Language

ENहिગુ
Scripture Library

Gopālacampū, P1-33, U1-3, U5-6, U29 · Chapter 1.13

1.13.1

[anuṣṭubh]
[56] atha śrīdāmādi-camatkāra-sāra-prada-prathanasya tad-etat-kathanasya śravaṇānte, saiveyaṃ līleti bhrānte, tata eva bahir vṛttita upaśānte goloka-dharitrī-kānte jane ca śreṇī-prānte, tau sūta-sutau yathāvad baddhāñjalitayāvasthitau cirata eva pūrva-pūrvavat prīti-dānena vāsaṃ prasthāpitau vidhāya te sarve yathāsvam āvāsādikam āsāditavantaḥ |
iti śrī-śrī-gopāla-campūm anu
gocāraṇa-pracāraṇaṃ nāma
dvādaśaṃ pūraṇam
||12||
(13)
atha trayodaśaṃ pūraṇam
kāliya-dava-caṇḍatā-daṇḍanam
[1] atha pratiprātar iva śrīmad-vrajarāja-samāje virājamāne kathāṃ kathayituṃ samutkaṇṭho madhukaṇṭho nijāntaś cintayāmāsa-
[2] dhenu-cāraṇārambha-lambhaka-dine dhenukālambhaḥ khalu śrī-bādarāyaṇinā tadīya-cāraṇāvasara-sāmyānusāriṇā pūrvam eva varṇitaḥ | vastutas tu paugaṇḍa-prānta eva paṇḍayā nirṇītaḥ, tad-divasāvasāne veśma-praveśe kaiśorāṃśāveśa-varṇanāt | ataḥ śrī-parāśareṇāpi kāliya-damanānantar-āvasara eva so' yaṃ sāvasaraḥ kṛtaḥ | śrī-hari-vaṃśe ca spaṣṭam eva, damite sarparāje tu kṛṣṇena yamunā-hrade [2.13.1] ity uktvā dhenuka-vadhaḥ samārabdhaḥ | tad eva yuktyāpi vyaktī-bhavati | kārtika-vartamāna-śuklāṣṭamyāṃ gocāraṇārambha-sambhava-dinatayā pādme spaṣṭatayoktir dṛṣṭā | pakva-tāla-phala-kālo bhādra eva, tatra ca dhenuka-nirdhūnana-prasiddhiḥ | tasmāt kāliya-damanam eva prathamaṃ prathayiṣyāmaḥ iti |
[3] spaṣṭaṃ tv idam abhyācaṣṭa-
kavayo ye bhuvi khyātās ta evākavayo matāḥ |
sukham āyāsyatīty evaṃ suduḥkhaṃ varṇayanty amī

1.13.2

[anuṣṭubh]
iti tūṣṇīkām āsajya punar āha sma: athavā-
sukhaṃ vā vīryaṃ vā tad iha paramaṃ yat pratimukhaṃ
pratīpaṃ nirjityānavaratam atulyaṃ vijayate |
kaviś ca śreyān sa sphurati khalu yas tad-vidhatayā
sadā tat tad gāyann api na paritas tṛpyatitarām

1.13.3

[śikhariṇī]
[4] ataḥ kāliya-niryāpana-phalaṃ tad idaṃ vṛttam āpātataḥ suduḥsaham apy āyatyāṃ pratyāpta-bahula-sukha-sahacaratayā varṇanam evāsmābhir ākarṇanīyam eva ca yuṣmābhir iti yācitvā sa-kampam uvāca-
[5] tad evam arjunīṣu paryāg eva cirāya cāryamāṇāsu pari kāliyālaya-jalāśayāśayam eva calituṃ khalu śrī-balarāmaḥ samanujñāṃ kalayāñcakre, śrī-vrajeśvaryāḥ śikṣita-caryānugamāt | śrī-balāvarajasya tu tasya cirata evāvirataṃ tad didṛkṣā na kṣīṇāsīt | [6] bahalena kutūhalena, janmata eva durjana-tejasām asahanatāyām avikalena tejasvitā-balena ca |
[7] tad evaṃ sthite sadāvad eva kadāpi kṛṣṇāgra-janmanaḥ śravaṇākhyaṃ māsikaṃ
janmarkṣam atithivat prathitiṃ vraja-sadasi samāsasāda | tadā ca saṅkarṣaṇaḥ sa khalu harṣaṇa-maṅgala-snapanādy-āsaṅgataḥ sva-gṛha eva saṅgata āsīt | [8] tadā ca kāsāñcanābhinavānāṃ gavām atipratyāsanna-prasavānām avaśyam eva svāvanīyatayā vināpi taṃ vanīm anugata-sakhaḥ śrīdāma-sakhaḥ prasthitavān | kintu sambhojana-samaya-samayane samayaṃ vidhāya tadā ca labdhe vipralabdher avasare tad-itaraṃ prati yaḥ kāla-kūṭa-tulyaḥ kāla-kūṭas tan-maya-kālindīya-kāliya-hrada-haritam eva tvaritaṃ hari-sudhā-vāridhir avajagāhe |
[9] tatra gavām agresarā ye gopa-kumāra-varās, teṣu cānāśitaṅgavīna-navīna-vana-vibhāgāvakalana-kalita-bahala-kutūhala-jāta-rabhasataḥ kiñcid vilambam ālambamāneṣu nidāgha-drāghīyas tṛṣṇā-vyākulam agrima-gokulaṃ kāliya-viṣākulaṃ kṛṣṇā-jalaṃ pibati sma | pāna-mātrāc ca vicetanatayā nipapāta, kṣaṇatas te cāgre-sarās tad-avaloka-śoka-dharā deha-jihāsayā sahasā svayam api dhayantaḥ patanti sma | [10] iyaṃ punar yogamāyāyā evānapāyā gatiḥ, yā khalu khalānām utkalanāyāsambhavam api sambhāvayati |
[11] atha muhūrta-pūrtāv āgato' yaṃ toyada-śyāmala-mūrtir mūrtān eva tān paśyann anyādṛśa-śyāmalatām ājagāma, vilalāpa ca-
yā gāvaḥ khalu devatā vrajasadām asmākam uccaistarāṃ
ye bālāś ca sadaiva jīva-tulitās te' mī vipannāḥ puraḥ |
hā hanta svayam asmi tat-sahacaraḥ kiṃ bhrātaraṃ mātaraṃ
tātaṃ sarva-janaṃ ca vacmi mama dhik cāpalyataḥ sāhasam

1.13.4

[śārdūlavikrīḍitam]
[12] tataś ca vipratīsāra-sārānusārādruta-vidrutatara-cetasaḥ śrī-vraja-kula-candramasaḥ kramaśaḥ sarveṣāṃ mukham abhidatta-dṛśaḥ stimitī-kṛta-nijādharā netrāmbhu-dhārā nipetuḥ, yā evāṅkurī-kṛta-vasudhāḥ sudhāyamānā yathā-kramaṃ sarvaṃ cetayāmāsuḥ | kintu mura-śatruḥ puraḥ puraḥ-stha-gamanāveśād apuraḥ-stha-deśāśritānāṃ cetanāṃ tadā na ciceta, cirād eva tv acetīt |
[13] te ca cetitāḥ sarve cirāya vicāra-pracāraṃ nānucaranti sma, yasmād ātmānam agha-nāma-dhara-viṣadhara-viṣama-viṣa-mohād rakṣitavantam agha-dviṣam eva tatra tatra bhramantam anubhūya, bhūyaḥ sa eva cetanā-mūlam iti niścitavantaḥ |
[14] kṛṣṇas tu tān vilulitaveśān labdhopaveśān dṛṣṭvā yugapad eva sarvān kṛṣṭvā pṛthak pṛthag evāśliṣṭavān | [15] tad uktam eva yad asya khalv autpattika evāyam upapattim atītavān guṇaḥ, yad-bhāva-bhāvanaḥ syāt tatrānurūpa-rūpāvirbhāvanam asau yaugapadyam upasadya, bahutrāpi sadya evāpadyate iti |
[16] tatra bālair milanaṃ, yathā,
dṛṣṭir bāṣpam itā tanuḥ stimitatām antarmatir līnatām
itthaṃ saṅgati-sādhane tu nikhile' bhīkṣṇaṃ gate vyarthatām |
kiṃ saukhyaṃ kim asaukhyam etad iti ca sphūrtiṃ vināvasthitau
kañcit ko' pi na kiñcid ujjhitum abhūc chakti-prayuktaś ciram

1.13.5

[śārdūlavikrīḍitam]
[17] gobhir yathā-
gāvo huṅkṛti-ghoṣaṇā valayitāḥ kṛṣṇaṃ lihantyaś cirāt
tad-bāhu-dvaya-veṣṭanena vilasat-kaṇṭhyaḥ samutkaṇṭhitāḥ |
yatnāt tyājita-tad-grahāś ca paśupaiḥ kṣiptāś ca tasthuś ciram
tās tad-vaktra-sudhākara-dyuti-sudhā-pītāvatṛptekṣaṇāḥ

1.13.6

[śārdūlavikrīḍitam]
[18] tad evaṃ sati tasya bhāva-viśeṣodbhavaḥ samudbhāvyate | pūrvam evāyaṃ śrī-yuta-kṛṣṇaḥ pārāvāra-bhaviṣṇu-sthāsnu-cariṣṇu-duḥkha-dāna-dhṛṣṇoḥ kṛṣṇādhiṣṇyasya kāliyasya nirākariṣṇu-tṛṣṇo' pi, tat-patnībhyo' patrapiṣṇutayā cirāya tūṣṇīṃ babhūva | samprati tu go-gopāla-kāla-dharmāpāta-jātāsahiṣṇutayā vardhiṣṇu-krodhaḥ suṣṭhu jātaḥ |
[19] tataś ca sāvahittham ittham uvāca-aho, vayasyāḥ! paśyatha atrodaka-stambha-vidyā-kṛtāvakāśa-prakāśamāna-hradinī-hrada-sthita-sva-sadane kāliyākhya-manda-dandaśūkas tiṣṭhati | tena ca duṣṭa-niṣṭhyūtayā sarva evākharva-viṣa-jvālayā jvalitāḥ paryag-deśā dṛśyante | upary apy utpātitāḥ patatriṇaś cātra patitā ity ātma-netrābhyāṃ pratīyatām, yebhyas tu prāṇā jagat-prāṇāśana-bhayataḥ sadya eva vipratipadyeva svayam utpatantaḥ kadāpi na nyavartanta | so' yaṃ punar garutmat-kṛtāmṛta-seka eka eva kāla-kuṭa-jvālayāpi kṛtālambaḥ kadambaḥ sulalita-dalāditayā lālasīti | tasmād asyopariga-koṭara-piṭhare sphuṭaṃ tad anavadyam amṛtam adyāpi vidyata iti prasahyāham āruhya paśyāni | bhavantas tu gāḥ kiñcid dūracaratayā cārayantaś carantu |
[20] tad etad vadan vigata-kadanaḥ kañja-vadanaḥ kadambam adhiruhya parikaraṃ samūhya, svayaṃ kiraṇa-gaṇāmṛta-ghanāghanaḥ sānnidhya-mātra-nirmita-sādharmye tasmin kāliya-harmye nirmala-jala-krīḍā-kutukāya papāta-
[21] yatra ca tatra sarpa-hrada-gata-jalaṃ dhanuḥ-śatam udasarpat | tac ca śrī-vrajarāja-tapaḥ-pratāpa-phalasya saṅkhyātīta-balasya tasya na citram ity eva mantavyam, yena hi paugaṇḍatayā nātipracaṇḍam api tad eva tad-vapuś caṇḍāṃśu-koṭivad atīvoddaṇḍatayā tatra kuṇḍalīnāṃ bhāti sma | tataś ca tasyāmara-vāraṇa vāraṇa-vikrama-kramatayā ghūrṇad-bhujāpūrṇa-vār-ghoṣaṇa-saṅgharṣaṇayā gharṣitas tad-utkarṣāsahana-samājaḥ sahasā tanūnapān-mahasāhi-rājaḥ svīya-līlāntarīpāntaḥ svayaṃ krīḍā-harṣataḥ smitaṃ varṣantaṃ pītāṃśuka-vidyudbharaṃ kara-caraṇādhara-rohitākaraṃ vanamālā-śacīpati-cāpa-dharaṃ sulalita-nīla-ghana-varaṃ tam evāsasāda |
[22] samprati tu kṛta-yava-kṣāra-sāra-sandha-gandhakendhana-vahnīyamānam etam ātmanā cachāda nanāda ca | kevala-bali-mānitāmayāsahiṣṇutayā dhṛṣṇag asau nāga-jiṣṇur ārto' pi na nivartate sma |
[23] atha kāliyasya varuṇa-pāśapāśīyamānābhogāśaya-nīyamānāśī-rāśībhyāṃ yāhaṅkṛtis tasyāś cūrṇī-kṛti-kautukāya yogamāyā-maya-kaṅkaṭa-saṅghaṭitāṅgatāṅgatas tṛṇāvarta-vartana-samudvartanaḥ sa muhūrtaṃ tathaiva vartate sma, yatra hi tasya sad-ahitasya bhoginaḥ śatam ekātirekābhogā markaṭikā-jālavad vighaṭita-śaktayaḥ santi sma | āśiṣaś ca tūla-varti-tulāṃ kalayāmāsuḥ |
[24] kintu yadā kadambād asau kadamba-mālī kāliyālaya-kālindī-śambaram apaptat tadātitapta-hṛdayatayā hāhā-kāra-kṛta-mithaḥ-kreṅkāraḥ sa khinnaḥ sakhi-vāraḥ skhalac-caraṇa-cāraḥ sahasā tasminn eva sasāra | [25] gāvaś ca śāva-sahitāḥ sahitās tam evānudrāvakatām avāpuḥ |
[26] tataś ca sveṣu viśveṣu tam eva hradaṃ sāvega-gadaṃ prāviśatsu pratidiśaṃ gāvaś ca praviśantīty evaṃ dṛṣṭvā parama-kaṣṭaṃ spṛṣṭvānupāyāḥ paśupāḥ naṣṭa-prāyā bhraṣṭa-kāyā, yamunāyāḥ prahvā iva kahvāsura-jaṭharād iva tat-pratyāgaty-āśayā paraṃ prāṇanti sma | tatra ca-
kiṃ jñaptiḥ svapanaṃ suṣuptir athavā mūrcchā mṛtir jīvanaṃ
bhāty evaṃ nahi niścikāya nikhilaḥ so' yaṃ sakhīnāṃ gaṇaḥ |
usrāṇāṃ tatir asra-vṛṣṭi-kalitaiḥ sā ca pravāhaiḥ punas
tarhy eṣāṃ hṛdayaṃ hradaṃ ca tam atha kṣveḍair ivāpūpurat

1.13.7

[sragdharā]
[27] teṣu ca bahir īdṛg-avastheṣu tathāntar anavastheṣu na ko' pi prakopi tad-vṛttaṃ vraje vṛttaṃ kuryād iti vicārya diviṣad-varya-vrajena muhur utpāta-vrātaṃ pratyāpayya tam anusañcāryate sma |
[28] tatra vraja-prajā-vacanaṃ yathā-
divi bhuvi khe cotpātāḥ katham iva tat-kālam udbhūtāḥ |
āṃ naḥ sarveṣāṃ yaḥ prāṇeṣv adhi tat-kṛte ta ime

1.13.8

[upagīti]
[29] iti vyagrī-bhūya samagrāḥ prajāḥ sa-grāmaṇyas taṃ vrajāgra-gaṇya-samājaṃ kṛṣṇāgra-janma-janmarkṣa-mahasi sambhojanāya janāyatanatām āptavatyaḥ, kiṃ bahunā, vraja-mahī-pati-patnī ca vraja-mahilābhir apatrapām apahāya tatrājighāya | sandideśa dūra-deśataḥ-
durnimittam udabhūd balaṃ vinā
hā yayau viṣa-diśaṃ balānujaḥ |
hanta pūrṇa-samayaḥ sa nāyayau
goṣṭha-rāṭ katham ihāsti nirvṛtaḥ?

1.13.9

[svāgatā] iti |
tataś ca-
dehaṃ gehaṃ tat tad arthaṃ ca sarvaṃ
dhik-kurvantas tyakta-tat-parva-bhogāḥ |
te gacchantaḥ kāliyānaccha-kacchaṃ
vāta-vrāta-kṣipta-cittā ivāsthuḥ

1.13.10

[śālinī]
[30] bhrātṛ-prabhāva-jñānārāmaḥ śrī-rāmas tu teṣāṃ śaṅkāyām aniśām ayann api na tadānīṃ tad-bhāvam avāpa, kintu rirakṣiṣām eva | anyathā hy anyathāpattir eva syād iti samucita eva bhāvaḥ svayam eva yogamāyayācitaḥ |
[31] atha sva-manasy evaṃ sa viviveca, vayam idaṃ muhur unnīya niyamata eva jānīmaḥ, yat khalu tasya khala-vaṃśadavahuta-vahasya nirasyamānatā na kenāpy akenāpi kartuṃ śakyate | tathāpy ete kevala-sneha-bala-dehā vidyut-pātāyamāna-durnimitta-labdha-jīvana-sandehā nija-jīvana-mūlaṃ pīta-dukūlaṃ prati gamanāya durmadehā vartante | tasmād araṇyāraṇyaṅgaja-dahana-sandahana-sahanatāmanda-samuddiṣṭa-hima-drava-sandrava-samutkaṭatā-galat-kaṭa-vāraṇa-durgaṇa-gaṇavad āpātatas tu mama vāraṇam api na maṃsyate | yat khalv eteṣāṃ tad-viśleṣātiśaya-śaṅkitā-duḥkham anu mayy api duḥkhaṃ duḥkhanana-mūlaṃ jātam asti, tad api na vyañjanāya prāñjalatām arhati, prajvalita-jvalana-vanam anu jvalanāntara-santānanavat | tasmāt
kevala-maṅgala-vyaṅga-vyaṅga-saṅgami-sad-iṅgita-viśeṣa-saṅgitayā ta ete sambhāvita-tad-bhavyā bhāvanīyā, na tu nirākariṣṇutayā | āvayor āvayo hy eka-prāṇatāṃ khalv ete manyante iti |
[32] atha sa evaṃ vivicya sahasā jahāsa | tad anu kiñcil-labdhāśvāsatayā calantaś ca te-
duḥkhāghrāta-prādhvatā-manda-netrāḥ
kṛṣṇāṅghri-śrī-lakṣma-labdhāvalokāḥ |
vartmany asmin picchile' py aśrubhis te
rāma-prāpta-nyasta-hastā viceluḥ

1.13.11

[śālinī]
yathā yathā vidadhur atīva śīghratāṃ
tathā tathāpy adadhur alaṃ vilambitām |
kathaṃ kathañcana bata taṃ hradaṃ gatā
daśāṃ tu kāṃ samadhur amī na vedmi tām

1.13.12

[rucirā]
tatra tu-
dṛṣṭvā kāliya-bhoga-saṅgha-valitaṃ gopālakaṃ gopakā
nandādyā bata gopikāś ca vidalac-cittā yaśodā-mukhāḥ |
hā śuṣkāṅga-daśāṃ mahā-malinatām apy ūhur itthaṃ yathā
teṣām āntara-vahninaiṣi bahir apy udyātum ity ūhyate

1.13.13

[śārdūla]
mānuṣān buddhi-rāhityāt paśūn iva nirīkṣya te |
paśūṃś ca krandanān mānuṣān iva kleśam aiyaruḥ

1.13.14

[anuṣṭubh]
tataś ca-
teṣāṃ sadā snehamayātmanāṃ tadā
trāsāt tu śuṣkī-bhavatāṃ himād iva |
mithaḥ-samīkṣā-bhavatāpasaṅgamād
bhūyo babhūva dravatā raver iva

1.13.15

[upajāti 11]
snehāt pravāhāvali-tulyatāṃ yatāṃ
vrajaukasāṃ drāg viśatāṃ viṣa-hradam |
bālo' py athāveśa-valad-balo balo
drutaṃ mahā-setu-daśāṃ sasāda saḥ

1.13.16

[upajāti 12]
[33] uvāca ca-
prītiḥ kiṃ nv anuje na me? vraja-pate tāta vrajādhīśvari
śrī-rohiṇy api mātar, asya tu sadā tattvaṃ paraṃ vedmy aham |
satyaṃ vaḥ pada-paṅkajāśraya-rucāṃ kuryām amuṣya kvacin
naikasminn api mūrdhaje kṣati-lavo bhāvī yathā garga-gīḥ

1.13.17

[śārdūla]
[34] tad evaṃ praśastena sva-hastena śrī-rāmeṇa hasta-vāraṇe kṛte-
viṣa-hradāntād vinivartitāś ca te
pratīyur evādhi tad-ātmanaḥ sthitim |
yat kāla-kūṭa-jvalanāntaraṅgataṃ
svaṃ menire vīkṣya tad-antare harim

1.13.18

[upajāti 12]
kāliya-hradam ite baka-śatrau
gokulasya rudataḥ pratiśabdāt |
rodasī ca rudatī sva-niruktiṃ
bāḍham ajñapayatāṃ rudasijbhyām

1.13.19

[svāgatā]
gopyo mithaḥ kaṇṭha-vilagna-kaṇṭhās
tā rorudāmāsur alaṃ vilapya |
smṛtiṃ nayat pūtanikādi-nāśaṃ
yan mātṛ-santvāya muhur babhūva

1.13.20

[indravajrā]
evaṃ sva-goṣṭham ahiveṣṭa-vivikṣu vīkṣya
sastrī-kumāram atiduḥkhitam ātma-hetoḥ |
kṛṣṇaḥ saroṣa-vitatāṅgatayā tad aṅgaṃ
chindan ślathaṃ vidadhad āśu balād udasthāt

1.13.21

[vasantatilaka]
[35] tad evaṃ kṛṣṇasyotthānam eva kāliyasya vyutthānaṃ jātam iti sarvo' pi jaharṣa | yathā-
tadā mudā kalakala-garjitair jitaṃ
vrajaukasāṃ śiśu-savayo-jarā-juṣām |
divaukasāṃ kusumaja-vṛṣṭi-sṛṣṭi-yug-
jaya-dhvani-dhvani-yuta-tūrya-laṅghibhiḥ

1.13.22

[rucirā]
[36] tataś ca samuttejita-tat-tejobhir udvejita-cittaḥ kuṇṭhatāvaguṇṭhitotkaṇṭhatayā dūrata evotkaṇṭhatayātiṣṭhan mūḍha-dhīr asau gūḍha-pāt prarūḍha-krodhaḥ svabodha-rodhatas taṃ pratidrogdhum udyataḥ sann, uddhata-buddhis thūtkāra-phutkāra-dṛṣṭi-vāra-kṛta-kūṭaṃ kālakūṭaṃ prakaṭī-kurvan girikūṭāyamānaḥ kartavya-vihvalatayā jihvā-dvaya-samudayena muhuḥ kṣveḍa-bāḍava-pakvaṃ sṛkvaṇī-dvaya-samudaya-lehanād dvijihva-lelihānādy-āhvayo' smīty uṭṭaṅkanena ghaṭayitu-kāmaḥ sarvato dṛṣṭa-vapur babhūva |
[37] tataś cākhaṇḍāhi-tuṇḍika-vidyā-paṇḍitavad uccaṇḍatayā sakaṇṭha-tuṇḍāvaguṇṭhanāya sa-darpam abhitaḥ sarpati sarpāśana-vāhane, sarpo' yam api śirobhiḥ kṛta-parisarpaḥ sarpavad evāpasarpann upasarpaṃś ca jihmagavad eva jihmaṃ gacchaṃś ca parito babhrāma śaśrāma ca |
[38] tad evam ahīnam ahinaṃ prati sāṃyugīnatārato' pi cirato labdha-cchidratayābhidravann eva tadīya-samagra-grīvāgra-gaṇya-mūla-nālam eva balānujanmā balād avajagrāha nijagrāha ca |
[39] tataś ca vivaśāṅga-saṅghe tasminn uraṅgame tu,
udyad-ratna-citeṣu puṣṭa-niṭila-prastheṣu raṅga-śriyā
śasteṣu sphuṭa-nṛtya-kṛtya-kalanā-lobhena śobhekṣaṇaḥ |
dyo-vidyotana-vādya-gīta-kalayā saṃhāya sāhāyakaṃ
śrī-kṛṣṇas tad upary udapluta mudām uccair udāra-cchaviḥ

1.13.23

[śārdūlavikrīḍitam]
tataś ca-
punar vrajaḥ sphuṭa-sukha-vismayārava-
plava-śriyāspṛśad amara-vrajaṃ divi |
asau ca taṃ bhuvi bata yatra cobhayoḥ
pratidhvani-dhvani-vibhidā na tarkitā

1.13.24

[rucirā]
tataś ca-
śaśvad garvada-parva-śarva-ḍamaru-svar-vādya-sarvādyatāṃ
vindan kuṇḍali-daṇḍanāya rabhasād uddaṇḍa-sat-tāṇḍavaḥ |
ārād ūrdhvitam ūrdhvitaṃ bhujaga-rāḍ-mūrdhānam unmardayan
krodhād rodha-kutuhalād dharir ihānarte nanarta sphuṭam

1.13.25

[śārdūlavikrīḍitam]
atha-
jayaj-jaya-jayāravāḥ kusuma-vṛṣṭi-sṛṣṭi-prathāḥ
sphurat-pulaka-pālayaḥ prathita-śarma-gharmāśravaḥ |
bhujaṅga-śirasī-śitus tad-anukṛtya-nṛtyaṃ surā
bhavāmbuja-bhavādayaḥ pramada-garjam ārjan muhuḥ

1.13.26

[pṛthvī]
sarpasyānana-jāla-kūṭa-ghaṭanād utthānam ātmāyuṣā,
nirmañchyāgra-nakhasya tasya naṭanaṃ tan-mūrdhni cātyadbhutam |
dṛṣṭvā śrī-vraja-rāja-tat-praṇayinī-mukhyā vraja-prāṇino
netraṃ gātram api praphullam abhajan manye jagad-vyāptaye

1.13.27

[śārdūlavikrīḍitam]
mūrdha-śreṇyāṃ tasya śūnye ca kṛṣṇe
nṛtyaṃ kurvāṇe tu citraṃ tadāsīt |
tena krodhān mastakaṃ yady udastaṃ
tatrānena prāpitā tāla-lattā

1.13.28

[śālinī]
mukhai rudiram udvaman garalam udgirann akṣibhiḥ
skhalan-maṇika-mastaka-sthita-tad-aṅghri-cihna-vraṇaḥ |
ślathāṅgakatayājahad anuja-saṅghajid-raṅgatāṃ
vyālokyata nijāṅganāvalibhir eṣa kālīyakaḥ

1.13.29

[pṛthvī]
[40] tataś cāsāv upaskīrṇa-vikīrṇa-mūrtyā sva-pauruṣāpūrtyānanya-gatitāsphūrtyā tat-kāraṇa-kakāraṇā-nivāraṇāya taṃ nārāyaṇam eva matvā śaraṇam amanyata |
[41] tad-aṅganānāṃ ca-
na tāvad ārdratvam abhūd amūṣāṃ
bahirmukhatvaṃ yad abodhy amuṣya |
dṛṣṭe tu bhakty-aṅkura-janmani sphuṭaṃ
kṛṣṇaṃ gatiṃ jagmur amūs tad-artham

1.13.30

[upajāti 11]
kāścit kumārān atyartha-bālān kāścana tāś tadā |
kāścid aṇḍāni puratas tasya nyasya vyanaṃsiṣuḥ

1.13.31

[anuṣṭubh]
[42] hasati ca bhakta-sāntvana-tṛṣṇe kṛṣṇe, tās tu bahudhā stava-budhā mṛdākulāḥ pṛdāku-patnyaḥ sakāku vijñāpayāmāsa | tatra saṅkṣepa-nikṣepaś cāyam-
asty eṣa sphurada-matiḥ sadarpa-sarpas
tvaṃ viṣvag-vid asi tathā kṛpāmburāśiḥ |
asmāsu tvad-anugatāsv amuṣya patnī-
bhāvaś ced ajani yathā-yathaṃ vidhehi

1.13.32

[praharṣiṇī]
daṇḍaṃ te vidadhatu ye sva-saṅga-mātrād
duṣṭatvaṃ praśamayituṃ na śaknuvanti |
tvat-sparśāj jhaṭiti hrado' pi so' yam aujjhat
kṣveḍatvaṃ balavad atīha naḥ samakṣam

1.13.33

[praharṣiṇī]
mūrkhatvaṃ na idam anugrahe' pi yasmāt
tvat-spṛṣṭe sphuṭam iha bhāti daṇḍa-buddhiḥ |
daṇḍaś ced amum aparair adaṇḍayiṣyas
taṃ kartuṃ katham adadhāḥ padāravindam?

1.13.34

[praharṣiṇī]
sat-puṇyair iha khalu kais tvad-aṅghri-padma-
sparśo' yaṃ parivalate bhujaṅga-rāje |
duṣpāpair api bata kair amuṣya dehas
tad-bhāvaṃ druta-mṛti-lambhāya vetti

1.13.35

[praharṣiṇī]
tasmāt-
śīrṣa-cchedyasya yaḥ kṛṣṇaḥ śīrṣṇi kāliya-bhoginaḥ |
anvagṛhṇāt pada-nyāsāc cihna-śreṇyā gatiḥ sa naḥ

1.13.36

[anuṣṭubh]
[43] atha hīne tasmin ahīne sadayaṃ tad-anumoda-mānaḥ krodhaṃ vinayamānaḥ kṛta-yaśodā-yaśo-dānaḥ svāṅghri-saṅghaṭṭana-truṭitāt kāliya-niṭilād avatīrya nātiprakaṭita-vīryas tasyāvag-vaktratayā sthitasyāgre kṣaṇa-katipayaṃ karuṇā-vyagrekṣaṇatayāvatasthe | atha vanamālī kālindīya-hradam iva kāliya-hradaṃ dāyati sma |
[44] tadā so' pi līyamāna-doṣatayā tadīya-roṣaṃ proṣitam akarot, valitāñjali-karo darvīkaro vijñāpayāmāsa ca-
[45] yadyapi vṛjina-gāmino mama vṛjinam eva svabhāvas tathāpi tu,
guṇo vā doṣo vā bhavati mayi yaḥ kṛṣṇa sa bhavad-
vaśasthāyī nityaṃ mama tu kṛti-sādhyaṃ kim aparam? |
tvad-aṅghri-dvandvasyāśrayaṇam iti cet tac ca śirasi
tvayā me vinyastaṃ mama tu kṛti-sādhyaṃ kim aparam?

1.13.37

[śikhariṇī]
[46] tasmāt kām api diśaṃ svayaṃ eva mām ādiśa |
[47] atha sa ca sadeśa-rūpam idam ādideśa, ahipate, tyakta-daurjanyatayā dhanyasyāpi tava yasmād ahitā svayaṃ jagad-ahitā, tasmāt-
nātra stheyaṃ tvayā sarpa samudraṃ yāhi mā ciram |
tvaṃ jñāty-apatya-dārāḍhyo go-nṛbhir bhujyate nadī ||[BhP 10.16.61]
dvīpaṃ ramaṇakaṃ hitvā hradam etam upāśritaḥ |
yad-bhayāt sa suparṇas tvāṃ nādyān mat-pāda-lāñchitam ||[BhP 10.16 |64]
rephaṃ visṛṣṭaṃ nirmāyād avasāne padāntagam |
iti śāsana-vijñānāṃ matam eva mataṃ mama

1.13.38

[anuṣṭubh]
adhunā kāliya yasmān mat-pada-kṛta-lakṣaṇas tvam asi |
tad amutra ca sambhavitā mat-pada-kṛta-lakṣaṇaḥ sa bhavān

1.13.39

[upagīti]
[48] atha daṇḍavad eva patitaḥ kuṇḍali-patis tena nakhara-sudhākarākara-kara-sarasiruhaṃ śirasi nidhāya sudhā-sikta-tanutayā nīrug niramāyi |
[49] etad-anantara-līlā taṃ pūjayāmāsa [BhP 10.16.65] ity ādikaṃ śrī-śuka-vacanam anūdya, mahattvaṃ ca ity ādinā viśadyate |
taṃ pūjayāmāsa mudā nāgaḥ patnyaś ca sādaram |
divyāmbara-sraṅ-maṇibhiḥ parārdhyair api bhūṣaṇaiḥ |
divya-gandhānulepaiś ca mahatyotpala-mālayā ||
pūjayitvā jagannāthaṃ prasādya garuḍa-dhvajam |
tataḥ prīto' bhyanujñātaḥ parikramyābhivandya tam ||
sakalatra-suhṛt-putro dvīpam abdher jagāma ha |
tadaiva sāmṛta-jalā yamunā nirviṣābhavat ||[BhP 10.16.65-68]
kṛṣṇaṃ hradād viniṣkrāntaṃ divya-srag-gandha-vāsasam |
mahā-maṇi-gaṇākīrṇaṃ jāmbūnada-pariṣkṛtam |
upalabhyotthitāḥ sarve labdha-prāṇā ivāsavaḥ ||[BhP 10.17.13-4] iti |
mahattvaṃ ca parārdhyatvaṃ cātra divyatvam ucyate |
divyatvaṃ teṣu kṛṣṇasyāpy aṅge dedīpyamānatā

1.13.40

[anuṣṭubh]
ato' syāmūni nityāni sthitāny aruṇajā-hrade |
teṣu kaustubha-nāmā tu maṇiḥ kṛṣṇe virājate |
nakṣatreṣu sadā pūrṇa-candravat pūrva-parvate

1.13.41

[anuṣṭubh]
jagannāthaṃ ca yat prāha tathā taṃ garuḍa-dhvajam |
tatrāścaryaṃ na cācaryaṃ dvārakāyāṃ hi viśrutam

1.13.42

[anuṣṭubh]
kādraveyasya devābha-nānā-śakti-vidhāriṇaḥ |
vartmāsya sura-vartma syād iti yuktyāvagamyate |
anyat tu jīva-pīḍāya tat kathaṃ kṛṣṇa-saṃmatam?

1.13.43

[anuṣṭubh]
vāri-līlā-parāmarśaḥ sparśaś cāgharipor yadā |
tadaiṣāmṛta-tulyāsīd yamunety avagamyate

1.13.44

[anuṣṭubh]
kṛṣṇasyāklinna-veśatvaṃ kāliyenopavāhataḥ |
akasmād darśanaṃ yat tan nāgāli-parivāritaḥ |
tasmāt kṛṣṇaṃ hradād ity ādy uktaṃ yuktaṃ prakāśate

1.13.45

iti | [anuṣṭubh]
[50] tan-nirvaṛnane viśeṣas tu varṇyate,
kolāhalas tvaritatā vivaśāṅga-caryā
kampaḥ skhalad-vacanatā sravad-asratā ca |
vīkṣyādi-tṛpti-parihānir iti vrajasthāḥ
saukhye' pi duḥkham agaman pratilabhya kṛṣṇam

1.13.46

[vasantatilakā]
āgato' yam iti kevalaṃ mudā
sphūrti-pūrtir abhavad vrajaukasām |
hanta yena na vapur na vā manaḥ
kiñcid añcitum avāpa śaktatām

1.13.47

[rathoddhatā]
tataś ca-
stambhaḥ sandhiṣu bandhanaṃ pulakitāsāndra-vraṇābha-sthitir
bāṣpaḥ srasta-vilokanaḥ svara-bhidā kaṇṭhāntara-stambhinī |
kampaḥ pātavad-anta-danta-valayaḥ svedas tanu-drāvaṇaḥ
syād evaṃ kṛta-vīkṣaṇaṃ sva-suhṛdāṃ vyagrī-babhūva prabhuḥ

1.13.48

[śārdūla]
[51] atha prathamata eva prathamataḥ sthitāḥ samāna-vayasaḥ savayasas tasmāt tam uttīrṇaṃ nirvarṇya vistīrṇa-tad-varṇāmṛta-bhṛta-nayanatayā sthitāḥ kramatas tad-aṅga-saṅga-raṅga-bhūmitām itās tad-āliṅgana-riṅgat-sukha-taraṅgatāṃ gatā na tāvat pratisvam ayam aham asmīti tasmin nyavediṣuḥ |
[52] yadvad etāṃs tadvad eva śrīman-nanda-janmā krama-bhajana-sammānanayā jananīṃ janakaṃ suhṛj-janatām api janitānandān janayāmāsa, yatas tata eva te sarve stabdha-dehā labdha-sukha-dehā babhūvuḥ | [53] aho, yadi satya-vacasas te nāvadiṣyaṃs tadā tad idaṃ vā kaḥ pratīyāt? yat khalu gāvaś ca mṛgāś ca tad-āgamanaṃ mṛgayamāṇā vraja-jane cābhedam āyayuḥ, yac ca nagā api tad-duḥkhataḥ śuṣka-carāḥ samprati puṣkala-sukhās tat-kāla-kalita-pallavādibhiḥ praphullā babhūvur iti | tatra ca-
suhṛl-lokā ye ye sura-ripu-jitā yarhi militās
tadā satyaṃ sarve samayur abhitaḥ prītim atulām |
yadā tu śrīmātā sapadi militā prema-vivaśā
tad āstāṃ tad-vārtā, sakala-janatāgād drava-daśām

1.13.49

[śikhariṇī]
[54] atha rāmaṃ svīya-prabhāva-bhāvanārāmatāyām apy antar vraja-jana-duḥkhataḥ śuṣkaṃ, tādṛśatāyām api bahir lambhita-gambhīratā-bhṛd-upālambha-sambhavad-vikāśa-hāsaṃ hasann eva namaskurvann, ātmany āliṅganaṃ lambhayaṃś ca ciraṃ tad-utsaṅga-saṅgī babhūva |
[55] atha tatra janānāṃ vimarśaḥ,
harer eṣā prāptir yadi bhavati nidrāvakalitā
tadā śoko' py eṣa svayam ayati tatraiva tulanām |
asau jāgrad-bhūtā sphurati yadi vā tarhi nitarām
abhīṣṭaṃ sampannaṃ katham api na śarma-pratihatiḥ

1.13.50

[śikhariṇī]
[56] atha sarvata eva nidhyānāya naṣṭa-nidhy-āptivat kṛṣṇaṃ madhye nidhāya paritaś carita-niveśeṣu paridhi-veśeṣu kharvita-vrīḍeṣu vyoma-cāriṇāṃ locana-krīḍeṣu sarveṣu strī-puṃsānāṃ kharveṣu prathama-prathita-bhāvi-bhavikā brahma-vidaḥ sampraty api taṃ praty āśiṣāṃ kṛta-dānā vraja-patiṃ praty upālambhamānāḥ pratyāyayāmāsuḥ | yathā-
śrī-nanda-rāja tanayas tava sarva-śatru-
mardīty abhāsi muhur apy alam asmakābhiḥ |
premṇā tathāpi nikhilaṃ bata hantum aicchaḥ
puṇyena kevalam asau drutam ājagāma

1.13.51

[vasantatilakā] iti |
[57] tad evaṃ śokena harṣeṇa kālam ajānati vraja-loke rajanir ajanīti tatraiva kṣut-tṛṣṇāti-krami-kṛṣṇātikrama-khedena kṛśatāṃ gatāḥ pratyūṣaṃ yāvad ūṣuḥ | tatra ca sarvām eva śarvarīṃ vrajorvīśa-patnī sapatna-śaṅkayā sutam aṅkata eva niveśayantī paramāveśena muhur api tan-mukha-nirīkṣaṇa-sukha-sakṣaṇāpi tad-vṛtta-smaraṇena tasmād vilakṣaṇā prabhātam āsasāda | hanta hanta kṣudvantaṃ tam api gavāṃ dugdham api dugdhaṃ vidhāya na pāyayāmāsa, satyaṃ sarvam atratyaṃ viṣa-sakalaṅkam iti śaṅkayā |
[58] rātrau punar anyad api caritraṃ dhanyaṃ jātam | yadā kāliyasya kālindī-jalān niṣkalanam, tat-kālata eva gūḍha-puruṣa-mukhāt paruṣatayā kalitavāṃs tadā sa durjana-vataṃsaḥ kaṃsaś cintā-santata-svāntayā nirīha ivāsīt | [59] cintā yathā, hanta, hanta! santatam asmākam eva vīrās tasmād unmantham āgacchantaḥ santīti duṣkīrti-vahni-mukha-piśāci-mūrtir atīva hasantī hasantīva madīyān jvalayantī tribhuvanam ayantī ca narīnarti | [60] haṃho balīyān api kāliyaḥ sapadi vilīyamāna-balatāṃ valate sma | tasya tad idaṃ nirvāsanaṃ nirvāsanam eva ca manyāmahe, yato vayam api nirvāsanatāṃ gatāḥ | tasmād adhunā tathā vidheyaṃ, yathāsmadīyānāṃ nāpacāras tasya cāpakāraḥ syāt iti |
[61] tadānīm eva cānyataḥ sa vraja-rājātmaja-vraja-vāsināṃ taraṇijā-tīra eva vāsam ākarṇayann abhyarṇa-gatān ājñāpayāmāsa, bhavantas tatra praviśantaḥ samantataḥ pravalatayā jvalanaṃ prajvalanam ācarantaḥ svayam antardhānam ācarantu |
[62] tataś ca teṣu tathā-kṛta-cariteṣu vipolati tu davānale śīghraṃ palāyiteṣu teṣu ca sarva eva vraja-bhavanāḥ sneha-vṛtta-labdha-sambhāvanāḥ sāgrajaṃ vraja-rāja-tanūjam evāvrajya vijñāpayāmāsuḥ-
śaṅkāmahe na mṛtyoś ca na ca kṛcchra-pravāhataḥ |
kintu tvan-mukha-candrāṃśu-darśanābhāva-vaiśasāt

1.13.52

[anuṣṭubh]
tataś ca-
hareḥ phutkāra-mātreṇa nirvavau dava-dīpakaḥ |
utprekṣante tu munayas tasya tat-pāna-kartṛtām

1.13.53

[anuṣṭubh]
[63] tad evam ahitena ya upāhita upāhitas tasminn apavāhite sarva eva trāṇa-prāṇāḥ prabhāte ca prabhāte, tat-prabhāvata eva yathāvasthitaṃ vrajaṃ vraja-vāsinaḥ sānandaṃ tam anv avindanta | kintu tasminn eva madhuratā-kalile kālindī-hrada-salile saṅkarṣaṇena kṛta-kṛṣṇākarṣaṇena viharatā sakhibhir, akhilaṃ saha-dhavalā-vrajaṃ vrajam api samāharatā yadā bahalaṃ kutūhalaṃ jātam, tadā tena gṛhāya gamanam anujñātam |
[64] tathā ca gamanaṃ yathā-
vādyair nṛtyaiḥ pragītaiḥ śruti-śiva-paṭhanair divya-bhauma-prasūna-
pravṛṭ-kalpābhivarṣair jaya-jaya-ninadaiḥ śarma-kolāhalaiś ca |
kṛṣṇaṃ madhye vidhāya prakaṭatara-mahānanda-nirvrīḍa-bhāvān
nṛtyantas te vraja-sthā vrajam abhiviviśuḥ khaṃ yathā jyotiroghāḥ

1.13.54

[sragdharā]
[65] tad-anantaraṃ ca dhavalāḥ parataś cālayitvā tat-pūrva-kāla-pālakāsadbhāve' pi śrīmatāṃ tatra-bhavatām eṣāṃ prabhāveṇa tatrodapātra-mātraṃ na vikalpam āgād iti svalpa-paribhavāyāpy akalpamāne samasta-vraje yātayāmam api yātayāmatāṃ nāgataṃ tad-ghṛta-pakva-pracurānnam iti sadyastanam iva rāma-parvaṇi pūrvāhnetanaṃ gṛhāntaḥ-saṅgṛhīta-jemana-sāmagrī-samudayaṃ sarva eva tāv agrajānujāv agrato vidhāyāvyagraṃ samyag rasayāmāsuḥ |
[66] tad evam udghaṭita-gīḥ-kaṇṭhaḥ sa madhukaṇṭhaḥ samāpayāmāsa-
īdṛśas tanayo jātas tava vraja-narādhipa |
kaṃsādīn damayāmāsa kāliya-damanena yaḥ

Original text: Gopālacampū, P1-33, U1-3, U5-6, U29 · Edition: Puridasa (1947). · Data entry Jan Brzezinski · GRETIL (Göttingen) · CC BY-NC-SA 4.0

Esc