Ganesha Purana · Chapter 2.51.55
adhyāya ५१ prāraṃbha :-
vyāsa uvāca /
kathamārādhitastena kāśīrājena vighnarāṭ /
kathaṃ ca carmadehena gataḥ sthānamanuttamam
etanme śaṃsa bhagavañśṛṇvaṃstṛpyāmi na kvacit /
ka uvāca /
samyakśṛṇu mahābuddhe kathāṃ pāpapraṇāśinīm
kathayāmi mahābuddhe itihāsaṃ purātanam /
yathā nirvāsano bhūpaḥ svānandabhavanaṃ gataḥ
mahimānaṃ parijñāya mudgalājjñānasāgarāt /
kāyena manasā vācā gaṇeśe bhaktimānabhūt
godānāni mahābhaktyā gajādānānyanekaśaḥ /
rathāśvagṛhadhānyāni daśa dānānyajānapi
vināyakaprītaye sa dadātyeva dine dine /
miṣṭānnabhojanairviprāṃstoṣayitvā dhanādibhiḥ
gaṇeśadṛḍhabhaktiṃ sa yācate sma dine dine /
māghaśuklacaturthyāṃ sa bhaumavāre śubhe dine
snānaṃ cakre uṣaḥkāle sandhyāṃ nityavidhiṃ tathā /
bhūṣayitvā tathātmānaṃ nānālaṃkaraṇāṃśukaiḥ
ākāyaṃ sakalāṃllokānbrāhmaṇānsuhṛdo'parān /
pūjayāmāsa vividhai ratnaraṃśukasaṃcayaiḥ
vāraṃvāraṃ paśyati sma vimānāgamanaṃ nṛpaḥ /
sabhāto gantukāmāṃstānniṣedhati muhurmuhaḥ
tato vināyako jñātvā kālaṃ tasya mahātmanaḥ /
preṣayāmāsa dūtābhyāṃ vimānaṃ dyutimattaram
gaṇeśa uvāca /
pramodāmoda gatvā tu kāśīrājaṃ dharātale /
madbhaktamatrānaya te vimānavaramāsthitam
ka uvāca /
tadājñāṃ prāpya taṃ natvā divo lokādubhau tadā /
divyaṃ vimānamādāya kāśīrājaṃ samīyatuḥ
tattejodharṣitā lokā menire pralayānalam /
kecicca menire vyabhre vidyutpātamivāgatam
tarkayāmāsurapare patantaṃ ravimaṇḍalam /
ghaṇṭānāṃ caiva tūryāṇāṃ gandharvāpsarasāṃ svanam
śrutvā'nye jajñire yānaṃ gaṇeśakṛpayāgatam /
aṅgaṇe kāśirājasya samuttīrṇaṃ śriyā lasat
āgatau rājanikaṭe pramodāmodasaṃjñakau /
gaṇau divyāmbaradharau divyabhūṣāvirājitau
divyamālyānulepādyairdivyadīptyā smarāviva /
vināyakasvarūpau tau natvā rājā nijāsane
upaviśya prapūjyāśu yāvatpṛcchati tau nṛpaḥ /
tāvattāvūcaturdūtau sarvaloke'tha ...
śṛṇu rājanpravakṣyāmi vākyaṃ vaināyakaṃ śubham /
na bhaktastriṣu lokeṣu tvattaḥ pratīkaro nṛpaḥ/
tvāṃ dhyāyaṃti divārātraṃ śṛṇvati śṛṇvati tvadguṇānvadate'niśam
dhanyo'si janmasāphalyaṃ kṛtaṃ puṇyavatā tvayā /
tvaddarśanātkṣiprataraṃ naṣṭaṃ pāpaṃ tamo mahat
na jānīvastapaḥ kiṃ te kṛtaṃ janmāntareṣu ca/
parabrahmasvarūpo'yaṃ bālarūpī vināyakaḥ
bhavatāṃ gṛhamāgatya nānālīlā adarśayat /
devasya devabhaktasya mahimā naiva gocaraḥ
yato vināyako devastvāṃ cintayati sarvadā /
tvadarthaṃ preṣitaṃ yānaṃ divyaṃ vaibhavasaṃyutam
na yāvo divyalokaṃ tvāṃ tadājñāvaśavartinau /
śīghramānayatāṃ kāśīrājamityāha nau vibhuḥ
śṛṇvatsu sarvalokeṣu śuśrāva sa vacastayoḥ /
amṛtābdhau nimagno'bhūdānandāśru sṛjanmuhuḥ
dehāvasthāṃ punarlabdhvā praṇamya tau uvāca saḥ /
dhanyaṃ janma ca pitarau niṣṭhā bhaktiśca sampadā
yaddurlabho mayā dṛṣṭau caraṇau vāṃ śubhāvahau /
vināyakasvarūpeṇa prāptau netuṃ paraṃ sthalam
ikṣusāgaramadhyasthaṃ durdarśaṃ carmacakṣuṣām /
yannirguṇaṃ cidānandaṃ paraṃ brahma sanātanam
viśvotpattisthitilayahetubhūtamagocaram /
yadaṇubhyo'pyaṇutaraṃ sthūlātsthūlataraṃ ca yat
sarvatragamasaktaṃ ca sākāraṃ guṇabhoktṛ ca /
nānārūpamarūpaṃ ca bhūbhāraharaṇodyatam
tena me raṅakabhūtasya kṛpeyaṃ mahatī kṛtā/
ityuktvā sa namaskṛtya sarvānāliṃgya prekṣya ca
dūtāvūce tvāruhataṃ praṇipātapuraḥ saram /
paścādahaṃ samārokṣye vimānaṃ martyadurlabham
amātyābhyāṃ namaskṛtya putraṃ datvā tayoḥ kare/
prajānāṃ pālanaṃ kāryaṃ dharmeṇa ca balena ca
mudgalena ca tatproktamanubhūtamidaṃ mayā /
ityuktvā carmadehena ruroha yānamuttamam
adhiṣṭhitaṃ tu dūtābhyāṃ pūjitābhyāmanekadhā /
āruḍhasya ca tatrāsya deho'bhūdravisannibhaḥ
divyairgandhairalaṃkāraistābhyāṃ saṃpūjitoṃ'śukaiḥ /
gatau tau vāyuvegena darśayantau ca tau nṛpam
bhūtapretapiśācānāṃ lokaṃ duṣkṛtakarmaṇām /
yatra te vikṛtākārā ūrdhvapādā adhomukhāḥ
pṛṣṭhabhāgamukhāḥ kecinmastakākṣāstathā'pare /
hṛdi netrāḥ pṛṣṭhanetrāḥ sūkṣmakaṇṭhā mahodarāḥ
yathā raśmau jālagate bhramanti paramāṇavaḥ /
tathā bhramanti gagane'nekarūpāḥ suduḥkhinaḥ
ko'yaṃ loko dūtavarau brūtaṃ ma iti so'bravīt
(२२३६)
iti śrīgaṇeśapurāṇe krīḍākhaṇḍe ekapaṃcāśattamo'dhyāyaḥ
adhyāya ५२ prāraṃbha :-
dūtāvūcatuḥ /
pretabhūtapiśācānāṃ loko'yaṃ rājasattama /
nindāpaiśūnyatāsteyakṛto yāntyatra bhūpate
tato'gre paśyati smāsau lokāvasurarakṣasām /
yatra te vividhākārā ūrdhvakeśā bhayānakāḥ
ghorāsyāśca lalajjihvā meghanādādharopamāḥ/
agnikuṇḍanibhāṃstānsa dṛṣṭvā papraccha tau punaḥ
keṣāmidaṃ puraṃ dūtau gadataṃ me'nupacchataḥ /
tāvūcaturayaṃ loko duṣṭadānavarakṣasām
śrautasmārtakriyāhīnā atra tiṣṭhanti pāpinaḥ /
tadagre sa dadarśātha lokaṃ gandharvasevitam
raupyasvargagṛhā yatra ratnakāṃcanabhūmayaḥ /
naranāryaḥ kāmaratyo nṛtyagānaviśāradāḥ
atisaukhyakaraṃ taṃ sa dṛṣṭvā papraccha tau punaḥ/
keṣāmidaṃ puraṃ dūtau gadataṃ me'nupṛcchataḥ
tāvūcatuḥ /
gandharvanagaraṃ cedaṃ devasthāneṣu gāyakāḥ/
prāpnuvanti mahāpuṇyādidaṃ puramanuttamam
siddhacāraṇayakṣāṇāṃ guhyakānāṃ puraṃ mahat /
nānāvrataistathā dānairgamyaṃ puṇyasamuccacaiḥ
dūtau ca tau nṛpaṃ paścāddarśayetāṃ garīyasīm/
indrasya nagarīṃ ramyāmaśvamedhaśatārjitām
suvarṇaratnagodānarathāśvagajadānataḥ/
gamyāṃ tīrthābhiṣekādyaiḥ puṇyairnānāvidhairapi
yatrendrabhavanaṃ ramyaṃ darśayetāmubhau nṛpam /
nṛpo nirīkṣya tau proce yacchrutaṃ dṛṣṭameva tat
agnilokaṃ tato'gre tau darśayetāṃ nṛpaṃ śubham /
yatrāgnihotriṇo vahnitejaso bhāntyanekaśaḥ
tato'gre darśayetāṃ tau yamalokaṃ śubhāśubham /
yatra puṇyakṛto yānti tathā pāpakṛto'pi ca
sa dharmaḥ sukṛtāṃ bhāti krūro duṣkṛtakarmaṇām /
sukṛtaḥ sarvabhogāṃstu duṣkṛto narakānapi
bhuṃjate prāṇinaḥ svasvakarmabhogānanekaśaḥ /
kumbhīpāke ca pacyante chidyante cāsipatrakaiḥ
ayoghanena tāḍyante kṛtyante kaṇṭakairapi /
tāmisraṃ cāndhatāmisre kṛmikuṇḍe sapūyake
pātyante narake ghore duṣkṛtaḥ prāṇinaḥ sa tān /
nirīkṣyāmīlayannetre yātaṃ yātamiti bruvan
tato'gre darśayetāṃ tau kauberaṃ lokamuttamam /
atyāścaryakaraṃ śakralokādativaraṃ param
ratnakāṃcanayuktāni gṛhāṇi dīptimanti ca /
ratnakāṃcanadānena tulādānaiśca koṭiśaḥ
prāpnuvanti mahābhāgāḥ kauberaṃ lokamuttamam /
tato'gre darśayetāṃ tau vāruṇaṃ lokamuttamam
tīrthānna dānato labhyaṃ kuberabhavanātigam /
apsu sarve śuṣkadehā vasanti sukhabhoginaḥ
vāpīkūpataḍāgānāṃ dṛśyante jaladāyinaḥ /
tato'gre darśayetāṃ tau vāyulokaṃ sukhāvaham
dadate vyajanaṃ grīṣme sauśīraṃ karpuraṃ jalam /
vasanti vāyuloke te svecchānātivihāriṇaḥ
tato'gre darśayetāṃ tau sūryalokaṃ durāsadam /
paṃcāgnisādhanaratāḥ sūryabhaktiparāyaṇāḥ
avāptakāmā munayaḥ sarve te sūryavarcasaḥ /
nivasanti nirābādhā brahmakalpaśataṃ narāḥ
nākṣatraṃ candralokaṃ ca darśayetāṃ nṛpaṃ tataḥ /
muktāphalasuvarṇānāṃ dānena somayāgataḥ
prāpnuvanti mahātmāno lokamenaṃ supuṇyataḥ /
golokaṃ ca tato'gre tau darśayetāṃ nṛpaṃ tadā
gosahasrāṇi ye dadyurbrāhmaṇebhyo yathāvidhi /
romasaṃkhyaistu kalpaiste goloke nivasanti hi
satyalokaṃ tato'gre tau darśayetāṃ cirantanam /
satyavratā vedavido vedādhyayanatatparāḥ
sadācārāḥ śāstravidaḥ purāṇapāṭhakāśca ye/
annadānaratā yajñakartārastīrthasevinaḥ
apratigrāhakā viprāḥ paropakṛtikāriṇaḥ /
tapasvino dānaparāḥ satyalokaṃ vrajanti te
gavyūtyaṣṭasahasreṇa vistīrṇaṃ tāvadāyatam /
yatra brahmā munigaṇairgaṇai rājarṣiṇāṃ paraiḥ
devarṣīṇāṃ dānavānāṃ gandharvāpsarasāṃ tathā /
stūyamāno divārātraṃ sevyate bhaktitatparaiḥ
yatrendra bhavanāmāni gṛhyāṇi paritā lasan /
taṃ dṛṣṭavā nṛpatirlokaṃ vismitaḥ prāha tau tadā
nṛpa uvāca /
dhanyo'smyanugṛhīto'smi gaṇeśena kṛpāvatā /
bhavadbhyāṃ ca yato dṛṣṭāḥ svargalokāḥ sudurlabhāḥ
ka uvāca/
taṃ punardarśayetāṃ tau vaikuṇṭhaṃ viśrutaṃ triṣu /
lokeṣu tatra gacchanti vaiṣṇavā bhaktitatparāḥ
sarvalokeṣu śreṣṭhaṃ taṃ nopamā yasya vidyate /
śepo na varṇane śakto'nekavaktro na cātmabhūḥ
urjaṃsnāyī jhaṣasnāyī meṣasnāyī tilānnadaḥ /
godo gītādhyayanavānprāṇināṃ copakṛcca yaḥ
viṣṇulokaṃ vrajatyāśu sahasra paṃcayojanam /
sūryacandraprakāśāni viśvakarmakṛtāni ca
mandirāṇi prabhāsanti ratnakāṃcana rājataiḥ /
yeṣu nā praviśatyeva tamoratnamarīcibhiḥ
parivārayuto lakṣmyā yatra tiṣṭhati daityahā /
jaharṣa nṛpavaryo'sau dṛṣṭvā tatpuṇyasaṃcayāt
tato'gre darśayetāṃ tau kailāsaṃ giriśālayam /
merostu śikhare ramye'yutayojanavistṛte
ravicandraprakāśāni harmyāṇi yatra bhānti ca /
yatra paṃcākṣarajapā rudrādhyāyajapāśca ye
anekasādhanaratāḥ puṇyavanto vrajanti ha /
taṃ dṛṣṭavā prāha nṛpatirvināyakaprasādataḥ
dṛṣṭvā sarve devalokāḥ puṇyadā darśanānnṛṇām /
tato'greṇa raviścandraḥ sahasrayojanāvadhi
vimānaprabhayā yāti na ca paśyanti kiṃcana /
meghanādanibhaṃ śabdaṃ śuśrāva duḥsahaṃ nṛpaḥ
girivaryaprakāśānāṃ bhramarāṇāṃ samantataḥ /
kasya śabdaḥ śrūyate'yamiti papraccha tau nṛpaḥ
kadā drakṣyāmi devasya pādapadmamiti sphuṭam /
dadarśa purato rājā śaktiṃ bhrāmarikāṃ dṛḍhām
anekādityasaṅakāśāṃ brahmāṇḍagrāsasāhasām /
prasāritamukhāṃ bhīmāṃ dṛṣṭvā mūrchāmiyānnṛpaḥ
āśvāsya ninyatustaṃ tu dūtāvagre nṛpaṃ tadā /
tata ādhāraśaktiṃ sa tato'pyatibhayaṅakarām
dṛṣṭavā cakampe nṛpatirbhrāmarīmastake sthitām /
karālakeśāṃ lamboṣṭhīṃ dīrghajihvāṃ prabhāyutām
āśvāsito vrajannagre so'paśyatkāmadāyinīm /
ādhāraśaktiṃ saṃviṣṭāṃ yojanāyutavistṛtām
bhramanti parvatā yasyāḥ śvāsavāyuvivartanāt /
vajrātiniṣṭhurairdehairyasyāstiṣṭhati sā purī
vadataḥ sma nṛpaṃ dūtau paśya svānandapattanam /
yaddhyānaparitṛpto'si koṭisūryanibhaṃ śubham
ratnakāṃcanasaṃbhinnā bhāti yatra gṛhāḥ pare /
muktārajatasūryāśmanimitāśca sahasraśaḥ
nīlāśmakuṭṭimā yatra pumāṃso yatra vahnibhāḥ /
yatra vāpīkūpataḍāgā bhānti ca sarāṃsi ca
svacchaśītāmbunīlāni pītaratnataṭāni ca /
yadambupānānna jarā na kṣudrogo nṛṇāṃ bhavet
ākrīḍā vimalā nānāvṛkṣavallīvirājitāḥ/
divyauṣadhyo divā sūryakoṭibhā bhānti yatra ca
candrapṛṣṭhe prapaśyanti kalaṃkaradite mukham /
vilāsinījanā yatra sarvadā'dhogate niśi
yatrapuṣpavanāmodaḥ śramaṃ hanti vihāriṇām /
ikṣusāgaratīraṃ tatprāpyotterurmudā yutāḥ
iti śrīgaṇeśapurāṇe krīḍākhaṃḍe dvipañcāśattamo'dhyāyaḥ
adhyāya ५३ prāraṃbha –
brahmovāca /
papurikṣurasaṃ puṇyanicayairlabhyamaṃjasā /
tanmadhye padminī śvetā sahasradalapadmayuk
sahasrakiraṇaprakhyaṃ tasyāṃ yatpadmamuttamam /
tanmadhye tasya devasya paryaṃkotimanoharaḥ
divyāstaraṇasaṃpanno divyadhūpaiḥ sudhūpitaḥ/
divyanānākusumavānsvaprabhai ratnasaṃcayaiḥ
bhāsayanprabhayā sarvā diśo vidiśa eva ca /
vyajanairvījyamānaḥ sa tatra śete vināyakaḥ
koṭicandranibho nānālaṃkāro nāgabhūṣaṇaḥ /
rambhāstambhanibhaṃ śuṇḍādaṇḍaṃ radanasundaram
dadhaddivyāmbaracchanno bhālanetraḥ kirīṭavān /
kuṇḍale cāṃgade mudrā kaṭisūtraṃ mahādhanam
siddhibuddhī siddhihetū pādau sarvahato'sya ha/
aṇimāgarimāśvetacāmarairvījitaḥ sma ha
jvālinī tejinī dīpyamāne cobhayataḥ sthite /
divyagandhena liptāṃgo divyamālāvibhūṣitaḥ
mahimā prathimādāya sthite dṛṣṭisamīpataḥ /
javaṃ gaṇḍūṣapātraṃ ca chatraṃ kāṃcanaratnayuk
tato dūtau kare dhṛtvā taṃ nṛpaṃ purato'sna tu /
īkṣete vāgavasaraṃ tato devo'nvabudhyata
tau dūtāvūcaturdevamānīto'yaṃ tavājñayā/
praṇamya ca sthitau dūraṃ tadājñāpekṣakāvubhau
tasminprabuddhe rājā sa praṇanāma kṛtāṃjaliḥ /
uvāca paramaprītyā dhanyo vaṃśo mamādya ha
pitarau janma vidyā ca tapo dṛṣṭiḥ sutādayaḥ /
yena me darśitaṃ brahma dhyeyaṃ padayugaṃ tava
na brahmaloke kailāse śakraloke'pi vaibhavaḥ /
etādṛśo'darśi mayā nānyaloke'pi kaścana
dūtāvūca āsyatāṃ sa tatastau ca niṣedatuḥ /
tatto'paśyadbālarūpaṃ dvibhujaṃ sa vināyakam
yena tau nihatau daityau devāntakanarāntakau /
atigauraṃ komalāṃge himakarpūrasannibham
na śaśāka tadā vaktuṃ bāṣparuddhamahāgalaḥ /
ānandāśrunadī pūrairāsiṃcastatpadadvayam
vijñāya tanmahābhaktimutthāpyāliṃgya vighnarāṭ /
mūrdhnyāghrātaśca pitṛvadbahukālagataḥ sutaḥ
devo'pi bāṣpakaṇṭho'bhūdubhau romāṃcasaṃyatau /
ubhau sukhābdhi saṃmagnau dehātītau yathā munī
uvāca vacanaṃ paścādbālarūpī vināyakaḥ /
tvadgṛhe'nekadhā tāta krīḍatā yatkṛtaṃ mayā
tatkṣāntaṃ hi tvayā sarvaṃ śubhaṃ vā yadi vā'śubham /
nihatā bahavo daityā dharābhāraśca saṃhṛtaḥ
pālitāḥ sādhulokāśca sthāpitā dharmasetavaḥ /
tavājñayā punaryātaḥ kaśyapaṃ sṛṣṭikārakam
praṇamya taṃ nijaṃ lokaṃ prāpto'muṃ sarvavaibhavam /
tvāmeva paricintyāhaṃ viśrāntiṃ na labhe kvacita
tavādibhāvaṃ jñātvā'haṃ mudgalaṃ munipuṃgavam /
apreṣayaṃ tava gṛhe tadanugrahatastvayā
prāptaṃ sthānaṃ mudgalena bhaktenedaṃ tvayā'pi ca /
yadagamyaṃ sadā devairbrahmādyairmunipuṃgavaiḥ
ka uvāca /
pītvā vāgamṛtaṃ tasya nṛpo natvā punaḥpunaḥ /
uvāca dhairyamālambya tuṣṭāva ca yathāmati
nṛpa uvāca /
namāmi te nātha padāravindaṃ brahmādibhirdhyeyatamaṃ śivāya /
yatpadmapāśāsiparaśvadhādicihnitaṃ vighnaharaṃ nijānām
yadarcyate viṣṇuśivādibhiḥ surairanekakāryārthakarairnaraiśca /
anekaśo vighnavināśadakṣaṃ saṃsārataptāmṛtavṛṣṭikāri
namāmi te nātha mukhāravindaṃ trilocanaṃ vahniravīndutāram /
kṛpākaṭākṣāmṛtasecanena tāpatrayonmūlanadṛṣṭaśakti
namāmi te nātha karāravindamanekahetikṣatadaityasaṃgham /
anekabhaktābhayadaṃ sureśa saṃsārakūpottaraṇāvalambam
tvameva sattvātmatayā bibharṣi sṛjasyajo rājasatāmavāpya /
tamoguṇādhāratayā ca haṃsi carācaraṃ te vaśagaṃ gaṇeśa
yaḥ śuddhacetā bhajate'niśaṃ tvāmākramya vighnā paridhāvasi tvam /
sa tvāṃ vaśe kṛtya sukhaṃ hi śete vatsaṃ yathā gauriva dhāvasi tvam
ye'nye bhajantaḥ samavāpya tāpānsaṃsāracakre bahudhā bhramantaḥ /
kadāpi te'nugrahamāpya te'pi bhajanti mānuṣyamavāpya te'pi
dharārajaḥ ko'pi mimīta nāke tārā gaṇaṃ vārimucāṃ ca dhārāḥ /
nālaṃ guṇānāṃ gaṇānāṃ hi kartuṃ śeṣo vidhātā tava varṣapūgaiḥ
nirākṛteste yadi nākṛtiḥ syādupāsanākarmavidhirvṛthā syāt /
guṇaprapaṃcaḥ prakṛtervilāsā janasya bhogaśca tathā katham syāt
satsaṃgatiścetsadanugrahaḥ syātsakarmaniṣṭhā sadanusmṛtiśca /
cittasya śuddhirmahatī kṛpā te jñānaṃ vimuktiśca na durlabhā syāt
ka uvāca /
iti stotraṃ samākarṇya parituṣṭo vināyakaḥ /
uvāca kāśīrājaṃ sa varaṃ vṛṇu hṛdi sthitam
nṛpa uvāca /
jātaṃ varasya kṛtyaṃ me yatrāhaṃ hi samāgataḥ /
itaḥ punarjanmamṛtī na syātāṃ tadvidhīyatām
ka uvāca /
stotreṇa prītastaṃ prāha tatheti divyadehinam /
sthāpayāmāsa nikaṭe kalpakoṭiyugāvadhi
mune stotraṃ mayā tasmātprāptaṃ tasya prasādataḥ /
nāradāya mayā proktaṃ nārado gautamāya ca
prāha so'pi munīnsarvānsarvakāmaphalapradam /
jñānendre mokṣadaṃ vighnanāśanaṃ pāvanaṃ param
yaḥ paṭhetsa labhedbhaktiṃ gaṇeśasannidhau naraḥ /
vidyākāmo labhedvidyāṃ trisandhyaṃ yaḥ paṭhennaraḥ
putrakāmo labhetputrāṃjayakāmo labhejjayam /
evaṃ sarvaṃ samākhyātaṃ yadyatpṛṣṭaṃ tvayā mune
ākhyānaṃ kāśirājasya kimanyacchrotumicchasi /
bhṛguruvāca /
iti śrutvā brahmavākyaṃ vyāso niḥsaṃśayo giraḥ
punaḥ papraccha sumatirvistareṇa kathāntaram /
vyāsa uvāca /
śuklasyātidaridrasya hṛtaṃ dāridryamādarāt
bhuktvā kadannaṃ tadgehe kāśirājaṃ sametya ca /
kiṃ cakāra sa devo'pi kāśirājaśca tadvada
kathaṃ tau nihatau daityau bhūbhāraśca kathaṃ hṛtaḥ /
sthāpitaśca kathaṃ dharmastanme śaṃsa yathāvidhi
ka uvāca /
kathayāmi samāsena caritaṃ bālarūpiṇaḥ /
hṛtvā śuklasya dāridryaṃ yadyattena kṛtaṃ mune
(२३४५)
iti śrīgaṇeśapurāṇe krīḍākhaṃḍe rājñasyānandaprāptivarṇanaṃ nāma tripaṃcāśattamo'dhyāyaḥ
adhyāya ५४ prāraṃbha :-
ka uvāca /
bhuktvā śuklagṛhe devo yāvatkrīḍati catvare /
kṣaṇaṃ suṣvāpa madhye sa tato nāgarikā janāḥ
bhojanāya samārambhaṃ kṛtvā munisutasya ha /
kāśirājagṛhaṃ tāvadākārayitumāgatāḥ
tānūce kāśirājastu krīḍankrīḍannito gataḥ /
paśyanti sma tato lokā gṛhegṛhe vināyakam
śuklasya sa gṛhaṃ yāta iti kecitsamūcire /
tato janā ninindustaṃ devaṃ śuklamakiṃcanam
janā ūcuḥ /
uṣṭrastu kaṇṭakānbhuṃkte hitvā komalapallavān /
asmānāḍhayānvihāyāsau daridrasya gṛhaṃ gataḥ
vṛthaiveśvaratāṃ nīto rājñā bālo yadīśvaraḥ /
syādayaṃ cettadā kuryātsaṃtuṣṭiṃ sarvacetasām
kadannaṃ tadapi svalpaṃ kathaṃ bhokṣyati bālakaḥ /
kecitsatpuruṣāsteṣu tamānayitumutsukāḥ
itastataḥ pradhāvanti vijñātuṃ vināyakam /
papracchurmārgagāṃllokānkvaciddṛṣṭo vināyakaḥ
pṛṣṭvā pṛṣṭvā vrajanti sma janāstadbhakti
tatparāḥ / keciducuḥ śuklagṛhaṃ gataḥ syāditi tānprati
te śīghraṃ tadgṛhaṃ yātā jñātvā suptaṃ vināyakam /
atiṣṭhansāttvikāstūṣṇīṃ prabuddhaḥ syādyadā vibhuḥ
tadainaṃ prārthayāmeti rājasāstu tamabruvan /
uttiṣṭha yāhi re bhauktumannaṃ paryuṣitaṃ bhavet
tvadarthaṃ nagare lokāḥ kolāhalaṃ prakurvate /
daridrasyāsya śuklasya śuklabhikṣāratasya ha
paryāptiścāsya bhikṣāyā jāyate na kadācana /
na jalaṃ ko'pi pibati tasya gehe kathaṃ bhavān /
bhuktavānkutsitaṃ cānnaṃ kaśyapasyātmajo'pi san
kecittaṃ vividhairvākyairninindustuṣṭuvuḥ pare /
muniruvāca /
evaṃ śrutvā sarvavākyamuvāca kaśyapātmajaḥ
deva uvāca /
bhaktyopapāditaṃ cānnaṃ bhuktamadya yathecchataḥ /
padamātraṃ hi gantuṃ me śaktistṛptasya nāsti ca //१५/
grāsamātraṃ hi bhoktuṃ me vāṃchā nāstyadhunā janāḥ /
ka uvāca /
evaṃ niṣṭhuratāṃ jñātvā janāste virasāstadā
ūcuḥ parasparaṃ kecitkartavyaṃ kiṃ hi bālake /
so'pi vihvalatāṃ jñātvā puravāsijanasya ha
eko'nantatvamāpede ghaṭākāśa iva kṣaṇāt /
jalakumbhagato yadvatsavitā'nekarūpavān
pratigṛhaṃ gato nānākrīḍāsakto'bhavadvibhuḥ /
kvacitsopāna mārgeṣu kvaciddolāgato'pi ca
kvacicca paryaṃkagataḥ kvacitsaudhagato'pi ca/
krīḍate hasate kvāpi gṛhabālairbhunakti ca
adhyeti kvāpi śāstrāṇi pāṭhayatyapi kutracit /
taṃ dṛṣṭvā svagṛhaṃ yātaṃ kāśirājena saṃyutam
jahṛṣe sa gṛhasvāmī dhanyo'hamiti cābravīt /
evaṃ sarvagṛhe rājasahito'sau vināyakaḥ
kvacidabhyajyate tailaiḥ snāti kvāpi śubhairjalaiḥ /
pādaprakṣālanaṃ kvāpi kriyate paramādarāt
upacāraiḥ ṣoḍaśabhiḥ pūjyate kvāpi bhaktitaḥ /
bhujyate paramānnena bālabhāvādyathā tathā
kvacinnānāparimalaiḥ kastūrīcandanādibhiḥ /
arcyate sumanobhiśca naivedyairvividhairapi /
sevyate gṛhapatnībhiḥ śiśubhiḥ sevakairapi
bhuktvā yatheṣṭhaṃ suṣvāpa pādasaṃvāhanādibhiḥ /
vedāparāyaṇarataḥ kvāpi gānaratastu saḥ
śṛṇoti satkathāṃ kvāpi harerapi kathāṃ kvacit /
kvacicca pramadānṛtyaṃ paśyati sma nṛpeṇa saḥ
ārārtikyaiśca vividhaiḥ kvāpi nīrājyate vibhuḥ /
kvacicca pāśahasto'sau krīḍate kṣudrabālakaiḥ
purāṇaṃ vācyate kvāpi dharmaśāstraṃ smṛtistathā/
evaṃ sarvagṛhe bhuktvā sarveṣāṃ kāmapūrakaḥ
yasya yasya yathā vāṃcchā tathā tāṃ vyadadhādvibhuḥ/
suprasanno mahādevo yathākalpadrumo'pi ca
yathā cintāmaṇiḥ kāmadhenurvā'khilakāmadā/
dīnanātheti yannāma kṛtaṃ tatsārthakaṃ tadā
devadundubhayo neduḥ puṣpavṛṣṭirgṛhe gṛhe /
dṛṣṭvetthaṃ kāśirājā'sau bhrānta ūce nijānprati
ayaṃ vināyako bālaḥ sannidhau mama tiṣṭhati/
sa kathaṃ sarvagṛhagaḥ pūjyate sarvamānavaiḥ
gṛhe gṛhe tu sa kathaṃ tiṣṭhatyatrāpi sāmpratam /
yo māmākārayati taṃ vadāmi ca punaḥ punaḥ
vinā vināyakaṃ yāmi kathaṃ bhoktuṃ bhavadgṛhe /
gṛhamadhyasthitaṃ cānnaṃ bhuṃje kāśyapasaṃyutaḥ
taṃ bhuktavantaṃ tyaktvaiva bahisthamata dṛṣṭavān /
itastato'bruvaṃllokā dṛḍhavismitamānasāḥ
nānāgṛhagato bhuṃkte kāśirājayuto vibhuḥ /
ākarṇya vacanaṃ teṣāṃ hasannūce nṛpaḥ sa tān
vinā māṃ sa kathaṃ yāto bhoktuṃ nānāgṛhāniti /
tato gṛhāṇi dvitrīṇi gatvā rājā hi dṛṣṭavān
svaṃ ca kaśyapaputraṃ ca bhuktavantaṃ gṛhe gṛhe /
etasminnantare prāptau snātvā tau munisattamau
bhuktyarthaṃ bhramamāṇau tau sanakaśca sanandanaḥ /
purīṃ mahotsavayutāṃ vināyakamayīṃ śubhām
yadyadgṛhaṃ praviśatastatra tatra vināyakam /
paśyataḥ smaratastau tu yātaḥ sma bahireva ca
bhuktaṃ ca bhuktavantaṃ ca suptaṃ krīḍantameva ca /
japantaṃ ca paṭhantaṃ ca pāṭhayantaṃ ca paśyataḥ
evaṃ sarvatra taṃ dṛṣṭvā parasparamathocatuḥ /
na sthalaṃ bhojanārthāya dṛśyate'thātra nirmalam
yāvaḥ śuklagṛhaṃ kartā sa nānātithyamādarāt /
ityuktvā tadgṛhaṃ yāto dṛṣṭastatrāpi kāśyapaḥ
adhomukhau kṣudhārtau tau yātaḥ sma nagarādbahiḥ/
paśyataḥ sma parāṃ mūrtiṃ sphuṭāṃ vaināyakīṃ śubhām
antarhadi ca netre sve nimīlyonmīlya vā punaḥ/
adhaścordhvaṃ cāntarāle dikṣu caiva vidikṣu ca
tasthatustau tataḥ paścāddhyānastimitavīkṣaṇau /
kṣaṇamuddhāṭya nayane vināyakasvarūpiṇam
parasparaṃ paśyati sma sanakastaṃ paro'pi tam /
yaṃ devaṃ tau dhyāyataḥ sma paśyatastaṃ vināyakam
sarvavyāpī sarvarūpa āvirāsīttayoḥ puraḥ/
daśabāhuḥ siṃhagataḥ siddhibuddhivirājitaḥ
suprakāśaṃ kirīṭaṃ ca kuṇḍale cāṃgade dadhat /
divyagandhaṃ ca mālyaṃ ca nāgaṃ candrārddhameva ca
kastūrītilakaṃ divye vasane daśanaprabhe/
saumyatejāḥ sumanasāṃ duṣṭānāṃ durnirīkṣaṇaḥ
tyaktvā bhramantu tattvajñau praṇametāṃ vināyakam /
baddhvā karapuṭaṃ tau taṃ tuṣṭuvāte mahāmatī
tau ūcatuḥ /
nityamadvaitamaparaṃ paraṃ brahma sanātanam /
tameva parayā bhaktyā paṃcabhūtātmakaṃ vibhum
carācaragataṃ sarvarūpiṇaṃ parameśvaram /
bhramanti yasya romāñcagatā brahmāṇḍakoṭayaḥ ५४
sa kathaṃ stavanīyo'sau vedāntānāmagocaraḥ /
āvayorvāñchitaṃ deva tvayā jñātvā prapūritam
na vidmo mahimānaṃ te bālarūpadharasya ha /
bhūbhāraharaṇārthāya kāśyapaṃ rūpamuttamam
ka uvāca /
antardadhe tu tadrūmupabhayoḥ stuvatoḥ puraḥ /
na paśyato yadā rūpaṃ tadā tau śramavarjitau
prāsādaṃ paramaṃ kṛtvā mūrtiṃ vaināyakīṃ śubhām /
brahmavāditraghoṣaiśca yathā dṛṣṭaṃ śubhe dine
sthāpayāmāsaturnāma varado'yaṃ vināyakaḥ /
gaṇeśatīrthamiti ca tatra yatsara uttamam
sthāpitaṃ nāma tasyāpi tatra tatkhyātimāgamat /
atra snānena dānena gaṇeśa pūjanena ca
sarvāṃnkāmānavāpnoti hitvā pāpaṃ purātanam /
tatreyurmunayaḥ sarve devāśca sadigīśvarāḥ
dṛṣṭvā saṃpūjitaṃ devaṃ stutvā natvā yayuḥ punaḥ /
muniruvāca /
evaṃ tau bālarūpasya prabhāvaṃ draṣṭumāgatau
dṛṣṭaprabhāvau saṃtuṣṭau svasthānamāpatuḥ param /
ya idaṃ śṛṇuyādbhaktyā bālasya caritaṃ śubham
sarvānkāmānavāpnoti pretyaṃ brahmamayo bhavet /
na bālagrahapīḍā syātsarvatra vijayī bhavet
(२४०९)
iti śrīgaṇeśapurāṇe krīḍākhaṇḍe bālacarite catuḥpaṃcāśattamo 'dhyāyaḥ
adhyāya ५५ prāraṃbha :
muniruvāca /
tayostu gatayoḥ paścānmohāpanno mahānṛpaḥ /
kāśirājo hayārūḍho bhramati sma gṛhe gṛhe
vināyakamacakṣāṇaḥ kva gato bhoktyumityuta /
vihāya māṃ kathaṃ yāto miṣṭhānnaṃ bhoktumekaśaḥ
gṛhe gṛhe paryapṛcchatkva gato'sau vināyakaḥ /
idānīṃ bahirāyāto bhuktvā krīḍitumutsukaḥ
kāśirājena sahito vṛthā tvaṃ pṛcchase katham /
evaṃ nirākṛtaḥ sarvaiḥ puravāsijanairasau
paramaṃ śramamāpanno kuṭumbyakiṃcano yathā /
kecidūcuḥ śuklagṛhe krīḍate'sau vināyakaḥ
tato harṣayutaḥ śuklagṛhaṃ yāto nṛpastadā /
dadarśa cāṃgaṇe tasya bālaṃ vṛṣagataṃ vibhum
dṛṣṭvā taṃ vṛṣabhārūḍhaṃ trinetramiva cāparam /
praṇamya parayā bhaktyā baddhāṃjalipuṭo'bravīt
nṛpa uvāca /
na bāle sādhucaritaṃ na jñānaṃ sneha eva ca /
vihāya māṃ kathaṃ bhuktaṃ miṣṭānnaṃ vividhaṃ tvayā
ka uvāca /
evamākarṇya tadvākyamuvāca sa vināyakaḥ /
yatra yatra mayā bhuṃkte tatra bhuktaṃ tvayā'pi ca
mithyā tvaṃ bhāṣase manda bālasvamasi buddhitaḥ /
vadiṣyanti janāḥ sarve paccheti ca sasākṣikam
śrutvā vaināyakaṃ vākyaṃ janā ūcurnṛpaṃ tadā /
idānīṃ hi tvayā bhuktaṃ vināyakasamīpataḥ //११/
kathaṃ mithyā bhāṣase tvaṃ vṛddhaḥ sannṛpasattama /
tataḥ prakṛtimāpanno jñātavānsa nṛpo'bravīt
ajñeyā te parā māyā yogināmapi mohinī/
dhanyo'si sarvarūpeṇa sarvatra mānito yataḥ
ka uvāca /
romāṃcāṃcitagātraḥ sa dhyānamevānvapadyata /
tato vaināyakaṃ rūpaṃ svayamevānvapadyata
yathā jalaṃ jalaṃ kṣiptaṃ jalatvaṃ pratipadyate /
punarmāyābalenāsau bhinnamūrtirnṛpottamaḥ
sa tu taṃ śibikārūḍhaṃ nināya nijamandiram /
nānāvāditranirghoṣairnṛtyairgītairanekaśaḥ
śuśubhe bālako'tīva deveṣu madano yathā /
anuyāti sapatnīko bhaktyā śuklaḥ śanaiḥ śanaiḥ
parāvartya mukhaṃ dṛṣṭo bālena vrīḍatā bhṛśam /
kathaṃ prayāto dattvā'smai varaṃ kaṃ ca na toṣakam
ityevaṃ manasā tasmai dadau sampattimuttamām /
kuberasampadaḥ śreṣṭhāṃ sarvāścaryakarīṃ vibhuḥ
śuklaḥ parāvṛtto dīnaḥ sapatnīko mahāmanāḥ /
kadannabhakṣaṇāddevo ruṣṭaḥ kiṃ tviti cintayan
nāpaśyatāṃ parṇakuṭīṃ cintāṃ paramikāṃ yayau /
tatastu sevakāḥ śuklaṃ sugandhatailamardanaiḥ
snāpayitvā'pyalaṃcakrurbhūṣaṇaiḥ kāṃcanāṃśukaiḥ /
tathaiva tasya patnīṃ ca balādiva niyojitāḥ
atyāścaryayutau cobhau paśyataḥ sarvasampadaḥ /
ratnakāṃcanabhittīśca maṃcānnānāsanāni ca
muktāmaṇigaṇaiścitrāṇyanekāni sthale sthale /
kāṃcanāni ca bhāṇḍāni vastrāṇyācchādanāni ca
bhakṣyāṇyanekarūpāṇi khādyāni vividhāni ca /
dṛṣṭvetthaṃ sakalaṃ caubhau parasparamabhāṣatām
kimidaṃ bhavanaṃ kṣudraṃ jātamindragṛhopamam /
tataḥ śuklo'bravītpatnīṃ vināyakaprasādataḥ
sarvaṃ jānīhi subhage na samakṣaṃ mahāvibhuḥ /
dadāti tu parākṣe'sau alpamātreṇa toṣayan
svayaṃ dattaṃ bahutaramalpameva hi manyate /
bhaktyopapāditaṃ svalpaṃ manyate bahulaṃ vibhuḥ
tasmādbhayena kāmena snehena ripubhāvataḥ /
smartavyo namanīyaśca stavyaḥ pūjyo hitāya ca
muniruvāca / tatastu nagare guptau narāntakasamīritau /
āstāṃ dūtau ciraṃ kālaṃ śūraśca capalastathā
yaccaṇḍaśabdāttrailokyaṃ kampate'śvatthapatravat /
yacchiraḥkampataḥ kampaṃ yānti devāḥ savāsavāḥ
parākrame bale śabde trailokye na samastayoḥ /
ayaṃ tu śibikāmadhye hantavyo munidehajaḥ
yato'nena hatā daityā balinaḥ pūrvamāgatāḥ /
teṣāṃ pratikṛtiḥ kāryetyevamūcuḥ parasparam
vidyudrūpaṃ samāsthāya garjataḥ sma mahāravau /
tattejasā pratihatacakṣuṣā vīrasaṃcayāḥ /
kimidaṃ kimidamiti cukruśurbhṛśavihvalāḥ
etasminnantare prāptau śibikānikaṭaṃ tu tau /
vāhāḥ palāyitāḥ sarve tyaktvā taṃ ca vināyakam
dhṛtau vināyakenobhau hastābhyāṃ balinau balāt /
utpāṭituṃ dharaṇyā sa bhrāmayāmāsa tāvubhau
karurṇādramanāḥ paścātsthāpayāmāsa bhūtale/
hantavyaḥ puruṣeṇāsau yaḥ parākramato'dhikaḥ
maśake nihate kaḥ syātpumarthaḥ puruṣasya ha /
tataḥ papraccha tau kasya dūtau vā kathyatāmiti
svaśaktyā tu kṛte yatne na doṣaḥ puruṣasya ha /
evaṃ tadvacanaṃ śrutvā procatuḥ purataḥ sthitau
karuṇābdhirbhavānkhyāto dinanāthaḥ pitā'si naḥ /
sekakṛccopanetā ca vidyādo'bhayado'paraḥ
annadaḥ paṃcapitaro vikhyātā bhuvanatraye /
āvāṃ dūtau guptarūpau narāntakasamīritau
tava vighnakarau deva rakṣitau kṛpayā tvayā /
bhūtaṃ bhavyaṃ bhavaccaiva sarvaṃ jānāsi sarvavit
ye ye vaireṇa tvāṃ yātā hatāste kṣaṇamātrataḥ /
etasminnantare paurā vināyakamathābruvan
kimetau rakṣitau devaduṣṭau lokabhayaṃkarau /
anayorupakārastu kṛto'pakṛtaye bhavet
pannagāya payo dattaṃ viṣameva hi jāyate /
muniruvāca /
tānuvāca tato devaḥ pūrvamevānayormayā
abhayaṃ dattamadhunā viparītaṃ kathaṃ bhavet /
ityuktvā'mocayattau sa tato rājā'bravītpunaḥ
aparādhānasaṃkhyātānkṣāntvā tau mocitau ripū /
maraṇe jīvane jantoricchā te kāraṇaṃ matā
ityuktvā mandiraṃ prāptau kāśirājavināyakau /
natvā tau sarvalokāśca svaṃ svaṃ bhavanamāgaman
praśaṃsanto nṛpaṃ nānārūpiṇaṃ ca vināyakam
(२४५८)
iti śrīgaṇeśapurāṇe krīḍākhaṃḍe dūtamocanaṃ nāma paṃcapaṃcāśattamo'dhyāyaḥ
Original text: gaṇeśapurāṇam · Sanskrit Wikisource contributors · Sanskrit Wikisource · CC BY-SA 4.0