Scripture Library

Ganesha Purana · Chapter 2.56.60

2.56.60.1

adhyāya ५६ prāraṃbha :-
muniruvāca /
tau tu raudrapure ramyāṃ narāntakasabhāṃ gatau /
sahasrastambharucirāṃ maṇimuktāvibhūṣitām

2.56.60.2

anekavīrasaṃbādhāṃ nānāścaryavatīṃ śubhām /
śatayojanavistīrṇāṃ tāvadāyāmasaṃyutām

2.56.60.3

nānāmaṇimaye ramye āsane sa narāntakaḥ /
upaviṣṭastatsamaye tasyāmātyau varāsane

2.56.60.4

ubhau gaganasaṃlehimūrdhānau balināṃ varau/
natvā tau vadataḥ śūraśvapalaśca guṇānbahūn

2.56.60.5

vaktavyaṃ dūtavaryeṇa yatsyātsādhvitaracca yat /
anyathā dūtadoṣaḥ syātsvāmikopaśca dāruṇaḥ

2.56.60.6

śrutvā tatsvāminā kāryaṃ vicārya svahitaṃ śubham /
āvāṃ vināyake vighnānkartuṃ yātaḥ purīṃ tu tām

2.56.60.7

atiguptatarau tatra sthitau bālapratīkṣakauḥ /
vighaṇṭo danturaścātha prathamaṃ bālarūpiṇau

2.56.60.8

tābhyāmāliṃgatastau sa bhasma cakre vināyakaḥ /
pataṃgaśca vidhūlaśca vāyurūpadharau tataḥ

2.56.60.9

yātau bālakamutkṣiptuṃ śira ākramya nāśitau /
pāṣāṇarūpī prabalaḥ śatadhā khaṇḍito'suraḥ

2.56.60.2.56.10

kāmakrodhau dvāvasurau rāsabhaṃ rūpamāsthitau /
hantuṃ bālaṃ tu mārge tau cūrṇitau dharaṇītale

2.56.60.11

tataḥ kuṇḍiyāstu varaḥ kauñjaraṃ rupamāsthitaḥ /
mārgamāvṛtya saṃtasthau tatkumbhasya vidāraṇāt

2.56.60.12

nihataḥ kṣaṇamātreṇa kumāreṇa balena saḥ /
dharmadattagṛhaṃ paścātjṛmbhiṇī hantumāgatā

2.56.60.13

nārikelena śirasi hatā mṛtyumavāpa sā /
jvālāsuro vyāghratuṇḍastṛtīyastu vidāraṇaḥ

2.56.60.14

āgatā nāśituṃ bālamādyo jajvālatāṃ purīm /
antyaḥ sāhāyyamakarodvāyurūpatayā'sya ha

2.56.60.15

vidāryāsyaṃ vyāghratuṇḍo'bhakṣayaccākhilānjanān /
trayo'pi nihatāstena bālenānantamāyayā

2.56.60.16

meghanāmā mahādaityo gāṇakaṃ rūpamāsthitaḥ /
nihato mudrikāghātāttadadbhutamivābhavat

2.56.60.17

kūpaśca kandaraścobhau nihatau māyinau balāt /
ambhāsuro'ndhakastuṅgo nāśituṃ bālamāgatāḥ

2.56.60.18

ekenākārituṃ tamo dhārābhirvavṛṣe paraḥ /
aparastuṅgaśikharo nyapatadbālakopari

2.56.60.19

mahāvihaṅgarūpeṇa dūre kṣiptāstrayo'pi ca /
teṣāṃ pratikṛtiṃ kartuṃ bhramarā nāma rākṣasī

2.56.60.2.56.20

āgatā bhakṣituṃ bālaṃ duṣṭāśayavatī śubhā /
taduraḥsthalamākramya prāṇāṃ jagrāha vighnarāṭ

2.56.60.21

tata āvāṃ taḍidrūpamāsthāya bālakaṃ gatau /
vihantu tena vidhṛtau karayorbalaśālinā

2.56.60.22

kṛpāvatā vimuktau ca pṛṣṭvā sarvaṃ cikīrṣitam /
kathayitvodantamakhilamāgatau svāminaṃ prati

2.56.60.23

ekadā nagare tatra sarvairekaḥ samāhṛtaḥ /
bhojanāya ca śuklena daridreṇa vināyakaḥ

2.56.60.24

viśīrṇamodanaṃ bhuktvā saha tailena prāgvibhuḥ /
paścādgato'nantakāyo bhoktuṃ sarvagṛheṣu saḥ

2.56.60.25

sarvatra kāśirājena sahito bubhuje hi saḥ /
kāśirājena mūḍhena na jñātaṃ tadviceṣṭitama

2.56.60.26

svāminnetādṛśī śaktiḥ kvāpi dṛṣṭā na ca śrutā/
idānīṃ yaddhitaṃ te syāttaddhi samyagvidhīyatām

2.56.60.27

jānīvahe na jetā'sya trailokye vidyate pumān /
muniruvāca //
itthaṃ śrutvā tayorvākyaṃ prajajvāla surāntakaḥ /
vamati sma mukhāgniṃ viśvamattuṃ prasāritāt

2.56.60.28

kapiruḍḍānaśīlo'pi na siṃhaṃ bādhate kvacit /
baddhvā tu bhrukuṭīmugrāmuvāca sa narāntakaḥ

2.56.60.29

grāsaśīlaścājagaro na mahīṃ grasate kvacit /
āścaryaṃ mamacitte tu bhavadvākyādupāgatam

2.56.60.2.56.30

khadyoto rājate tāvadyāvaccandro na dṛśyate /
candro'pi rājate tāvadyāvatsūryo na dṛśyate

2.56.60.31

na dṛśyate yadā rāhustāvatsūryo'pi rājate /
na dṛṣṭaḥ kālarūpo'haṃ tāvadbālo mahānayam

2.56.60.32

sakāśirājaṃ taṃ bālaṃ jānīyātāṃ divaṃ gatam /
yatra te nihatā daityā gatāstatra gamiṣyati

2.56.60.33

muniruvāca /
evamuktvā samuttasthau jagarja garjayandiśaḥ /
cakampe pṛthivī sarvā tadgarjanaravākulā

2.56.60.34

tata ājñāpayatsarvānvīrānsajjī bhavantviti /
kāśirājasya nagarīṃ yāmi yuddhāya daṃśitaḥ

2.56.60.35

tasminvadati senetthaṃ sannaddhā samupāgatā /
sarvaśāntikarā ghorā caturaṅgadhvajānvitā

2.56.60.36

sainyena rajasā sarvaṃ vyāptamāsīddigantaram /
ācchādite dinakare na prājñāyata kiṃcana

2.56.60.37

padātayo'pyasaṃkhyeyāḥ sindūrāruṇamastakāḥ /
uḍḍīyoḍḍīya dhāvanto mithyāyuddhaṃ pracakrire

2.56.60.38

muktakeśāḥ khaḍgahastā bhṛśuṇḍīcarmapāṇayaḥ /
pāṣāṇadrumakhaṭvāṅgaśaktipāśakarāḥ pare

2.56.60.39

tato yayau gajānīkaṃ ghaṇṭānādavibhūṣitam /
sindūrāruṇasadgaṇḍaṃ dantāvaraṇarājitam

2.56.60.2.56.40

nānādhātuvicitro nu parvatānāṃ vrajo vrajan /
cītkāreṇa nadaddantairbhindanniva girivrajam

2.56.60.41

ādhoraṇā yadā na syustadā sarve hataṃ bhavet /
dānodakena tu rajaḥ praśāntamabhavattadā

2.56.60.42

aśvārohāstayorjagmurmukuṭāṭopamastakāḥ /
śastrikācarmanistriṃśadhanurbāṇavibhūṣitāḥ

2.56.60.43

bṛṃhitairheṣitairvyoma kurvantaḥ saguṇaṃ bhṛśam /
kaṃkālaiśca tanutrāṇaistriśūlaiśca virājitāḥ

2.56.60.44

gadāmudgarapaṭṭīśamahāparaśupāṇayaḥ /
cakratomarabhaslāsipāśasṛṇikarāḥ pare

2.56.60.45

aśvā alaṃkṛtā nānālaṃkāraiścāmarairapi /
manojavā vāyuvegā vyomaivākrāntumicchavaḥ

2.56.60.46

tataḥ suvarṇarajatamuktāmaṇivibhūṣitam /
suvarṇākṣairdhvajairyuktaṃ nānālaṃkṛtavājibhiḥ

2.56.60.47

nānāyuddhasamūhaiśca dhanurbāṇaśatairyutam /
kārtasvaramahācakraṃ kiṃkiṇījālamaṇḍitam

2.56.60.48

mahārathī mahāmātyau rathamāsthāya niryayau /
kṛṣṇadeho mahākāyo vīrakaṃkaṇaśobhitaḥ

2.56.60.49

lasatkuṇḍalasuśrotro mahāmukuṭamaṇḍitaḥ /
muktāsuvarṇamālāḍhyo mudrikākhaḍgamaṃḍitaḥ

2.56.60.2.56.50

keśarāgarukastūrīkarpūrāṃgavilepanaḥ /
śucirastrāṇi sasmāra na prayuktāni kutracit

2.56.60.51

vīrāveśena sa babhau rogī śophāṃ gato yathā /
nānāvāditranirghoṣairnādayanvidiśo diśaḥ

2.56.60.52

vīrā vināyakaṃ jetuṃ dṛṣṭā garjantyanekaśaḥ /
bṛṃhitairheṣitaiḥ kṣveḍai rathanemisvanairapi

2.56.60.53

ninādaṃ taṃ samākarṇya trastā devā darīṃ yayuḥ /
evaṃ narāntakaḥ kāśīrājasya nagarīṃ yayau

2.56.60.56

(२५११)
iti śrīgaṇeśapurāṇe krīḍākhaṃḍe narāntakanirgamanaṃ nāma ṣaṭpaccāśattamo'dhyāyaḥ

2.56.60.1

adhyāya ५७ prāraṃbha-
ka uvāca /
tasminprayāte daityendre prāggulmeṣu gatā narāḥ /
dhāvamānā nṛpaṃ procurbhuktavantaṃ narāntakaḥ

2.56.60.2

āgato daityarājo'sau caturaṃgabalānvitaḥ /
paurā vāditranirghoṣāñśrutvā cakrurmahāsvanān

2.56.60.3

kolāhalo mahānāsīllokānāṃ nagare bhṛśam /
palāyitā daśa diśo lokāḥ prāṇaparīpsayā

2.56.60.4

rājā'tha bhojanaṃ tyaktvā prottasthau sparśavāniva /
kṛtvā yuddhakṣamaṃ veṣaṃ lokānājñāpayatpurā

2.56.60.5

sajjībhavantu yuddhāya bherīśabdamakārayat /
khaḍgacarmadharo rājā niṣaṃgī cāpavānbalī

2.56.60.6

tanutrāṇī ca kaṃkālī pupūje taṃ vināyakam /
jayapūrve ca taṃ smṛtvā natvā cāśvaṃ samāruhat

2.56.60.7

tṛtīyamānakārāvaṃ śrutvā senācarā yayuḥ /
sannaddhāstvaramāṇāśca pattyaśvasyandanairgajaiḥ

2.56.60.8

atiprahṛṣṭāste yodhāstrailokyagrāsasāhasāḥ /
nagaryāḥ pūrvabhāge sa vedikāyāṃ sthito nṛpaḥ

2.56.60.9

amātyānsarvavīrāṃśca dadau vastradhanāni saḥ /
uvāca samayo'yaṃ vo darśayantu parākramam

2.56.60.2.57.10

vināyakānugrahānno na bhayaṃ vidyate kvacit /
tathāpi balavāndaityo balājjigye vasundharām

2.56.60.11

jayasya niyamo nāsti daivādhīnāśca pūruṣāḥ /
na senā lakṣabhāgena vidyate'to'bravīmyaham

2.56.60.12

kva sāgaraḥ kva kumbhodaṃ kva khadyotaḥ kva vā raviḥ /
tenaiva rakṣitāḥ sāmnā sthitā rājyaśriyā vayam

2.56.60.13

aparādhāḥ subahavo jātā no mastake tataḥ /
kiyanto nihatā daityā vināyakabalena ca

2.56.60.14

tyaktvā sāma prayāto'sau vicāraḥ kriyatāṃ hitaḥ /
muniruvāca/
tatrābravīnmahāmātyo rājānaṃ bhayavihvalam

2.56.60.15

caturbhirbuddhimadbhistvaṃ yāhi daityaṃ narāntakam /
śaraṇaṃ svasvakāryārthe nīcānuśaraṇaṃ śubham

2.56.60.16

bṛhaspatimataṃ rājanbravīmi te śṛṇuṣva tat /
śrutvā tatkuru rājeṃdra tataḥ kṣemaṃ bhaviṣyati

2.56.60.17

bṛhaspatiruvāca/
kanyāpradānasahabhojanavastradānasāmābhidhānanamanapraṇayamāṇaiḥ /
tatkīrtikīrtanatadāptajanānuvādamukhyairupāyanicayairahitānvihaṃsyāt

2.56.60.18

muniruvāca /
sa cedvināyakaṃ yāceddattvā rājyasya rakṣaṇam /
kartavyamiti me bhāti svahitaṃ tadvicintyatām

2.56.60.19

tataḥ sarvajanāḥ sādhu sādhviti prābruvannṛpam /
samyaguktamamātyena vairacchedāya bho nṛpa

2.56.60.2.57.20

vicārayatsu teṣyevaṃ daityāste balavattarāḥ /
rurudhustāṃ purīṃ sainyaiḥ sarve te śalabhā iva

2.56.60.21

madhye gatānnarāndṛṣṭvā dadahustāṃ purīṃ khalāḥ/
prajajvāla mahānagniścaturdikṣu vidikṣu ca

2.56.60.22

dhūmenācchādi tapano na prājñāyata kiṃcana /
kalpānta iva tatrāsīllokānāmatidāruṇaḥ

2.56.60.23

dhriyante te parairye'gnibhayādyānti bahirnarāḥ /
sabālā yoṣitaścāpi liliṃguśca cucambire

2.56.60.24

pativratāstyajuḥ prāṇām̐llajjayā'tipariplutāḥ /
āruhya gopuraṃ kāściddehatyāgaṃ pracakrire

2.56.60.25

aparāstatyajuḥ prāṇāṃ śastraiḥ pāśairviṣairapi /
atiramyā dhṛtā dūtairnītāstā svāminaṃ prati

2.56.60.26

narāntakena bhuktvā tāḥ preṣitā nagaraṃ svayam /
evaṃ taṃ pralayaṃ dṛṣṭvā'mātyānūce nṛpaḥ punaḥ

2.56.60.27

asmatsamakṣaṃ yoṣāścennītā duṣṭardurātmabhiḥ /
tadā'yaśo mahanna syāttasmādyudhyāmahe'suraiḥ

2.56.60.28

evamuktvā svamaśvaṃ sa prerayanyuddhadurmadaḥ /
sajyaṃ kṛtvā dhanuḥ sadyo bāṇavṛṣṭimathākarot

2.56.60.29

ācchādito raśmimālī daityā mohamupāgaman /
dhārādharā yathā dhārā vimuṃcanti tathā dhanuḥ

2.56.60.2.57.30

muṃcati sma śaraiste te nihatā daitya saṃcayāḥ /
kecinmṛtāśca bhagnāśca kecinniścaraṇāḥ kṛtāḥ

2.56.60.31

keṣāṃcidudaraṃ bhagnaṃ pareṣāṃ bāhavo hatāḥ /
keṣāṃcitsphoṭitā netrāḥ keṣāṃciduravo'pi ca

2.56.60.32

amātyāḥ senayā sārddhaṃ kāśīrājaṃ samanvayuḥ /
khaḍgaiḥ paraśvadhaiste tānparavīrānnijaghnire

2.56.60.33

tadāghātairhatāḥ kecitpatitā bhūtale pare /
te'pi daityā mahāśastrairnijaghnustānraṇājire

2.56.60.34

andhakāre mahāraudre senādhūlikṛte pare /
nijaghnureva śastraiste vīrānsvāṃśca parānapi

2.56.60.35

mallayuddhaṃ ca cakruste parasparajigīṣayā /
aśvārūḍhairgajārūḍhai rathārūḍhaiḥ padātibhiḥ

2.56.60.36

padātāśca rathārūḍhā yuyudhuḥ śastrasāyakaiḥ /
evaṃ saṃbhrāntamabhavattadyuddhaṃ tumulaṃ paraiḥ

2.56.60.37

prabhagnā daityasenā sā tadā yātā parāṃgamukhī/
siṃhanādaṃ cakāroccaiḥ kāśirājo jayānvitaḥ

2.56.60.38

harṣātsenāntaraṃ yāto nighnanyuddhe varānvarān /
bhindansenāṃ mahāghorāṃ yuddhāveśī gajo yathā

2.56.60.39

śataṃ sahasraṃ vīrāṇāṃ senāmadhye jaghāna saḥ /
nighnantaṃ taṃ tathā dṛṣṭvā rurudhuḥ parasainikāḥ

2.56.60.2.57.40

rājā'yamiti buddhvā te sarva eva samāyayuḥ /
taccharāṇāṃ mahāvṛṣṭiṃ soḍhvā dadhrurbalādamum

2.56.60.41

amātyayostu putrābhyāṃ saha te daityapuṃgavāḥ /
senācarā mahāśabdaṃ dhṛto rājeti cakrire

2.56.60.42

tataḥ senācarā rājño dhṛtāḥ kecitpalāyitāḥ /
mṛtāḥ kecitkṣatāḥ keciccharaṇaṃ ke'pi tānyayuḥ

2.56.60.43

mahāvane mahokṣeva balavadbhirvṛkairiva /
amātyaputrasahitaṃ ninyurdūtā narāntakama

2.56.60.44

dagdhā ca nagarī sarvā nivāryaiḥ sainikaistu sā /
tato narāntakaḥ svīyāṃ jagāda vīrasattamān

2.56.60.45

yadarthamāgatā vīrāstatkāryaṃ siddhameva naḥ /
na me'sti gaṇanā tasya muniputrasya sāmpratam

2.56.60.46

jite prabhau jitā senā jite durge jitaṃ puram /
kāśirāje jite bālo jita eva na saṃśayaḥ

2.56.60.47

athāneṣyati rājā'yaṃ bālaṃ nigrahato'dhunā /
evamuktvā yayau vādyanirghoṣaiḥ sa tathā purīm

2.56.60.48

kāśirājaṃ puraskṛtya stūyamāno'tha bandibhiḥ /
yacchanvastūni bandibhyo dadau viprebhya eva ca

2.56.60.57

(२५५९)
iti śrīgaṇeśapurāṇe krīḍākhaṃḍe rājanigrahanāma saptapaṃcāśattamo'dhyāyaḥ

2.56.60.1

adhyāya ५८ prāraṃbha –
ka uvāca /
ardhamārgaṃ gato yāvaddharṣeṇāsau narāntakaḥ /
tāvadeva śrutaṃ kāśīrājapatnyā dhṛto nṛpaḥ

2.56.60.2

atyantaṃ sā śuśocātha paurā ye cāvaśeṣitāḥ /
ākrandaḥ sumahānāsīnmatsyānāṃ nirjale yathā

2.56.60.3

ambā sā patitā bhūmau dhṛte bhartari vairibhiḥ /
mūrchitā ca vivarṇā'bhūdrambhā vātahatā yathā

2.56.60.4

sakhībhiḥ sahitā'rodīdrudatī prābravīttadā /
ambovāca /
siṃhakhelo gajānīkahantā yo ripumardanaḥ

2.56.60.5

sṛgālatulyadaityena sa kathaṃ vidhṛto balāt /
kva gataṃ mattamātaṃgasahasrabalaśālinaḥ

2.56.60.6

balaṃ bharturmadīyasya daityakoṭiharasya ha /
kathaṃ ruṣṭo maheśo me kadā drakṣye nijaṃ patim

2.56.60.7

kaṃ devaṃ śaraṇaṃ yāmi yastaṃ śīghraṃ vimocayet /
kaśyapasyāsya bālasya varādyuddhaṃ kṛtaṃ varam

2.56.60.8

taddhi sarvaṃ vṛthā jātaṃ rājñi mūḍhatvamāgatam /
yo bālavacanācchreṣṭhairvirodhaṃ kṛtavānvṛthā

2.56.60.9

ko jayettaṃ mahādaityaṃ bhartṛgrāhaṃ narāntakam /
vinā sarvaiḥ kathaṃ kalpakālaḥ prāpto hatāśayā

2.56.60.2.58.10

ahaṃ ca dharaṇī cāpi kathaṃ vaidhavyamāgatā/
na tādṛśaḥ kvāpi jāto karuṇābdhiḥ śaraṇyadaḥ/

2.56.60.11

muniruvāca /
evaṃ tacchokamākarṇya kaśyapasyātmajo balī/
śabdena mahatā garjanbrahmāṃḍasphoṭakāriṇā

2.56.60.12

pratiśabdena gaganaṃ jagarja ca diśo'pi ca /
cakampe dharaṇī sarvā saparvatavanākarā

2.56.60.13

pakṣiṇaḥ patitāstena mṛtā bhrāntā janāstadā /
tataḥ siddhiṃ samālokya krodhavyākulalocanaḥ

2.56.60.14

kva gatā'si mahāyuddhaprasaṃgaṃ prāha tāmiti /
sā tadāśayamālakṣya cakre nānāvidhāṃ camūm

2.56.60.15

vikarālamukhā vīrāḥ prādurāsansahasraśaḥ /
haladantāḥ sarpajihvā narāḥ parvatamastakāḥ

2.56.60.16

dāritāsyāstu bhūgolamakasmādgrasayiṣṇavaḥ /
āsyānalaṃ vimuṃcaṃtaḥ śatanetrā mahābalāḥ

2.56.60.17

yeṣāṃ nāsārandhragatā na dṛśyante mahāgajāḥ /
sūryācandrāmasau yeṣāṃ śvāsānnipatitau bhuvi

2.56.60.18

jaṭābhiḥ pṛthivī yeṣāṃ sarvā saṃmārjyate bhṛśam /
sahasrayojanahastā dviguṇāśca tadaṃghrayaḥ

2.56.60.19

teṣāṃ tu nāyakaḥ krūro vināyakasamīpataḥ /
āgataḥ paripapraccha kiṃ kāryaṃ vada me prabho

2.56.60.2.58.20

dehi me kṣudhitasyādau bhakṣyaṃ tṛptikaraṃ prabho /
ityuktavantaṃ puruṣamuvāca sa vināyakaḥ

2.56.60.21

bhakṣayasva mahāsenāṃ narāntakasupālitām /
hatvā tu tacchiro mahyamānayasva tvarānvitaḥ

2.56.60.22

tatsainyena na tṛptiśceddāsye bhakṣyāntaraṃ tava /
evamājñāmanuprāpya natvā taṃ kaśyapātmajam

2.56.60.23

mahākṣveḍitaśabdaṃ tu kṛtvā yāto narāntakam /
tasya śveḍitaśabdasya nādṛgrūpeṇa sainikāḥ

2.56.60.24

narāntako'pi bhītāste dudruvuste diśo daśa /
haste dhṛtvā tu tānsarvānmukhamadhye samākṣipat

2.56.60.25

uddudhūla rajo bhaumaṃ na prājñāyata kiṃcana /
andhakāre mahāghore dīpikābhirvyalokayan

2.56.60.26

taṃ dṛṣṭvā puruṣaṃ ghoraṃ kecitprāṇānprajahrire/
tāṃścāpi jīvataḥ sarvāṃstvarayā bhakṣayatyasau

2.56.60.27

narāntakastu dṛṣṭvaivaṃ sarvasainyavināśanam /
atarkayatsvamanasā kṛtāntasyāntako'paraḥ

2.56.60.28

āgataḥ kiṃ mayā kāryaṃ dṛśyate balavānayama /
evaṃ vadandadarśātha senāmarddhāṃ tu bhakṣitām

2.56.60.29

pralayānalavaccāyaṃ pṛtanāṃ harate balāta /
niḥśeṣāmeva kartā'mumagastya iva vāridhim

2.56.60.2.58.30

daityasenācarāḥ sarve mahāśabdānpracakrire /
kecicca bhakṣitāstena cūrṇitāḥ pādaghātataḥ

2.56.60.31

śvāsānilāhatāḥ kecitkecidbhītyaiva mamrire /
parasparopari tadā vīrā nipatitāḥ pare

2.56.60.32

yāhi yāhīhi vastrātuṃ cukruśustaṃ narāntakam /
karāghātena nihatānbhakṣayatyeṣa tatkṣaṇāt

2.56.60.33

asaṃkhyabhakṣaṇādasya na śānto jaṭharānalaḥ /
aśvārohā gajārohāḥ padātā rathasādinaḥ

2.56.60.34

bhakṣitā nihatā vāhā gajāścānekaśo mune /
evaṃ kolāhalaṃ śrutvā sajyaṃ kṛtvā dhanurbalāt

2.56.60.35

dharaṇyāṃ jānunī sthāpya śarānubhayatastathā /
ādāya dhanurākṛṣya śaravṛṣṭiṃ tadā'karot

2.56.60.36

tato'ndhakāramabhavaccharavṛṣṭikṛtaṃ punaḥ /
pakṣiṇaḥ patitā bhūmau rājño bhṛtyā anekaśaḥ

2.56.60.37

sa gīlayati puruṣo bāṇāndaityasamīritān/
asaṃkhyātāḥ śarāstasya romakūpeṣu nirgatāḥ

2.56.60.38

sravanto rudhiraṃ sarve na jānātyaṇu vedanām /
prāduścakre tato'strāṇi pauruṣeṇa narāntakaḥ

2.56.60.39

tānyastrāṇyagilatsarvāṇyaṇḍānyājagarī yathā /
kuṇṭhitāstraḥ kṣīṇaśastro naṣṭasāyakasañcayaḥ

2.56.60.2.58.40

kṣīṇaśaktiḥ pamālāsau daityarājo narāntakaḥ /
sa kālapuruṣastasya pṛṣṭha evālagattadā

2.56.60.41

babhrāma bhūtale daityo'paśyatpṛṣṭhe tu taṃ yadā /
tadā svargaṃ jagāmāśu bhayāttasya narāntakaḥ

2.56.60.42

punaḥ pṛṣṭhe ca taṃ dṛṣṭvā papāta dharaṇītale /
tatrāpi taṃ dadarśātha prāviśaddharaṇītalam

2.56.60.43

sa kālapuruṣaḥ keśe tato dadhre narāntakam /
bilaṃ viśantamuragaṃ garuḍo'tibalaṃ yathā

2.56.60.44

tato narāntakaṃ prāha puruṣaḥ sa balānvitaḥ /
kva gamiṣyasi dṛṣṭaḥ sanmamāgre tvaṃ narāntaka

2.56.60.45

īśvarasya varānmatto vṛthā devarṣipīḍanam /
manuṣyāṇāṃ ca saṃhāramanantānāṃ mahākhala

2.56.60.46

tava saṃharaṇe duṣṭāvatīrṇo'sti vināyakaḥ /
ahaṃkāraṃ ca sakalaṃ tyaktvā taṃ śaraṇaṃ vraja

2.56.60.47

aghāni te vinaśyanti dṛṣṭvā tatpādapaṃkajam /
ityuktvā taṃ balāddaityamānināya narāntakam

2.56.60.48

vināyakasya nikaṭe daityarājaṃ paraṃ tataḥ /
uvācātha praṇamyāsau svāminaṃ taṃ vināyakam

2.56.60.49

bhakṣitaṃ sarvasainyaṃ te ājñāṃ prāpya mahattaram /
atyantaṃ kleśito'nena dhṛtvainaṃ tvāṃ samānayam

2.56.60.2.58.50

mama nidrāsthalaṃ yaccha śramāpanuttaye vibho /
sarveṣāṃ ca sukhāyāsya muktiṃ yaccha vināyaka

2.56.60.51

evaṃ tadvākyamākarṇya taṃ vibhuḥ pratyabhāṣata /
mama vaktrāntargatastvaṃ nidrāṃ prāpnuhi svecchayā

2.56.60.52

ityākarṇya mahāvākyaṃ vināyakamukhodgatam/
tanmukhaṃ praviveśātha tadrūpaṃ samapadyata

2.56.60.53

yathā gandho dharājātastatraiva parilīyate /
tathā vināyakājjātastatraiva layamāptavān

2.56.60.54

ya idaṃ śṛṇuyādbhaktyā mahadākhyānamuttamam /
sarvānkāmānavāpyātha muktiṃ ca labhate dhruvam

2.56.60.58

(२६१३)
iti śrīgaṇeśapurāṇe krīḍākhaṃḍe narāntakanigraho nāmāṣṭapaṃcāśattamo'dhyāyaḥ

2.56.60.1

adhyāya ५९ prāraṃbha –
muniruvāca /
vināyakena bālena kutaḥ sa puruṣaḥ kṛtaḥ /
yena tadbhakṣitaṃ sainyamānītaḥ sa narāṃtakaḥ

2.56.60.2

etanme prakaṭaṃ brūhi saṃśayo'tra mahānmama /
ka uvāca /
yannirguṇaṃ paraṃ brahma tadetatsaguṇaṃ babhau

2.56.60.3

vināyakasvarupeṇa brahmaviṣṇuśivātmakam /
bhūbhāraharaṇārthāya duṣṭānāṃ nidhanāya ca

2.56.60.4

pālanāya svadharmasya bibhrate'nantarūpatām /
sa eva sṛjate viśvaṃ pāti hanti svatejasā

2.56.60.5

apekṣate sa lokānāṃ nimittaṃ niyatiṃ parām /
na cātra saṃśayaḥ kāryo'nekamāyāmaye vibhau

2.56.60.6

tadicchayā sarvamidaṃ jagaddhi parivartate /
idānīṃ tasya māyāṃ te kathayiṣyāmi vistarāt

2.56.60.7

amātyaputrasahito narāṃtakadhṛto nṛpaḥ /
yāvanna pattanaṃ prāpa tāvatkālaṃ pumānasau

2.56.60.8

bhakṣayāmāsa tāṃ senāṃ daityena paripālitām /
vināyakena puruṣo mukhe'sau nihitastadā

2.56.60.9

rājāmātyakumārau ca so'pi te sarva eva tu /
jaṭhare tasya devasya dadṛśuḥ sakalaṃ jagat

2.56.60.2.59.10

saptadvīpavatīṃ pṛthvīṃ parvatadrumasaṃyutām /
saritsāgaravāpībhistaḍāgairmānavaiḥ śritām

2.56.60.11

devagandharvamunibhiḥ siddhayakṣaniśācaraiḥ /
pannagairapsarobhiśca śobhitaṃ svargamaṃḍalam

2.56.60.12

pātālāni ca saptāni bhramanto dadṛśustadā /
evaṃ te jaṭhare tasya koṣṭhe koṣṭhe pṛthakpṛthak

2.56.60.13

dadṛśurbhrāntamanaso brahmāṃḍanicayānbahūn /
khinnāste śaraṇaṃ jagmurdevadevaṃ vināyakam

2.56.60.14

manasā prārthayāmāsustadā devaṃ vināyakam /
bhrāntānāṃ khinnacittānāṃ kṛpāṃ kuru kṛpānidhe

2.56.60.15

tatastānbālarūpeṇa mārgamādarśayadvibhuḥ /
tato romāṃcamārgeṇa bahiryātā yathā purā

2.56.60.16

dadarśa kāśirājaḥ svaṃ nagaraṃ bhadrameva ca /
kaśyapasyātmajaṃ bālaṃ krīḍantaṃ taṃ vināyakam

2.56.60.17

tatprasādādāptabuddhirnunāva parayā mudā /
jñātā te paramā māyā mayā kukṣigatena ca

2.56.60.18

tvameva kartā devānāṃ manuṣyāṇāṃ diśāmapi /
sargāṇāṃ sāgarāṇāṃ ca saritāṃ balisadmanām

2.56.60.19

yataste romakūpeṣu brahmāṇḍānāṃ hi koṭayaḥ /
dṛṣṭvā bhrāntena ca mayā prasādāttava nātha bho

2.56.60.2.59.20

āścaryaṃ bahudhā dṛṣṭaṃ mayā tava ca viśvakti /
ahaṃ yuddhāya saṃprāpto dhvajinī punarāgatā

2.56.60.21

narāntakasya sainyena sā jitā tatkṣaṇādanu /
amātyaputrasahito narāntakamupādravam

2.56.60.22

vidhṛtastena sahasā sainyaṃ jitvā mama kṣaṇāt /
dagdhā ca nagarī sarvā dṛṣṭaḥ sa kālapūruṣaḥ

2.56.60.23

tenāpi bhakṣitā tasya senā nānāvidhā kṣaṇāt /
dhṛtvā narāntakaṃ yātaḥ puruṣaḥ sa tavāntikam

2.56.60.24

sarve tvadudaraṃ yātāstatra dṛṣṭo'si me prabho /
sarvaṃ dṛṣṭaṃ ca tatrāpi jambudvīpaṃ savistaram

2.56.60.25

evaṃ koṣṭhāntare dṛṣṭaṃ bhūtalaṃ ca savistaram /
tato hi khinnāstvāṃ yātā: śaraṇaṃ jagadīśvara

2.56.60.26

tvadājñayā tu romāṃcadāreṇa nirgatā bahiḥ /
punardṛṣṭo'si bālastvaṃ nijaṃ ca bhavanaṃ mahat

2.56.60.27

kimidaṃ kautukaṃ deva māyājālamidaṃ vibho /
kaścāsau puruṣo deva yenābhakṣi mahācamūḥ

2.56.60.28

kenāsau vidhṛto daityo rakṣitaścāpi kena ca /
kenādarśi ca romāṃcadvāraṃ nirgamanāya ca

2.56.60.29

iti me saṃśayaṃ deva nuda bhaktasya yatnataḥ /
ka uvāca /
evaṃ tena kṛtaḥ praśno mastake tasya dhīmataḥ

2.56.60.2.59.30

vināyakaḥ karatalaṃ kṛpayā nidadhāra ha /
divyajñāno'bhavadrājā kāśīrājastu tatkṣaṇāt

2.56.60.31

tuṣṭāva parayā bhaktyā devadevaṃ vināyakam /
rājovāca /
tvameva brahmā viṣṇuśca maheśo bhānureva ca

2.56.60.32

tvameva pṛthivi vāyurantarikṣaṃ diśo drumāḥ /
parvataiḥ sahitāḥ siddhā gandharvā yakṣarākṣasāḥ

2.56.60.33

munayo mānavāścāpi sthāvaraṃ jaṃgamaṃ jagat /
tvameva sarva deveśa sacetanamacetanam

2.56.60.34

janmāntarīyapuṇyena dṛṣṭo'si kaśyapātmaja/
ka uvāca /
evaṃ bruvati rājendre mohayāmāsa tatkṣaṇāt

2.56.60.35

tato rājā pupūjainaṃ vināyakamanāmayam /
tataḥ paurā harṣayutā rājānaṃ draṣṭumāyayuḥ

2.56.60.36

natvā natvā dadustasmai vastrāṇyābharaṇāni ca /
rājā'pi dāpayāmāsa tebhyo vastrāṇyanekaśaḥ

2.56.60.37

visṛjya lokāṃstānsarvāñjananīmabhyagāttataḥ /
tava prasādānmātaste dṛṣṭaṃ pādayugaṃ mayā

2.56.60.38

gṛhīto daityarājena devadevena rakṣitaḥ/
tato harṣayutā mātarliliṃga taṃ cirāgatam

2.56.60.39

amātyau rājapatnīṃ tāṃ natvāhaturubhau tadā/
tava puṇyaprabhāveṇa dṛṣṭaṃ te caraṇāmbujam

2.56.60.2.59.40

vināyakasya māyābhirmohitā mocitāśca ha /
tatastatra yayau rājā bhāryāmambāṃ jagāda ca

2.56.60.41

nivṛteṣu ca lokeṣu harṣagadgagayā girā/ rājovāca /
paramaṃ kaṣṭamāpanno dhṛto daityena tatkṣaṇāt

2.56.60.42

mocito māyayā'nena prāpitau nagaraṃ nijam /
ka uvāca /
śuśubhe nagaraṃ tacca nānāvāditranisvanaiḥ

2.56.60.43

patākābhiranekābhirvividhaiśca mahotsavaiḥ /
pratyānītaiḥ sarvalokairvināyakabalena ca

2.56.60.44

kumārāḥ kanyakāścāpi yoṣitaḥ patayo'pi ca /
janakāśca jananyaśca putrāśca bhrātarastathā

2.56.60.45

liliṃguśca jaharṣuśca dadurdānānyanekaśaḥ /
bubhujurbhojayāmāsurlulokuśca papurjaguḥ

2.56.60.59

iti śrīgaṇeśapurāṇe krīḍākhaṃḍe rājamokṣaṇaṃ nāmaikonaṣaṣṭitamo'dhyāyaḥ

2.56.60.1

(२६५८)
adhyāya ६० prāraṃbha :
ka uvāca /
tato narāntako dṛṣṭvā vināyakaviceṣṭitam /
medhayā tarkayāmāsa dṛṣṭamasyādbhutaṃ mahat

2.56.60.2

kāśīrāje dhṛte tena nirmitaḥ kālapūruṣaḥ /
akhilā vāhinī tena bhakṣitā mama sarvaśaḥ

2.56.60.3

amātyaputrasahito rājā'sāvudaraṃ gataḥ /
avyaṃgī bahirānīto'darśi viśvaṃ nṛpasya ha

2.56.60.4

asmādbhuktiśca muktiśca bhavitā me na saṃśayaḥ /
tasmādenaṃ haniṣyāmi māmayaṃ vā haniṣyati

2.56.60.5

ityevaṃ niścayaṃ kṛtvā provāca sa vināyakam /
daitya uvāca/
aindrajālikavidyeyaṃ darśitā bahudhā tvayā

2.56.60.6

nāhaṃ bibhemi tasyāstu māyāvī ca narāntakaḥ /
yasya niśvasitenāpi nipatanti mahādrayaḥ

2.56.60.7

bhrūkṣepamātreṇa ca me brahmāṇḍaṃ kampate bhṛśam /
yasya hastatalāghātādbhūgolo'pi dvidhā bhavet

2.56.60.8

tena tvaṃ bālarūpaḥ sankathaṃ yuddhaṃ kariṣyasi /
yo vyāghrasaṃmukhaṃ gacchetsa kathaṃ sukhameṣyati

2.56.60.9

ka uvāca /
iti brāhmīṃ samākarṇya narāntakasamīritām /
abravītparamātmā'sau bālarūpī vināyakaḥ

2.56.60.2.60.10

vināyaka uvāca /
kimarthaṃ valgase mūḍha yadā te pṛtanā'khilā /
bhakṣitā kva gatā śaktiryadarthaṃ kathyate muhuḥ

2.56.60.11

śūrāḥ śauryaṃ darśayanti na gāṃ parabalārujām /
vṛścikenālpakāyena mṛgendro hanyate kṣaṇāt

2.56.60.12

alpena hi pradīpena naśyate prabalaṃ tamaḥ /
yasya saṃnihito mṛtyuḥ sannipātātsa līyate

2.56.60.13

alpena mṛṇinā mattamātaṃgī hi niyamyate /
ka uvāca /
iti śrutvā tu vākyāni devaproktāni daityarāṭ

2.56.60.14

cakampe parayā bhītyā jagarja ghanavaddṛḍham

2.56.60.15

bhīṣayanrodayanrāvaiḥ kampayanbhūmimaṇḍalam /
adhāvatparamāveśo hantukāmo vināyakam

2.56.60.16

yathā pataṃgo dīpārciṃ hantuṃ yāti tvarānvitaḥ /
trivakrāṃ bhrukuṭīṃ baddhvā vamannāsyena pāvakam

2.56.60.17

taṃ tathā yāntamālokya kāśirājo nijaṃ dhanuḥ /
sajjīcakāra sahasā karṇamākṛṣya sāyakam

2.56.60.18

uvāca sāmnā daityaṃ taṃ nirlajjaṃ baddhamocitam /
mā jīvaṃ tyaja daityendra jīvanbhadrāṇi paśyasi

2.56.60.19

parāvṛtya prayāhi tvaṃ no cenmṛtyuṃ prayāsyasi /
ka uvāca /
iti tadvākyamākarṇya prāha daityo ruṣā jvalan

2.56.60.2.60.20

narāntaketi me nāma tvādṛśānāṃ hi bhakṣaṇāt /
idānīṃ śaraṇaṃ yāhi yadi jīvitumicchasi

2.56.60.21

punarnṛpo'bravīdvākyaṃ mumūrṣuṃ taṃ narāntakam /
vināśasamaye mūḍha viparītā matirbhavet

2.56.60.22

mitrāṇi śatrutāṃ yānti viparītepyanehasi /
tvayāpyācaritaṃ pāpaṃ varagarvādanekaśaḥ

2.56.60.23

varasyaiva prabhāveṇa na vajaṃ gaṇitaṃ tvayā /
idānīmavatīrṇo'yaṃ tvādṛśānāṃ vadhāya ca

2.56.60.24

kaśyapasyātmajo bhāraṃ hartuṃ bhūmigataṃ dṛḍham /
varaḥ puṇyaṃ ca śithilaṃ jātaṃ te pāpasaṃcayāt

2.56.60.25

bhāratīmevamāśrutya cakampe hṛdi daityarāṭ /
dhāvayitvā nṛpakarājjagṛhe saśaraṃ dhanuḥ

2.56.60.26

balāccikṣepa bhūmau tacchatadhā ca vyaśīryata /
ahananmuṣṭighātena taṃ nṛpaṃ sa narāntakaḥ

2.56.60.27

patitaḥ sa dharāpṛṣṭhe vajrāhata ivācalaḥ /
dṛṣṭravā vināyako'dhāvatsṛṇihasto mahābalaḥ

2.56.60.28

garjayangaganaṃ sarvaṃ diśaśca vidiśaḥ svanaiḥ /
cakampe pṛthivī sarvāṃ diśaḥ prajvalitā iva

2.56.60.29

tejasā paraśostasya sarvadṛṣṭihareṇa ca /
tenāhanaddaityaśiro yathendro girimutkaṭam

2.56.60.2.60.30

tathā hato daityarājo nipapāta mahītale /
mūrchanāṃ mahatīṃ prāpto marmabhinno yathāśmanā

2.56.60.31

udatiṣṭhatkṣaṇāddaityo hastābhyāṃ parvatāvubhau /
pragṛhya ca pracikṣepa vināyakajighāṃsayā

2.56.60.32

śatadhā cūrṇitau tena mudrā paraśughātinā /
māyayā daityarājo'tha nānārūpadharo'bhavat

2.56.60.33

yadyadrūpaṃ cakārāśu tattadrūpaṃ vināyakaḥ /
bhagnadarpaṃ cakārāśu tena tena mahāsuram

2.56.60.34

śastraiḥ śastrāṇi saṃvārya tathā'strairastrasaṃcayam /
tatastu mallayuddhena yuyudhāte parasparam

2.56.60.35

caraṇaṃ caraṇenaiva hastaṃ hastena jaghnatuḥ /
jānubhyāṃ jānunī cobhau puṣpitāviva kiṃśukau

2.56.60.36

vakṣasā caiva vakṣaśca petaturdharaṇītale /
punarutthāya balinau kūrparābhyāṃ nijaghnatuḥ

2.56.60.37

punardaityo mahādevaṃ smṛtvā vṛkṣānavāsṛjat /
pṛṣṭhena pṛṣṭhaṃ dhāvanto lalāṭena lalāṭakam

2.56.60.38

sravantau rudhiraṃ cobhau gulphābhyāṃ gulphameva ca

2.56.60.39

parvatāṃśca savṛkṣāṃśca vināyakajighāṃsayā /
aprāptāneva tānsarvāṃściccheda sa vināyakaḥ

2.56.60.2.60.40

padmapāśāṅakuśāghātaiḥ paraśordṛḍhakarmaṇā /
tasyāṃ nivāritāyāṃ tu daityo'muccattathā parām

2.56.60.41

vṛṣṭimanyāṃ tathā cānyāṃ nirastāṃ vīkṣya cāparām /
kāśirājo yayau dūraṃ mṛtaṃ jñātvā vināyakam

2.56.60.42

vināyako'pi saṃkleśādhṛdi cintāmathākarot /
asaṃkhyātabalo daityo jayopāyo na dṛśyate

2.56.60.43

kadā devāḥ svanilayaṃ prāpsyanti nihatārayaḥ /
narāntako'pi saṃjāto devānāmapyayāntakaḥ

2.56.60.44

evaṃ citte cintayati vāraṃvāraṃ vinātake /
tūṇeṣu patitā bāṇāḥ kāladaṇḍopamā dṛḍhāḥ

2.56.60.45

pināko'ṣṭāpadamayaḥ purastasya papāta ha /
śobhayaṃstejasā svena diśaśca vidiśo'pi ca

2.56.60.46

kārmukaṃ tu sphuratkānti dṛṣṭvā sarvaṃ jaharṣa saḥ /
mene jitaṃ taṃ ca daityaṃ siddhaṃ ca devakāṃkṣitam

2.56.60.47

jagrāha bāṇānkodaṇḍaṃ kṛtvā kṣveḍitamuccakaiḥ /
pinākaṃ tolayāmāsa sajyaṃ cakre dhanustadā

2.56.60.48

pṛthivyā jānunī sthāpya tūṇau cobhayatastathā /
taddhanuḥśabdamākarṇya cakampe bhuvanatrayam

2.56.60.49

savyadakṣiṇahastābhyāmākṛṣya sāyakadvayam /
mumoca daityamālakṣya muṃcannagnikaṇānmuhuḥ

2.56.60.2.60.50

papāta daityabhujayorakasmātsāyakadvayam /
garjatprakāśayadvyoma saṃharajjīvasaṃcayān

2.56.60.51

ulkaiva pāttayāmāsa bhujau vṛkṣāvivāsya tat /
yathendro vajraghātena parvatasyeva sānunī

2.56.60.52

narāntakadvāradeśe mahānako'patatkaraḥ /
aparastatpiturdvāri cūrṇayanyāṇi saṃcayān

2.56.60.53

anyāvāstāṃ karau tasya dadarśa ca vināyakaḥ /
abhyadhāvatpunardaityo vyāditāsya ivāntakaḥ

2.56.60.54

hastābhyāṃ tatra pādābhyāṃ cikṣepa pādapānbahūn /
drumāṇāṃ ca mahāvṛṣṭiṃ prakṣipatsa vināyake

2.56.60.55

andhakāraṃ mahaccāsīnna prājñāyata kiṃcana /
tato'bravīddaityarājaṃ dṛṣṭvā vīryaṃ vināyakaḥ

2.56.60.60

(२७१३)
iti śrīgaṇeśapurāṇe krīḍākhaṇḍe ṣaṣṭitamodhyāyaḥ

Original text: gaṇeśapurāṇam · Sanskrit Wikisource contributors · Sanskrit Wikisource · CC BY-SA 4.0