Garuda Purana · Chapter 1.167

iti śrīgāruḍe mahāpurāṇe pūrvakhaṇḍe prathamāṃśākhye ācārakāṇḍe vātavyādhinidānaṃ nāma ṣaṭūṣaṣṭyadhikaśatatamo 'dhyāyaḥ
śrīgaruḍamahāpurāṇam- 167
dhanvantarīruvāca /
vātaraktanidānaṃ te vakṣye suśruta tacchṛṇu /
viruddhādhyaśanakrodhadivāsvapnaprajāgaraiḥ

prāyaśaḥ sukumārāṇāṃ mithyāhāravihāriṇām /
sthūlānāṃ sukhināṃ cāpi kupyate vātaśoṇitam

agnighātādaśuddheśca nṛṇāmasṛji dūṣite /
vātalaiḥ śītalairvāyurvṛddhaḥ kruddho vimārgagaḥ

tādṛśaivāsṛjā ruddhaḥ prāktadaiva pradūṣayet /
tathā vāto gude pīḍāṃ balāsaṃ vātaśoṇitam

saṃstabhya janayetpūrvaṃ paścātsarvatra dhāvati /
viśeṣādvamanādyaiśca pralambastasya lakṣaṇam

bhaviṣyataḥ kuṣṭhasamaṃ tathā sāmbudasaṃjñakam /
jānujaṅghorukaṭyaṃsahastapādāṅgasandhiṣu

kaṇḍūsphuraṇanistodabhedagauravasuptatāḥ /
bhūtvā bhūtvā praśāmyanti muhurāvirbhavanti ca

pādayormūlamāsthāya kadāciddhastayorapi /
ākhoriva vilaṃ kruddhaḥ kṛtsnaṃ dehaṃ bidhāvati

tvaṅmāṃsāśrayamattānaṃ tatpūrvaṃ jāyate tataḥ /
kālāntareṇa gambhīraṃ sarvadhātūnabhidravet

kaṭyādisaṃyatasthāne tvaktāmraśyāvalohitāḥ /
śvayathurgrathitaḥ pākaḥ sa vāyuścāsthimajjasu

chindanniva caratyantaścakīkurvaṃśca vegavān /
karoti khañjaṃ paṅguṃ vā śarīraṃ sarvataścaran

vātādhike 'dhikaṃ tatra śūlasphuraṇabhañjanam /
śothasya raukṣyaṃ kṛṣṇatvaṃ śyāvatāvṛddhihānayaḥ

dhamanyaṅgulisandhīnāṃ saṃkocoṅgagraho tiruk /
śītadveṣānupaśayau stambhavepathusuptayaḥ

rakte śotho 'tiruktodastāmrāścimicimāyate /
snigdharūkṣaiḥ samaṃ naiti kaṇḍukledasamanvitaḥ

pitte vidāhaḥ saṃmohaḥ svādo mūrchā madastṛṣā /
sparśāsahatvaṃ rugrāvaḥ śoṣaḥ pāko bhṛśoṣmatā

kaphe staimityagurutā suptisnigdhatvaśītatā /
kaṇḍūrmandā ca rugdbandvaṃ sarvaliṅgañca saṃkarāt

ekadoṣañca saṃsādhyaṃ yāpyañcaiva dvidoṣajam /
tridoṣajantyajedāśu raktapittaṃ sudāruṇam

raktamaṅge nihantyāśu śākhāsandhiṣu mārutaḥ /
niveśyānyonyamāvārya vedanābhirharatyasūn

vāyau pañcātmake prāṇe raukṣyāccāpalyalaṅghanaiḥ /
atyāhārābhighātācca vegodīraṇacāraṇaiḥ

kupitaścakṣurādīnāmupaghātaṃ prakalpayet /
pīnaso dāhatṛṭkāsaśvāsādiścaiva jāyate

kaṇṭharodhomalabhraṃśacchardyarocakapīnasān /
kuryācca galagaṇḍadīṃstañjatrumūrdhvasaṃśrayaḥ

vyāno 'tigamanasnānakrīḍāviṣayacoṣṭitaiḥ /
viruddharūkṣabhīharṣaviṣādādyaiśca dūṣitaḥ

puṃstvotsāhabalabhraṃśaśokacittaplavajvarān /
sarvākārādinistodaromaharṣaṃ suṣuptatām

kuṣṭhaṃ visarpamanyacca kuryāt sarvāṅgasādanam /
samāno viṣamājīrṇaśītasaṅkīrṇabhojanaiḥ

karotyakālaśayanajāgarādyaiśca dūṣitaḥ /
śūlagulmagrahaṇyādīnyakṛtkāmāśrayāngadān

apāno rūkṣagurvannavegāghātātivāhanaiḥ /
yānapānasamutthānacaṅkramaiścātisevitaiḥ

kupitaḥ kurute rogānkṛtsnān pakvāśayāśrayān /
mūtrasukrapradoṣārśogudabhraṃśādikānbahūn

sarvāṅgamātataṃ sāmaṃ tandrāstaimityagauravaiḥ /
snigdhatvādbodha kālasya śaityaśothāgnihānayaḥ

kaṇḍūrūkṣātināśena tadvidhopaśamena ca /
muktiṃ vidyānnirāmaṃ taṃ tandrādīnāṃ viparyayāt

vāyorāvaraṇaṃ vāto bahubhedaṃ pracakṣate /
pittaliṅgāvṛte dāhastṛṣṇā śūlaṃ bhramastamaḥ

kaṭukoṣṇāmlalavaṇairvidāhaśītakāmatā /
śaityagauravaśūlāgnikaṭvājyapayaso 'dhikam

laṅghanāyāsarūkṣoṣṇakāmatā ca kaphāvṛte /
kaphāvṛte 'ṅgamardaḥ syāddhṛllāso gurutāruciḥ

raktavṛte sadāhārtistavaṅmāṃsāśrayajā bhṛśam /
bhavetsarāgaḥ śvayathurjāyante maṇḍalāni ca

śotho māṃsena kaṭhino hṛllāsapiṭikāstathā /
harṣaḥ pipīlikānāṃ ca saṃcāra iva jāyate /
calalagrano mṛduḥ śītaḥ śotho gātreṣu rocakaḥ

āḍhyavāta iva jñeyaḥ sa kṛcchro medasāvataḥ /
sparśa ācchāditetyuṣṇaśītalaśca tvanāvṛte /
majjāvṛte tu viṣamaṃ jṛmbhaṇaṃ pariveṣṭanam

śūlañca paḍyimānaśca pāṇibhyāṃ labhate sukham /
śukrāvṛte tu śothe vai cātivego na vidyate

bhukte kukṣau rujā jīrṇe nikṛttirbhavati dhruvam /
mūtrāpravṛttirādhmānaṃ bastermūtrāvṛte bhavet

chidrāvṛte vibandho 'tha svasthānaṃ parikṛnta ti /
patatyāśu jvarākrānto mūrchāṃ ca labhate naraḥ

sakṛt pīḍitamanyena duṣṭaṃ śukraṃ cirātsṛjet /
sarvadhātvāvṛte vāyau śroṇivaṅkṣaṇapṛṣṭharuk

vilome mārute caiva hṛdayaṃ paripīḍyate /
bhramo mūrchā rujā dāhaḥ pittena prāṇa āvṛte

rujā tandrā svarabhraṃśo dāho vyāne tu sarvaśaḥ /
kramoṃ gaceṣṭābhaṅgaśca santāpaḥ sahavedanaḥ

samāna ūṣmopahatiḥ sasvedoparatiḥ sutṛṭ /
dāhaśca syādapāne tu male hāridravarṇatā

rajovṛddhistāpanañca tathā cānāhamehanam /
śleṣmaṇā prāvṛte prāṇe nādaḥ snoto 'varodhanam

ṣṭhīvanañcaiva sasvedaśvāsaniḥ śvāsasaṃgrahaḥ /
udāne gurugātratvamarucirvāksvaragrahaḥ

balavarṇapraṇāśaścā pāne parvāsthisaṃgrahaḥ /
gurutāṅgeṣu sarveṣu sthūlatvañcāgataṃ bhṛśam

samāne 'tikriyājñatvamasvedo mandavahnitā /
apāne sakalaṃ mūtraṃ śakṛtaḥ syātpravartanam?

iti dvāviṃśatividhaṃ vātaraktāmayaṃ viduḥ /
prāṇādayastathānyo 'nyaṃ samākrāntā yathākramam

sarve 'pi viṃśatividhaṃ vidyādāvaraṇañca yat /
hṛllāsocchvāsasaṃrodhaḥ pratiśyāyaḥ śirograhaḥ

hṛdrogo mukhaśoṣaśca prāṇenāpāna āvṛte /
udānenāvṛte prāṇe bhaveddhai balasaṃkṣayaḥ

vicāraṇena vibhajetsarvamāvaraṇaṃ bhiṣak /
sthānānyapekṣya vātānāṃ vṛrdhihāniṃ ca karmaṇām

prāṇādīnāñca pañcānāṃ pittamāvaraṇaṃ mithaḥ /
pittādīnāmāvasatirmiśrāṇāṃ miśritaiśca taiḥ

miśraiḥ pittādibhistadvanmiśrāṇyapitvanekadhā /
tāṃllakṣayedavahito yathāsvaṃ lakṣaṇodayāt

śanaiḥ śanaiścopaśayāndṛḍhānapi muhurmuhuḥ /
viśeṣājjīvitaṃ prāṇa udāno balamucyate /
syāttayoḥ pīḍanāddhanirāyuṣañca balasya ca

āvṛtā vāyavo 'jñātā jñātā vā sthānavicyutāḥ /
prayatnenāpi duḥ sādhyā bhaveyurvānupadravāḥ

vidradhiplīhahṛdrogagulmāgnisadanādayaḥ /
bhavantyupadravāsteṣāmāvṛtānāmupekṣayā

nidānaṃ suśruta ! mayā ātreyoktaṃ samīritam /
sarvarogavivekāya narādyāyuḥ pravṛddhaye

evaṃ vijñāya rogādīṃścikitsāmatha vai caret /
triphalā sarvarogaghnī madhvājyaguḍasaṃyutā

savyoṣā triphalā vāpi sarvarogapramardinī /
śatāvarīguḍūcyagniviḍaṅgena yutāthavā

śatāvarī guḍūcyagniḥ śuṇṭhīmūṣalikā balā /
punarnavā ca bṛhatī nirguṇḍī nimbapatrakam

bhṛṅgarājaścāmalakaṃ vāsakastadrasena vā /
bhāvitā triphalā saptavāramekhamathāpivā

pūrvoktaśca yathālābhayuktaiścūrṇañca modakaḥ /
vaṭikā ghṛtatailaṃ vā kaṣāyo śoṣaroganut /
palaṃ palārdhakaṃ vāpi karṣaṃ karṣārdhameva vā