घेरण्डसंहिता · अध्याय 4

अथातः संप्रवक्ष्यामि प्रत्याहारकम् उत्तमम्
यस्य विज्ञानमात्रेण कामादिरिपुनाशनम् ॥

यतो यतो निश्चरति मनश् चञ्चलम् अस्थिरम्
ततस् ततो नियम्यैतद् आत्मन्य् एव वशं नयेत् ॥

यत्र यत्र गता दृष्टिर् मनस् तत्र प्रगच्छति
ततः प्रत्याहरेद् एतद् आत्मन्य् एव वशं नयेत् ॥

पुरस्कारं तिरस्कारं सुश्राव्यं वा भयानकम्
मनस् तस्मान् नियम्यैतद् आत्मन्य् एव वशं नयेत् ॥

शीतं वापि तथा चोष्णं यन् मनःस्पर्शयोगतः
तस्मात् प्रत्याहरेद् एतद् आत्मन्य् एव वशं नयेत् ॥

सुगन्धे वापि दुर्गन्धे घ्राणेषु जायते मनः
तस्मात् प्रत्याहरेद् एतद् आत्मन्य् एव वशं नयेत् ॥

मधुराम्लकतिक्तादि रसं गतं यदा मनः
तस्मात् प्रत्याहरेद् एतद् आत्मन्य् एव वशं नयेत् ॥

शब्दादिष्व् अनुरक्तानि निगृह्याक्षाणि योगवित्
कुर्याच् चित्तानुचारीणि प्रत्याहारपरायणः ॥

वश्यता परमा तेन जायते ऽतिचलात्मनाम्
इन्द्रियाणाम् अवश्यैस् तैर् न योगी योगसाधकः ॥

प्राणायामैर् दहेद् दोषान् धारणाभिश् च किल्बिषम्
प्रत्याहारेण विषयान् ध्यानेनानीश्वरान् गुणान् ॥

यथा पर्वतधातूनां दोषा दह्यन्ति धाम्यताम्
तथेन्द्रियकृता दोषा दह्यन्ते प्राणनिग्रहात् ॥

समः समासनो भूत्वा संहृत्य चरणाव् उभौ
संवृतास्यस् तथैवोरू सम्यग् विष्टभ्य चाग्रतः ॥

पार्ष्णिभ्यां लिङ्गवृषणाव् अस्पृशन् प्रयतः स्थितः
किंचिदुन्नामितशिरा दन्तैर् दन्तान् न संस्पृशेत्
संपश्यन् नासिकाग्रं स्वं दिशश् चानवलोकयन् ॥

रजसा तमसो वृत्तिं सत्त्वेन रजसस् तथा
संछाद्य निर्मले सत्त्वे स्थितो युञ्जीत योगवित् ॥

इन्द्रियाणीन्द्रियार्थेभ्यः प्राणादीन् मन एव च
निगृह्य समवायेन प्रत्याहारम् उपक्रमेत् ॥

यस् तु प्रत्याहरेत् कामान् सर्वाङ्गान् ईव कच्छपः
सदात्मरतिर् एकस्थः पश्यत्य् आत्मानम् आत्मनि ॥

स बाह्याभ्यन्तरं शौचं निष्पाद्याकण्ठनाभितः
पूरयित्वा बुधो देहं प्रत्याहारम् उपक्रमेत् ॥

तथा वै योगयुक्तस्य योगिनो नियतात्मनः
(सर्वे दोषाः प्रणश्यन्ति स्वस्थश् चैवोपजायते) ॥