Garuda Purana · Chapter 1.169

iti śrīgāruḍe mahāpurāṇe pūrvakhaṇḍe prathamāṃśākhye ācārakāṇḍe vaidyakaśāstraparibhāṣā nāmāṣṭaṣaṣṭyadhikaśatatamo 'dhyāyaḥ
śrīgaruḍamahāpurāṇam- 169
dhanvantariruvāca /
hitāhitavikekāya anupānavidhiṃ bruve /
raktaśāli tridoṣaghnaṃ tṛṣṇāmedonivārakam

mahāśāli paraṃ vṛṣyaṃ kalamaḥ śleṣmapittahā /
śītto gurustridoṣaghnaḥ prāyaśo gauraṣaṣṭikaḥ

śyāmākaḥ śoṣaṇo rūkṣo vātalaḥ śleṣmapittahā /
tadvatpriyaṅgunīvārakoradūṣāḥ prakīrtitāḥ

bahuvāraḥ sakṛcchītaḥ śleṣmapittaharo yavaḥ /
vṛṣyaḥ śīto guruḥ svādurgodhūmo vātanāśanaḥ

kaphapittāstrajinmudgaḥ kaṣāyo madhurolaghuḥ /
māṣo bahubalo vṛṣyaḥ pittaśleṣmaharo guruḥ

avṛṣyaḥ śleṣmapittaghno rājamāṣo 'nilārtinut /
kulatthaḥ śvāsahikkāhṛtkaphagulmānilāpahaḥ

raktapittajvaronmātho śīto grāhī makuṣṭhakaḥ /
puṃstvāsṛkkaphapittaghnaścaṇako vātalaḥ smṛtaḥ

masūro madhuraḥ śīva saṃgrahī kaphapittahā /
tadvatsarvaguṇāḍhyaśca kalāyaścātivātalaḥ

āgkī kaphapittaghno śukralā ca tathā smṛtā /
atasī pittalā jñeyā siddhārthaḥ kaphavātajit

sakṣāramadhurasnigdho baloṣṇapittakṛttilaḥ /
balaghnā rūkṣalāḥ śītā vividhāḥ sasyajātayaḥ

citrakeṅgudinālīkāḥ pippalīmadhuśigravaḥ /
cavyācaraṇanirguṇḍītarkārīkāśamardakāḥ

sabilvāḥ kaphapittaghnāḥ krimighnā laghudīpakāḥ /
varṣābhūmārkarau vātakaphaghnau doṣanāśanau

tiktarasaḥ syāderaṇḍaḥ kākamācī tridoṣahṛt /
cāṅgerī kaphavātaghnī sarṣapaḥ sarvadoṣadam

tadvadeva ca kausmasumbhaṃ rājikā vātapittalā /
nāḍīcaḥ kaphapittaghnaḥ cucurmadhuraśītalaḥ

doṣaghnaṃ padmapatrañca tripuṭaṃ vātakṛtparam /
sakṣāraḥ sarvadoṣaghno vāstuko rocanaḥ paraḥ

taṇḍukīyovipaharaḥ pālaṅkyāśca tathāpare /
mūlakaṃ doṣakṛcchāmaṃ svinnaṃ vātakaphāpadam

sarvadoṣaharaṃ hyadyaṃ kaṇṭhyaṃ tatpakvamiṣyate /
karkoṭakaṃ savārtākaṃ padolaṃ kāravellakam

kuṣṭhamehajvaraśvāsakāsapittakaphāpaham /
sarvadoṣaharaṃ hṛdyaṃ kūṣmāṇḍaṃ bastiśodhanam

kaliṅgālābunī pittanāśinī vātakāriṇī /
trapuṣorvāruke vātaśleṣmale pittavāraṇe

vṛkṣāmlaṃ kaphavātaghnaṃ jambīraṃ kaphavātanut /
vātaghnaṃ dāḍimaṃ grāhi nāgaraṅgaphalaṃ guru

keśaraṃ mātuluṅgaṃ ca dīpanaṃ kaphavātanut /
vātapittaharo māṣastvaksnigdhoṣṇānilāpahaḥ

saramāmalakaṃ vṛṣyaṃ madhuraṃ hṛdyamamlakṛt /
bhuktaprarocakā puṇyā harītakyamṛtopamā

straṃsanī kaphavātaghnī hyakṣastadvattridoṣajit /
vātaśleṣmaharaṃ tvamlaṃ straṃsanaṃ tintiḍīphalam

doṣalaṃ lakucaṃ svādu bakulaṃ kaphavātajit /
gulmavātakaphaśvāsakāsaghnaṃ bījapūrakam

kapitthaṃ grāhi doṣaghnaṃ pakvaṃ guru viṣāpaham /
kaphapittakaraṃ bālamāpūrṇaṃ pittavardhanam

pakvāmraṃ vātakṛnmāṃsaśukravarṇabalapradam /
vātaghnaṃ kaphapittaghnaṃ grāhi viṣṭambhi jāmbavam

tindukaṃ kaphavātaghnaṃ badaraṃ vātapittahṛt /
viṣṭambhi vātalaṃ bilvaṃ priyālaṃ pavanāpaham

rājādanaphalaṃ mocaṃ panasaṃ nārikelajam /
śukramāṃsakarāṇyāhuḥ svādusnigdhagurūṇi ca

drākṣāmadhūkakharjūraṃ kuṅkumaṃ vātaraktajit /
māgadhī madhurā pakvā śvāsapittaharā parā

ārdrakaṃ rocakaṃ vṛṣyaṃ dīpanaṃ kaphavātahṛt /
śuṇṭhīmaricapippalyaḥ kaphavātajito matāḥ

avṛṣyaṃ maricaṃ vidyāditi vaidyakasaṃmatam /
gulmaśūlavibandhaghnaṃ hiṅguvātakaphāpaham

yavānīdhanyakājājyaḥ vātaśleṣmanudaḥ param /
cakṣuṣyaṃ saindhavaṃ vṛṣyaṃ tridoṣaśamanaṃ smṛtam

sauvarcalaṃ vibandhaghnamuṣṇaṃ hṛcchūlanāśanam /
uṣṇaṃ śūlaharaṃ tīkṣṇaṃ viḍaṅgaṃ vātanāśanam

romakaṃ vātalaṃ svādu rocanaṃ kledanaṃ guru /
hṛtpāṇḍugalarogaghnaṃ yavakṣāro 'gnidīpanaḥ

dahano dīpanastīkṣṇaḥ sarjikṣāro vidāraṇaḥ /
doṣaghnaṃ nābhasaṃ vārilaghu hṛdyaṃ viṣāpaham

nādeyaṃ vātalaṃ rūkṣaṃ sārasaṃ madura laghu /
vātaśleṣmaharaṃ vārpyaṃ tāḍāgaṃ vātalaṃ smṛtam

raucyamagnikaraṃ rūkṣaṃ kaphaghnaṃlaghu nairjharam /
dīpanaṃ pittalaṃ kaupamaudbhidaṃ pittanāśanam

divārkakiraṇairjuṣṭaṃ rātrau caivenduraśmibhiḥ /
sarvadoṣavinirmuktaṃ tattulyaṃ gaganāmbunā

uṣṇaṃ vāri jvaraśvāsamedo 'nilakaphāpaham /
śṛtaṃ śītatridoṣaghnamuṣitaṃ tacca doṣalam

gokṣīraṃ vātapittagnaṃ snigdhaṃ gururasāyanam /
gavyādgurutaraṃ snigdhaṃ māhiṣ vahnināśanam

chāgaṃ raktātisāraghnaṃ kāsaśvāsakaphāpaham /
cakṣuṣyaṃ jīvanaṃ strīṇāṃ raktapitte canāvanam

paraṃ vātaharaṃ vṛṣyaṃ pittaśleṣmakaraṃ dadhi /
doṣaghnaṃ manthajātantu mastu srotoviśodhanam

grahaṇyarśo 'rditārtighnaṃ navanītaṃ navoddhṛtam /
vikārāśca kilāṭādyā guravaḥ kuṣṭhahetavaḥ

paraṃ grahaṇīśothārśaḥ pāṇḍvatīsāragulmanut /
tridoṣaśamanaṃ takraṃ kathitaṃ pūrvasūribhiḥ

vṛṣyañca madhuraṃ sarpirvātapittakaphāpaham /
gavyaṃ medhyañca cākṣuṣyaṃ saṃskārācca tridoṣajit

apasmāragadonmādamūrchāghnaṃ saṃskṛtaṅghṛtam /
ajādīnāñca sarpoṣi vidyādgokṣīrasadguṇaiḥ /
kaphavātaharaṃ mūtraṃ sarvakrimiviṣāpaham

pāṇḍutvodarakuṣṭhārśaḥ śothagulmapramehanut /
vātaśleṣmaharaṃ balyaṃ tailaṃ kaśyaṃ tilodbhavam

sārṣapaṃ kṛmipāṇḍughnaṃ kaphamedo 'nilāpaham /
kṣaumaṃ tailamacakṣuṣyaṃ pittahṛdvātanāśanam

akṣajaṃ kaphapittaghnaṃ keśyaṃ tvakśrotratarpaṇam /
tridoṣaghnaṃ madhu proktaṃ vātalañca prakīrtitam

hikkāśvāsakṛmicchardimehatṛṣṇāviṣāmaham /
ikṣavoraktapittaghno balyā vṛṣyāḥ kaphapradāḥ

phāṇitaṃ pittalaṃ tavriṃ surā matsyaṇḍikā laghuḥ /
khaṇḍaṃ vṛṣyaṃ tathā snigdhaṃ svādvasṛkpittavātajit

vātapittaharo rūkṣo vātaghnaḥ kaphakṛdguḍaḥ /
sa pittaghnaḥ paraḥ pathyaḥ purāṇo 'sṛkprasādanaḥ

raktipittaharā vṛṣyā sasnehā gaḍaśarkarā /
sarvapittakaraṃ madyamamlatvātkaphavātajit

raktapittakarāstīkṣṇāstathā sauvīrajātayaḥ /
pācano dīpanaḥ pathyo maṇḍaḥ syādbhṛṣṭataṇḍulaḥ

vātānulomanī laghvī peyā vastiviśodhanī /
satakradāḍimavyoṣā saguḍā madhupippalī

intīyaṃ sukṛtā peyā kāsaśvā sapravāhikāḥ /
pāyasaḥ kaphakṛdbalyaḥ kṛśarā vātanāśinī

sudhautaḥ prastrutaḥ snigdhaḥ sukhoṣṇo laghurocanaḥ /
kandamūlaphalehaiḥ sādhito bṛṃhaṇoguruḥ

īṣaduṣṇasevanācca laghuḥ sūpaḥ susādhitaḥ /
svinna niṣpīḍitaṃ śākaṃ hitaṃ snehādisaṃskṛtam

dāḍimāmalakairyūṣo vahnikṛdvātapittahā /
śvāsakāsapratiśyāyakaphaghno malakaiḥ kṛtaḥ

yavakolakulatthānāṃ yūṣaḥ kaṇṭhyo 'nilāpahaḥ /
mudgāmalakajo grāhī śleṣmapittavināśanaḥ

saguḍaṃ dadhi vātaghnaṃ saktavo rūkṣavātulāḥ /
ghṛtapūrṇo 'gnikārī syādvṛṣyā gurvo ca śaṣkulī

bṛṃhaṇāḥ sāmiṣā bhakṣyapiṣṭa kā gukhaḥ smṛtāḥ /
tailasiddhāśca dṛṣṭighnāstoyasvinnāśca durjarāḥ

atyuṣṇā maṇḍakāḥ pathyāḥ śītalā gukho matāḥ /
anupānañca pānīyaṃ śramatṛṣṇādināśanam

annapānādinā rakṣā kṛtsyādrogavarjitaḥ /
anuṣṇaḥ śikhikaṇṭhābho viṣañcaiva vivarṇakṛt

gandhasparśarasāstīvrābhoktuśca syānmanovyathā /
āghrāṇe cākṣirogaḥ syādasādhyaśca bhiṣagvaraiḥ /
vepathurjṛmbhaṇādyaṃ syādviṣasyaitattu lakṣaṇam