Gheranda Samhita · Chapter 5
athātaḥ saṃpravakṣyāmi prāṇāyāmasya yadvidhim
yasya sādhanamātreṇa devatulyo bhaven naraḥ //
ādau sthānaṃ tathā kālaṃ mitāhāraṃ tathāparam
nāḍīśuddhiṃ tataḥ paścāt prāṇāyāmaṃ ca sādhayet //
dūradeśe tathāraṇye rājadhānyāṃ janāntike
yogārambhaṃ na kurvīta kṛtaś cet siddhihā bhavet //
aviśvāsaṃ dūradeśe araṇye bhakṣavarjitam
lokāraṇye prakāśaś ca tasmāt trīṇi vivarjayet //
sudeśe dhārmike rājye subhikṣe nirupadrave
tatraikaṃ kuṭiraṃ kṛtvā prācīraiḥ pariveṣṭayet //
vāpīkūpataḍāgaṃ ca prācīramadhyavarti ca
nātyuccaṃ nātinīcaṃ vā kuṭiraṃ kīṭavarjitam //
samyaggomayaliptaṃ ca kuṭiraṃ randhravarjitam
evaṃ sthāne hi gupte ca prāṇāyāmaṃ samabhyaset //
hemante śiśire grīṣme varṣāyāṃ ca ṛtau tathā
yogārambhaṃ na kurvīta kṛte yogo hi rogadaḥ //
vasante śaradi proktaṃ yogārambhaṃ samācaret
tadā yogo bhavet siddho rogān mukto bhaved dhruvam //
caitrādiphālgunānte ca māghādiphālgunāntike
dvau dvau māsau ṛtubhāgau anubhāvaś catuś catuḥ //
vasantaś caitravaiśākhau jyeṣṭhāṣāḍhau ca grīṣmakau
varṣā śrāvaṇabhādrābhyāṃ śarad āśvinakārtikau
mārgapauṣau ca hemantaḥ śiśiro māghaphālgunau //
anubhāvaṃ pravakṣyāmi ṛtūnāṃ ca yathoditam
māghādimādhavānte hi vasantānubhavaś catuḥ //
caitrādi cāṣāḍhāntaṃ ca grīṣmaś cānubhavaś catuḥ
āṣāḍhādi cāśvināntaṃ varṣā cānubhavaś catuḥ //
bhādrādi mārgaśīrṣāntaṃ śarado 'nubhavaś catuḥ
kārtikādimāghamāsāntaṃ hemantānubhavaś catuḥ
mārgādīṃś caturo māsāñ śiśirānubhavaṃ viduḥ //
vasante vāpi śaradi yogārambhaṃ tu samācaret
tadā yogo bhavet siddho vināyāsena kathyate //
mitāhāraṃ vinā yas tu yogārambhaṃ tu kārayet
nānārogo bhavet tasya kiṃcid yogo na sidhyati //
śālyannaṃ yavapiṇḍaṃ vā godhūmapiṇḍakaṃ tathā
mudgaṃ māṣacaṇakādi śubhraṃ ca tuṣavarjitam //
paṭolaṃ panasaṃ mānaṃ kakkolaṃ ca śukāśakam
drāḍhikāṃ karkaṭīṃ rambhāṃ ḍumbarīṃ kaṇṭakaṇṭakam //
āmarambhāṃ bālarambhāṃ rambhādaṇḍaṃ ca mūlakam
vārtākīṃ mūlakam ṛddhiṃ yogī bhakṣaṇam ācaret //
bālaśākaṃ kāla śākaṃ tathā paṭolapatrakam
pañcaśākaṃ praśaṃsīyād vāstūkaṃ hilamocikāṃ //
śuddhaṃ sumadhuraṃ snigdham udarārdhavivarjitam
bhujyate surasaṃprītyā [surasaṃ prityā] mitāhāram imaṃ viduḥ //
annena pūrayed ardhaṃ toyena tu tṛtīyakam
udarasya turīyāṃśaṃ saṃrakṣed vāyucāraṇe //
kaṭv amlaṃ lavaṇaṃ tiktaṃ bhṛṣṭaṃ ca dadhi takrakam
śākotkaṭaṃ tathā madyaṃ tālaṃ ca panasaṃ tathā //
kulatthaṃ masūraṃ pāṇḍuṃ kūṣmāṇḍaṃ śākadaṇḍakam
tumbīkolakapitthaṃ ca kaṇṭabilvaṃ palāśakam //
kadambaṃ jambīraṃ bimbaṃ lakucaṃ laśunaṃ viṣam
kāmaraṅgaṃ piyālaṃ ca hiṅguśālmalikemukam //
yogārambhe varjayec ca pathastrīvahnisevanam //
navanītaṃ ghṛtaṃ kṣīraṃ guḍaṃ śarkarādi cekṣavaṃ
pakvarambhāṃ nārikelaṃ dāḍimbam aśivāsavam
drākṣāṃ tu lavalīṃ dhātrīṃ rasam amlavivarjitam //
elājātilavaṅgaṃ ca pauruṣaṃ jambujāmbalam
harītakīṃ kharjūraṃ ca yogī bhakṣaṇam ācaret //
laghupākaṃ priyaṃ snigdhaṃ tathā dhātuprapoṣaṇam
manoabhilaṣitaṃ yogyaṃ yogī bhojanam ācaret //
kāṭhinyaṃ duritaṃ pūtim uṣṇaṃ paryuṣitaṃ tathā
atiśītaṃ cāti coṣṇaṃ bhakṣyaṃ yogī vivarjayet //
prātaḥsnānopavāsādi kāyakleśavidhiṃ tathā
ekāhāraṃ nirāhāraṃ yāmānte ca na kārayet //
evaṃvidhividhānena prāṇāyāmaṃ samācaret
ārambhe prathame kuryāt kṣīrādyaṃ nityabhojanam
madhyāhne caiva sāyāhne bhojanadvayam ācaret //
kuśāsane mṛgājine vyāghrājine ca kambale
sthūlāsane samāsīnaḥ prāṅmukho vāpyudaṅmukhaḥ
nāḍīśuddhiṃ samāsādya prāṇāyāmaṃ samabhyaset //
nāḍīśuddhiṃ kathaṃ kuryān nāḍīśuddhis tu kīdṛśī
tat sarvaṃ śrotum icchāmi tad vadasva dayānidhe //
malākulāsu nāḍīṣu māruto naiva gacchati
prāṇāyāmaḥ kathaṃ sidhyet tattvajñānaṃ kathaṃ bhavet
tasmād ādau naḍīśuddhiṃ prāṇāyāmaṃ tato 'bhyaset //
nāḍīśuddhir dvidhā proktā samanur nirmanus tathā
bījena samanuṃ kuryān nirmanuṃ dhautikarmaṇi //
dhautikarma purā proktaṃ ṣaṭkarmasādhane yathā
śṛṇuṣva samanuṃ caṇḍa nāḍīśuddhir yathā bhavet //
upaviśyāsane yogī padmāsanaṃ samācaret
gurvādinyāsanaṃ kṛtvā yathaiva gurubhāṣitam
nāḍīśuddhiṃ prakurvīta prāṇāyāmaviśuddhaye //
vāyubījaṃ tato dhyātvā dhūmravarṇaṃ satejasam
candreṇa pūrayed vāyuṃ bījaṃ ṣoḍaśakaiḥ sudhīḥ //
catuḥṣaṣṭyā mātrayā ca kumbhakenaiva dhārayet
dvātriṃśanmātrayā vāyuṃ sūryanāḍyā ca recayet //
nābhimūlād vahnim utthāpya dhyāyet tejo vanīyutam
vahnibījaṃ ṣoḍaśena sūryanāḍyā ca pūrayet //
catuḥṣaṣṭyā mātrayā ca kumbhakenaiva dhārayet
dvātriṃśanmātrayā vāyuṃ śaśināḍyā ca recayet //
nāsāgre śaśadhṛg bimbaṃ dhyātvā jyotsnāsamanvitam
ṭhaṃ bījaṃ ṣoḍaśenaiva iḍayā pūrayen marut //
catuḥṣaṣṭyā mātrayā ca [kumbhakenaiva] dhārayet
amṛtaplāvitaṃ dhyātvā prāṇāyāmaṃ samabhyaset //
[vaṃ bījaṃ śoḍaśenaiva sūryanāḍyā ca pūrayet]
dvātriṃśena lakāreṇa dṛḍhaṃ bhāvyaṃ virecayet //
evaṃvidhāṃ nāḍīśuddhiṃ kṛtvā nāḍīṃ viśodhayet
dṛḍho bhūtvāsanaṃ kṛtvā prāṇāyāmaṃ samācaret //
sahitaḥ sūryabhedaś ca ujjāyī śītalī tathā
bhastrikā bhrāmarī mūrcchā kevalī cāṣṭa kumbhikāḥ //
sahitau dvividhau proktau prāṇāyāmaṃ samācaret
sagarbho bījam uccārya nirgarbho bījavarjitaḥ
prāṇāyāmaṃ sagarbhaṃ ca prathamaṃ kathayāmi te //
sukhāsane copaviśya prāṅmukho vāpy udaṅmukhaḥ
dhyāyed vidhiṃ rajoguṇaṃ raktavarṇam avarṇakam //
iḍayā pūrayed vāyuṃ mātrayā ṣoḍaśaiḥ sudhīḥ
pūrakānte kumbhakādye kartavyas tūḍḍiyānakaḥ //
sattvamayaṃ hariṃ dhyātvā ukāraiḥ śuklavarṇakaiḥ
catuḥṣaṣṭyā ca mātrayā anilaṃ kumbhakaṃ caret
kumbhakānte recakādye kartavyaṃ ca jālaṃdharam //
rudraṃ tamoguṇaṃ dhyātvā makāraiḥ kṛṣṇavarṇakaiḥ
dvātriṃśanmātrayā caiva recayed vidhinā punaḥ //
punaḥ piṅgalayāpūrya kumbhakenaiva dhārayet
iḍayā recayet paścāt tadbījena krameṇa tu //
anulomavilomena vāraṃ vāraṃ ca sādhayet
pūrakānte kumbhakādye dhṛtaṃ nāsāpuṭadvayam
kaniṣṭhānāmikāṅguṣṭhais tarjanīmadhyame vinā //
prāṇāyāmaṃ nigarbhaṃ tu vinā bījena jāyate
vāmajānūpari nyasta vāmapāṇitalaṃ bhramet
mātrādiśataparyantaṃ pūrakumbhakarecanam //
uttamā viṃśatir mātrā madhyamā ṣoḍaśī smṛtā
adhamā dvādaśī mātrā prāṇāyāmās tridhā smṛtāḥ //
adhamāj jāyate gharmo merukampaś ca madhyamāt
uttamāc ca bhūmityāgas trividhaṃ siddhilakṣaṇam //
prāṇāyāmāt khecaratvaṃ prāṇāyāmād roganāśanam
prāṇāyāmād bodhayec chaktiṃ prāṇāyāmān manonmanī
ānando jāyate citte prāṇāyāmī sukhī bhavet //
kathitaṃ sahitaṃ kumbhaṃ sūryabhedanakaṃ śṛṇu
pūrayet sūryanāḍyā ca yathāśakti bahirmarut //
dhārayed bahuyatnena kumbhakena jalaṃdharaiḥ
yāvat svedaṃ nakhakeśābhyāṃ tāvat kurvantu kumbhakam //
prāṇo 'pānaḥ samānaś ca udānavyānau ca vāyavaḥ
nāgaḥ kūrmaś ca kṛkaro devadatto dhanaṃjayaḥ //
hṛdi prāṇo vahen nityam apāno gudamaṇḍale
samāno nābhideśe tu udānaḥ kaṇṭhamadhyagaḥ
vyāno vyāpya śarīre tu pradhānāḥ pañca vāyavaḥ //
prāṇādyāḥ pañca vikhyātā nāgādyāḥ pañca vāyavaḥ
teṣām api ca pañcānāṃ sthānāni ca vadāmy aham //
udgāre nāga ākhyātaḥ kūrmas tūnmīlane smṛtaḥ
kṛkaraḥ kṣuttṛṣe jñeyo devadatto vijṛmbhaṇe
na jahāti mṛte kvāpi sarvavyāpī dhanaṃjayaḥ //
nāgo gṛhṇāti caitanyaṃ kūrmaś caiva nimeṣaṇam
kṣuttṛṣaṃ kṛkaraś caiva jṛmbhaṇaṃ caturthena tu
bhaved dhanaṃjayāc chabdaṃ kṣaṇamātraṃ na niḥsaret //
sarvaṃ ca sūryakaṃ bhitvā nābhimūlāt samuddharet //
iḍayā recayet paścād dhairyeṇākhaṇḍavegataḥ
punaḥ sūryeṇa cākṛṣya kumbhayitvā yathāvidhi //
recayitvā sādhayet tu krameṇa ca punaḥ punaḥ
kumbhakaḥ sūryabhedas tu jarāmṛtyuvināśakaḥ //
bodhayet kuṇḍalīṃ śaktiṃ dehānalavivardhanam
iti te kathitaṃ caṇḍa sūryabhedanam uttamam //
nāsābhyāṃ vāyum ākṛṣya mukhamadhye ca dhārayet
hṛdgalābhyāṃ samākṛṣya vāyuṃ vaktreṇa dhārayet //
mukhaṃ praphullaṃ saṃrakṣya kuryāj jālaṃdharaṃ tataḥ
āśakti kumbhakaṃ kṛtvā dhārayed avirodhataḥ //
ujjāyīkumbhakaṃ kṛtvā sarvakāryāṇi sādhayet
na bhavet kapharogaś ca krūravāyur ajīrṇakam //
āmavātaḥ kṣayaḥ kāso jvaraplīhā na jāyate
jarāmṛtyuvināśāya cojjāyīṃ sādhayen naraḥ //
jihvayā vāyum ākṛṣya udare pūrayec chanaiḥ
kṣaṇaṃ ca kumbhakaṃ kṛtvā nāsābhyāṃ recayet punaḥ //
sarvadā sādhayed yogī śītalīkumbhakaṃ śubham
ajīrṇaṃ kaphapittaṃ ca naiva tasya prajāyate //
bhastreva lohakārāṇāṃ yathākrameṇa saṃbhramet
tato vāyuṃ ca nāsābhyām ubhābhyāṃ cālayec chanaiḥ //
evaṃ viṃśativāraṃ ca kṛtvā kuryāc ca kumbhakam
tadante cālayed vāyuṃ pūrvoktaṃ ca yathāvidhi //
trivāraṃ sādhayed enaṃ bhastrikākumbhakaṃ sudhīḥ
na ca rogo na ca kleśa ārogyaṃ ca dine dine //
ardharātre gate yogī jantūnāṃ śabdavarjite
karṇau nidhāya hastābhyāṃ kuryāt pūrakam uttamam //
śṛṇuyād dakṣiṇe karṇe nādam antargataṃ sudhīḥ
prathamaṃ jhiṃjhīnādaṃ ca vaṃśīnādaṃ tataḥ param
meghaghargharabhrāmarī ca ghaṇṭākāṃsyaṃ tataḥ param //
turībherīmṛdaṅgādi vīṇānādakadundubhiḥ
evaṃ nānāvidho nādo jāyate nityam abhyasāt //
anāhatasya śabdasya tasya śabdasya yo dhvaniḥ
dhvaner antargataṃ jyotir jyotir antargataṃ manaḥ //
tasmiṃs tu vilayaṃ yāti tad viṣṇoḥ paramaṃ padam
evaṃ bhrāmarīsaṃsiddhiḥ samādhisiddhim āpnuyāt //
mukhe ca kumbhakaṃ kṛtvā bhruvor antargataṃ manaḥ
saṃtyajya viṣayān sarvān manomūrcchā sukhapradā //
ātmani manasaṃyogād ānandaṃ jāyate dhruvam
evaṃ nānāvidhānando jāyate nityam abhyasāt
evam abhyāsayogena samādhisiddhim āpnuyāt //
bhujaṃginyāḥ śvāsavaśād ajapā jāyate nanu
haṃkāreṇa bahir yāti saḥkāreṇa viśet punaḥ //
ṣaṭ śatāni divārātrau sahasrāṇy ekaviṃśatiḥ
ajapāṃ nāma gāyatrīṃ jīvo japati sarvadā //
mūlādhāre yathā haṃsas tathā hi hṛdi paṅkaje
tathā nāsāpuṭadvandve triveṇīsaṃgamāgamam //
ṣaṇṇavatyaṅgulīmānaṃ śarīraṃ karmarūpakam
dehād bahirgato vāyuḥ svabhāvād dvādaśāṅguliḥ //
śayane ṣoḍaśāṅgulyo bhojane viṃśatis tathā
caturviṃśāṅguliḥ panthe nidrāyāṃ triṃśadaṅguliḥ
maithune ṣaṭtriṃśad uktaṃ vyāyāme ca tato 'dhikam //
svabhāve 'sya gater nyūne param āyuḥ pravardhate
āyuḥkṣayo 'dhike prokto mārute cāntarād gate //
tasmāt prāṇe sthite dehe maraṇaṃ naiva jāyate
vāyunā ghaṭasaṃbandhe bhavet kevalakumbhakaḥ //
yāvajjīvaṃ japen mantram ajapāsaṃkhyakevalam
adyāvadhi dhṛtaṃ saṃkhyā vibhramaṃ kevalīkṛte //
ata eva hi kartavyaḥ kevalīkumbhako naraiḥ
kevalī cājapāsaṃkhyā dviguṇā ca manonmanī //
nāsābhyāṃ vāyum ākṛṣya kevalaṃ kumbhakaṃ caret
ekādikacatuḥṣaṣṭiṃ dhārayet prathame dine //
kevalīm aṣṭadhā kuryād yāme yāme dine dine
atha vā pañcadhā kuryād yathā tat kathayāmi te //
prātar madhyāhnasāyāhne madhyarātre caturthake
trisaṃdhyam atha vā kuryāt samamāne dine dine //
pañcavāraṃ dine vṛddhir vāraikaṃ ca dine tathā
ajapāparimāṇe ca yāvat siddhiḥ prajāyate //
prāṇāyāmaṃ kevalīṃ nāma tadā vadati yogavit
kumbhake kevale siddhe kiṃ na sidhyati bhūtale //
Original text: Gheraṇḍasaṃhitā · Edition: Gherandasamhita : Sanskrit-deutsch. Ed. Peter Thomi. Wichtrach: Institut fuer Indologie, 1993 (ISBN 3 7187 0013 1). · Data entry Peter Thomi · GRETIL (Göttingen) · CC BY-NC-SA 4.0