Gheranda Samhita · Chapter 4
athātaḥ saṃpravakṣyāmi pratyāhārakam uttamam
yasya vijñānamātreṇa kāmādiripunāśanam //
yato yato niścarati manaś cañcalam asthiram
tatas tato niyamyaitad ātmany eva vaśaṃ nayet //
yatra yatra gatā dṛṣṭir manas tatra pragacchati
tataḥ pratyāhared etad ātmany eva vaśaṃ nayet //
puraskāraṃ tiraskāraṃ suśrāvyaṃ vā bhayānakam
manas tasmān niyamyaitad ātmany eva vaśaṃ nayet //
śītaṃ vāpi tathā coṣṇaṃ yan manaḥsparśayogataḥ
tasmāt pratyāhared etad ātmany eva vaśaṃ nayet //
sugandhe vāpi durgandhe ghrāṇeṣu jāyate manaḥ
tasmāt pratyāhared etad ātmany eva vaśaṃ nayet //
madhurāmlakatiktādi rasaṃ gataṃ yadā manaḥ
tasmāt pratyāhared etad ātmany eva vaśaṃ nayet //
śabdādiṣv anuraktāni nigṛhyākṣāṇi yogavit
kuryāc cittānucārīṇi pratyāhāraparāyaṇaḥ //
vaśyatā paramā tena jāyate 'ticalātmanām
indriyāṇām avaśyais tair na yogī yogasādhakaḥ //
prāṇāyāmair dahed doṣān dhāraṇābhiś ca kilbiṣam
pratyāhāreṇa viṣayān dhyānenānīśvarān guṇān //
yathā parvatadhātūnāṃ doṣā dahyanti dhāmyatām
tathendriyakṛtā doṣā dahyante prāṇanigrahāt //
samaḥ samāsano bhūtvā saṃhṛtya caraṇāv ubhau
saṃvṛtāsyas tathaivorū samyag viṣṭabhya cāgrataḥ //
pārṣṇibhyāṃ liṅgavṛṣaṇāv aspṛśan prayataḥ sthitaḥ
kiṃcidunnāmitaśirā dantair dantān na saṃspṛśet
saṃpaśyan nāsikāgraṃ svaṃ diśaś cānavalokayan //
rajasā tamaso vṛttiṃ sattvena rajasas tathā
saṃchādya nirmale sattve sthito yuñjīta yogavit //
indriyāṇīndriyārthebhyaḥ prāṇādīn mana eva ca
nigṛhya samavāyena pratyāhāram upakramet //
yas tu pratyāharet kāmān sarvāṅgān īva kacchapaḥ
sadātmaratir ekasthaḥ paśyaty ātmānam ātmani //
sa bāhyābhyantaraṃ śaucaṃ niṣpādyākaṇṭhanābhitaḥ
pūrayitvā budho dehaṃ pratyāhāram upakramet //
tathā vai yogayuktasya yogino niyatātmanaḥ
(sarve doṣāḥ praṇaśyanti svasthaś caivopajāyate) //
Original text: Gheraṇḍasaṃhitā · Edition: Gherandasamhita : Sanskrit-deutsch. Ed. Peter Thomi. Wichtrach: Institut fuer Indologie, 1993 (ISBN 3 7187 0013 1). · Data entry Peter Thomi · GRETIL (Göttingen) · CC BY-NC-SA 4.0