Garuda Purana · Chapter 1.168
iti śrīgāruḍe mahāpurāṇe pūrvakhaṇḍe prathamāṃśākhye ācārakāṇḍe vātaraktani saptaṣaṣṭyādhikaśatatamodhyāyaḥ
śrīgaruḍamahāpurāṇam- 168
nidānaṃ samāptam /
dhanvantariruvāca /
sarvarogaharaṃ siddhaṃ yogasāraṃ vadāmyaham /
śṛṇu suśrutaṃ saṃkṣepātprāṇināṃ jīvahetave
kaṣāyakaṭutiktāmlarūkṣāhārādibhojanāt /
cintāvyavayavyāyāmabhayaśokaprajāgarāt
uccairbhāṣātibhārācca karmayogātikarṣaṇāt /
vāyuḥ kupyati parjanye jīrṇānne dinasaṃkṣaye
uṣṇāmla lavaṇakṣārakaṭukājīrṇabhojanāt /
tīkṣṇātapāgnisantāpamadyakrodhaniṣevaṇāt
vidāhakāle bhuktasya madhyāhne jaladātyaye /
grīṣmakāler'ddharātre 'pi pittaṃ kupyati dehinaḥ
svādvamlalavaṇasnigdhaguruśītātibhojanāt /
navānnapicchilānūpamāṃsādeḥ sevanādapi
avyāyāma divāsvapnaśayyāsanasukhādibhiḥ /
kaphapradoṣo bhukte ca vasante ca prakupyati
dehapāruṣyasaṃkocatodaviṣṭambhakādayaḥ /
tathā ca suptā romaharṣastambhanaśoṣaṇam
śyāmatvamaṅgaviśleṣabalamāyāsavardhanam /
vāyorliṅgāni tairyuktaṃ rogaṃ vātātmakaṃ vadet
dāhoṣmapādasaṃkledakoparāgapariśramāḥ /
kaṭvamlaśavavaigandhyasvedamūrchātitṛṭbhramāḥ
hāridraṃ haritatvañca pittaliṅgānvitairnaraḥ /
dehe snigdhatvamādhuryacirakāritvabandhanam
staimityatṛptisaṅghātaśothaśatilagauravam /
kaṇḍūnidrābhiyogaśca lakṣaṇaṃ kaphasambhavam
hetulakṣaṇasaṃsargādvidyādvyādhiṃ dvidoṣajam /
sarvahetusamutpannaṃ triliṅgaṃ sānnipātikam
doṣadhātumalādhāro dehināṃ deha ucyate /
teṣāṃ samatvamārogyaṃ kṣayavṛddherviparyayaḥ
vasāsṛṅmāṃsamedo 'sthimajjāśukrāṇi dhātavaḥ /
vātapittakaphā doṣā viṇmūtrādyā malāḥ smṛtāḥ
vāyuḥ śīto laghuḥ sūkṣmaḥ svaranāśīsthiro balī /
pittamamlakaṭūṣṇañcāpaṅktī rogakāraṇam
madhuro lavaṇaḥ snigdho guruḥ śleṣamātipicchilaḥ /
gudaśroṇyāśrayo vāyuḥ pittaṃ pakvāśayasthitam
kaphasyāmāśayasthānaṃ kaṇṭho vā mūrdhasandhayaḥ /
kaṭutiktakaṣāyāśca kopayanti samīraṇam
kaṭvamlalavaṇāḥ pittaṃ svādūṣṇalavaṇāḥ kapham /
eta eva viparyastāḥ śamāyaiṣāṃ prayojitāḥ /
bhavanti rogiṇāṃ śāntyai svasthāne sukhahetavaḥ
cakṣuṣyo madhuro jñeyo rasadhātuvivahddhanaḥ /
amlottaro manohṛdyaṃ tathā dīpanapācanam
dīpanojvaratṛṣṇāghnastiktaḥ śodhanaśoṣaṇaḥ /
pittalo lekhana stambhī kaṣāyo grāhiśoṣaṇaḥ
rasavīryavipākānāmāśrayaṃ dravyamuttamam /
rasapākāntarasthāyi sarvadravyāśrayaṃ drutam
śītoṣṇaṃ lavaṇaṃ vīryamatha vā śaktiriṣyate /
rasānāṃ dvividhaḥ pāko kaṭureva ca
bhiṣagbheṣajarogārtaparicārakasampadaḥ /
cikitsāṅgānicatvāri viparītānyasiddhaye
deśakālavayovahnisāmyaprakṛtibheṣajam /
dehasattvabalavyādhīnbuddhvā karma samācaret
bahūdakanago 'nūpaḥ kaphamārutakopavān /
jāṅgalo 'paraśākhī ca raktapittagadottaraḥ // GarP_1,168.25*1 //
saṃsṛṣṭalakṣaṇopeto deśaḥ sādhāraṇaḥ smṛtaḥ /
bāla ā ṣoḍaśānmadhyaḥ saptatervṛddha ucyate
kaphapittānilāḥ prāyo yathākramamudīritāḥ /
kṣārāgniśastrarahitā kṣīṇe pravayasi kriyāḥ
kṛśasya vṛṃhaṇaṃ kāryaṃsthūladehasya karṣaṇam /
rakṣaṇaṃ madhyakāyasya dehabhedāstrayo matāḥ
sthairyavyāyāmasantoṣairboddhavyaṃ yatnato balam /
avikārī mahotsāho mahāsāhasiko naraḥ
pānāhārādayo yasya viruddhāḥ prakṛterapi /
śvasukhāyopakalpyante tatsāmyamiti kathyate
garbhiṇyāḥ ślaiṣmikairbhakṣyaiḥ ślaiṣmiko jāyate naraḥ /
vātalaiḥ pittalaistadvatsamadhāturhitāśanāt
kṛśo rūkṣo 'lpakeśaśca calacitto naraḥ sthitaḥ /
bahuvākyarataḥ svapnevātaprakṛtiko naraḥ
akālapalito gauraḥ prasvedī kopano budhaḥ /
svapne 'pi dīptimatprekṣī pittaprakṛtirucyate
sthiracittaḥ svaraḥ sūkṣmaḥ prasannaḥ snigdhamūrdhajaḥ /
svapne jalaśilālokī śleṣma prakṛtiko naraḥ
saṃmiśralakṣaṇairjñeyo dvitridoṣānvayo naraḥ /
doṣasyetarasadbhāve 'pyadhikā prakṛtiḥ smṛtāḥ
mandastīkṣṇo 'tha viṣamaḥ samaścaiti caturvidhāḥ /
kaphapittānilādhikyāttatsāmyājjāṭharo 'nalaḥ
samasya pālanaṃ kāryaṃ viṣame vātanigrahaḥ /
tīkṣṇe pittapratīkāro mande śleṣmaviśodhanam
prabhavaḥ sarvarogāṇāmajīrṇaṃ cāgnināśanam /
āmāmlarasaviṣṭambha lakṣaṇantaccaturvidham
āmādviṣūcikā caiva hṛdālasyādayastathā /
vacālavaṇatoyena chardanaṃ tatra kārayet
śukrābhāvo bhramo mūrchā tarṣo 'mlātsaṃpravartate /
apakvaṃ tatra śītāmbupānaṃ vātaniṣevaṇam
gātrabhaṅgaṃ śirojāḍyaṃ bhaktadoṣādayo gadān /
tasminsvāpo divā kāryolaṅghanaṃ ca vivarjanam
śūlagulmau ca viṇmūtrasthānaviṣṭambhasūcakau /
vidheyaṃ svedanaṃ tatra pānīyaṃ lavaṇodakam
āmamamlaṃ ca viṣṭabdhaṃ kaphapittānilaiḥ kramāt /
ālipya jaṭharaṃ prājño hiṅgutryūṣaṇasaindhavaiḥ
divāsvapnaṃ prakurvīta sarvājīrṇavināśanam /
ahitānnai rogarāśirahitānnaṃ tatastyajet
uṣṇāmbu vānupānaṃ ca mākṣikaiḥ pācanaṃ bhavet /
karīradadhimatsyaiśca prāyaḥ kṣīraṃ virudhyate
bilvaḥ śoṇā ca gambhārī pāṭalā gaṇikārikā /
dīpanaṃ kaphavātaghnaṃ pañcamūlamidaṃ mahat
śālaparṇo pṛśriparṇo bṛhatīdvayagokṣuram /
vātapittaharaṃ vṛṣyaṃ kanīyaḥ pañcamūlakam
ubhayaṃ daśasūlaṃ syātsannipātajvarāpaham /
kāse śvāse ca tandrāyāṃ pārśvaśūle ca śasyate
etaistailāni sarpoṣi pralepādalakāṃ jayet /
kvāthāccaturguṇaṃ vāri pādasthaṃ syāccaturguṇam
snehañca tatsamaṃ kṣīraṃ kalkaśca snehapādakaḥ /
saṃvartitauṣadhaiḥ pāko bastau pāne bhavetsamaḥ /
kharo 'bhyaṅge mṛdurnasye pāko 'pi saṃprakalpayet
sthūladehandriyāścintyā prakṛtiryā tvadhiṣṭhitā /
ārogyamiti taṃ vidyādāyuṣmantamupācaret
yo gṛhṇātīndriyairarthānviparītānsa mṛtyubhāk /
bhiṣaṅmitragurudveṣī priyārātiśca yo bhavet
gulphajānulalāṭaṃ ca hanurgaṇḍastathaiva ca /
bhraṣṭaṃ sthānacyutaṃ yasya sa jahātyacirādasūn
vāmākṣimajjanaṃ jihvā śyāmā nāsā vikāriṇī /
kṛṣṇau sthānacyutau coṣṭhau kṛṣṇāsyaṃ yasyataṃ tyajet
Original text: Garuḍapurāṇa · Edition: Bombay : Venkatesvara Steam Press (or a reprint thereof) · Data entry members of the Sansknet Project · GRETIL (Göttingen) · CC BY-NC-SA 4.0