Language

ENहिગુ
Scripture Library

Gheranda Samhita · Chapter 5

5.1

athātaḥ saṃpravakṣyāmi prāṇāyāmasya yadvidhim
yasya sādhanamātreṇa devatulyo bhaven naraḥ //

5.2

ādau sthānaṃ tathā kālaṃ mitāhāraṃ tathāparam
nāḍīśuddhiṃ tataḥ paścāt prāṇāyāmaṃ ca sādhayet //

5.3

dūradeśe tathāraṇye rājadhānyāṃ janāntike
yogārambhaṃ na kurvīta kṛtaś cet siddhihā bhavet //

5.4

aviśvāsaṃ dūradeśe araṇye bhakṣavarjitam
lokāraṇye prakāśaś ca tasmāt trīṇi vivarjayet //

5.5

sudeśe dhārmike rājye subhikṣe nirupadrave
tatraikaṃ kuṭiraṃ kṛtvā prācīraiḥ pariveṣṭayet //

5.6

vāpīkūpataḍāgaṃ ca prācīramadhyavarti ca
nātyuccaṃ nātinīcaṃ vā kuṭiraṃ kīṭavarjitam //

5.7

samyaggomayaliptaṃ ca kuṭiraṃ randhravarjitam
evaṃ sthāne hi gupte ca prāṇāyāmaṃ samabhyaset //

5.8

hemante śiśire grīṣme varṣāyāṃ ca ṛtau tathā
yogārambhaṃ na kurvīta kṛte yogo hi rogadaḥ //

5.9

vasante śaradi proktaṃ yogārambhaṃ samācaret
tadā yogo bhavet siddho rogān mukto bhaved dhruvam //

5.10

caitrādiphālgunānte ca māghādiphālgunāntike
dvau dvau māsau ṛtubhāgau anubhāvaś catuś catuḥ //

5.11

vasantaś caitravaiśākhau jyeṣṭhāṣāḍhau ca grīṣmakau
varṣā śrāvaṇabhādrābhyāṃ śarad āśvinakārtikau
mārgapauṣau ca hemantaḥ śiśiro māghaphālgunau //

5.12

anubhāvaṃ pravakṣyāmi ṛtūnāṃ ca yathoditam
māghādimādhavānte hi vasantānubhavaś catuḥ //

5.13

caitrādi cāṣāḍhāntaṃ ca grīṣmaś cānubhavaś catuḥ
āṣāḍhādi cāśvināntaṃ varṣā cānubhavaś catuḥ //

5.14

bhādrādi mārgaśīrṣāntaṃ śarado 'nubhavaś catuḥ
kārtikādimāghamāsāntaṃ hemantānubhavaś catuḥ
mārgādīṃś caturo māsāñ śiśirānubhavaṃ viduḥ //

5.15

vasante vāpi śaradi yogārambhaṃ tu samācaret
tadā yogo bhavet siddho vināyāsena kathyate //

5.16

mitāhāraṃ vinā yas tu yogārambhaṃ tu kārayet
nānārogo bhavet tasya kiṃcid yogo na sidhyati //

5.17

śālyannaṃ yavapiṇḍaṃ vā godhūmapiṇḍakaṃ tathā
mudgaṃ māṣacaṇakādi śubhraṃ ca tuṣavarjitam //

5.18

paṭolaṃ panasaṃ mānaṃ kakkolaṃ ca śukāśakam
drāḍhikāṃ karkaṭīṃ rambhāṃ ḍumbarīṃ kaṇṭakaṇṭakam //

5.19

āmarambhāṃ bālarambhāṃ rambhādaṇḍaṃ ca mūlakam
vārtākīṃ mūlakam ṛddhiṃ yogī bhakṣaṇam ācaret //

5.20

bālaśākaṃ kāla śākaṃ tathā paṭolapatrakam
pañcaśākaṃ praśaṃsīyād vāstūkaṃ hilamocikāṃ //

5.21

śuddhaṃ sumadhuraṃ snigdham udarārdhavivarjitam
bhujyate surasaṃprītyā [surasaṃ prityā] mitāhāram imaṃ viduḥ //

5.22

annena pūrayed ardhaṃ toyena tu tṛtīyakam
udarasya turīyāṃśaṃ saṃrakṣed vāyucāraṇe //

5.23

kaṭv amlaṃ lavaṇaṃ tiktaṃ bhṛṣṭaṃ ca dadhi takrakam
śākotkaṭaṃ tathā madyaṃ tālaṃ ca panasaṃ tathā //

5.24

kulatthaṃ masūraṃ pāṇḍuṃ kūṣmāṇḍaṃ śākadaṇḍakam
tumbīkolakapitthaṃ ca kaṇṭabilvaṃ palāśakam //

5.25

kadambaṃ jambīraṃ bimbaṃ lakucaṃ laśunaṃ viṣam
kāmaraṅgaṃ piyālaṃ ca hiṅguśālmalikemukam //

5.26

yogārambhe varjayec ca pathastrīvahnisevanam //

5.27

navanītaṃ ghṛtaṃ kṣīraṃ guḍaṃ śarkarādi cekṣavaṃ
pakvarambhāṃ nārikelaṃ dāḍimbam aśivāsavam
drākṣāṃ tu lavalīṃ dhātrīṃ rasam amlavivarjitam //

5.28

elājātilavaṅgaṃ ca pauruṣaṃ jambujāmbalam
harītakīṃ kharjūraṃ ca yogī bhakṣaṇam ācaret //

5.29

laghupākaṃ priyaṃ snigdhaṃ tathā dhātuprapoṣaṇam
manoabhilaṣitaṃ yogyaṃ yogī bhojanam ācaret //

5.30

kāṭhinyaṃ duritaṃ pūtim uṣṇaṃ paryuṣitaṃ tathā
atiśītaṃ cāti coṣṇaṃ bhakṣyaṃ yogī vivarjayet //

5.31

prātaḥsnānopavāsādi kāyakleśavidhiṃ tathā
ekāhāraṃ nirāhāraṃ yāmānte ca na kārayet //

5.32

evaṃvidhividhānena prāṇāyāmaṃ samācaret
ārambhe prathame kuryāt kṣīrādyaṃ nityabhojanam
madhyāhne caiva sāyāhne bhojanadvayam ācaret //

5.33

kuśāsane mṛgājine vyāghrājine ca kambale
sthūlāsane samāsīnaḥ prāṅmukho vāpyudaṅmukhaḥ
nāḍīśuddhiṃ samāsādya prāṇāyāmaṃ samabhyaset //

5.34

nāḍīśuddhiṃ kathaṃ kuryān nāḍīśuddhis tu kīdṛśī
tat sarvaṃ śrotum icchāmi tad vadasva dayānidhe //

5.35

malākulāsu nāḍīṣu māruto naiva gacchati
prāṇāyāmaḥ kathaṃ sidhyet tattvajñānaṃ kathaṃ bhavet
tasmād ādau naḍīśuddhiṃ prāṇāyāmaṃ tato 'bhyaset //

5.36

nāḍīśuddhir dvidhā proktā samanur nirmanus tathā
bījena samanuṃ kuryān nirmanuṃ dhautikarmaṇi //

5.37

dhautikarma purā proktaṃ ṣaṭkarmasādhane yathā
śṛṇuṣva samanuṃ caṇḍa nāḍīśuddhir yathā bhavet //

5.38

upaviśyāsane yogī padmāsanaṃ samācaret
gurvādinyāsanaṃ kṛtvā yathaiva gurubhāṣitam
nāḍīśuddhiṃ prakurvīta prāṇāyāmaviśuddhaye //

5.39

vāyubījaṃ tato dhyātvā dhūmravarṇaṃ satejasam
candreṇa pūrayed vāyuṃ bījaṃ ṣoḍaśakaiḥ sudhīḥ //

5.40

catuḥṣaṣṭyā mātrayā ca kumbhakenaiva dhārayet
dvātriṃśanmātrayā vāyuṃ sūryanāḍyā ca recayet //

5.41

nābhimūlād vahnim utthāpya dhyāyet tejo vanīyutam
vahnibījaṃ ṣoḍaśena sūryanāḍyā ca pūrayet //

5.42

catuḥṣaṣṭyā mātrayā ca kumbhakenaiva dhārayet
dvātriṃśanmātrayā vāyuṃ śaśināḍyā ca recayet //

5.43

nāsāgre śaśadhṛg bimbaṃ dhyātvā jyotsnāsamanvitam
ṭhaṃ bījaṃ ṣoḍaśenaiva iḍayā pūrayen marut //

5.44

catuḥṣaṣṭyā mātrayā ca [kumbhakenaiva] dhārayet
amṛtaplāvitaṃ dhyātvā prāṇāyāmaṃ samabhyaset //

5.45

[vaṃ bījaṃ śoḍaśenaiva sūryanāḍyā ca pūrayet]
dvātriṃśena lakāreṇa dṛḍhaṃ bhāvyaṃ virecayet //

5.46

evaṃvidhāṃ nāḍīśuddhiṃ kṛtvā nāḍīṃ viśodhayet
dṛḍho bhūtvāsanaṃ kṛtvā prāṇāyāmaṃ samācaret //

5.47

sahitaḥ sūryabhedaś ca ujjāyī śītalī tathā
bhastrikā bhrāmarī mūrcchā kevalī cāṣṭa kumbhikāḥ //

5.48

sahitau dvividhau proktau prāṇāyāmaṃ samācaret
sagarbho bījam uccārya nirgarbho bījavarjitaḥ
prāṇāyāmaṃ sagarbhaṃ ca prathamaṃ kathayāmi te //

5.49

sukhāsane copaviśya prāṅmukho vāpy udaṅmukhaḥ
dhyāyed vidhiṃ rajoguṇaṃ raktavarṇam avarṇakam //

5.50

iḍayā pūrayed vāyuṃ mātrayā ṣoḍaśaiḥ sudhīḥ
pūrakānte kumbhakādye kartavyas tūḍḍiyānakaḥ //

5.51

sattvamayaṃ hariṃ dhyātvā ukāraiḥ śuklavarṇakaiḥ
catuḥṣaṣṭyā ca mātrayā anilaṃ kumbhakaṃ caret
kumbhakānte recakādye kartavyaṃ ca jālaṃdharam //

5.52

rudraṃ tamoguṇaṃ dhyātvā makāraiḥ kṛṣṇavarṇakaiḥ
dvātriṃśanmātrayā caiva recayed vidhinā punaḥ //

5.53

punaḥ piṅgalayāpūrya kumbhakenaiva dhārayet
iḍayā recayet paścāt tadbījena krameṇa tu //

5.54

anulomavilomena vāraṃ vāraṃ ca sādhayet
pūrakānte kumbhakādye dhṛtaṃ nāsāpuṭadvayam
kaniṣṭhānāmikāṅguṣṭhais tarjanīmadhyame vinā //

5.55

prāṇāyāmaṃ nigarbhaṃ tu vinā bījena jāyate
vāmajānūpari nyasta vāmapāṇitalaṃ bhramet
mātrādiśataparyantaṃ pūrakumbhakarecanam //

5.56

uttamā viṃśatir mātrā madhyamā ṣoḍaśī smṛtā
adhamā dvādaśī mātrā prāṇāyāmās tridhā smṛtāḥ //

5.57

adhamāj jāyate gharmo merukampaś ca madhyamāt
uttamāc ca bhūmityāgas trividhaṃ siddhilakṣaṇam //

5.58

prāṇāyāmāt khecaratvaṃ prāṇāyāmād roganāśanam
prāṇāyāmād bodhayec chaktiṃ prāṇāyāmān manonmanī
ānando jāyate citte prāṇāyāmī sukhī bhavet //

5.59

kathitaṃ sahitaṃ kumbhaṃ sūryabhedanakaṃ śṛṇu
pūrayet sūryanāḍyā ca yathāśakti bahirmarut //

5.60

dhārayed bahuyatnena kumbhakena jalaṃdharaiḥ
yāvat svedaṃ nakhakeśābhyāṃ tāvat kurvantu kumbhakam //

5.61

prāṇo 'pānaḥ samānaś ca udānavyānau ca vāyavaḥ
nāgaḥ kūrmaś ca kṛkaro devadatto dhanaṃjayaḥ //

5.62

hṛdi prāṇo vahen nityam apāno gudamaṇḍale
samāno nābhideśe tu udānaḥ kaṇṭhamadhyagaḥ
vyāno vyāpya śarīre tu pradhānāḥ pañca vāyavaḥ //

5.63

prāṇādyāḥ pañca vikhyātā nāgādyāḥ pañca vāyavaḥ
teṣām api ca pañcānāṃ sthānāni ca vadāmy aham //

5.64

udgāre nāga ākhyātaḥ kūrmas tūnmīlane smṛtaḥ
kṛkaraḥ kṣuttṛṣe jñeyo devadatto vijṛmbhaṇe
na jahāti mṛte kvāpi sarvavyāpī dhanaṃjayaḥ //

5.65

nāgo gṛhṇāti caitanyaṃ kūrmaś caiva nimeṣaṇam
kṣuttṛṣaṃ kṛkaraś caiva jṛmbhaṇaṃ caturthena tu
bhaved dhanaṃjayāc chabdaṃ kṣaṇamātraṃ na niḥsaret //

5.66

sarvaṃ ca sūryakaṃ bhitvā nābhimūlāt samuddharet //

5.67

iḍayā recayet paścād dhairyeṇākhaṇḍavegataḥ
punaḥ sūryeṇa cākṛṣya kumbhayitvā yathāvidhi //

5.68

recayitvā sādhayet tu krameṇa ca punaḥ punaḥ
kumbhakaḥ sūryabhedas tu jarāmṛtyuvināśakaḥ //

5.69

bodhayet kuṇḍalīṃ śaktiṃ dehānalavivardhanam
iti te kathitaṃ caṇḍa sūryabhedanam uttamam //

5.70

nāsābhyāṃ vāyum ākṛṣya mukhamadhye ca dhārayet
hṛdgalābhyāṃ samākṛṣya vāyuṃ vaktreṇa dhārayet //

5.71

mukhaṃ praphullaṃ saṃrakṣya kuryāj jālaṃdharaṃ tataḥ
āśakti kumbhakaṃ kṛtvā dhārayed avirodhataḥ //

5.72

ujjāyīkumbhakaṃ kṛtvā sarvakāryāṇi sādhayet
na bhavet kapharogaś ca krūravāyur ajīrṇakam //

5.73

āmavātaḥ kṣayaḥ kāso jvaraplīhā na jāyate
jarāmṛtyuvināśāya cojjāyīṃ sādhayen naraḥ //

5.74

jihvayā vāyum ākṛṣya udare pūrayec chanaiḥ
kṣaṇaṃ ca kumbhakaṃ kṛtvā nāsābhyāṃ recayet punaḥ //

5.75

sarvadā sādhayed yogī śītalīkumbhakaṃ śubham
ajīrṇaṃ kaphapittaṃ ca naiva tasya prajāyate //

5.76

bhastreva lohakārāṇāṃ yathākrameṇa saṃbhramet
tato vāyuṃ ca nāsābhyām ubhābhyāṃ cālayec chanaiḥ //

5.77

evaṃ viṃśativāraṃ ca kṛtvā kuryāc ca kumbhakam
tadante cālayed vāyuṃ pūrvoktaṃ ca yathāvidhi //

5.78

trivāraṃ sādhayed enaṃ bhastrikākumbhakaṃ sudhīḥ
na ca rogo na ca kleśa ārogyaṃ ca dine dine //

5.79

ardharātre gate yogī jantūnāṃ śabdavarjite
karṇau nidhāya hastābhyāṃ kuryāt pūrakam uttamam //

5.80

śṛṇuyād dakṣiṇe karṇe nādam antargataṃ sudhīḥ
prathamaṃ jhiṃjhīnādaṃ ca vaṃśīnādaṃ tataḥ param
meghaghargharabhrāmarī ca ghaṇṭākāṃsyaṃ tataḥ param //

5.81

turībherīmṛdaṅgādi vīṇānādakadundubhiḥ
evaṃ nānāvidho nādo jāyate nityam abhyasāt //

5.82

anāhatasya śabdasya tasya śabdasya yo dhvaniḥ
dhvaner antargataṃ jyotir jyotir antargataṃ manaḥ //

5.83

tasmiṃs tu vilayaṃ yāti tad viṣṇoḥ paramaṃ padam
evaṃ bhrāmarīsaṃsiddhiḥ samādhisiddhim āpnuyāt //

5.84

mukhe ca kumbhakaṃ kṛtvā bhruvor antargataṃ manaḥ
saṃtyajya viṣayān sarvān manomūrcchā sukhapradā //

5.85

ātmani manasaṃyogād ānandaṃ jāyate dhruvam
evaṃ nānāvidhānando jāyate nityam abhyasāt
evam abhyāsayogena samādhisiddhim āpnuyāt //

5.86

bhujaṃginyāḥ śvāsavaśād ajapā jāyate nanu
haṃkāreṇa bahir yāti saḥkāreṇa viśet punaḥ //

5.87

ṣaṭ śatāni divārātrau sahasrāṇy ekaviṃśatiḥ
ajapāṃ nāma gāyatrīṃ jīvo japati sarvadā //

5.88

mūlādhāre yathā haṃsas tathā hi hṛdi paṅkaje
tathā nāsāpuṭadvandve triveṇīsaṃgamāgamam //

5.89

ṣaṇṇavatyaṅgulīmānaṃ śarīraṃ karmarūpakam
dehād bahirgato vāyuḥ svabhāvād dvādaśāṅguliḥ //

5.90

śayane ṣoḍaśāṅgulyo bhojane viṃśatis tathā
caturviṃśāṅguliḥ panthe nidrāyāṃ triṃśadaṅguliḥ
maithune ṣaṭtriṃśad uktaṃ vyāyāme ca tato 'dhikam //

5.91

svabhāve 'sya gater nyūne param āyuḥ pravardhate
āyuḥkṣayo 'dhike prokto mārute cāntarād gate //

5.92

tasmāt prāṇe sthite dehe maraṇaṃ naiva jāyate
vāyunā ghaṭasaṃbandhe bhavet kevalakumbhakaḥ //

5.93

yāvajjīvaṃ japen mantram ajapāsaṃkhyakevalam
adyāvadhi dhṛtaṃ saṃkhyā vibhramaṃ kevalīkṛte //

5.94

ata eva hi kartavyaḥ kevalīkumbhako naraiḥ
kevalī cājapāsaṃkhyā dviguṇā ca manonmanī //

5.95

nāsābhyāṃ vāyum ākṛṣya kevalaṃ kumbhakaṃ caret
ekādikacatuḥṣaṣṭiṃ dhārayet prathame dine //

5.96

kevalīm aṣṭadhā kuryād yāme yāme dine dine
atha vā pañcadhā kuryād yathā tat kathayāmi te //

5.97

prātar madhyāhnasāyāhne madhyarātre caturthake
trisaṃdhyam atha vā kuryāt samamāne dine dine //

5.98

pañcavāraṃ dine vṛddhir vāraikaṃ ca dine tathā
ajapāparimāṇe ca yāvat siddhiḥ prajāyate //

5.99

prāṇāyāmaṃ kevalīṃ nāma tadā vadati yogavit
kumbhake kevale siddhe kiṃ na sidhyati bhūtale //

Original text: Gheraṇḍasaṃhitā · Edition: Gherandasamhita : Sanskrit-deutsch. Ed. Peter Thomi. Wichtrach: Institut fuer Indologie, 1993 (ISBN 3 7187 0013 1). · Data entry Peter Thomi · GRETIL (Göttingen) · CC BY-NC-SA 4.0

Esc