Garuda Purana · Chapter 1.161

iti śrīgāruḍe mahāpurāṇe pūrvakhaṇḍe prathamāṃśākhye ācārakāṇḍe vidradhigulmanidāna nāma ṣaṣṭyuttaraśatatamodhyāyaḥ
śrīgaruḍamahāpurāṇam- 161
dhanvantariruvāca /
udarāṇāṃ nidānañca vakṣye suśruta tacchṛṇu /
rogāḥ sarve 'pi mandāgnau sutarāmudarāṇi tu

anīrṇāmayāścāpyanye jāyante malasaṃcayāt /
ūrdhvādho vāyavo ruddhvā vyākulāvipravāhiṇī?

prāṇānapānānsaṃdūṣya kuryustānmāṃsasandhigān /
ādhmāpya kukṣimudaramaṣṭadhā te ca bhedataḥ

pṛthagdoṣaiḥ samastauśca plīhavaṅkṣakṣatodakaiḥ /
tenārtāḥ śuṣkatālvoṣṭhāḥ sarvapādakarodarāḥ

naṣṭaceṣṭabalāhārāḥ kṛtapradhmāt kukṣayaḥ /
puruṣāḥ syuḥ pretarūpā bhāvinastasya lakṣaṇam

kṣunnāśo 'rucivatsarvaṃ savidāhañca pacyate /
jīrṇānnaṃ yo na jānāti so 'pathyaṃ sevatenaraḥ

kṣīyate balamaṅgasya śvasityalpo 'viceṣṭitaḥ /
viṣayāvṛttibuddhiśca śokaśoṣādayo 'pica

rugbastisandhau satataṃ laghvalpabhojanairapi /
jarājīrṇo balabhraṃśo bhavejjaṭhararogiṇaḥ

svatantratandrālasatā malasargo 'lpavahnitā /
dāhaḥ śvayathurādhmānamantre salilasambhave

sarvatra toye maraṇaṃ śocanaṃ tatra niṣphalam /
gavākṣavacchirājālairudaraṃ guḍguḍāyate

nābhimantraśca viṣṭabhya vegaṃ kṛtvā praṇaśyati /
mārute hṛtkaṭīnābhipāyuvaṅkṣaṇavedanāḥ

saśabdo niḥ saredvāyurvahate mūtramalpakam /
nātimātraṃ bhavellaulyaṃ narasya virasaṃ mukham

tatravātodare śothaḥ pāṇipānmukhakukṣiṣu /
kurkṣipārśvodarakaṭīpṛṣṭharukparvabhadanam

śuṣkakāsāṅgamardādhogurutāmalasaṃgrahaḥ /
śyāmāruṇatvagāditvaṃ mukhe ca rasavaddhitā

satodabhedamudaraṃ nīlakṛṣṇaśirātatam /
ādhmātamudare śabdamadbhutaṃ vā karoti saḥ

vāyuścātra sarukcchabdaṃ vidhatte sarvathā gatim /
pittodare jvaro mūrchā dāhitvaṃ kaṭukāsyatā

bhramotisāraḥ pītatvaṃ tvagādāvudaraṃ harit /
pītatāmraśirāditvaṃ sasvedaṃ soṣma dahyate

dhūmāyate mṛdusparśaṃ kṣaiprapākaṃ pradūyate /
śleṣmodareṣu sadanaṃ svedaśvayathugauravam

nidrā kleśo 'ruciḥ śvāsaḥ kāśaḥ śuklatvagāditā /
udaraṃ timiraṃ snigdhaṃ śuklakṛṣṇaśirāvṛtam

nīrātivṛddhau kaṭhinaṃ śītasparśaṃ guru sthiram /
tridoṣakopane taistaistridoṣajīnaitarmalaiḥ

sarvadūṣaṇaduṣṭāśca saraktāḥ sañcitā malāḥ /
koṣṭhaṃ prāpya vikurvāṇāḥ śoṣamūrchābhramānvitam

kuryustriliṅgamudaraṃ śīghrapākaṃ sudāruṇam /
vardhate tacca sutarāṃ śītavātapradarśane

atyaśanācca saṃkṣobhādyānapānādiceṣṭhitaiḥ /
avihitaiśca pānādyairvamanavyādhikarṣaṇaiḥ

vāmapārśvāsthitaḥ plīhā tyutasthāno vivardhate /
śoṇitādvā rasādibhyo vivṛddho janayedvyathām

so 'ṣṭhīlā cātikaṭhinaḥ pronnataḥ kūrmapṛṣṭhavat? /
krameṇa vardhamānaśca kukṣau vyātatimāharet

śvāsakāsapipāsāsyavairasyādhmānakajvaraiḥ /
pāṇḍutvamūrchācharditvagdāhamohaiśca saṃyutaḥ

aruṇābhaṃ vicitrābhaṃ nīlahāridrarājitam /
udāvartena cānāhamohatṛḍdgahanajvaraiḥ

gauravārucikāṭhinyairvighātabhramasaṃkramāt /
plīhavaddakṣiṇātpārśvātkuryādyakṛdapi cyutam

pakve bhūte yakṛti ca sadā baddhamalo gude /
durnāmabhirudāvartairanyairvā pīḍito bhavet

varcaḥ pittakaphānbaddhānkaroti kupito 'nilaḥ /
apāno jaṭhare tena saṃruddho jvararukkaraḥ

kāśaśvāsorusadganaṃ śiroruṅnābhipārśvaruk /
malāsaṃgo 'ruciśchardirudare malamārutaḥ

sthiranīlāruṇaśirājālairudaramāvṛtam /
nābherupari ca prāyo gopucchākṛti jāyate

asthyādiśalyai ranyaiśca viddhe caivodare tathā /
pacyate yakṛtādiśca tacchidraiśca saranbahiḥ

āma eva gudāheti tato 'lpālpaḥ śakṛdrasaḥ /
sa syādvikṛtagandho 'pi picchilaḥ pītalohitaḥ

śeṣaścāpūrya jaṭharaṃ ghoramārabhate tataḥ /
vardhate tadadho nābherāśu caiti jalātmatām

udrikte doṣarūpe ca vyāpte ca śvāsatṛṭbhramaiḥ /
chidrodaramidaṃ prāhuḥ paristrāvīti cāpare

pravṛttasnehapānādeḥ sahasāpathyasevinaḥ /
atyambupānānmandāgneḥ kṣīṇasyātikṛśasya ca

ruddhaḥ svamārgādanilaḥ kaphaśca jalamūrchitaḥ /
vardhate tu tadevāmbu tanmātrādvindurāśitaḥ

tatkopādudaraṃ tṛṣṇāgudasnutirujānvitam /
kāśaśvāsāruciyutaṃ nānāvarṇāśirātatam

toyapūrṇānmṛdusparśātsadṛśakṣobhavepathu /
bakodaraṃ sthiraṃsnigdhaṃ nāḍīmāvṛtya jāyate

upekṣāyāñca sarveṣāṃ svasthānāṃ paricālitāḥ /
pākā dravā dravīkuryuḥ sandhisrotomukhānyapi

svede caiva tu saṃruddhe mūrchitāścāntarasthitāḥ /
tadevodaramāpūrya kuryādudarāmayam

gurūdaraṃ sthitaṃ vṛttamāhatañca na śabdakṛt /
hīnabalaṃ tathā ghoraṃ nāḍyāṃ spṛṣṭañca sapati

śirāntardhānamudare sarvalakṣaṇamucyate /
vātapittakaphaplīhasannipātodakodaram

pakṣācca jātasalilaṃ viṣṭambhopadravānvitam /
janmanaivodaraṃ sarvaṃ prāyaḥ kṛcchratamaṃ matam