ગરુડ પુરાણ · અધ્યાય 1.168

ઇતિ શ્રીગારુડે મહાપુરાણે પૂર્વખણ્ડે પ્રથમાંશાખ્યે આચારકાણ્ડે વાતરક્તનિ સપ્તષષ્ટ્યાધિકશતતમોધ્યાયઃ
શ્રીગરુડમહાપુરાણમ્- 168
નિદાનં સમાપ્તમ્ ।
ધન્વન્તરિરુવાચ ।
સર્વરોગહરં સિદ્ધં યોગસારં વદામ્યહમ્ ।
શૃણુ સુશ્રુતં સંક્ષેપાત્પ્રાણિનાં જીવહેતવે

કષાયકટુતિક્તામ્લરૂક્ષાહારાદિભોજનાત્ ।
ચિન્તાવ્યવયવ્યાયામભયશોકપ્રજાગરાત્

ઉચ્ચૈર્ભાષાતિભારાચ્ચ કર્મયોગાતિકર્ષણાત્ ।
વાયુઃ કુપ્યતિ પર્જન્યે જીર્ણાન્ને દિનસંક્ષયે

ઉષ્ણામ્લ લવણક્ષારકટુકાજીર્ણભોજનાત્ ।
તીક્ષ્ણાતપાગ્નિસન્તાપમદ્યક્રોધનિષેવણાત્

વિદાહકાલે ભુક્તસ્ય મધ્યાહ્ને જલદાત્યયે ।
ગ્રીષ્મકાલેર્ઽદ્ધરાત્રે ઽપિ પિત્તં કુપ્યતિ દેહિનઃ

સ્વાદ્વમ્લલવણસ્નિગ્ધગુરુશીતાતિભોજનાત્ ।
નવાન્નપિચ્છિલાનૂપમાંસાદેઃ સેવનાદપિ

અવ્યાયામ દિવાસ્વપ્નશય્યાસનસુખાદિભિઃ ।
કફપ્રદોષો ભુક્તે ચ વસન્તે ચ પ્રકુપ્યતિ

દેહપારુષ્યસંકોચતોદવિષ્ટમ્ભકાદયઃ ।
તથા ચ સુપ્તા રોમહર્ષસ્તમ્ભનશોષણમ્

શ્યામત્વમઙ્ગવિશ્લેષબલમાયાસવર્ધનમ્ ।
વાયોર્લિઙ્ગાનિ તૈર્યુક્તં રોગં વાતાત્મકં વદેત્

દાહોષ્મપાદસંક્લેદકોપરાગપરિશ્રમાઃ ।
કટ્વમ્લશવવૈગન્ધ્યસ્વેદમૂર્છાતિતૃટ્ભ્રમાઃ

હારિદ્રં હરિતત્વઞ્ચ પિત્તલિઙ્ગાન્વિતૈર્નરઃ ।
દેહે સ્નિગ્ધત્વમાધુર્યચિરકારિત્વબન્ધનમ્

સ્તૈમિત્યતૃપ્તિસઙ્ઘાતશોથશતિલગૌરવમ્ ।
કણ્ડૂનિદ્રાભિયોગશ્ચ લક્ષણં કફસમ્ભવમ્

હેતુલક્ષણસંસર્ગાદ્વિદ્યાદ્વ્યાધિં દ્વિદોષજમ્ ।
સર્વહેતુસમુત્પન્નં ત્રિલિઙ્ગં સાન્નિપાતિકમ્

દોષધાતુમલાધારો દેહિનાં દેહ ઉચ્યતે ।
તેષાં સમત્વમારોગ્યં ક્ષયવૃદ્ધેર્વિપર્યયઃ

વસાસૃઙ્માંસમેદો ઽસ્થિમજ્જાશુક્રાણિ ધાતવઃ ।
વાતપિત્તકફા દોષા વિણ્મૂત્રાદ્યા મલાઃ સ્મૃતાઃ

વાયુઃ શીતો લઘુઃ સૂક્ષ્મઃ સ્વરનાશીસ્થિરો બલી ।
પિત્તમમ્લકટૂષ્ણઞ્ચાપઙ્ક્તી રોગકારણમ્

મધુરો લવણઃ સ્નિગ્ધો ગુરુઃ શ્લેષમાતિપિચ્છિલઃ ।
ગુદશ્રોણ્યાશ્રયો વાયુઃ પિત્તં પક્વાશયસ્થિતમ્

કફસ્યામાશયસ્થાનં કણ્ઠો વા મૂર્ધસન્ધયઃ ।
કટુતિક્તકષાયાશ્ચ કોપયન્તિ સમીરણમ્

કટ્વમ્લલવણાઃ પિત્તં સ્વાદૂષ્ણલવણાઃ કફમ્ ।
એત એવ વિપર્યસ્તાઃ શમાયૈષાં પ્રયોજિતાઃ ।
ભવન્તિ રોગિણાં શાન્ત્યૈ સ્વસ્થાને સુખહેતવઃ

ચક્ષુષ્યો મધુરો જ્ઞેયો રસધાતુવિવહ્દ્ધનઃ ।
અમ્લોત્તરો મનોહૃદ્યં તથા દીપનપાચનમ્

દીપનોજ્વરતૃષ્ણાઘ્નસ્તિક્તઃ શોધનશોષણઃ ।
પિત્તલો લેખન સ્તમ્ભી કષાયો ગ્રાહિશોષણઃ

રસવીર્યવિપાકાનામાશ્રયં દ્રવ્યમુત્તમમ્ ।
રસપાકાન્તરસ્થાયિ સર્વદ્રવ્યાશ્રયં દ્રુતમ્

શીતોષ્ણં લવણં વીર્યમથ વા શક્તિરિષ્યતે ।
રસાનાં દ્વિવિધઃ પાકો કટુરેવ ચ

ભિષગ્ભેષજરોગાર્તપરિચારકસમ્પદઃ ।
ચિકિત્સાઙ્ગાનિચત્વારિ વિપરીતાન્યસિદ્ધયે

દેશકાલવયોવહ્નિસામ્યપ્રકૃતિભેષજમ્ ।
દેહસત્ત્વબલવ્યાધીન્બુદ્ધ્વા કર્મ સમાચરેત્

બહૂદકનગો ઽનૂપઃ કફમારુતકોપવાન્ ।
જાઙ્ગલો ઽપરશાખી ચ રક્તપિત્તગદોત્તરઃ ॥ ગર્પ્_1,168.25*1 ॥
સંસૃષ્ટલક્ષણોપેતો દેશઃ સાધારણઃ સ્મૃતઃ ।
બાલ આ ષોડશાન્મધ્યઃ સપ્તતેર્વૃદ્ધ ઉચ્યતે

કફપિત્તાનિલાઃ પ્રાયો યથાક્રમમુદીરિતાઃ ।
ક્ષારાગ્નિશસ્ત્રરહિતા ક્ષીણે પ્રવયસિ ક્રિયાઃ

કૃશસ્ય વૃંહણં કાર્યંસ્થૂલદેહસ્ય કર્ષણમ્ ।
રક્ષણં મધ્યકાયસ્ય દેહભેદાસ્ત્રયો મતાઃ

સ્થૈર્યવ્યાયામસન્તોષૈર્બોદ્ધવ્યં યત્નતો બલમ્ ।
અવિકારી મહોત્સાહો મહાસાહસિકો નરઃ

પાનાહારાદયો યસ્ય વિરુદ્ધાઃ પ્રકૃતેરપિ ।
શ્વસુખાયોપકલ્પ્યન્તે તત્સામ્યમિતિ કથ્યતે

ગર્ભિણ્યાઃ શ્લૈષ્મિકૈર્ભક્ષ્યૈઃ શ્લૈષ્મિકો જાયતે નરઃ ।
વાતલૈઃ પિત્તલૈસ્તદ્વત્સમધાતુર્હિતાશનાત્

કૃશો રૂક્ષો ઽલ્પકેશશ્ચ ચલચિત્તો નરઃ સ્થિતઃ ।
બહુવાક્યરતઃ સ્વપ્નેવાતપ્રકૃતિકો નરઃ

અકાલપલિતો ગૌરઃ પ્રસ્વેદી કોપનો બુધઃ ।
સ્વપ્ને ઽપિ દીપ્તિમત્પ્રેક્ષી પિત્તપ્રકૃતિરુચ્યતે

સ્થિરચિત્તઃ સ્વરઃ સૂક્ષ્મઃ પ્રસન્નઃ સ્નિગ્ધમૂર્ધજઃ ।
સ્વપ્ને જલશિલાલોકી શ્લેષ્મ પ્રકૃતિકો નરઃ

સંમિશ્રલક્ષણૈર્જ્ઞેયો દ્વિત્રિદોષાન્વયો નરઃ ।
દોષસ્યેતરસદ્ભાવે ઽપ્યધિકા પ્રકૃતિઃ સ્મૃતાઃ

મન્દસ્તીક્ષ્ણો ઽથ વિષમઃ સમશ્ચૈતિ ચતુર્વિધાઃ ।
કફપિત્તાનિલાધિક્યાત્તત્સામ્યાજ્જાઠરો ઽનલઃ

સમસ્ય પાલનં કાર્યં વિષમે વાતનિગ્રહઃ ।
તીક્ષ્ણે પિત્તપ્રતીકારો મન્દે શ્લેષ્મવિશોધનમ્

પ્રભવઃ સર્વરોગાણામજીર્ણં ચાગ્નિનાશનમ્ ।
આમામ્લરસવિષ્ટમ્ભ લક્ષણન્તચ્ચતુર્વિધમ્

આમાદ્વિષૂચિકા ચૈવ હૃદાલસ્યાદયસ્તથા ।
વચાલવણતોયેન છર્દનં તત્ર કારયેત્

શુક્રાભાવો ભ્રમો મૂર્છા તર્ષો ઽમ્લાત્સંપ્રવર્તતે ।
અપક્વં તત્ર શીતામ્બુપાનં વાતનિષેવણમ્

ગાત્રભઙ્ગં શિરોજાડ્યં ભક્તદોષાદયો ગદાન્ ।
તસ્મિન્સ્વાપો દિવા કાર્યોલઙ્ઘનં ચ વિવર્જનમ્

શૂલગુલ્મૌ ચ વિણ્મૂત્રસ્થાનવિષ્ટમ્ભસૂચકૌ ।
વિધેયં સ્વેદનં તત્ર પાનીયં લવણોદકમ્

આમમમ્લં ચ વિષ્ટબ્ધં કફપિત્તાનિલૈઃ ક્રમાત્ ।
આલિપ્ય જઠરં પ્રાજ્ઞો હિઙ્ગુત્ર્યૂષણસૈન્ધવૈઃ

દિવાસ્વપ્નં પ્રકુર્વીત સર્વાજીર્ણવિનાશનમ્ ।
અહિતાન્નૈ રોગરાશિરહિતાન્નં તતસ્ત્યજેત્

ઉષ્ણામ્બુ વાનુપાનં ચ માક્ષિકૈઃ પાચનં ભવેત્ ।
કરીરદધિમત્સ્યૈશ્ચ પ્રાયઃ ક્ષીરં વિરુધ્યતે

બિલ્વઃ શોણા ચ ગમ્ભારી પાટલા ગણિકારિકા ।
દીપનં કફવાતઘ્નં પઞ્ચમૂલમિદં મહત્

શાલપર્ણો પૃશ્રિપર્ણો બૃહતીદ્વયગોક્ષુરમ્ ।
વાતપિત્તહરં વૃષ્યં કનીયઃ પઞ્ચમૂલકમ્

ઉભયં દશસૂલં સ્યાત્સન્નિપાતજ્વરાપહમ્ ।
કાસે શ્વાસે ચ તન્દ્રાયાં પાર્શ્વશૂલે ચ શસ્યતે

એતૈસ્તૈલાનિ સર્પોષિ પ્રલેપાદલકાં જયેત્ ।
ક્વાથાચ્ચતુર્ગુણં વારિ પાદસ્થં સ્યાચ્ચતુર્ગુણમ્

સ્નેહઞ્ચ તત્સમં ક્ષીરં કલ્કશ્ચ સ્નેહપાદકઃ ।
સંવર્તિતૌષધૈઃ પાકો બસ્તૌ પાને ભવેત્સમઃ ।
ખરો ઽભ્યઙ્ગે મૃદુર્નસ્યે પાકો ઽપિ સંપ્રકલ્પયેત્

સ્થૂલદેહન્દ્રિયાશ્ચિન્ત્યા પ્રકૃતિર્યા ત્વધિષ્ઠિતા ।
આરોગ્યમિતિ તં વિદ્યાદાયુષ્મન્તમુપાચરેત્

યો ગૃહ્ણાતીન્દ્રિયૈરર્થાન્વિપરીતાન્સ મૃત્યુભાક્ ।
ભિષઙ્મિત્રગુરુદ્વેષી પ્રિયારાતિશ્ચ યો ભવેત્

ગુલ્ફજાનુલલાટં ચ હનુર્ગણ્ડસ્તથૈવ ચ ।
ભ્રષ્ટં સ્થાનચ્યુતં યસ્ય સ જહાત્યચિરાદસૂન્

વામાક્ષિમજ્જનં જિહ્વા શ્યામા નાસા વિકારિણી ।
કૃષ્ણૌ સ્થાનચ્યુતૌ ચોષ્ઠૌ કૃષ્ણાસ્યં યસ્યતં ત્યજેત્