા ।
કૃષ્ણ-રાગ-રુચિરા મતિઃ કથં
જાતુ યાતુ રુચિમ્ અન્યભાવિતામ્

[રથોદ્ધતા]
[173] પુનશ્ ચિન્તાયામ્ અપિ સોદ્વેગમ્ ઊચુઃ-
નિદ્રા મમ સુખદાલિર્ યા તસ્ય સ્ફૂર્તિ-વિસ્મૃતી દત્તે ।
તામ્ અપિ ચિન્તા ક્રવ્યાદ્-વૃદ્ધા શશ્વદ્ બલાદ્ ગ્રસતે

[આર્યા]
[174] તસ્ય ચ તથા વચનમ્, યથા-
રે રે ચિત્ત, પ્રણય-મયતાપારતન્ત્ર્યં કિમ્ એષિ
ત્વં તત્રાપિ વ્યસનિ યદિ વા ધર્મતસ્ તત્ પ્રયાહિ ।
હંહો કિંવા પર-ગૃહ-જુષાં ભાવિનીનાં ચ ભાવે
લગ્નં મગ્નં ભવસિ બહુધા પ્રોજ્ઝ્ય તત્-તદ્-વિચારમ્

[મન્દાક્રાન્તા]
[175] તદ્ એવમ્ અભિધ્યાભ્રમાભિધ્યાનતઃ કથં કથમ્ અપિ ક્ષપિતેષુ તેષુ દિનેષુ વ્રજ-વાસિનાં સમ્ભ્રમેણ જાત-વ્યુત્ક્રમે ધેનુક-વધ-વિક્રમેડિત-વાસરે પ્રેયસા સહ ચમૂરુ-દૃશામ્ અમૂષાં પરસ્પરમ્ અતિરમ્યં સમ્યગ્-દર્શનમ્ આસીત્ । તત્ર તુ-
તાસાં નિત્ય-પ્રેયસીનાં મુરારેર્
જન્મન્ય્ અસ્મિન્ વિસ્મૃતાત્મ-સ્થિતીનામ્ ।
શોભા તસ્ય સ્મારયન્તીવ તત્ત્વં
ધર્મત્રાસં દ્રાઙ્ મુહુર્ લુમ્પતિ સ્મ

[શાલિની]
[176] તથા ચ વર્ણિતં શ્રી-બાદરાયણિના-
પીત્વા મુકુન્દ-મુખ-સારઘમ્ અક્ષિ-ભૃઙ્ગૈસ્
તાપં જુહુર્ વિરહજં વ્રજ-યોષિતોઽ હ્નિ ।
તત્-સાત્કૃતિં સમધિગમ્ય વિવેશ ગોષ્ઠં
સવ્રીડ-હાસ-વિનયં યદ્ અપાઙ્ગ-મોક્ષમ્ ॥[ભ્પ્ 10.15.43] ઇતિ । [વસન્તતિલકા]
તથા હિ-
પીતં હરેર્ વદનમ્ અબ્જ-રસં પ્રસહ્યાપ્ય્
આસાં દૃશા રચિત-ભૃઙ્ગ-ચકોર-ભઙ્ગિ ।
તેનાપિ સત્કૃતિમ્ અમન્યત સ પ્રશસ્તામ્
આજીવ્યતાં ગતવતીષુ તદ્ આસુ યુક્તમ્

[વસન્તતિલકા]
તસ્મિન્ન્ અપાઙ્ગ-શર-મોક્ષમ્ અમૂર્ અકુર્વન્
વ્રીડા-સ્મિતાઞ્ચિ-નયનૈર્ અનુનિન્યિરે ચ ।
તેનાપિ સત્-કૃતિમ્ અમન્યત સ-પ્રશસ્તામ્
આજીવિ લોક-ચરિતં કિલ તાદૃગ્ એવ

[વસન્તતિલકા]
કિં ચ-
કૃષ્ણં લક્ષ્યં વિધાયામૂર્ અભ્યાસ્થન્ નેત્ર-પત્રિણઃ ।
તચ્ ચ ભક્તિર્ ઇતીવાહુઃ શરાભ્યાસ ઉપાસનમ્

[177] તદા ચ, તાસ્ તન્-મુખ-સુધા-રુચિ-રુચિપા-નાના-પૂર્ણ-રુચયોઽ પિ વલતસ્ તત્-કુલ-પાલિકાભિર્ નિલયમ્ એવ નીતાશ્ ચકોર-વધ્વ ઇવ પઞ્જર-મધ્યમ્ । તદ્ અનુ ચ-
આયાતાઃ પ્રતિબિમ્બતાં યદપિ તાશ્ ચિત્ત-હ્રદે શ્રી-હરેશ્
ચિત્રં તત્ર તથાપિ બિમ્બ-પદવીં સ્થિત્યા વિકર્ષેઽ પ્ય્ અયુઃ ।
યત્ર પ્રસ્ફુટ-તારકા ઇવ તદા સર્વા બભુઃ સર્વતઃ
શ્રી-રાધા પુનર્ અન્તરિન્દુ-વલય-દ્યોત-શ્રિયા દિદ્યુતે

[શાર્દૂલવિક્રીડિતા]
તત્ર ચ-
પૂર્વં તાસાં વ્યવસિતિર્ અભૂદ્ એવમ્ ઈષત્ કદાચિત્
કૃષ્ણં પશ્યન્ત્ય્ ઉપશમમ્ અસૌ લપ્સ્યતે ચિત્ત-વૃત્તિઃ ।
દૃષ્ટે દૃષ્ટે પુનર્ અથ મુહુસ્ તત્ર ચિન્તેયમ્ આસીત્
કિં ભૂયશ્ ચ ક્વચિદ્ અહહ તદ્-વક્ત્ર-લક્ષ્મીં પિબામઃ

[મન્દાક્રાન્તા]
[178] તત્ર ચ સખીષ્વ્ અપિ ગોપન-પ્રક્રિયેયમ્-
નહિ પર-પુરુષે વાઞ્છા મમ સખી કાચિત્ કથઞ્ચિદ્ અપ્ય્ અસ્તિ ।
પ્રકૃતિઃ સેયં યદ્ અસિત-વસ્તુનિ દૃષ્ટે ભવેત્ કમ્પઃ

[આર્યા]
તત્ર તુ,
રાધા બાધા-પ્રતિહત-તનુઃ સર્વદા ધારણાભિશ્
ચિત્તે શાન્તીર્ અપિ નિદધતી વ્યાકુલાસીદ્ અતીવ ।
હા હા તસ્યાઃ પ્રિય-સવયસો પ્ય્ આશુ તદ્-ભાવ-ભાવાત્
તામ્ એવાપુઃ કટુતર-દશાં હન્ત કેઽ મૂમ્ અવન્તુ

[મન્દાક્રાન્તા]
[179] તદ્ એવ પર-ચ્છન્દતા-મન્દતાયામ્ અપિ-
સઙ્કલ્પઃ ક્વચનાન્વજીગમદ્ ઇતઃ સાક્ષાત્-કૃતિં શ્રી-હરેઃ
સ્વપ્નઃ કુત્ર ચ લોચનં ક્વ ચ વિયોગાર્તૌ ચ રાધાદિષુ ।
યૈર્ એતૈઃ સુધયા લતાસ્વ્ ઇવ તયા તાસ્વ્ ઇન્દુ-બિમ્બૈર્ જવાદ્
ઉલ્લાસાવલિ-લમ્ભનાત્ તરુણિમારમ્ભોઽ પિ સમ્ભાવિતઃ

[શાર્દૂલવિક્રીડિતા]
[180] અથ સ્નિગ્ધકણ્ઠઃ સમાપન-દિગ્ધમ્ આહ-
સ એષ રાધિકે સર્વ-દુર્લભસ્ તવ વલ્લભઃ ।
ત્વદ્-અર્થં પીડયાપ્ય્ આર્તો દિનાનિ ક્રીડયાનયત્

[અનુષ્ટુભ્]
તદ્ એવં સૂતાઙ્ગ-પ્રભવ-શિશુ-યુગ્મે કથયતિ
સ્ફુરત્-પ્રેમાવેશાત્ પ્રતિપદ-વિવિક્તેર્ નિઘટનાત્ ।
કથા કિં નાટ્યં કિં કિમ્ ઉત નિજ-લીલેતિ વિવિધં
સમજ્યાસૌ સાર્ધં સ્ફુરણમ્ અજિતેનાપ્ય્ અનુયયૌ