ઘેરણ્ડસંહિતા · અધ્યાય 4

અથાતઃ સંપ્રવક્ષ્યામિ પ્રત્યાહારકમ્ ઉત્તમમ્
યસ્ય વિજ્ઞાનમાત્રેણ કામાદિરિપુનાશનમ્ ॥

યતો યતો નિશ્ચરતિ મનશ્ ચઞ્ચલમ્ અસ્થિરમ્
તતસ્ તતો નિયમ્યૈતદ્ આત્મન્ય્ એવ વશં નયેત્ ॥

યત્ર યત્ર ગતા દૃષ્ટિર્ મનસ્ તત્ર પ્રગચ્છતિ
તતઃ પ્રત્યાહરેદ્ એતદ્ આત્મન્ય્ એવ વશં નયેત્ ॥

પુરસ્કારં તિરસ્કારં સુશ્રાવ્યં વા ભયાનકમ્
મનસ્ તસ્માન્ નિયમ્યૈતદ્ આત્મન્ય્ એવ વશં નયેત્ ॥

શીતં વાપિ તથા ચોષ્ણં યન્ મનઃસ્પર્શયોગતઃ
તસ્માત્ પ્રત્યાહરેદ્ એતદ્ આત્મન્ય્ એવ વશં નયેત્ ॥

સુગન્ધે વાપિ દુર્ગન્ધે ઘ્રાણેષુ જાયતે મનઃ
તસ્માત્ પ્રત્યાહરેદ્ એતદ્ આત્મન્ય્ એવ વશં નયેત્ ॥

મધુરામ્લકતિક્તાદિ રસં ગતં યદા મનઃ
તસ્માત્ પ્રત્યાહરેદ્ એતદ્ આત્મન્ય્ એવ વશં નયેત્ ॥

શબ્દાદિષ્વ્ અનુરક્તાનિ નિગૃહ્યાક્ષાણિ યોગવિત્
કુર્યાચ્ ચિત્તાનુચારીણિ પ્રત્યાહારપરાયણઃ ॥

વશ્યતા પરમા તેન જાયતે ઽતિચલાત્મનામ્
ઇન્દ્રિયાણામ્ અવશ્યૈસ્ તૈર્ ન યોગી યોગસાધકઃ ॥

પ્રાણાયામૈર્ દહેદ્ દોષાન્ ધારણાભિશ્ ચ કિલ્બિષમ્
પ્રત્યાહારેણ વિષયાન્ ધ્યાનેનાનીશ્વરાન્ ગુણાન્ ॥

યથા પર્વતધાતૂનાં દોષા દહ્યન્તિ ધામ્યતામ્
તથેન્દ્રિયકૃતા દોષા દહ્યન્તે પ્રાણનિગ્રહાત્ ॥

સમઃ સમાસનો ભૂત્વા સંહૃત્ય ચરણાવ્ ઉભૌ
સંવૃતાસ્યસ્ તથૈવોરૂ સમ્યગ્ વિષ્ટભ્ય ચાગ્રતઃ ॥

પાર્ષ્ણિભ્યાં લિઙ્ગવૃષણાવ્ અસ્પૃશન્ પ્રયતઃ સ્થિતઃ
કિંચિદુન્નામિતશિરા દન્તૈર્ દન્તાન્ ન સંસ્પૃશેત્
સંપશ્યન્ નાસિકાગ્રં સ્વં દિશશ્ ચાનવલોકયન્ ॥

રજસા તમસો વૃત્તિં સત્ત્વેન રજસસ્ તથા
સંછાદ્ય નિર્મલે સત્ત્વે સ્થિતો યુઞ્જીત યોગવિત્ ॥

ઇન્દ્રિયાણીન્દ્રિયાર્થેભ્યઃ પ્રાણાદીન્ મન એવ ચ
નિગૃહ્ય સમવાયેન પ્રત્યાહારમ્ ઉપક્રમેત્ ॥

યસ્ તુ પ્રત્યાહરેત્ કામાન્ સર્વાઙ્ગાન્ ઈવ કચ્છપઃ
સદાત્મરતિર્ એકસ્થઃ પશ્યત્ય્ આત્માનમ્ આત્મનિ ॥

સ બાહ્યાભ્યન્તરં શૌચં નિષ્પાદ્યાકણ્ઠનાભિતઃ
પૂરયિત્વા બુધો દેહં પ્રત્યાહારમ્ ઉપક્રમેત્ ॥

તથા વૈ યોગયુક્તસ્ય યોગિનો નિયતાત્મનઃ
(સર્વે દોષાઃ પ્રણશ્યન્તિ સ્વસ્થશ્ ચૈવોપજાયતે) ॥