ગરુડ પુરાણ · અધ્યાય 1.161

ઇતિ શ્રીગારુડે મહાપુરાણે પૂર્વખણ્ડે પ્રથમાંશાખ્યે આચારકાણ્ડે વિદ્રધિગુલ્મનિદાન નામ ષષ્ટ્યુત્તરશતતમોધ્યાયઃ
શ્રીગરુડમહાપુરાણમ્- 161
ધન્વન્તરિરુવાચ ।
ઉદરાણાં નિદાનઞ્ચ વક્ષ્યે સુશ્રુત તચ્છૃણુ ।
રોગાઃ સર્વે ઽપિ મન્દાગ્નૌ સુતરામુદરાણિ તુ

અનીર્ણામયાશ્ચાપ્યન્યે જાયન્તે મલસંચયાત્ ।
ઊર્ધ્વાધો વાયવો રુદ્ધ્વા વ્યાકુલાવિપ્રવાહિણી?

પ્રાણાનપાનાન્સંદૂષ્ય કુર્યુસ્તાન્માંસસન્ધિગાન્ ।
આધ્માપ્ય કુક્ષિમુદરમષ્ટધા તે ચ ભેદતઃ

પૃથગ્દોષૈઃ સમસ્તૌશ્ચ પ્લીહવઙ્ક્ષક્ષતોદકૈઃ ।
તેનાર્તાઃ શુષ્કતાલ્વોષ્ઠાઃ સર્વપાદકરોદરાઃ

નષ્ટચેષ્ટબલાહારાઃ કૃતપ્રધ્માત્ કુક્ષયઃ ।
પુરુષાઃ સ્યુઃ પ્રેતરૂપા ભાવિનસ્તસ્ય લક્ષણમ્

ક્ષુન્નાશો ઽરુચિવત્સર્વં સવિદાહઞ્ચ પચ્યતે ।
જીર્ણાન્નં યો ન જાનાતિ સો ઽપથ્યં સેવતેનરઃ

ક્ષીયતે બલમઙ્ગસ્ય શ્વસિત્યલ્પો ઽવિચેષ્ટિતઃ ।
વિષયાવૃત્તિબુદ્ધિશ્ચ શોકશોષાદયો ઽપિચ

રુગ્બસ્તિસન્ધૌ સતતં લઘ્વલ્પભોજનૈરપિ ।
જરાજીર્ણો બલભ્રંશો ભવેજ્જઠરરોગિણઃ

સ્વતન્ત્રતન્દ્રાલસતા મલસર્ગો ઽલ્પવહ્નિતા ।
દાહઃ શ્વયથુરાધ્માનમન્ત્રે સલિલસમ્ભવે

સર્વત્ર તોયે મરણં શોચનં તત્ર નિષ્ફલમ્ ।
ગવાક્ષવચ્છિરાજાલૈરુદરં ગુડ્ગુડાયતે

નાભિમન્ત્રશ્ચ વિષ્ટભ્ય વેગં કૃત્વા પ્રણશ્યતિ ।
મારુતે હૃત્કટીનાભિપાયુવઙ્ક્ષણવેદનાઃ

સશબ્દો નિઃ સરેદ્વાયુર્વહતે મૂત્રમલ્પકમ્ ।
નાતિમાત્રં ભવેલ્લૌલ્યં નરસ્ય વિરસં મુખમ્

તત્રવાતોદરે શોથઃ પાણિપાન્મુખકુક્ષિષુ ।
કુર્ક્ષિપાર્શ્વોદરકટીપૃષ્ઠરુક્પર્વભદનમ્

શુષ્કકાસાઙ્ગમર્દાધોગુરુતામલસંગ્રહઃ ।
શ્યામારુણત્વગાદિત્વં મુખે ચ રસવદ્ધિતા

સતોદભેદમુદરં નીલકૃષ્ણશિરાતતમ્ ।
આધ્માતમુદરે શબ્દમદ્ભુતં વા કરોતિ સઃ

વાયુશ્ચાત્ર સરુક્ચ્છબ્દં વિધત્તે સર્વથા ગતિમ્ ।
પિત્તોદરે જ્વરો મૂર્છા દાહિત્વં કટુકાસ્યતા

ભ્રમોતિસારઃ પીતત્વં ત્વગાદાવુદરં હરિત્ ।
પીતતામ્રશિરાદિત્વં સસ્વેદં સોષ્મ દહ્યતે

ધૂમાયતે મૃદુસ્પર્શં ક્ષૈપ્રપાકં પ્રદૂયતે ।
શ્લેષ્મોદરેષુ સદનં સ્વેદશ્વયથુગૌરવમ્

નિદ્રા ક્લેશો ઽરુચિઃ શ્વાસઃ કાશઃ શુક્લત્વગાદિતા ।
ઉદરં તિમિરં સ્નિગ્ધં શુક્લકૃષ્ણશિરાવૃતમ્

નીરાતિવૃદ્ધૌ કઠિનં શીતસ્પર્શં ગુરુ સ્થિરમ્ ।
ત્રિદોષકોપને તૈસ્તૈસ્ત્રિદોષજીનૈતર્મલૈઃ

સર્વદૂષણદુષ્ટાશ્ચ સરક્તાઃ સઞ્ચિતા મલાઃ ।
કોષ્ઠં પ્રાપ્ય વિકુર્વાણાઃ શોષમૂર્છાભ્રમાન્વિતમ્

કુર્યુસ્ત્રિલિઙ્ગમુદરં શીઘ્રપાકં સુદારુણમ્ ।
વર્ધતે તચ્ચ સુતરાં શીતવાતપ્રદર્શને

અત્યશનાચ્ચ સંક્ષોભાદ્યાનપાનાદિચેષ્ઠિતૈઃ ।
અવિહિતૈશ્ચ પાનાદ્યૈર્વમનવ્યાધિકર્ષણૈઃ

વામપાર્શ્વાસ્થિતઃ પ્લીહા ત્યુતસ્થાનો વિવર્ધતે ।
શોણિતાદ્વા રસાદિભ્યો વિવૃદ્ધો જનયેદ્વ્યથામ્

સો ઽષ્ઠીલા ચાતિકઠિનઃ પ્રોન્નતઃ કૂર્મપૃષ્ઠવત્? ।
ક્રમેણ વર્ધમાનશ્ચ કુક્ષૌ વ્યાતતિમાહરેત્

શ્વાસકાસપિપાસાસ્યવૈરસ્યાધ્માનકજ્વરૈઃ ।
પાણ્ડુત્વમૂર્છાછર્દિત્વગ્દાહમોહૈશ્ચ સંયુતઃ

અરુણાભં વિચિત્રાભં નીલહારિદ્રરાજિતમ્ ।
ઉદાવર્તેન ચાનાહમોહતૃડ્દ્ગહનજ્વરૈઃ

ગૌરવારુચિકાઠિન્યૈર્વિઘાતભ્રમસંક્રમાત્ ।
પ્લીહવદ્દક્ષિણાત્પાર્શ્વાત્કુર્યાદ્યકૃદપિ ચ્યુતમ્

પક્વે ભૂતે યકૃતિ ચ સદા બદ્ધમલો ગુદે ।
દુર્નામભિરુદાવર્તૈરન્યૈર્વા પીડિતો ભવેત્

વર્ચઃ પિત્તકફાન્બદ્ધાન્કરોતિ કુપિતો ઽનિલઃ ।
અપાનો જઠરે તેન સંરુદ્ધો જ્વરરુક્કરઃ

કાશશ્વાસોરુસદ્ગનં શિરોરુઙ્નાભિપાર્શ્વરુક્ ।
મલાસંગો ઽરુચિશ્છર્દિરુદરે મલમારુતઃ

સ્થિરનીલારુણશિરાજાલૈરુદરમાવૃતમ્ ।
નાભેરુપરિ ચ પ્રાયો ગોપુચ્છાકૃતિ જાયતે

અસ્થ્યાદિશલ્યૈ રન્યૈશ્ચ વિદ્ધે ચૈવોદરે તથા ।
પચ્યતે યકૃતાદિશ્ચ તચ્છિદ્રૈશ્ચ સરન્બહિઃ

આમ એવ ગુદાહેતિ તતો ઽલ્પાલ્પઃ શકૃદ્રસઃ ।
સ સ્યાદ્વિકૃતગન્ધો ઽપિ પિચ્છિલઃ પીતલોહિતઃ

શેષશ્ચાપૂર્ય જઠરં ઘોરમારભતે તતઃ ।
વર્ધતે તદધો નાભેરાશુ ચૈતિ જલાત્મતામ્

ઉદ્રિક્તે દોષરૂપે ચ વ્યાપ્તે ચ શ્વાસતૃટ્ભ્રમૈઃ ।
છિદ્રોદરમિદં પ્રાહુઃ પરિસ્ત્રાવીતિ ચાપરે

પ્રવૃત્તસ્નેહપાનાદેઃ સહસાપથ્યસેવિનઃ ।
અત્યમ્બુપાનાન્મન્દાગ્નેઃ ક્ષીણસ્યાતિકૃશસ્ય ચ

રુદ્ધઃ સ્વમાર્ગાદનિલઃ કફશ્ચ જલમૂર્છિતઃ ।
વર્ધતે તુ તદેવામ્બુ તન્માત્રાદ્વિન્દુરાશિતઃ

તત્કોપાદુદરં તૃષ્ણાગુદસ્નુતિરુજાન્વિતમ્ ।
કાશશ્વાસારુચિયુતં નાનાવર્ણાશિરાતતમ્

તોયપૂર્ણાન્મૃદુસ્પર્શાત્સદૃશક્ષોભવેપથુ ।
બકોદરં સ્થિરંસ્નિગ્ધં નાડીમાવૃત્ય જાયતે

ઉપેક્ષાયાઞ્ચ સર્વેષાં સ્વસ્થાનાં પરિચાલિતાઃ ।
પાકા દ્રવા દ્રવીકુર્યુઃ સન્ધિસ્રોતોમુખાન્યપિ

સ્વેદે ચૈવ તુ સંરુદ્ધે મૂર્છિતાશ્ચાન્તરસ્થિતાઃ ।
તદેવોદરમાપૂર્ય કુર્યાદુદરામયમ્

ગુરૂદરં સ્થિતં વૃત્તમાહતઞ્ચ ન શબ્દકૃત્ ।
હીનબલં તથા ઘોરં નાડ્યાં સ્પૃષ્ટઞ્ચ સપતિ

શિરાન્તર્ધાનમુદરે સર્વલક્ષણમુચ્યતે ।
વાતપિત્તકફપ્લીહસન્નિપાતોદકોદરમ્

પક્ષાચ્ચ જાતસલિલં વિષ્ટમ્ભોપદ્રવાન્વિતમ્ ।
જન્મનૈવોદરં સર્વં પ્રાયઃ કૃચ્છ્રતમં મતમ્