ગોપાલચમ્પૂ · અધ્યાય 1.13

[અનુષ્ટુભ્]
[56] અથ શ્રીદામાદિ-ચમત્કાર-સાર-પ્રદ-પ્રથનસ્ય તદ્-એતત્-કથનસ્ય શ્રવણાન્તે, સૈવેયં લીલેતિ ભ્રાન્તે, તત એવ બહિર્ વૃત્તિત ઉપશાન્તે ગોલોક-ધરિત્રી-કાન્તે જને ચ શ્રેણી-પ્રાન્તે, તૌ સૂત-સુતૌ યથાવદ્ બદ્ધાઞ્જલિતયાવસ્થિતૌ ચિરત એવ પૂર્વ-પૂર્વવત્ પ્રીતિ-દાનેન વાસં પ્રસ્થાપિતૌ વિધાય તે સર્વે યથાસ્વમ્ આવાસાદિકમ્ આસાદિતવન્તઃ ।
ઇતિ શ્રી-શ્રી-ગોપાલ-ચમ્પૂમ્ અનુ
ગોચારણ-પ્રચારણં નામ
દ્વાદશં પૂરણમ્
॥12॥
(13)
અથ ત્રયોદશં પૂરણમ્
કાલિય-દવ-ચણ્ડતા-દણ્ડનમ્
[1] અથ પ્રતિપ્રાતર્ ઇવ શ્રીમદ્-વ્રજરાજ-સમાજે વિરાજમાને કથાં કથયિતું સમુત્કણ્ઠો મધુકણ્ઠો નિજાન્તશ્ ચિન્તયામાસ-
[2] ધેનુ-ચારણારમ્ભ-લમ્ભક-દિને ધેનુકાલમ્ભઃ ખલુ શ્રી-બાદરાયણિના તદીય-ચારણાવસર-સામ્યાનુસારિણા પૂર્વમ્ એવ વર્ણિતઃ । વસ્તુતસ્ તુ પૌગણ્ડ-પ્રાન્ત એવ પણ્ડયા નિર્ણીતઃ, તદ્-દિવસાવસાને વેશ્મ-પ્રવેશે કૈશોરાંશાવેશ-વર્ણનાત્ । અતઃ શ્રી-પરાશરેણાપિ કાલિય-દમનાનન્તર્-આવસર એવ સોઽ યં સાવસરઃ કૃતઃ । શ્રી-હરિ-વંશે ચ સ્પષ્ટમ્ એવ, દમિતે સર્પરાજે તુ કૃષ્ણેન યમુના-હ્રદે [2.13.1] ઇત્ય્ ઉક્ત્વા ધેનુક-વધઃ સમારબ્ધઃ । તદ્ એવ યુક્ત્યાપિ વ્યક્તી-ભવતિ । કાર્તિક-વર્તમાન-શુક્લાષ્ટમ્યાં ગોચારણારમ્ભ-સમ્ભવ-દિનતયા પાદ્મે સ્પષ્ટતયોક્તિર્ દૃષ્ટા । પક્વ-તાલ-ફલ-કાલો ભાદ્ર એવ, તત્ર ચ ધેનુક-નિર્ધૂનન-પ્રસિદ્ધિઃ । તસ્માત્ કાલિય-દમનમ્ એવ પ્રથમં પ્રથયિષ્યામઃ ઇતિ ।
[3] સ્પષ્ટં ત્વ્ ઇદમ્ અભ્યાચષ્ટ-
કવયો યે ભુવિ ખ્યાતાસ્ ત એવાકવયો મતાઃ ।
સુખમ્ આયાસ્યતીત્ય્ એવં સુદુઃખં વર્ણયન્ત્ય્ અમી

[અનુષ્ટુભ્]
ઇતિ તૂષ્ણીકામ્ આસજ્ય પુનર્ આહ સ્મ: અથવા-
સુખં વા વીર્યં વા તદ્ ઇહ પરમં યત્ પ્રતિમુખં
પ્રતીપં નિર્જિત્યાનવરતમ્ અતુલ્યં વિજયતે ।
કવિશ્ ચ શ્રેયાન્ સ સ્ફુરતિ ખલુ યસ્ તદ્-વિધતયા
સદા તત્ તદ્ ગાયન્ન્ અપિ ન પરિતસ્ તૃપ્યતિતરામ્

[શિખરિણી]
[4] અતઃ કાલિય-નિર્યાપન-ફલં તદ્ ઇદં વૃત્તમ્ આપાતતઃ સુદુઃસહમ્ અપ્ય્ આયત્યાં પ્રત્યાપ્ત-બહુલ-સુખ-સહચરતયા વર્ણનમ્ એવાસ્માભિર્ આકર્ણનીયમ્ એવ ચ યુષ્માભિર્ ઇતિ યાચિત્વા સ-કમ્પમ્ ઉવાચ-
[5] તદ્ એવમ્ અર્જુનીષુ પર્યાગ્ એવ ચિરાય ચાર્યમાણાસુ પરિ કાલિયાલય-જલાશયાશયમ્ એવ ચલિતું ખલુ શ્રી-બલરામઃ સમનુજ્ઞાં કલયાઞ્ચક્રે, શ્રી-વ્રજેશ્વર્યાઃ શિક્ષિત-ચર્યાનુગમાત્ । શ્રી-બલાવરજસ્ય તુ તસ્ય ચિરત એવાવિરતં તદ્ દિદૃક્ષા ન ક્ષીણાસીત્ । [6] બહલેન કુતૂહલેન, જન્મત એવ દુર્જન-તેજસામ્ અસહનતાયામ્ અવિકલેન તેજસ્વિતા-બલેન ચ ।
[7] તદ્ એવં સ્થિતે સદાવદ્ એવ કદાપિ કૃષ્ણાગ્ર-જન્મનઃ શ્રવણાખ્યં માસિકં
જન્મર્ક્ષમ્ અતિથિવત્ પ્રથિતિં વ્રજ-સદસિ સમાસસાદ । તદા ચ સઙ્કર્ષણઃ સ ખલુ હર્ષણ-મઙ્ગલ-સ્નપનાદ્ય્-આસઙ્ગતઃ સ્વ-ગૃહ એવ સઙ્ગત આસીત્ । [8] તદા ચ કાસાઞ્ચનાભિનવાનાં ગવામ્ અતિપ્રત્યાસન્ન-પ્રસવાનામ્ અવશ્યમ્ એવ સ્વાવનીયતયા વિનાપિ તં વનીમ્ અનુગત-સખઃ શ્રીદામ-સખઃ પ્રસ્થિતવાન્ । કિન્તુ સમ્ભોજન-સમય-સમયને સમયં વિધાય તદા ચ લબ્ધે વિપ્રલબ્ધેર્ અવસરે તદ્-ઇતરં પ્રતિ યઃ કાલ-કૂટ-તુલ્યઃ કાલ-કૂટસ્ તન્-મય-કાલિન્દીય-કાલિય-હ્રદ-હરિતમ્ એવ ત્વરિતં હરિ-સુધા-વારિધિર્ અવજગાહે ।
[9] તત્ર ગવામ્ અગ્રેસરા યે ગોપ-કુમાર-વરાસ્, તેષુ ચાનાશિતઙ્ગવીન-નવીન-વન-વિભાગાવકલન-કલિત-બહલ-કુતૂહલ-જાત-રભસતઃ કિઞ્ચિદ્ વિલમ્બમ્ આલમ્બમાનેષુ નિદાઘ-દ્રાઘીયસ્ તૃષ્ણા-વ્યાકુલમ્ અગ્રિમ-ગોકુલં કાલિય-વિષાકુલં કૃષ્ણા-જલં પિબતિ સ્મ । પાન-માત્રાચ્ ચ વિચેતનતયા નિપપાત, ક્ષણતસ્ તે ચાગ્રે-સરાસ્ તદ્-અવલોક-શોક-ધરા દેહ-જિહાસયા સહસા સ્વયમ્ અપિ ધયન્તઃ પતન્તિ સ્મ । [10] ઇયં પુનર્ યોગમાયાયા એવાનપાયા ગતિઃ, યા ખલુ ખલાનામ્ ઉત્કલનાયાસમ્ભવમ્ અપિ સમ્ભાવયતિ ।
[11] અથ મુહૂર્ત-પૂર્તાવ્ આગતોઽ યં તોયદ-શ્યામલ-મૂર્તિર્ મૂર્તાન્ એવ તાન્ પશ્યન્ન્ અન્યાદૃશ-શ્યામલતામ્ આજગામ, વિલલાપ ચ-
યા ગાવઃ ખલુ દેવતા વ્રજસદામ્ અસ્માકમ્ ઉચ્ચૈસ્તરાં
યે બાલાશ્ ચ સદૈવ જીવ-તુલિતાસ્ તેઽ મી વિપન્નાઃ પુરઃ ।
હા હન્ત સ્વયમ્ અસ્મિ તત્-સહચરઃ કિં ભ્રાતરં માતરં
તાતં સર્વ-જનં ચ વચ્મિ મમ ધિક્ ચાપલ્યતઃ સાહસમ્

[શાર્દૂલવિક્રીડિતમ્]
[12] તતશ્ ચ વિપ્રતીસાર-સારાનુસારાદ્રુત-વિદ્રુતતર-ચેતસઃ શ્રી-વ્રજ-કુલ-ચન્દ્રમસઃ ક્રમશઃ સર્વેષાં મુખમ્ અભિદત્ત-દૃશઃ સ્તિમિતી-કૃત-નિજાધરા નેત્રામ્ભુ-ધારા નિપેતુઃ, યા એવાઙ્કુરી-કૃત-વસુધાઃ સુધાયમાના યથા-ક્રમં સર્વં ચેતયામાસુઃ । કિન્તુ મુર-શત્રુઃ પુરઃ પુરઃ-સ્થ-ગમનાવેશાદ્ અપુરઃ-સ્થ-દેશાશ્રિતાનાં ચેતનાં તદા ન ચિચેત, ચિરાદ્ એવ ત્વ્ અચેતીત્ ।
[13] તે ચ ચેતિતાઃ સર્વે ચિરાય વિચાર-પ્રચારં નાનુચરન્તિ સ્મ, યસ્માદ્ આત્માનમ્ અઘ-નામ-ધર-વિષધર-વિષમ-વિષ-મોહાદ્ રક્ષિતવન્તમ્ અઘ-દ્વિષમ્ એવ તત્ર તત્ર ભ્રમન્તમ્ અનુભૂય, ભૂયઃ સ એવ ચેતના-મૂલમ્ ઇતિ નિશ્ચિતવન્તઃ ।
[14] કૃષ્ણસ્ તુ તાન્ વિલુલિતવેશાન્ લબ્ધોપવેશાન્ દૃષ્ટ્વા યુગપદ્ એવ સર્વાન્ કૃષ્ટ્વા પૃથક્ પૃથગ્ એવાશ્લિષ્ટવાન્ । [15] તદ્ ઉક્તમ્ એવ યદ્ અસ્ય ખલ્વ્ ઔત્પત્તિક એવાયમ્ ઉપપત્તિમ્ અતીતવાન્ ગુણઃ, યદ્-ભાવ-ભાવનઃ સ્યાત્ તત્રાનુરૂપ-રૂપાવિર્ભાવનમ્ અસૌ યૌગપદ્યમ્ ઉપસદ્ય, બહુત્રાપિ સદ્ય એવાપદ્યતે ઇતિ ।
[16] તત્ર બાલૈર્ મિલનં, યથા,
દૃષ્ટિર્ બાષ્પમ્ ઇતા તનુઃ સ્તિમિતતામ્ અન્તર્મતિર્ લીનતામ્
ઇત્થં સઙ્ગતિ-સાધને તુ નિખિલેઽ ભીક્ષ્ણં ગતે વ્યર્થતામ્ ।
કિં સૌખ્યં કિમ્ અસૌખ્યમ્ એતદ્ ઇતિ ચ સ્ફૂર્તિં વિનાવસ્થિતૌ
કઞ્ચિત્ કોઽ પિ ન કિઞ્ચિદ્ ઉજ્ઝિતુમ્ અભૂચ્ છક્તિ-પ્રયુક્તશ્ ચિરમ્

[શાર્દૂલવિક્રીડિતમ્]
[17] ગોભિર્ યથા-
ગાવો હુઙ્કૃતિ-ઘોષણા વલયિતાઃ કૃષ્ણં લિહન્ત્યશ્ ચિરાત્
તદ્-બાહુ-દ્વય-વેષ્ટનેન વિલસત્-કણ્ઠ્યઃ સમુત્કણ્ઠિતાઃ ।
યત્નાત્ ત્યાજિત-તદ્-ગ્રહાશ્ ચ પશુપૈઃ ક્ષિપ્તાશ્ ચ તસ્થુશ્ ચિરમ્
તાસ્ તદ્-વક્ત્ર-સુધાકર-દ્યુતિ-સુધા-પીતાવતૃપ્તેક્ષણાઃ

[શાર્દૂલવિક્રીડિતમ્]
[18] તદ્ એવં સતિ તસ્ય ભાવ-વિશેષોદ્ભવઃ સમુદ્ભાવ્યતે । પૂર્વમ્ એવાયં શ્રી-યુત-કૃષ્ણઃ પારાવાર-ભવિષ્ણુ-સ્થાસ્નુ-ચરિષ્ણુ-દુઃખ-દાન-ધૃષ્ણોઃ કૃષ્ણાધિષ્ણ્યસ્ય કાલિયસ્ય નિરાકરિષ્ણુ-તૃષ્ણોઽ પિ, તત્-પત્નીભ્યોઽ પત્રપિષ્ણુતયા ચિરાય તૂષ્ણીં બભૂવ । સમ્પ્રતિ તુ ગો-ગોપાલ-કાલ-ધર્માપાત-જાતાસહિષ્ણુતયા વર્ધિષ્ણુ-ક્રોધઃ સુષ્ઠુ જાતઃ ।
[19] તતશ્ ચ સાવહિત્થમ્ ઇત્થમ્ ઉવાચ-અહો, વયસ્યાઃ! પશ્યથ અત્રોદક-સ્તમ્ભ-વિદ્યા-કૃતાવકાશ-પ્રકાશમાન-હ્રદિની-હ્રદ-સ્થિત-સ્વ-સદને કાલિયાખ્ય-મન્દ-દન્દશૂકસ્ તિષ્ઠતિ । તેન ચ દુષ્ટ-નિષ્ઠ્યૂતયા સર્વ એવાખર્વ-વિષ-જ્વાલયા જ્વલિતાઃ પર્યગ્-દેશા દૃશ્યન્તે । ઉપર્ય્ અપ્ય્ ઉત્પાતિતાઃ પતત્રિણશ્ ચાત્ર પતિતા ઇત્ય્ આત્મ-નેત્રાભ્યાં પ્રતીયતામ્, યેભ્યસ્ તુ પ્રાણા જગત્-પ્રાણાશન-ભયતઃ સદ્ય એવ વિપ્રતિપદ્યેવ સ્વયમ્ ઉત્પતન્તઃ કદાપિ ન ન્યવર્તન્ત । સોઽ યં પુનર્ ગરુત્મત્-કૃતામૃત-સેક એક એવ કાલ-કુટ-જ્વાલયાપિ કૃતાલમ્બઃ કદમ્બઃ સુલલિત-દલાદિતયા લાલસીતિ । તસ્માદ્ અસ્યોપરિગ-કોટર-પિઠરે સ્ફુટં તદ્ અનવદ્યમ્ અમૃતમ્ અદ્યાપિ વિદ્યત ઇતિ પ્રસહ્યાહમ્ આરુહ્ય પશ્યાનિ । ભવન્તસ્ તુ ગાઃ કિઞ્ચિદ્ દૂરચરતયા ચારયન્તશ્ ચરન્તુ ।
[20] તદ્ એતદ્ વદન્ વિગત-કદનઃ કઞ્જ-વદનઃ કદમ્બમ્ અધિરુહ્ય પરિકરં સમૂહ્ય, સ્વયં કિરણ-ગણામૃત-ઘનાઘનઃ સાન્નિધ્ય-માત્ર-નિર્મિત-સાધર્મ્યે તસ્મિન્ કાલિય-હર્મ્યે નિર્મલ-જલ-ક્રીડા-કુતુકાય પપાત-
[21] યત્ર ચ તત્ર સર્પ-હ્રદ-ગત-જલં ધનુઃ-શતમ્ ઉદસર્પત્ । તચ્ ચ શ્રી-વ્રજરાજ-તપઃ-પ્રતાપ-ફલસ્ય સઙ્ખ્યાતીત-બલસ્ય તસ્ય ન ચિત્રમ્ ઇત્ય્ એવ મન્તવ્યમ્, યેન હિ પૌગણ્ડતયા નાતિપ્રચણ્ડમ્ અપિ તદ્ એવ તદ્-વપુશ્ ચણ્ડાંશુ-કોટિવદ્ અતીવોદ્દણ્ડતયા તત્ર કુણ્ડલીનાં ભાતિ સ્મ । તતશ્ ચ તસ્યામર-વારણ વારણ-વિક્રમ-ક્રમતયા ઘૂર્ણદ્-ભુજાપૂર્ણ-વાર્-ઘોષણ-સઙ્ઘર્ષણયા ઘર્ષિતસ્ તદ્-ઉત્કર્ષાસહન-સમાજઃ સહસા તનૂનપાન્-મહસાહિ-રાજઃ સ્વીય-લીલાન્તરીપાન્તઃ સ્વયં ક્રીડા-હર્ષતઃ સ્મિતં વર્ષન્તં પીતાંશુક-વિદ્યુદ્ભરં કર-ચરણાધર-રોહિતાકરં વનમાલા-શચીપતિ-ચાપ-ધરં સુલલિત-નીલ-ઘન-વરં તમ્ એવાસસાદ ।
[22] સમ્પ્રતિ તુ કૃત-યવ-ક્ષાર-સાર-સન્ધ-ગન્ધકેન્ધન-વહ્નીયમાનમ્ એતમ્ આત્મના ચછાદ નનાદ ચ । કેવલ-બલિ-માનિતામયાસહિષ્ણુતયા ધૃષ્ણગ્ અસૌ નાગ-જિષ્ણુર્ આર્તોઽ પિ ન નિવર્તતે સ્મ ।
[23] અથ કાલિયસ્ય વરુણ-પાશપાશીયમાનાભોગાશય-નીયમાનાશી-રાશીભ્યાં યાહઙ્કૃતિસ્ તસ્યાશ્ ચૂર્ણી-કૃતિ-કૌતુકાય યોગમાયા-મય-કઙ્કટ-સઙ્ઘટિતાઙ્ગતાઙ્ગતસ્ તૃણાવર્ત-વર્તન-સમુદ્વર્તનઃ સ મુહૂર્તં તથૈવ વર્તતે સ્મ, યત્ર હિ તસ્ય સદ્-અહિતસ્ય ભોગિનઃ શતમ્ એકાતિરેકાભોગા મર્કટિકા-જાલવદ્ વિઘટિત-શક્તયઃ સન્તિ સ્મ । આશિષશ્ ચ તૂલ-વર્તિ-તુલાં કલયામાસુઃ ।
[24] કિન્તુ યદા કદમ્બાદ્ અસૌ કદમ્બ-માલી કાલિયાલય-કાલિન્દી-શમ્બરમ્ અપપ્તત્ તદાતિતપ્ત-હૃદયતયા હાહા-કાર-કૃત-મિથઃ-ક્રેઙ્કારઃ સ ખિન્નઃ સખિ-વારઃ સ્ખલચ્-ચરણ-ચારઃ સહસા તસ્મિન્ન્ એવ સસાર । [25] ગાવશ્ ચ શાવ-સહિતાઃ સહિતાસ્ તમ્ એવાનુદ્રાવકતામ્ અવાપુઃ ।
[26] તતશ્ ચ સ્વેષુ વિશ્વેષુ તમ્ એવ હ્રદં સાવેગ-ગદં પ્રાવિશત્સુ પ્રતિદિશં ગાવશ્ ચ પ્રવિશન્તીત્ય્ એવં દૃષ્ટ્વા પરમ-કષ્ટં સ્પૃષ્ટ્વાનુપાયાઃ પશુપાઃ નષ્ટ-પ્રાયા ભ્રષ્ટ-કાયા, યમુનાયાઃ પ્રહ્વા ઇવ કહ્વાસુર-જઠરાદ્ ઇવ તત્-પ્રત્યાગત્ય્-આશયા પરં પ્રાણન્તિ સ્મ । તત્ર ચ-
કિં જ્ઞપ્તિઃ સ્વપનં સુષુપ્તિર્ અથવા મૂર્ચ્છા મૃતિર્ જીવનં
ભાત્ય્ એવં નહિ નિશ્ચિકાય નિખિલઃ સોઽ યં સખીનાં ગણઃ ।
ઉસ્રાણાં તતિર્ અસ્ર-વૃષ્ટિ-કલિતૈઃ સા ચ પ્રવાહૈઃ પુનસ્
તર્હ્ય્ એષાં હૃદયં હ્રદં ચ તમ્ અથ ક્ષ્વેડૈર્ ઇવાપૂપુરત્

[સ્રગ્ધરા]
[27] તેષુ ચ બહિર્ ઈદૃગ્-અવસ્થેષુ તથાન્તર્ અનવસ્થેષુ ન કોઽ પિ પ્રકોપિ તદ્-વૃત્તં વ્રજે વૃત્તં કુર્યાદ્ ઇતિ વિચાર્ય દિવિષદ્-વર્ય-વ્રજેન મુહુર્ ઉત્પાત-વ્રાતં પ્રત્યાપય્ય તમ્ અનુસઞ્ચાર્યતે સ્મ ।
[28] તત્ર વ્રજ-પ્રજા-વચનં યથા-
દિવિ ભુવિ ખે ચોત્પાતાઃ કથમ્ ઇવ તત્-કાલમ્ ઉદ્ભૂતાઃ ।
આં નઃ સર્વેષાં યઃ પ્રાણેષ્વ્ અધિ તત્-કૃતે ત ઇમે

[ઉપગીતિ]
[29] ઇતિ વ્યગ્રી-ભૂય સમગ્રાઃ પ્રજાઃ સ-ગ્રામણ્યસ્ તં વ્રજાગ્ર-ગણ્ય-સમાજં કૃષ્ણાગ્ર-જન્મ-જન્મર્ક્ષ-મહસિ સમ્ભોજનાય જનાયતનતામ્ આપ્તવત્યઃ, કિં બહુના, વ્રજ-મહી-પતિ-પત્ની ચ વ્રજ-મહિલાભિર્ અપત્રપામ્ અપહાય તત્રાજિઘાય । સન્દિદેશ દૂર-દેશતઃ-
દુર્નિમિત્તમ્ ઉદભૂદ્ બલં વિના
હા યયૌ વિષ-દિશં બલાનુજઃ ।
હન્ત પૂર્ણ-સમયઃ સ નાયયૌ
ગોષ્ઠ-રાટ્ કથમ્ ઇહાસ્તિ નિર્વૃતઃ?

[સ્વાગતા] ઇતિ ।
તતશ્ ચ-
દેહં ગેહં તત્ તદ્ અર્થં ચ સર્વં
ધિક્-કુર્વન્તસ્ ત્યક્ત-તત્-પર્વ-ભોગાઃ ।
તે ગચ્છન્તઃ કાલિયાનચ્છ-કચ્છં
વાત-વ્રાત-ક્ષિપ્ત-ચિત્તા ઇવાસ્થુઃ

[શાલિની]
[30] ભ્રાતૃ-પ્રભાવ-જ્ઞાનારામઃ શ્રી-રામસ્ તુ તેષાં શઙ્કાયામ્ અનિશામ્ અયન્ન્ અપિ ન તદાનીં તદ્-ભાવમ્ અવાપ, કિન્તુ રિરક્ષિષામ્ એવ । અન્યથા હ્ય્ અન્યથાપત્તિર્ એવ સ્યાદ્ ઇતિ સમુચિત એવ ભાવઃ સ્વયમ્ એવ યોગમાયયાચિતઃ ।
[31] અથ સ્વ-મનસ્ય્ એવં સ વિવિવેચ, વયમ્ ઇદં મુહુર્ ઉન્નીય નિયમત એવ જાનીમઃ, યત્ ખલુ તસ્ય ખલ-વંશદવહુત-વહસ્ય નિરસ્યમાનતા ન કેનાપ્ય્ અકેનાપિ કર્તું શક્યતે । તથાપ્ય્ એતે કેવલ-સ્નેહ-બલ-દેહા વિદ્યુત્-પાતાયમાન-દુર્નિમિત્ત-લબ્ધ-જીવન-સન્દેહા નિજ-જીવન-મૂલં પીત-દુકૂલં પ્રતિ ગમનાય દુર્મદેહા વર્તન્તે । તસ્માદ્ અરણ્યારણ્યઙ્ગજ-દહન-સન્દહન-સહનતામન્દ-સમુદ્દિષ્ટ-હિમ-દ્રવ-સન્દ્રવ-સમુત્કટતા-ગલત્-કટ-વારણ-દુર્ગણ-ગણવદ્ આપાતતસ્ તુ મમ વારણમ્ અપિ ન મંસ્યતે । યત્ ખલ્વ્ એતેષાં તદ્-વિશ્લેષાતિશય-શઙ્કિતા-દુઃખમ્ અનુ મય્ય્ અપિ દુઃખં દુઃખનન-મૂલં જાતમ્ અસ્તિ, તદ્ અપિ ન વ્યઞ્જનાય પ્રાઞ્જલતામ્ અર્હતિ, પ્રજ્વલિત-જ્વલન-વનમ્ અનુ જ્વલનાન્તર-સન્તાનનવત્ । તસ્માત્
કેવલ-મઙ્ગલ-વ્યઙ્ગ-વ્યઙ્ગ-સઙ્ગમિ-સદ્-ઇઙ્ગિત-વિશેષ-સઙ્ગિતયા ત એતે સમ્ભાવિત-તદ્-ભવ્યા ભાવનીયા, ન તુ નિરાકરિષ્ણુતયા । આવયોર્ આવયો હ્ય્ એક-પ્રાણતાં ખલ્વ્ એતે મન્યન્તે ઇતિ ।
[32] અથ સ એવં વિવિચ્ય સહસા જહાસ । તદ્ અનુ કિઞ્ચિલ્-લબ્ધાશ્વાસતયા ચલન્તશ્ ચ તે-
દુઃખાઘ્રાત-પ્રાધ્વતા-મન્દ-નેત્રાઃ
કૃષ્ણાઙ્ઘ્રિ-શ્રી-લક્ષ્મ-લબ્ધાવલોકાઃ ।
વર્ત્મન્ય્ અસ્મિન્ પિચ્છિલેઽ પ્ય્ અશ્રુભિસ્ તે
રામ-પ્રાપ્ત-ન્યસ્ત-હસ્તા વિચેલુઃ

[શાલિની]
યથા યથા વિદધુર્ અતીવ શીઘ્રતાં
તથા તથાપ્ય્ અદધુર્ અલં વિલમ્બિતામ્ ।
કથં કથઞ્ચન બત તં હ્રદં ગતા
દશાં તુ કાં સમધુર્ અમી ન વેદ્મિ તામ્

[રુચિરા]
તત્ર તુ-
દૃષ્ટ્વા કાલિય-ભોગ-સઙ્ઘ-વલિતં ગોપાલકં ગોપકા
નન્દાદ્યા બત ગોપિકાશ્ ચ વિદલચ્-ચિત્તા યશોદા-મુખાઃ ।
હા શુષ્કાઙ્ગ-દશાં મહા-મલિનતામ્ અપ્ય્ ઊહુર્ ઇત્થં યથા
તેષામ્ આન્તર-વહ્નિનૈષિ બહિર્ અપ્ય્ ઉદ્યાતુમ્ ઇત્ય્ ઊહ્યતે

[શાર્દૂલ]
માનુષાન્ બુદ્ધિ-રાહિત્યાત્ પશૂન્ ઇવ નિરીક્ષ્ય તે ।
પશૂંશ્ ચ ક્રન્દનાન્ માનુષાન્ ઇવ ક્લેશમ્ ઐયરુઃ

[અનુષ્ટુભ્]
તતશ્ ચ-
તેષાં સદા સ્નેહમયાત્મનાં તદા
ત્રાસાત્ તુ શુષ્કી-ભવતાં હિમાદ્ ઇવ ।
મિથઃ-સમીક્ષા-ભવતાપસઙ્ગમાદ્
ભૂયો બભૂવ દ્રવતા રવેર્ ઇવ

[ઉપજાતિ 11]
સ્નેહાત્ પ્રવાહાવલિ-તુલ્યતાં યતાં
વ્રજૌકસાં દ્રાગ્ વિશતાં વિષ-હ્રદમ્ ।
બાલોઽ પ્ય્ અથાવેશ-વલદ્-બલો બલો
દ્રુતં મહા-સેતુ-દશાં સસાદ સઃ

[ઉપજાતિ 12]
[33] ઉવાચ ચ-
પ્રીતિઃ કિં ન્વ્ અનુજે ન મે? વ્રજ-પતે તાત વ્રજાધીશ્વરિ
શ્રી-રોહિણ્ય્ અપિ માતર્, અસ્ય તુ સદા તત્ત્વં પરં વેદ્મ્ય્ અહમ્ ।
સત્યં વઃ પદ-પઙ્કજાશ્રય-રુચાં કુર્યામ્ અમુષ્ય ક્વચિન્
નૈકસ્મિન્ન્ અપિ મૂર્ધજે ક્ષતિ-લવો ભાવી યથા ગર્ગ-ગીઃ

[શાર્દૂલ]
[34] તદ્ એવં પ્રશસ્તેન સ્વ-હસ્તેન શ્રી-રામેણ હસ્ત-વારણે કૃતે-
વિષ-હ્રદાન્તાદ્ વિનિવર્તિતાશ્ ચ તે
પ્રતીયુર્ એવાધિ તદ્-આત્મનઃ સ્થિતિમ્ ।
યત્ કાલ-કૂટ-જ્વલનાન્તરઙ્ગતં
સ્વં મેનિરે વીક્ષ્ય તદ્-અન્તરે હરિમ્

[ઉપજાતિ 12]
કાલિય-હ્રદમ્ ઇતે બક-શત્રૌ
ગોકુલસ્ય રુદતઃ પ્રતિશબ્દાત્ ।
રોદસી ચ રુદતી સ્વ-નિરુક્તિં
બાઢમ્ અજ્ઞપયતાં રુદસિજ્ભ્યામ્

[સ્વાગતા]
ગોપ્યો મિથઃ કણ્ઠ-વિલગ્ન-કણ્ઠાસ્
તા રોરુદામાસુર્ અલં વિલપ્ય ।
સ્મૃતિં નયત્ પૂતનિકાદિ-નાશં
યન્ માતૃ-સન્ત્વાય મુહુર્ બભૂવ

[ઇન્દ્રવજ્રા]
એવં સ્વ-ગોષ્ઠમ્ અહિવેષ્ટ-વિવિક્ષુ વીક્ષ્ય
સસ્ત્રી-કુમારમ્ અતિદુઃખિતમ્ આત્મ-હેતોઃ ।
કૃષ્ણઃ સરોષ-વિતતાઙ્ગતયા તદ્ અઙ્ગં
છિન્દન્ શ્લથં વિદધદ્ આશુ બલાદ્ ઉદસ્થાત્

[વસન્તતિલક]
[35] તદ્ એવં કૃષ્ણસ્યોત્થાનમ્ એવ કાલિયસ્ય વ્યુત્થાનં જાતમ્ ઇતિ સર્વોઽ પિ જહર્ષ । યથા-
તદા મુદા કલકલ-ગર્જિતૈર્ જિતં
વ્રજૌકસાં શિશુ-સવયો-જરા-જુષામ્ ।
દિવૌકસાં કુસુમજ-વૃષ્ટિ-સૃષ્ટિ-યુગ્-
જય-ધ્વનિ-ધ્વનિ-યુત-તૂર્ય-લઙ્ઘિભિઃ

[રુચિરા]
[36] તતશ્ ચ સમુત્તેજિત-તત્-તેજોભિર્ ઉદ્વેજિત-ચિત્તઃ કુણ્ઠતાવગુણ્ઠિતોત્કણ્ઠતયા દૂરત એવોત્કણ્ઠતયાતિષ્ઠન્ મૂઢ-ધીર્ અસૌ ગૂઢ-પાત્ પ્રરૂઢ-ક્રોધઃ સ્વબોધ-રોધતસ્ તં પ્રતિદ્રોગ્ધુમ્ ઉદ્યતઃ સન્ન્, ઉદ્ધત-બુદ્ધિસ્ થૂત્કાર-ફુત્કાર-દૃષ્ટિ-વાર-કૃત-કૂટં કાલકૂટં પ્રકટી-કુર્વન્ ગિરિકૂટાયમાનઃ કર્તવ્ય-વિહ્વલતયા જિહ્વા-દ્વય-સમુદયેન મુહુઃ ક્ષ્વેડ-બાડવ-પક્વં સૃક્વણી-દ્વય-સમુદય-લેહનાદ્ દ્વિજિહ્વ-લેલિહાનાદ્ય્-આહ્વયોઽ સ્મીત્ય્ ઉટ્ટઙ્કનેન ઘટયિતુ-કામઃ સર્વતો દૃષ્ટ-વપુર્ બભૂવ ।
[37] તતશ્ ચાખણ્ડાહિ-તુણ્ડિક-વિદ્યા-પણ્ડિતવદ્ ઉચ્ચણ્ડતયા સકણ્ઠ-તુણ્ડાવગુણ્ઠનાય સ-દર્પમ્ અભિતઃ સર્પતિ સર્પાશન-વાહને, સર્પોઽ યમ્ અપિ શિરોભિઃ કૃત-પરિસર્પઃ સર્પવદ્ એવાપસર્પન્ન્ ઉપસર્પંશ્ ચ જિહ્મગવદ્ એવ જિહ્મં ગચ્છંશ્ ચ પરિતો બભ્રામ શશ્રામ ચ ।
[38] તદ્ એવમ્ અહીનમ્ અહિનં પ્રતિ સાંયુગીનતારતોઽ પિ ચિરતો લબ્ધ-ચ્છિદ્રતયાભિદ્રવન્ન્ એવ તદીય-સમગ્ર-ગ્રીવાગ્ર-ગણ્ય-મૂલ-નાલમ્ એવ બલાનુજન્મા બલાદ્ અવજગ્રાહ નિજગ્રાહ ચ ।
[39] તતશ્ ચ વિવશાઙ્ગ-સઙ્ઘે તસ્મિન્ન્ ઉરઙ્ગમે તુ,
ઉદ્યદ્-રત્ન-ચિતેષુ પુષ્ટ-નિટિલ-પ્રસ્થેષુ રઙ્ગ-શ્રિયા
શસ્તેષુ સ્ફુટ-નૃત્ય-કૃત્ય-કલના-લોભેન શોભેક્ષણઃ ।
દ્યો-વિદ્યોતન-વાદ્ય-ગીત-કલયા સંહાય સાહાયકં
શ્રી-કૃષ્ણસ્ તદ્ ઉપર્ય્ ઉદપ્લુત મુદામ્ ઉચ્ચૈર્ ઉદાર-ચ્છવિઃ

[શાર્દૂલવિક્રીડિતમ્]
તતશ્ ચ-
પુનર્ વ્રજઃ સ્ફુટ-સુખ-વિસ્મયારવ-
પ્લવ-શ્રિયાસ્પૃશદ્ અમર-વ્રજં દિવિ ।
અસૌ ચ તં ભુવિ બત યત્ર ચોભયોઃ
પ્રતિધ્વનિ-ધ્વનિ-વિભિદા ન તર્કિતા

[રુચિરા]
તતશ્ ચ-
શશ્વદ્ ગર્વદ-પર્વ-શર્વ-ડમરુ-સ્વર્-વાદ્ય-સર્વાદ્યતાં
વિન્દન્ કુણ્ડલિ-દણ્ડનાય રભસાદ્ ઉદ્દણ્ડ-સત્-તાણ્ડવઃ ।
આરાદ્ ઊર્ધ્વિતમ્ ઊર્ધ્વિતં ભુજગ-રાડ્-મૂર્ધાનમ્ ઉન્મર્દયન્
ક્રોધાદ્ રોધ-કુતુહલાદ્ ધરિર્ ઇહાનર્તે નનર્ત સ્ફુટમ્

[શાર્દૂલવિક્રીડિતમ્]
અથ-
જયજ્-જય-જયારવાઃ કુસુમ-વૃષ્ટિ-સૃષ્ટિ-પ્રથાઃ
સ્ફુરત્-પુલક-પાલયઃ પ્રથિત-શર્મ-ઘર્માશ્રવઃ ।
ભુજઙ્ગ-શિરસી-શિતુસ્ તદ્-અનુકૃત્ય-નૃત્યં સુરા
ભવામ્બુજ-ભવાદયઃ પ્રમદ-ગર્જમ્ આર્જન્ મુહુઃ

[પૃથ્વી]
સર્પસ્યાનન-જાલ-કૂટ-ઘટનાદ્ ઉત્થાનમ્ આત્માયુષા,
નિર્મઞ્છ્યાગ્ર-નખસ્ય તસ્ય નટનં તન્-મૂર્ધ્નિ ચાત્યદ્ભુતમ્ ।
દૃષ્ટ્વા શ્રી-વ્રજ-રાજ-તત્-પ્રણયિની-મુખ્યા વ્રજ-પ્રાણિનો
નેત્રં ગાત્રમ્ અપિ પ્રફુલ્લમ્ અભજન્ મન્યે જગદ્-વ્યાપ્તયે

[શાર્દૂલવિક્રીડિતમ્]
મૂર્ધ-શ્રેણ્યાં તસ્ય શૂન્યે ચ કૃષ્ણે
નૃત્યં કુર્વાણે તુ ચિત્રં તદાસીત્ ।
તેન ક્રોધાન્ મસ્તકં યદ્ય્ ઉદસ્તં
તત્રાનેન પ્રાપિતા તાલ-લત્તા

[શાલિની]
મુખૈ રુદિરમ્ ઉદ્વમન્ ગરલમ્ ઉદ્ગિરન્ન્ અક્ષિભિઃ
સ્ખલન્-મણિક-મસ્તક-સ્થિત-તદ્-અઙ્ઘ્રિ-ચિહ્ન-વ્રણઃ ।
શ્લથાઙ્ગકતયાજહદ્ અનુજ-સઙ્ઘજિદ્-રઙ્ગતાં
વ્યાલોક્યત નિજાઙ્ગનાવલિભિર્ એષ કાલીયકઃ

[પૃથ્વી]
[40] તતશ્ ચાસાવ્ ઉપસ્કીર્ણ-વિકીર્ણ-મૂર્ત્યા સ્વ-પૌરુષાપૂર્ત્યાનન્ય-ગતિતાસ્ફૂર્ત્યા તત્-કારણ-કકારણા-નિવારણાય તં નારાયણમ્ એવ મત્વા શરણમ્ અમન્યત ।
[41] તદ્-અઙ્ગનાનાં ચ-
ન તાવદ્ આર્દ્રત્વમ્ અભૂદ્ અમૂષાં
બહિર્મુખત્વં યદ્ અબોધ્ય્ અમુષ્ય ।
દૃષ્ટે તુ ભક્ત્ય્-અઙ્કુર-જન્મનિ સ્ફુટં
કૃષ્ણં ગતિં જગ્મુર્ અમૂસ્ તદ્-અર્થમ્

[ઉપજાતિ 11]
કાશ્ચિત્ કુમારાન્ અત્યર્થ-બાલાન્ કાશ્ચન તાશ્ તદા ।
કાશ્ચિદ્ અણ્ડાનિ પુરતસ્ તસ્ય ન્યસ્ય વ્યનંસિષુઃ

[અનુષ્ટુભ્]
[42] હસતિ ચ ભક્ત-સાન્ત્વન-તૃષ્ણે કૃષ્ણે, તાસ્ તુ બહુધા સ્તવ-બુધા મૃદાકુલાઃ પૃદાકુ-પત્ન્યઃ સકાકુ વિજ્ઞાપયામાસ । તત્ર સઙ્ક્ષેપ-નિક્ષેપશ્ ચાયમ્-
અસ્ત્ય્ એષ સ્ફુરદ-મતિઃ સદર્પ-સર્પસ્
ત્વં વિષ્વગ્-વિદ્ અસિ તથા કૃપામ્બુરાશિઃ ।
અસ્માસુ ત્વદ્-અનુગતાસ્વ્ અમુષ્ય પત્ની-
ભાવશ્ ચેદ્ અજનિ યથા-યથં વિધેહિ

[પ્રહર્ષિણી]
દણ્ડં તે વિદધતુ યે સ્વ-સઙ્ગ-માત્રાદ્
દુષ્ટત્વં પ્રશમયિતું ન શક્નુવન્તિ ।
ત્વત્-સ્પર્શાજ્ ઝટિતિ હ્રદોઽ પિ સોઽ યમ્ ઔજ્ઝત્
ક્ષ્વેડત્વં બલવદ્ અતીહ નઃ સમક્ષમ્

[પ્રહર્ષિણી]
મૂર્ખત્વં ન ઇદમ્ અનુગ્રહેઽ પિ યસ્માત્
ત્વત્-સ્પૃષ્ટે સ્ફુટમ્ ઇહ ભાતિ દણ્ડ-બુદ્ધિઃ ।
દણ્ડશ્ ચેદ્ અમુમ્ અપરૈર્ અદણ્ડયિષ્યસ્
તં કર્તું કથમ્ અદધાઃ પદારવિન્દમ્?

[પ્રહર્ષિણી]
સત્-પુણ્યૈર્ ઇહ ખલુ કૈસ્ ત્વદ્-અઙ્ઘ્રિ-પદ્મ-
સ્પર્શોઽ યં પરિવલતે ભુજઙ્ગ-રાજે ।
દુષ્પાપૈર્ અપિ બત કૈર્ અમુષ્ય દેહસ્
તદ્-ભાવં દ્રુત-મૃતિ-લમ્ભાય વેત્તિ

[પ્રહર્ષિણી]
તસ્માત્-
શીર્ષ-ચ્છેદ્યસ્ય યઃ કૃષ્ણઃ શીર્ષ્ણિ કાલિય-ભોગિનઃ ।
અન્વગૃહ્ણાત્ પદ-ન્યાસાચ્ ચિહ્ન-શ્રેણ્યા ગતિઃ સ નઃ

[અનુષ્ટુભ્]
[43] અથ હીને તસ્મિન્ અહીને સદયં તદ્-અનુમોદ-માનઃ ક્રોધં વિનયમાનઃ કૃત-યશોદા-યશો-દાનઃ સ્વાઙ્ઘ્રિ-સઙ્ઘટ્ટન-ત્રુટિતાત્ કાલિય-નિટિલાદ્ અવતીર્ય નાતિપ્રકટિત-વીર્યસ્ તસ્યાવગ્-વક્ત્રતયા સ્થિતસ્યાગ્રે ક્ષણ-કતિપયં કરુણા-વ્યગ્રેક્ષણતયાવતસ્થે । અથ વનમાલી કાલિન્દીય-હ્રદમ્ ઇવ કાલિય-હ્રદં દાયતિ સ્મ ।
[44] તદા સોઽ પિ લીયમાન-દોષતયા તદીય-રોષં પ્રોષિતમ્ અકરોત્, વલિતાઞ્જલિ-કરો દર્વીકરો વિજ્ઞાપયામાસ ચ-
[45] યદ્યપિ વૃજિન-ગામિનો મમ વૃજિનમ્ એવ સ્વભાવસ્ તથાપિ તુ,
ગુણો વા દોષો વા ભવતિ મયિ યઃ કૃષ્ણ સ ભવદ્-
વશસ્થાયી નિત્યં મમ તુ કૃતિ-સાધ્યં કિમ્ અપરમ્? ।
ત્વદ્-અઙ્ઘ્રિ-દ્વન્દ્વસ્યાશ્રયણમ્ ઇતિ ચેત્ તચ્ ચ શિરસિ
ત્વયા મે વિન્યસ્તં મમ તુ કૃતિ-સાધ્યં કિમ્ અપરમ્?

[શિખરિણી]
[46] તસ્માત્ કામ્ અપિ દિશં સ્વયં એવ મામ્ આદિશ ।
[47] અથ સ ચ સદેશ-રૂપમ્ ઇદમ્ આદિદેશ, અહિપતે, ત્યક્ત-દૌર્જન્યતયા ધન્યસ્યાપિ તવ યસ્માદ્ અહિતા સ્વયં જગદ્-અહિતા, તસ્માત્-
નાત્ર સ્થેયં ત્વયા સર્પ સમુદ્રં યાહિ મા ચિરમ્ ।
ત્વં જ્ઞાત્ય્-અપત્ય-દારાઢ્યો ગો-નૃભિર્ ભુજ્યતે નદી ॥[ભ્પ્ 10.16.61]
દ્વીપં રમણકં હિત્વા હ્રદમ્ એતમ્ ઉપાશ્રિતઃ ।
યદ્-ભયાત્ સ સુપર્ણસ્ ત્વાં નાદ્યાન્ મત્-પાદ-લાઞ્છિતમ્ ॥[ભ્પ્ 10.16 ।64]
રેફં વિસૃષ્ટં નિર્માયાદ્ અવસાને પદાન્તગમ્ ।
ઇતિ શાસન-વિજ્ઞાનાં મતમ્ એવ મતં મમ

[અનુષ્ટુભ્]
અધુના કાલિય યસ્માન્ મત્-પદ-કૃત-લક્ષણસ્ ત્વમ્ અસિ ।
તદ્ અમુત્ર ચ સમ્ભવિતા મત્-પદ-કૃત-લક્ષણઃ સ ભવાન્

[ઉપગીતિ]
[48] અથ દણ્ડવદ્ એવ પતિતઃ કુણ્ડલિ-પતિસ્ તેન નખર-સુધાકરાકર-કર-સરસિરુહં શિરસિ નિધાય સુધા-સિક્ત-તનુતયા નીરુગ્ નિરમાયિ ।
[49] એતદ્-અનન્તર-લીલા તં પૂજયામાસ [ભ્પ્ 10.16.65] ઇત્ય્ આદિકં શ્રી-શુક-વચનમ્ અનૂદ્ય, મહત્ત્વં ચ ઇત્ય્ આદિના વિશદ્યતે ।
તં પૂજયામાસ મુદા નાગઃ પત્ન્યશ્ ચ સાદરમ્ ।
દિવ્યામ્બર-સ્રઙ્-મણિભિઃ પરાર્ધ્યૈર્ અપિ ભૂષણૈઃ ।
દિવ્ય-ગન્ધાનુલેપૈશ્ ચ મહત્યોત્પલ-માલયા ॥
પૂજયિત્વા જગન્નાથં પ્રસાદ્ય ગરુડ-ધ્વજમ્ ।
તતઃ પ્રીતોઽ ભ્યનુજ્ઞાતઃ પરિક્રમ્યાભિવન્દ્ય તમ્ ॥
સકલત્ર-સુહૃત્-પુત્રો દ્વીપમ્ અબ્ધેર્ જગામ હ ।
તદૈવ સામૃત-જલા યમુના નિર્વિષાભવત્ ॥[ભ્પ્ 10.16.65-68]
કૃષ્ણં હ્રદાદ્ વિનિષ્ક્રાન્તં દિવ્ય-સ્રગ્-ગન્ધ-વાસસમ્ ।
મહા-મણિ-ગણાકીર્ણં જામ્બૂનદ-પરિષ્કૃતમ્ ।
ઉપલભ્યોત્થિતાઃ સર્વે લબ્ધ-પ્રાણા ઇવાસવઃ ॥[ભ્પ્ 10.17.13-4] ઇતિ ।
મહત્ત્વં ચ પરાર્ધ્યત્વં ચાત્ર દિવ્યત્વમ્ ઉચ્યતે ।
દિવ્યત્વં તેષુ કૃષ્ણસ્યાપ્ય્ અઙ્ગે દેદીપ્યમાનતા

[અનુષ્ટુભ્]
અતોઽ સ્યામૂનિ નિત્યાનિ સ્થિતાન્ય્ અરુણજા-હ્રદે ।
તેષુ કૌસ્તુભ-નામા તુ મણિઃ કૃષ્ણે વિરાજતે ।
નક્ષત્રેષુ સદા પૂર્ણ-ચન્દ્રવત્ પૂર્વ-પર્વતે

[અનુષ્ટુભ્]
જગન્નાથં ચ યત્ પ્રાહ તથા તં ગરુડ-ધ્વજમ્ ।
તત્રાશ્ચર્યં ન ચાચર્યં દ્વારકાયાં હિ વિશ્રુતમ્

[અનુષ્ટુભ્]
કાદ્રવેયસ્ય દેવાભ-નાના-શક્તિ-વિધારિણઃ ।
વર્ત્માસ્ય સુર-વર્ત્મ સ્યાદ્ ઇતિ યુક્ત્યાવગમ્યતે ।
અન્યત્ તુ જીવ-પીડાય તત્ કથં કૃષ્ણ-સંમતમ્?

[અનુષ્ટુભ્]
વારિ-લીલા-પરામર્શઃ સ્પર્શશ્ ચાઘરિપોર્ યદા ।
તદૈષામૃત-તુલ્યાસીદ્ યમુનેત્ય્ અવગમ્યતે

[અનુષ્ટુભ્]
કૃષ્ણસ્યાક્લિન્ન-વેશત્વં કાલિયેનોપવાહતઃ ।
અકસ્માદ્ દર્શનં યત્ તન્ નાગાલિ-પરિવારિતઃ ।
તસ્માત્ કૃષ્ણં હ્રદાદ્ ઇત્ય્ આદ્ય્ ઉક્તં યુક્તં પ્રકાશતે

ઇતિ । [અનુષ્ટુભ્]
[50] તન્-નિર્વઋનને વિશેષસ્ તુ વર્ણ્યતે,
કોલાહલસ્ ત્વરિતતા વિવશાઙ્ગ-ચર્યા
કમ્પઃ સ્ખલદ્-વચનતા સ્રવદ્-અસ્રતા ચ ।
વીક્ષ્યાદિ-તૃપ્તિ-પરિહાનિર્ ઇતિ વ્રજસ્થાઃ
સૌખ્યેઽ પિ દુઃખમ્ અગમન્ પ્રતિલભ્ય કૃષ્ણમ્

[વસન્તતિલકા]
આગતોઽ યમ્ ઇતિ કેવલં મુદા
સ્ફૂર્તિ-પૂર્તિર્ અભવદ્ વ્રજૌકસામ્ ।
હન્ત યેન ન વપુર્ ન વા મનઃ
કિઞ્ચિદ્ અઞ્ચિતુમ્ અવાપ શક્તતામ્

[રથોદ્ધતા]
તતશ્ ચ-
સ્તમ્ભઃ સન્ધિષુ બન્ધનં પુલકિતાસાન્દ્ર-વ્રણાભ-સ્થિતિર્
બાષ્પઃ સ્રસ્ત-વિલોકનઃ સ્વર-ભિદા કણ્ઠાન્તર-સ્તમ્ભિની ।
કમ્પઃ પાતવદ્-અન્ત-દન્ત-વલયઃ સ્વેદસ્ તનુ-દ્રાવણઃ
સ્યાદ્ એવં કૃત-વીક્ષણં સ્વ-સુહૃદાં વ્યગ્રી-બભૂવ પ્રભુઃ

[શાર્દૂલ]
[51] અથ પ્રથમત એવ પ્રથમતઃ સ્થિતાઃ સમાન-વયસઃ સવયસસ્ તસ્માત્ તમ્ ઉત્તીર્ણં નિર્વર્ણ્ય વિસ્તીર્ણ-તદ્-વર્ણામૃત-ભૃત-નયનતયા સ્થિતાઃ ક્રમતસ્ તદ્-અઙ્ગ-સઙ્ગ-રઙ્ગ-ભૂમિતામ્ ઇતાસ્ તદ્-આલિઙ્ગન-રિઙ્ગત્-સુખ-તરઙ્ગતાં ગતા ન તાવત્ પ્રતિસ્વમ્ અયમ્ અહમ્ અસ્મીતિ તસ્મિન્ ન્યવેદિષુઃ ।
[52] યદ્વદ્ એતાંસ્ તદ્વદ્ એવ શ્રીમન્-નન્દ-જન્મા ક્રમ-ભજન-સમ્માનનયા જનનીં જનકં સુહૃજ્-જનતામ્ અપિ જનિતાનન્દાન્ જનયામાસ, યતસ્ તત એવ તે સર્વે સ્તબ્ધ-દેહા લબ્ધ-સુખ-દેહા બભૂવુઃ । [53] અહો, યદિ સત્ય-વચસસ્ તે નાવદિષ્યંસ્ તદા તદ્ ઇદં વા કઃ પ્રતીયાત્? યત્ ખલુ ગાવશ્ ચ મૃગાશ્ ચ તદ્-આગમનં મૃગયમાણા વ્રજ-જને ચાભેદમ્ આયયુઃ, યચ્ ચ નગા અપિ તદ્-દુઃખતઃ શુષ્ક-ચરાઃ સમ્પ્રતિ પુષ્કલ-સુખાસ્ તત્-કાલ-કલિત-પલ્લવાદિભિઃ પ્રફુલ્લા બભૂવુર્ ઇતિ । તત્ર ચ-
સુહૃલ્-લોકા યે યે સુર-રિપુ-જિતા યર્હિ મિલિતાસ્
તદા સત્યં સર્વે સમયુર્ અભિતઃ પ્રીતિમ્ અતુલામ્ ।
યદા તુ શ્રીમાતા સપદિ મિલિતા પ્રેમ-વિવશા
તદ્ આસ્તાં તદ્-વાર્તા, સકલ-જનતાગાદ્ દ્રવ-દશામ્

[શિખરિણી]
[54] અથ રામં સ્વીય-પ્રભાવ-ભાવનારામતાયામ્ અપ્ય્ અન્તર્ વ્રજ-જન-દુઃખતઃ શુષ્કં, તાદૃશતાયામ્ અપિ બહિર્ લમ્ભિત-ગમ્ભીરતા-ભૃદ્-ઉપાલમ્ભ-સમ્ભવદ્-વિકાશ-હાસં હસન્ન્ એવ નમસ્કુર્વન્ન્, આત્મન્ય્ આલિઙ્ગનં લમ્ભયંશ્ ચ ચિરં તદ્-ઉત્સઙ્ગ-સઙ્ગી બભૂવ ।
[55] અથ તત્ર જનાનાં વિમર્શઃ,
હરેર્ એષા પ્રાપ્તિર્ યદિ ભવતિ નિદ્રાવકલિતા
તદા શોકોઽ પ્ય્ એષ સ્વયમ્ અયતિ તત્રૈવ તુલનામ્ ।
અસૌ જાગ્રદ્-ભૂતા સ્ફુરતિ યદિ વા તર્હિ નિતરામ્
અભીષ્ટં સમ્પન્નં કથમ્ અપિ ન શર્મ-પ્રતિહતિઃ

[શિખરિણી]
[56] અથ સર્વત એવ નિધ્યાનાય નષ્ટ-નિધ્ય્-આપ્તિવત્ કૃષ્ણં મધ્યે નિધાય પરિતશ્ ચરિત-નિવેશેષુ પરિધિ-વેશેષુ ખર્વિત-વ્રીડેષુ વ્યોમ-ચારિણાં લોચન-ક્રીડેષુ સર્વેષુ સ્ત્રી-પુંસાનાં ખર્વેષુ પ્રથમ-પ્રથિત-ભાવિ-ભવિકા બ્રહ્મ-વિદઃ સમ્પ્રત્ય્ અપિ તં પ્રત્ય્ આશિષાં કૃત-દાના વ્રજ-પતિં પ્રત્ય્ ઉપાલમ્ભમાનાઃ પ્રત્યાયયામાસુઃ । યથા-
શ્રી-નન્દ-રાજ તનયસ્ તવ સર્વ-શત્રુ-
મર્દીત્ય્ અભાસિ મુહુર્ અપ્ય્ અલમ્ અસ્મકાભિઃ ।
પ્રેમ્ણા તથાપિ નિખિલં બત હન્તુમ્ ઐચ્છઃ
પુણ્યેન કેવલમ્ અસૌ દ્રુતમ્ આજગામ

[વસન્તતિલકા] ઇતિ ।
[57] તદ્ એવં શોકેન હર્ષેણ કાલમ્ અજાનતિ વ્રજ-લોકે રજનિર્ અજનીતિ તત્રૈવ ક્ષુત્-તૃષ્ણાતિ-ક્રમિ-કૃષ્ણાતિક્રમ-ખેદેન કૃશતાં ગતાઃ પ્રત્યૂષં યાવદ્ ઊષુઃ । તત્ર ચ સર્વામ્ એવ શર્વરીં વ્રજોર્વીશ-પત્ની સપત્ન-શઙ્કયા સુતમ્ અઙ્કત એવ નિવેશયન્તી પરમાવેશેન મુહુર્ અપિ તન્-મુખ-નિરીક્ષણ-સુખ-સક્ષણાપિ તદ્-વૃત્ત-સ્મરણેન તસ્માદ્ વિલક્ષણા પ્રભાતમ્ આસસાદ । હન્ત હન્ત ક્ષુદ્વન્તં તમ્ અપિ ગવાં દુગ્ધમ્ અપિ દુગ્ધં વિધાય ન પાયયામાસ, સત્યં સર્વમ્ અત્રત્યં વિષ-સકલઙ્કમ્ ઇતિ શઙ્કયા ।
[58] રાત્રૌ પુનર્ અન્યદ્ અપિ ચરિત્રં ધન્યં જાતમ્ । યદા કાલિયસ્ય કાલિન્દી-જલાન્ નિષ્કલનમ્, તત્-કાલત એવ ગૂઢ-પુરુષ-મુખાત્ પરુષતયા કલિતવાંસ્ તદા સ દુર્જન-વતંસઃ કંસશ્ ચિન્તા-સન્તત-સ્વાન્તયા નિરીહ ઇવાસીત્ । [59] ચિન્તા યથા, હન્ત, હન્ત! સન્તતમ્ અસ્માકમ્ એવ વીરાસ્ તસ્માદ્ ઉન્મન્થમ્ આગચ્છન્તઃ સન્તીતિ દુષ્કીર્તિ-વહ્નિ-મુખ-પિશાચિ-મૂર્તિર્ અતીવ હસન્તી હસન્તીવ મદીયાન્ જ્વલયન્તી ત્રિભુવનમ્ અયન્તી ચ નરીનર્તિ । [60] હંહો બલીયાન્ અપિ કાલિયઃ સપદિ વિલીયમાન-બલતાં વલતે સ્મ । તસ્ય તદ્ ઇદં નિર્વાસનં નિર્વાસનમ્ એવ ચ મન્યામહે, યતો વયમ્ અપિ નિર્વાસનતાં ગતાઃ । તસ્માદ્ અધુના તથા વિધેયં, યથાસ્મદીયાનાં નાપચારસ્ તસ્ય ચાપકારઃ સ્યાત્ ઇતિ ।
[61] તદાનીમ્ એવ ચાન્યતઃ સ વ્રજ-રાજાત્મજ-વ્રજ-વાસિનાં તરણિજા-તીર એવ વાસમ્ આકર્ણયન્ન્ અભ્યર્ણ-ગતાન્ આજ્ઞાપયામાસ, ભવન્તસ્ તત્ર પ્રવિશન્તઃ સમન્તતઃ પ્રવલતયા જ્વલનં પ્રજ્વલનમ્ આચરન્તઃ સ્વયમ્ અન્તર્ધાનમ્ આચરન્તુ ।
[62] તતશ્ ચ તેષુ તથા-કૃત-ચરિતેષુ વિપોલતિ તુ દવાનલે શીઘ્રં પલાયિતેષુ તેષુ ચ સર્વ એવ વ્રજ-ભવનાઃ સ્નેહ-વૃત્ત-લબ્ધ-સમ્ભાવનાઃ સાગ્રજં વ્રજ-રાજ-તનૂજમ્ એવાવ્રજ્ય વિજ્ઞાપયામાસુઃ-
શઙ્કામહે ન મૃત્યોશ્ ચ ન ચ કૃચ્છ્ર-પ્રવાહતઃ ।
કિન્તુ ત્વન્-મુખ-ચન્દ્રાંશુ-દર્શનાભાવ-વૈશસાત્

[અનુષ્ટુભ્]
તતશ્ ચ-
હરેઃ ફુત્કાર-માત્રેણ નિર્વવૌ દવ-દીપકઃ ।
ઉત્પ્રેક્ષન્તે તુ મુનયસ્ તસ્ય તત્-પાન-કર્તૃતામ્

[અનુષ્ટુભ્]
[63] તદ્ એવમ્ અહિતેન ય ઉપાહિત ઉપાહિતસ્ તસ્મિન્ન્ અપવાહિતે સર્વ એવ ત્રાણ-પ્રાણાઃ પ્રભાતે ચ પ્રભાતે, તત્-પ્રભાવત એવ યથાવસ્થિતં વ્રજં વ્રજ-વાસિનઃ સાનન્દં તમ્ અન્વ્ અવિન્દન્ત । કિન્તુ તસ્મિન્ન્ એવ મધુરતા-કલિલે કાલિન્દી-હ્રદ-સલિલે સઙ્કર્ષણેન કૃત-કૃષ્ણાકર્ષણેન વિહરતા સખિભિર્, અખિલં સહ-ધવલા-વ્રજં વ્રજમ્ અપિ સમાહરતા યદા બહલં કુતૂહલં જાતમ્, તદા તેન ગૃહાય ગમનમ્ અનુજ્ઞાતમ્ ।
[64] તથા ચ ગમનં યથા-
વાદ્યૈર્ નૃત્યૈઃ પ્રગીતૈઃ શ્રુતિ-શિવ-પઠનૈર્ દિવ્ય-ભૌમ-પ્રસૂન-
પ્રવૃટ્-કલ્પાભિવર્ષૈર્ જય-જય-નિનદૈઃ શર્મ-કોલાહલૈશ્ ચ ।
કૃષ્ણં મધ્યે વિધાય પ્રકટતર-મહાનન્દ-નિર્વ્રીડ-ભાવાન્
નૃત્યન્તસ્ તે વ્રજ-સ્થા વ્રજમ્ અભિવિવિશુઃ ખં યથા જ્યોતિરોઘાઃ

[સ્રગ્ધરા]
[65] તદ્-અનન્તરં ચ ધવલાઃ પરતશ્ ચાલયિત્વા તત્-પૂર્વ-કાલ-પાલકાસદ્ભાવેઽ પિ શ્રીમતાં તત્ર-ભવતામ્ એષાં પ્રભાવેણ તત્રોદપાત્ર-માત્રં ન વિકલ્પમ્ આગાદ્ ઇતિ સ્વલ્પ-પરિભવાયાપ્ય્ અકલ્પમાને સમસ્ત-વ્રજે યાતયામમ્ અપિ યાતયામતાં નાગતં તદ્-ઘૃત-પક્વ-પ્રચુરાન્નમ્ ઇતિ સદ્યસ્તનમ્ ઇવ રામ-પર્વણિ પૂર્વાહ્નેતનં ગૃહાન્તઃ-સઙ્ગૃહીત-જેમન-સામગ્રી-સમુદયં સર્વ એવ તાવ્ અગ્રજાનુજાવ્ અગ્રતો વિધાયાવ્યગ્રં સમ્યગ્ રસયામાસુઃ ।
[66] તદ્ એવમ્ ઉદ્ઘટિત-ગીઃ-કણ્ઠઃ સ મધુકણ્ઠઃ સમાપયામાસ-
ઈદૃશસ્ તનયો જાતસ્ તવ વ્રજ-નરાધિપ ।
કંસાદીન્ દમયામાસ કાલિય-દમનેન યઃ