Scripture Library

Ganesha Purana · Chapter 2.11.15

2.11.15.1

adhyāya ११ prāraṃbha :-
kaśyapa uvāca /
ayaṃ tu madgṛhe ko'pi hayavatīrṇaḥ paraḥ pumān /
anirvācya guṇo hīno guṇaistribhiranāvṛtaḥ

2.11.15.2

etadvirodhaṃ yaḥ kuryāt sa padabhraṃśatāmiyāt/
etasyādbhuta karmāṇi śṛṇu me gadataḥ sura

2.11.15.3

virajā rākṣasī ghorā hantumenaṃ samāgatā /
sā hatā tena bālena patitā hi dviyojanā

2.11.15.4

uddhataścaiva dhundhuśca daityau parama durmadau /
śukarūpadharāvenaṃ nihantuṃ samupāgatau

2.11.15.5

pakṣe dhṛtvā pothitau tau śilāyāṃ gatajīvitau /
nipetaturdharāpṛṣṭhe viśālau sarvadṛggatau

2.11.15.6

tathaiva citragandharvo jale nakratvamāgataḥ /
etasya sparśamātreṇa gato divyaśarīratām

2.11.15.7

hāhāhūhūtumburūṇāṃ satvasaṃśodhanāya saḥ /
jahāra paṃcāyatanaṃ paṃcadhā svayamapyabhūt

2.11.15.8

sarveṣāṃ ca samakṣaṃ vo nihatā paṃca rākṣasāḥ /
evaṃ munivacaḥ śrutvā babhāṇa balavṛtrahā

2.11.15.9

indra uvāca /
na dṛṣṭo'sya guṇotkarṣastāvanmānyo bhavetkatham /
ka uvāca /
tato dideśa vāyuṃ sa nayainaṃ vyomamaṃḍalam

2.11.15.2.11.10

tasyānujñāpadaṃ vāyuryugānta sadṛśo vavau /
āndolayansarvalokaṃ bhrāmayan kudharānbhṛśam

2.11.15.11

akālaḥ pralayaḥ kiṃ nu prārabdho lokanāśanaḥ /
ityevaṃ bhṛśasaṃvignā ṛṣayaśca cakampire

2.11.15.12

baṭuṃ netu samāyāto mahāśaktyā prabhaṃjanaḥ /
na cāsanaṃ tvasya calaṃ roma vā samapadyata //

2.11.15.13

bhagne vāyau tu saṃprāha śuṣmāṇaṃ pākaśāsanaḥ /
dahainaṃ tvaṃ baṭuṃ śīghraṃ draṣṭavyā śaktinaradya te

2.11.15.14

tadājñāṃ śirasā gṛhaya jagāma tamuṣarbudhaḥ /
nirdahanniva trīṃllokānpralayānalasannibhaḥ

2.11.15.15

bhasmīkartuṃ drumānsarvānśoṣayansarvasāgarān /
taṃ dahantaṃ janānsarvāndṛṣṭvā kaśyapanandanaḥ

2.11.15.16

tatkṣaṇādagiladrogī bheṣajaṃ guṭikāmiva /
milite tādṛśe vahnau krodhasaṃraktalocanaḥ

2.11.15.17

sahasralocano lokāṃllocanaiḥ sarvalocanaiḥ /
tāvaddadarśa taṃ tatra sahasrādhikalocanam

2.11.15.18

asaṃkhyaśīrṣamukuṭamanantaśrotrasaṃyutam /
ananta hastacaraṇamanantodāravikramam

2.11.15.19

śaśisūryāgninayanaṃ śikhāvyāptanabhastalam /
saptapātālacaraṇaṃ saptalokaikamastakam

2.11.15.2.11.20

asaṃkhyasūryasaṃkāśamasaṃkhyendra susevitam /
asaṃkhyakeśasaṃyuktaṃ nānābrahmāṃḍaromakam

2.11.15.21

āmūlāgrādyathā vṛkṣe bhavantyaudumbarāṇi vai /
audumbare vā maśakaḥ saṃkhyātītā bhavanti hi

2.11.15.22

tathaivaikaikaromāṃcaṃ saṃkhyātītāṃḍasaṃyutam /
paśyaṃstatraivaikataraṃ bhrāntaḥ śakro viveśa ha

2.11.15.23

paśyati sma sa tanmadhye trailokyaṃ sacarācaram /
araṇyakadalīkośa patre patre yathā phalam

2.11.15.24

asaṃkhyātaṃ jagattatra paśyati sma śacīpatiḥ/
babhrāma bhrāntacitto'sau nālabhannirgamaṃ tataḥ

2.11.15.25

tato nanāma mūrdhnā'sāvedaṃ bhagnamanorathaḥ/
prārthayāmāsa deveśaṃ tadā śakro gajānanam

2.11.15.26

śakra uvāca/
bhūbhāraharaṇārthaṃ yo jātaḥ kaśyapanandanaḥ /
acintyo mahimā yasya kimu varṇyo bhavenmama

2.11.15.27

nirgamaṃ dehi deveśa kukṣeratyantavistarāt /
adṛṣṭapārādvarṣāṇi dvādaśa bhramatā mayā

2.11.15.28

tava kukṣau mayā'darśi bhuvanāni caturdaśa /
sthāne sthāne vibhaktāni pratiromāṃcamekarāṭa

2.11.15.29

samaṣṭivyaṣṭirūpāṇi mahāvistāravanti ca /
dṛṣṭāni tava rūpāṇi susaumyānītarāṇi ca

2.11.15.2.11.30

adbhutānyapyasaṃkhyāni vaktrāṇi nayanāni ca /
dṛṣṭvā durdarśarūpāṇi jagatkṣobhakarāṇi te

2.11.15.31

daityadānavapūrṇāni suramānavavanti ca /
yakṣarakṣaḥpiśācādi caturākaravanti ca

2.11.15.32

vikarāla mahorūpamupasaṃhara viśvakṛt /
gato mohaṃ smṛtirlabdhā prasādānnikhileśvara

2.11.15.33

kāyena manasā buddhyā vācā tvāṃ śaraṇaṃ gataḥ /
prākṛtaṃ darśaya vibho rūpaṃ te bhaktavatsala

2.11.15.34

ka uvāca/
evaṃ yāvatprārthayate svātmānaṃ tāvadeva saḥ /
sabhāmadhyagataṃ taṃ ca dadarśa brahmacāriṇam

2.11.15.35

paśyatāṃ sarvalokānāṃ sāṣṭāṃgaṃ praṇanāma tam/
ativismitacitto'sau lajjāharṣasamanvitaḥ

2.11.15.36

śṛṇvastu sarvadeveṣu nunāva brahmacāriṇam /
jātaṃ munigṛhe śāntaṃ krīḍāmānuṣarūpiṇam

2.11.15.37

śakra uvāca /
jāne na tvā'nantaśaktiṃ pareśaṃ, viśvātmānaṃ viśvabījaṃ guṇeśam /
viśvābhāsaṃ viśvavandyaṃ trisatyaṃ, tredhābhūtaṃ janmarakṣārtihetum

2.11.15.38

ekaṃ nityaṃ saccidānandanarūpaṃ, sarvādhyakṣaṃ kāraṇātītamīśam /
ceṣṭāhetuṃ sthāvare jaṃgame ca / vāṃchāpūraṃ sarvagaṃ tvā'bhivande

2.11.15.39

sarveśānaṃ sarvavidyānidhānaṃ, sarvātmānaṃ sarvabodhāvabhāsam /
sarvātītaṃ vāṅmanogocaraṃ tvāṃ, sarvāvāsaṃ sarvavijñānamīḍe

2.11.15.2.11.40

ka uvāca /
evaṃ stutvā ca natvā ca saṃpūjya svāṃkuśaṃ dadau /
kalpavṛkṣaṃ ca dāsyau dve vināyaka iti sphuṭam

2.11.15.41

cakāra nāma śakro'tha smaraṇātsarva siddhidam /
jayaśabdairnamaḥśabdairvādyaśabdairanekadhā

2.11.15.42

gandharvagītaninadairapsaronṛtyaniḥsvanaiḥ /
vyāptamāsītpuṣpavarṣaṃstadā vyoma dharātalam

2.11.15.43

pratikūlavahā nadya āsanpūrvavahāḥ śubhāḥ /
prasannamāsīddikcakraṃ vavurvātāḥ sukhāvahāḥ

2.11.15.44

pradakṣiṇārciṣaḥ śāntā āsansarvatra vahnayaḥ /
tataḥ prasannaḥ śakrāya dadāvabhayamekarāṭ

2.11.15.45

bhavitā na bhayaṃ kvāpi tava śakra raṇājire /
paṭhasva stotrametattvaṃ trisandhyaṃ bhaktitatparaḥ

2.11.15.46

anyo'pi yaḥ paṭhedbhaktyā ślokatrayamidaṃ naraḥ /
sa sarvānāpnuyāt kāmān sarvatra vijayī bhavet

2.11.15.47

tataḥ śakro namaskṛtya varaṃ prāpya śubhāvaham /
tataḥ sarve namaskṛtya svaṃ svaṃ sthānaṃ yayurmudā

2.11.15.11

(४३३)
iti śrīgaṇeśapurāṇe krīḍākhaṃḍe bālacarite ekādaśo'dhyāyaḥ

2.11.15.1

adhyāya १२ prāraṃbha –
ka uvāca /
tatastu saptame varṣe pravṛtte'sau vināyakaḥ /
snātvā nityavidhiṃ kṛtvā mukuṭabhrājimastakaḥ

2.11.15.2

āyudhāni ca catvāri siṃhārūḍho dadhāra saḥ /
aṃkuśaṃ paraśuṃ padmaṃ pāśaṃ sarvabhayāpaham

2.11.15.3

daṃḍājine kuṃḍale ca kāṃcane ratnasaṃyute /
bibhratkamaṃḍaluṃ darbhānkauśeyaṃ pītamuttamam

2.11.15.4

kastūrītilakaṃ candraṃ lalāṭe kṣīṇatejasam /
muktāphalamayīṃ mālāṃ kaṃṭhe nābhau phaṇīśvaram

2.11.15.5

rodasī kampayannuccairjagarjāsau svalīlayā /
meghasvana iti bhrāntyā cātakā vyādadurmukham

2.11.15.6

utchalantyo mahānadyaḥ siṣicurvyomamaṃḍalam /
tadānanandaturubhāvaditiḥ kaśyapo'pi ca

2.11.15.7

dhanyā vayaṃ pūrvajā na ityātmānaṃ praśaṃsatuḥ/
etasminsamaye kāśīrājo'pyāśramamabhyagāt

2.11.15.8

parasparāliṃganena mumuduste'khilāstadā /
nyaviśantāsane sarve namaskṛtya parasparam

2.11.15.9

svādvannaṃ bhojayāmāsa munistaṃ ṣaḍrasairnṛpam /
viśrāntaṃ paripapraccha kimāgamanakāraṇam

2.11.15.2.12.10

śrīmatāṃ darśanaṃ no'dya jātaṃ puṇyavaśānnṛpa /
purohitasya me na tvaṃ vṛttāntaṃ kiṃ gṛhītavān

2.11.15.11

ka uvāca /
evaṃ munivacaḥ śrutvā jagāda nṛpasattamaḥ /
kṣamāparādhaṃ me brahmanrājyākulita cetasaḥ

2.11.15.12

putrasya me vivāho'sti tvāmākārayituṃ prabho /
āgato'haṃ mune jātaḥ kṛtārthastava darśanāt

2.11.15.13

cala śīghraṃ vivāhaṃ tvaṃ saṃpādya punareva hi /
na ślāghyo lokavaryeṣu vinā caivāgamaṃ tava

2.11.15.14

ahameva samāyāto'tastvāṃ netuṃ mahāmune /
muniruvāca /
nāhameṣye nṛpaśreṣṭha cāturmāsyarato'dhunā

2.11.15.15

putraṃ naya samarthaṃ me yadīcchasi janādhipa /
rājovāca /
putramājñāpaya mune gamiṣyāvo javānvitau

2.11.15.16

evaṃ nṛpavacaḥ śrutvā muniḥ putramathābravīt /
vaconurodhādrājño'sya preṣaye tvām vināyaka

2.11.15.17

vidyamāne tu mahati duḥkhe virahaje tava /
tāmājñāṃ śirasā vandya caraṇāvubhayorapi

2.11.15.18

mātāpitrorbahiragādrājñā cāropito rathe/
so'pi natvā tayoḥ pādau svayamāruruhe ratham

2.11.15.19

ājagāmāditistaṃ ca prāvadannṛpasattamam /
ayaṃ me bālako rājan rakṣaṇīyo nirantaram

2.11.15.2.12.20

utpāto jāyate tatra yatra me bālako bhavet /
ato'yaṃ yatnato rakṣyaḥ pakṣmaṇīva kanīnikām

2.11.15.21

yathā nayasi putraṃ me tathā'tra tvaṃ samānaya /
omityuktvā'ditiṃ rājā praṇipatya visṛjya tām

2.11.15.22

saha tena yayau śīghraṃ rathenānilaraṃhasā /
gacchatā rathamārgeṇa rājñā prāptā mahāṭavī

2.11.15.23

narāntaka pitṛvyasya sthānaṃ taccātisundaram /
raudraketorbalī bhrātā dhūmrākṣo nāma nāmataḥ

2.11.15.24

daśavarṣasahasraṃ sa tapastepe sudāruṇam /
sahasrakiraṇaṃ nityaṃ nityamārādhayanmudā

2.11.15.25

prārthayansarvasaṃhārakaramāyudhamuttamam /
trayāṇāṃ bhuvanānāṃ sa icchanvaśyatvamātmanaḥ

2.11.15.26

vṛkṣaskandhālambipādo'dhomukho dhūmamāpiban /
evaṃ bahugate kāle'moghaṃ śastramupasthitam

2.11.15.27

preṣitaṃ bhānunā tasmai rākṣasāya tapasyate /
vyomavyāpī yasya tejo dadarśa sa vināyakaḥ

2.11.15.28

śīghramuḍḍīya jagrāha garutmānīva pannagam /
tadā vismayamāpede kāśirājo mahāmanāḥ

2.11.15.29

tarkayāmāsa manasi lābhe hānau ca jīvane /
nāsti daivātirekeṇa nimittaṃ bhuvanatraye

2.11.15.2.12.30

mama naivābhavatprāptiḥ sahasā tasya tasya yā /
jñātuṃ tadastrasāmarthyaṃ tolayitvā'kṣipacca saḥ

2.11.15.31

urdhvaṃ gataṃ tadaivāśu ravaṃ kṛtvā bhayānakam /
dhūmrākṣe patitaṃ tattu sa tadaiva dvidhā'bhavat

2.11.15.32

gaṃḍaśailā drumāstābhyāṃ khaṃḍābhyāṃ cūrṇitā bhraśam /
dhanuḥ paṃcaśataṃ pṛthvī padadbhyāṃ vyāpitā tadā

2.11.15.33

tatastasya sutau khyātau jaghano manureva ca /
śuśrūṣāyāṃ ratau tasya pitaraṃ vīkṣya tādṛśam

2.11.15.34

krodhāviṣṭau dadṛśatustaṃ vināyakamantike /
dudruvatuḥ prasāryaivaṃ vaktraṃ kālāntakopamam

2.11.15.35

baṭumānīya pitaraṃ kathaṃ ghātitavānasi /
ityūcatuḥ kāśirājaṃ roṣāviṣṭau niśācarau

2.11.15.36

rakṣito'si purā pitrā mama pūrvaṃ narāntakāt /
taṃ mārayitvā yatnena kathaṃ jīvasi re nṛpa

2.11.15.37

ka uvāca /
ityākarṇya nṛpo vākyaṃ cakampe bhṛśavihvalaḥ /
tarkayāmāsa manasi kathamānītavānaham

2.11.15.38

nandanaṃ kaśyapasyainamapasmāramiva sthitam /
kruddho narāntakaścenme balādrājyaṃ grahīṣyati

2.11.15.39

tadā me rakṣitā kaḥ syāttataḥ śapathamārabhat /
nṛpa uvāca /
etadarthaṃ mayā'nīto naivāyamarbhakaḥ kvacit

2.11.15.2.12.40

brāhmaṇeśvarayoratra śapatho me niśācarau /
purohitasya putro'yaṃ vivāhārthaṃ samāhrataḥ

2.11.15.41

na vighnaṃ kurutaṃ tatra nīyatāṃ bālako hayayam /
ityasya vacantāte sa muniputro jagāda tam

2.11.15.42

kathaṃ baddhvā śatruhaste śiśuṃ māṃ tvaṃ prayacchasi /
aditiṃ kaśyapaṃ vāpi vadiṣyasi kimuttaram

2.11.15.43

kruddhaścetkaśyapastvāṃ hi kuryād bhasma na saṃśayaḥ /
evaṃ vadati tasmiṃstu bālake muninandane

2.11.15.44

bhakṣituṃ taṃ samāyātau biḍālo mūṣakaṃ yathā /
prasārya vadanaṃ bālo ghoraṃ śabdamathākarot

2.11.15.45

cakampe ca tribhuvanaṃ tau ca niśvāsayogataḥ /
saṃprāptau meghapaṭalaṃ vātyayaiva yathā tṛṇama

2.11.15.46

muhurtadvitaye jāte vyastau dvau tau nipetatuḥ/
narāntakasya nagare jaghano manureva ca

2.11.15.47

giriśīrṣe gaṃḍaśailo mahāvāteritau yathā/
patadbhyāṃ taccharīrābhyāṃ cūṇitāni gṛhāṇi ca

2.11.15.48

mukhahasta ravā āsan hāhākāro mahānabhūt /
kimidaṃ kimidaṃ dūtā dhāvamānā yayustadā

2.11.15.49

mṛtau dhūmrākṣatanayau śrutvā samyag vyalokayan /
sacetanau ca tau dṛṣṭvā sāvadhānāvakurvata

2.11.15.2.12.50

dūtāṃstāṃ vūcatuḥ sarvaṃ vṛttāntamanupūrvaśaḥ /
vadhaṃ pituḥ kāśyapeyāttasya śvāsānnipātanam

2.11.15.51

sa gacchati syandanena kāśīrājena saṃyutaḥ /
evaṃ dūtā niśamyainaṃ narāntakamathābruvan

2.11.15.52

pitṛvyaṃ nihataṃ śrutvā sāparādhaṃ narāntakaḥ /
ṛṣiputraṃ tathā yāntaṃ kāśīrājena saṃyutam

2.11.15.53

krodhenāraktanayanaḥ puraḥ paśyanniśācarān /
ajñāpayāttamānetuṃ sahasrapramitāṃstadā

2.11.15.54

dhṛtvā'neyo muneḥ putro yuddhakṛccetsa hanyatām /
kāśīrājaratho vāpi śīghraṃ gacchantu rākṣasāḥ

2.11.15.55

ājñāmātreṇa te jagmustvarayā vātaraṃhasaḥ/
kāśyapeyaṃ ca nṛpatiṃ dadṛśuste ca tau ca tān

2.11.15.56

tato vināyakaścakre bhīmaśabdaṃ bhayāvaham /
tato niśācarāḥ petustyaktā prāṇāṃstu kecana

2.11.15.57

kecitpalāyitāḥ kecid bhagnapādāḥ prapedire /
keṣāṃccinmastakā bhinnāḥ kecicchīrṇodarāḥ śaraiḥ

2.11.15.58

bhagnāsyā bhagnanetrāśca bhagnorubāhavaḥ pare /
prapalāyya gatā ye tu āgatāste narāntakam

2.11.15.59

udanta sarvamācakhyurvināyakakṛtaṃ tadā

2.11.15.12

(४९२)
iti śrīgaṇeśapurāṇe krīḍākhaṃḍe niśācaravadho nāma dvādaśo'dhyāyaḥ

2.11.15.1

adhyāya १३ prāraṃbha –
dūtā ūcuḥ /
vināyakaṃ rathasthaṃtamājñāṃ prāpya gatā vayam /
sarve rave tadā dṛṣṭaḥ kṛtāntasadṛśastu saḥ

2.11.15.2

sarve niśācarāḥ svāmin mṛtāstadbhītito'nagha /
vayaṃ tava prasādena jīvantastvāṃ samāgatāḥ

2.11.15.3

īśvarīya kṛpāyogāt siṃhavṛndād gajā iva /
trailokye tu pumānnāsti yo yudhyetsaha tena vai

2.11.15.4

ka uvāca /
itthaṃ niśamya tadvākyaṃ jagade sa narāntakaḥ /
kiṃ vā vadatha bāliśyāt kva bālaḥ kva narāntakaḥ

2.11.15.5

kiṃ kartavyaṃ pataṃgena pralayānala sannidhau /
merugiriḥ patetkiṃ vā khanatā mūṣakena ca

2.11.15.6

tataḥścājñāpayaddaityān kāśirājapurīṃ prati /
luṃṭhanaṃ yatra kartavyaṃ yena vyagro bhavennṛpaḥ

2.11.15.7

tasmin vyagre so'pi bhavet kaśyapasya suto'pi ca /
no cedubhau nihantavyau sarvaiḥ sarvaprayatnataḥ

2.11.15.8

tato dadau mahārhāṇi tebhyo ratnānyanekaśaḥ /
vastrāṇi ca viśiṣṭāni śastrāṇi vividhāni ca

2.11.15.9

te taṃ tadā namaskṛtya yayuḥ kāśīśapattanam /
parasparaṃ samūcuste dikcakraṃ vyāpya senayā

2.11.15.2.13.10

tatrayo'bhūnmahāsenā nīrevaṃ so'diśattadā /
yasya dṛṣṭigato daityāḥ sa tu tena nihanyatām

2.11.15.11

anyathā mama daṃḍsya tasyāhaṃ prāṇanāśakṛt /
evaṃ tena samādiṣṭaḥ daityā jagmurdiśo daśa

2.11.15.12

vināyakastena rājñā rathasthena gataḥ purīm /
nānādhvaja patākābhiścitritāṃ raṃgamālayā

2.11.15.13

vādyairduṃdubhinirghoṣaiḥ pūjādravyairanekadhā /
amātyā nāgarāścaiva pratijagmurvināyakam

2.11.15.14

upacāraiḥ ṣoḍaśabhirbhaktyā sarvepyapūjayan /
rājānaṃ ca tato jagmurnagarīmantarā'khilaḥ

2.11.15.15

tasminpraviṣṭe prāsādānruruhuryoṣito'khilāḥ /
kāściddraṣṭuṃ bahiryātā vyastālaṃkaraṇāmbarāḥ

2.11.15.16

anādṛtapitṛbhrātu bhartṛmātṛ suhṛjjanāḥ /
tyaktvā bhojanapātraṃ ca bhuktavanta patiṃ ca kāḥ

2.11.15.17

ekā niruddhā sarvaiḥ sā dhyātvā devaṃ vināyakam /
bhaktyā nimīlya nayane jahau prāṇāṃstadadbhutam

2.11.15.18

lājavarṣeḥ puṣpavarṣairvavarṣustaṃ kumārikāḥ /
vimānasthā devagaṇā dadṛśustaṃ mahotsavam

2.11.15.19

brāhmaṇāḥ paramātmānaṃ paśyanti sma vināyakam /
kṣatriyāstaṃ mahāvīraṃ paśyanti sma raṇotsukam

2.11.15.2.13.20

vaiśyāstaṃ dadṛśuḥ sarve rudraṃ saṃhārakārakam /
śūdrāstaṃ harirūpeṇa nṛparūpeṇa cālukana

2.11.15.21

yasya yasya yathā bhāvastādṛśaṃso'bhyavīkṣata /
yathā rakte sitepīte sphaṭikastādṛśākṛtiḥ

2.11.15.22

eka eva pumānyadvat pitā bhrātā ca śālakaḥ /
tato vināyako'paśyat puramadhye mahāsurau

2.11.15.23

vighaṭaṃ danturaṃ rantuṃ samāhvayata sādaram /
tau tyau duṣṭamanasau bālakaiḥ samupāgatau

2.11.15.24

āliṃgituṃ kṛtodyogau tena jñātau durāśayau /
āliṃgya cūrṇayāmāsa puṣpaṃ hastagataṃ yathā

2.11.15.25

tyaktau bhūmigatau tau tu rejaturdaśayojanau/
kāśirājaśca lokāśca dṛṣṭvā'ścaryaṃ tu menire

2.11.15.26

mumacuḥ puṣpavarṣāṇi devāstasminnabhogatāḥ /
sādhu sādhviti śabdaiśca jayaśabdaiśca kecana

2.11.15.27

munayaścaiva devāśca tuṣṭuvustaṃ vināyakam /
māyāmānuṣarūpeṇa carantaṃ bālalīlayā

2.11.15.28

śakrādīnāmajeyau yau tāvanena hi cūrṇitau /
tatho vīthīratikramya ratho yāto'grato'grataḥ

2.11.15.29

tato'nyāvasurau dṛṣṭau hantumenaṃ samīyatuḥ /
pataṃga vidyutau(vidhulau) nāmnā vātyārūpau mahābalau

2.11.15.2.13.30

tato vyākulito loko rajasācchādito'khilaḥ /
prāsādā vṛkṣasaṃkhyāśca patitā vasudhātale

2.11.15.31

prāvāranicayā bhānti gagane pakṣisannibhāḥ /
keṣāṃccinmastakāt peturuṣṇivāṇi diśodaśa

2.11.15.32

kolāhalo mahānāsīnna prājñāyata kiṃcana /
ratho'pi gaganaṃ gantumudyatastambhito'munā

2.11.15.33

niḥsāra manujāḥ petu sadyo jātā ivātranīm /
tato'tibalinau jñātvā dadhāra śikhayorubhau

2.11.15.34

ekena muṣṭinā devo bhrāmayitvā balācciram /
tatyāja sa dharāpṛṣṭhe vyasūtau dadṛśe janaḥ

2.11.15.35

tarkayāmāsa devo'yaṃ kaśyapasya suto balī/
yato'nena hatāvetāvasurau yojanāyatau

2.11.15.36

asminvayasi kasyāpi nedṛśaṃ vīkṣyate balam /
etāvad duṣṭasāmarthyaṃ kāśirājo'pyanandata

2.11.15.37

avaplutya rathāttasmāttaṃ nanāma vināyakam/
uvāca ca mahāyoginbālasyāpi na te kṛtiḥ

2.11.15.38

brahmādijñānaviṣayā kutaḥ syāccarmacakṣuṣaḥ /
jagadutpādako'nekarūpo'sya vana hetave

2.11.15.39

na saṃkhyā vartate svāminnavatārāṇāṃ ca te vibho

2.11.15.2.13.40

tato'grato ratho yātastvarayā nṛpatergṛham

2.11.15.41

tato dadarśa bālo'sau daityaṃ pāṣāṇarūpiṇam /
tato'hanat paraśunā śatadhā so'bhavattadā

2.11.15.42

tasmādviniḥsṛto bhīmo daṃṣṭrādaśanabhāsuraḥ /
śmaśrulo dīrghakāyaśca puruṣaḥ piṃgalo mahān

2.11.15.43

tataste bālakāḥ sarve lokāścānye'pi dudruvuḥ /
taṃ cāpi nyahananmuṣṭyā sa cāpi nyapatadbhuvi

2.11.15.44

asaṃmata janā bālaṃ bhagavantaṃ dhṛtākṛtim /
tato rājā haṣṭamanā rathāduttīrya bālakam

2.11.15.45

antaḥpraveśayāmāsa svayamādāya satvaram /
ratnavarṇamaye svīya āsane copaveśya tam

2.11.15.46

upacāraiḥ ṣoḍaśabhiḥ prapūjya ca yathāvidhi /
mahārhavastrābharaṇairdivyaiścaiva sugandhibhiḥ

2.11.15.47

paramāhlādasaṃyukta stuṣṭāva ca nanāma ca /
annaṃ ca ṣaḍrasaṃ nānā pakvānnaṃ vyaṃjanānvitam

2.11.15.48

suhṛdbhirbhojayāmāsa paramānnamanekadhā /
tato nānāphalānyāśu dadau tebhyo narādhipaḥ

2.11.15.49

tato'ṣṭāṃgaṃ ca tāmbūlaṃ ratnakāṃcanasaṃyutam/
tataḥ svayaṃ bubhojāśu śiśubhiḥ parivāritaḥ

2.11.15.2.13.50

tataḥ prasvāpayāmāsa kṛtasandhyāvidhiṃ ca tam /
paryaṃke rucire dīpavitānapariśobhite

2.11.15.51

svayaṃ tadājñayā rājā suṣvāpa priyayā saha /
atyāptāṃścaturaḥ sthāpya jāgarāya tadantike

2.11.15.13

(५४३)
iti śrīmadādi śrīmanmahāgāṇeśapurāṇe krīḍākhaṃḍe bālacaritaṃ nāma trayodaśo'dhyāyaḥ

2.11.15.1

adhyāya १४ prāraṃbha :-
ka uvāca /
tataḥ prabhāta utthāya śaucaṃ kṛtvā yathāvidhi /
cakāra majjanaṃ so'tha sandhyāṃ cakre yathāvidhi

2.11.15.2

homaṃ cakāra samidhaṃ sthāpya kṛṣṇājinaṃ śubham /
nidhāya daṃḍam cikrīḍa bālakaḥ sa vināyakaḥ

2.11.15.3

niśamya kīrtiṃ tatratyo brāhmaṇo vedaśāstravit /
dharmadatta iti khyāto muniputradidṛkṣayā

2.11.15.4

āgato nṛpavaryasya kāśirājasya veśma saḥ /
rājñā saṃmānitaḥ so'tha prapaccha nṛpasattamam

2.11.15.5

kvāsau mahābalaḥ putra kaśyapasya vadasva me /
tato lokā jagurayaṃ krīḍate bālakaiḥ saha

2.11.15.6

tata utthāya vipro'sau pāṇau dhṛtvā'vadacca tam /
mama mitra sutastvaṃ hi śrutā kīrtirmayā tava

2.11.15.7

atastvāṃ svagṛhe netumāgato'haṃ na saṃśayaḥ /
punīhi pādarajasā sarvaṃ naḥ saphalīkurū

2.11.15.8

parabrahmasvarūpo'si paramātmā parātparaḥ /
bhūbhāraharaṇārthāya jāto'si kaśyapālaye

2.11.15.9

krīḍāmānuṣarūpo'si jāne tvāṃ tatvato'rbhaka /
tato vināyakaḥ prāha kimarthaṃ tvamihāgataḥ

2.11.15.2.14.10

ājñāmātreṇa te tāta kathaṃ nāyāmi te'ntikam /
ityuktvā tvarayā yāyāddharmadattapuraḥsaraḥ

2.11.15.11

dhūlimuddhūla yadbhistairbālakairanugairbalī/
mārge tu gacchatastasya narāntaka samīritau

2.11.15.12

kāmasaṃjñaśca krodhaśca dvāvetau rākṣasādhamau /
parasparaṃ yudhyamānau hantumantikamāgatau

2.11.15.13

yudhyamānau nipatitau bālake duṣṭamānasau /
khararūpau yathā vahniṃ pataṃgāviva durmadau

2.11.15.14

tataste bālakāḥ sarve dudruvuste diśodaśa /
tato vināyako dhṛtvā tayoḥ pādau balena saḥ

2.11.15.15

bhrāmayāmāsa bahudhā pothayāmāsa bhūtale /
tatastau patitau bhūmau vyasū lokā vyalokayan

2.11.15.16

samakampat tribhuvanaṃ pataddeharavāttadā /
lokavārtāsu viśvāsaṃ dharmadatto'nvapadyata

2.11.15.17

dṛṣṭvā tasya mahatkarma pratyakṣeṇa mahāmuniḥ /
tato yayau dharmadattastena sākaṃ puraḥsaraḥ

2.11.15.18

dadarśa kuṃjaraṃ mattaṃ gūḍharūpaṃ mahābalam /
itastato vidravantaṃ janaṃ hantuṃ samudyatam

2.11.15.19

itastato mahāvīrāḥ palāyanaparā yayuḥ /
kolāhalo mahānāsījjanānāṃ tatra dhāvatām

2.11.15.2.14.20

rajasā'vyāpi sakalaṃ nīhāreṇeva parvatāḥ /
gajo yāto rājagajānmattān hantuṃ mahābalaḥ

2.11.15.21

gajayuddhaṃ mahāghoraṃ prāsādasthā vyalokayan /
babhajjuraśvaśālāṃ te dṛṣṭvā baddhān hayānapi

2.11.15.22

udbaṃdhanā hayā yātā gajāśca kakubho daśa /
dharmadatto gṛhītvā taṃ gṛhāntargantumudyataḥ

2.11.15.23

āsphālya tatkaraṃ bālo ruroha kariṇaṃ balāt /
bibheda gaṃḍaṃ sṛṇinā vāraṃvāraṃ vināyakaḥ

2.11.15.24

asṛkapravāha parito nipapāta mahītale /
sa gajo bṛṃhitaṃ kṛtvā sarvalokabhayāvaham

2.11.15.25

patatā tena bhagnāni vistīrṇenāyatena ca /
saṃkhyātītānyagārāṇi sarvopaskaravanti ca

2.11.15.26

cakampe pṛthivī sarvā saparvata vanākarā /
tato'ndhakāre vigate tatreyurnāgarājanāḥ

2.11.15.27

bhītabhītā mahāraudre mṛte tasmin nirīkṣya tam /
bālaṃ tu balino gatvā tasmāduttārayanbalāt

2.11.15.28

dharmadattaḥ punaścainaṃ kaṭāvevābhyadhārayat /
gṛhamadhye nināyāśu punarutpāta śaṃkayā

2.11.15.29

nivṛttesvanimitte sa dvijātibhyo dadau dhanam /
pūjayāmāsa caivainamupacāraiḥ pṛthakpṛthak

2.11.15.2.14.30

vastrālaṃkārakusumairnānā naivedya saṃcayaiḥ /
bhojayāmāsa vidhivat siddhibuddhi ubhe dadau

2.11.15.31

dakṣiṇārthaṃ dharmadatto nanāma daṃḍavatkṣitau /
uvāca ca prasannātmā harṣagadgadayā girā

2.11.15.32

mama bhāgyaṃ tu phalitaṃ yaddṛṣṭaṃ caraṇāmbujam /
jagadīśo jagatkartā jagatsākṣījagadguru:

2.11.15.33

mama vākyādihāyāta uddhartuṃ mama pūrvajān /
evaṃ bruvanneva muniḥ svāsane sanniveśitaḥ

2.11.15.34

vināyakena devena pūjito bahubhaktitaḥ /
tato'tiśuśubhe bālaḥ siddhibuddhiyuto bhṛśam

2.11.15.35

gaṃgāgauriyuto yadvacchūlapāṇistrilocanaḥ /
etasminnantare tatra jṛmbhā nāmnyāgatā śubhā

2.11.15.36

pītāmbaradharā cārūkaṃkaṇā cārubhūṣaṇā/
atiduṣṭamanāḥ sā tu patnī dhūmrākṣarakṣasaḥ

2.11.15.37

sovāca madhurāṃ vācaṃ nidhānamidamuttamam /
ityariṣṭāni jāyante tāni naśyanta yatnataḥ

2.11.15.38

kathaṃcārū bhavedbhogo mātāpitroramuṣya vai /
evamuktvā striyaḥ sarvā uvāca ca vināyakam

2.11.15.39

mahadbhāgyaṃ mama vibho yajjātaṃ tava darśanam /
pariśrānto'si deveśa nānāduṣṭavināśanāt

2.11.15.2.14.40

abhyaṃgaṃ kuru tailena sugaṃdhena mahāmate /
aṃgaṃ te mardayiṣyāmi tailamudvartanaṃ tathā

2.11.15.41

omityukte tatastena viṣahastā samādadhe /
tailena caraṇau tasya viṣotkarṣaṃ vidhāyinā

2.11.15.42

mamarda jṛmbhatī jṛmbhā lokāstāṃ sādhu menire /
sā siṣeve bhāvaduṣṭā śubhabhāvā patiṃ yathā

2.11.15.43

tatastasya śarīrasya dāha evābhavanmahān /
tato jñānena buddhvā tāṃ duṣṭabhāvāṃ niśācarīm

2.11.15.44

nārikela phalenāśu mastake tāṃ jaghāna saḥ /
tataḥ sā patitā bhūmau nijarūpaṃ samāsthitā

2.11.15.45

asṛk pravāha madhye sā vistīrṇā yojanadvayam /
dharmadattaśca lokāśca tadāścaryayutā babhuḥ /

2.11.15.46

pūjayāmāsa vidhivadbhojayāmāsa taṃ punaḥ /
pakvānnaṃ vividhaṃ svādurasaiḥ ṣaḍrabhiḥ samanvitam

2.11.15.47

asminnavasare devāḥ puṣpavarṣaṃ pracakrire /
nīrājanaṃ lājavarṣamaṃganāḥ pūjanāni ca

2.11.15.48

tataḥ sa kāśirājastamākārayitumāgamat /
rathopari niveśyainaṃ vādyaghoṣasamanvitaḥ

2.11.15.49

gandharvā gānasahitā natyantyapsarasaḥ puraḥ /
nināya svagṛhaṃ rājā vināyakamanāmayam

2.11.15.2.14.50

gacchansa dadṛśe bāla: siṃhārūḍho dhṛtāyudhaḥ /
anekavīrasaṃyukto devairiva śatakratuḥ

2.11.15.51

siddhibuddhiyuto bhāti gaṃgomābhyāṃ yathā śivaḥ /
nānābandi stūyamānaḥ praviveśa nṛpālayam

2.11.15.52

evaṃbālacaritraṃ yaḥ śṛṇuyājjagadīśituḥ /
sarvān kāmānavāpnoti nāribhirbādhyate kvacit

2.11.15.14

(५९५)
iti śrīgaṇeśapurāṇe krīḍākhaṃḍe bālacaritre nāma caturdaśo'dhyāyaḥ

2.11.15.1

adhyāya १५ prāraṃbha :-
ka uvāca /
aparasmindine rājā lokaiḥ saha sabhāṃ yayau /
vināyakena sahito mitrāmatya samanvitaḥ

2.11.15.2

tānuvāca tataḥ sarvānbālakasya guṇānbahūn /
guṇavantaṃ pradhānaṃ taṃ puraskṛtya mahāśayam

2.11.15.3

ahaṃ hi kaśyapaṃ yāta ākārayitumantikam /
vivāhasya ca siddhyarthaṃ putrasteneha yojitaḥ

2.11.15.4

prasthito'nena yāvacca tāvadrākṣasamadbhutam /
ariṣṭānāṃ samūhaṃ ca na dṛṣṭaṃ na ca vai śrutam

2.11.15.5

ādāvanena nihato dhūmrākṣo rākṣasādhipaḥ /
jaghanaśca manuścāpi sahasrārddhayuto hataḥ

2.11.15.6

yo vyoma nītavānenaṃ nagare danturo hataḥ /
vighaṃṭo bālarūpaśca vidhūlaśca mahābalaḥ

2.11.15.7

pataṃgaścaiva nagare vātarūpadharo hataḥ /
kūṭo nāma hato'nena dvāri pāṣāṇarūpadhṛka

2.11.15.8

kāmakrodhāvapi hatau kharaveṣadharāvubhau /
gajarūpadharaḥ kuṃḍo hato'nena niśācaraḥ

2.11.15.9

yāni cānyānyariṣṭāni nāśayiṣyati bālakaḥ /
idānīṃ niścayaḥ kāryo vivāhasya dvijaiḥ saha

2.11.15.2.15.10

devatāsthāpanasyāpi haridrāmaṃḍapasya ca /
vivāhopaskarārthaṃ ca jyotiḥśāstra viśāradaiḥ

2.11.15.11

ka uvāca /
evamākarṇya tadvākyamamātyāvūcaturnṛpam /
ayaṃ bālaḥ pure yāvadvartate nṛpasattam

2.11.15.12

tāvadvivāho na bhavediti no bhāti niścitam /
asminsthite mahotpātā bhaviṣyanti dinedine

2.11.15.13

pakṣe māse gate rājanvivāhaṃ kartumarhasi /
omityukte nṛpeṇātha jagmuḥ sarve nijālaye

2.11.15.14

rājā vināyakaścāpi bhuktvā suṣupatuḥ sukham /
tato niśīthe saṃprāpte supte sarvajane mune

2.11.15.15

jvālāmukho vyāghramukho dāruṇo'tha trayo'surāḥ /
icchanto'pacitiṃ pūrvaṃ hatānāṃ daityarakṣasām

2.11.15.16

saṃpūrṇāṃ nagarīṃ dagdhumādya aicchattadā'suraḥ /
dāruṇo vāyurūpeṇa tatsahāyārthamudyataḥ

2.11.15.17

vyāghrāsyo bhakṣituṃ tatra palāyanaparānabhūt /
evaṃ te niścayaṃ kṛtvā prākrośan sumahāsvanaiḥ

2.11.15.18

trailokyaṃ kampitaṃ sarvaṃ tadā saṃśayitaṃ bhṛśam /
pralayaḥ paracakraṃ vā kimāgatamiti bruvan

2.11.15.19

vyāghrāsyaḥ sumahākāya sthāpyoṣṭhaṃ dharaṇītale /
pūrvaṃ paraṃ ca gagane madhye jihvā nadī iva

2.11.15.2.15.20

utsṛjanmukhato jvālāḥ sāmbaraṃ pattanaṃ dahan /
yathā hanumatā dagdhā nagarīṃ pucchavahnitaḥ

2.11.15.21

tathā dadāha nagarīṃ duṣṭo'sau mukhavahnitaḥ /
dagdhā vṛkṣā latārāmāḥ prāsādanicayāstadā

2.11.15.22

kolāhalo mahānāsīnmukha hastaravastathā /
hitvā sarvāṇi kāryāṇi vidravanti janā diśaḥ

2.11.15.23

nagarādbahirāyāntaṃ vyāghrāsyo grasate naram /
tadeva bhojanaṃ tasya bālakāścopadaṃśakāḥ

2.11.15.24

kecidvistrastavasanā vivastrā cāpare yayuḥ /
striyaḥ kūrpāsakāḥ kāścitkāścitpatyaṃśukā yayuḥ

2.11.15.25

vyāghrāsya vivaraṃ matvā viviśurjīvitecchayā/
anyānākārayan tyastānabhakṣayataso'suraḥ

2.11.15.26

akāle pralaye prāpte kāśirājo vināyakam /
sarvaṃ vihāya rājyaṃ svaṃ strīputrādisvavastu saḥ

2.11.15.27

skandhe gṛhītvā bhramate nānāsthāne gṛhe gṛhe /
atiduḥkhena saṃtaptastejasā caiva śuṣmiṇaḥ

2.11.15.28

kathaṃ mayā bāla eṣa sarvāriṣṭapravartakaḥ /
sarvasvahārako mauḍhyād durnimittasya kāraṇam

2.11.15.29

vinainaṃ kimahaṃ brūmāmadityai kaśyapāya ca /
nirastāni ca pūrvāṇi mahāriṣṭānyanena hi

2.11.15.2.15.30

āste tūṣṇīmidānīṃ kiṃ na jāne'vāpi kāraṇam /
evaṃ śocandurgamuccai ruroha saha tena saḥ

2.11.15.31

tayopi dahano vāyu sahāyaḥ samupāgamat /
kumbhaiśca mṛnmayaiḥ pātraiḥ siṣicuḥ sevakāstadā

2.11.15.32

tatpatnyo niryayurhitvā vrīḍāṃ bālayutā bahiḥ/
avatīrya tato rājā vihvalo'dhaḥ samāyayau

2.11.15.33

aśvāśvatara vīrāśca rathanāga padātayaḥ /
niryayurnagarātsarve paurāśca sahagodhanā

2.11.15.34

vināyakaḥ kāśirājaṃ kāśirājo vināyakam /
gaveṣayāmāsa tadā vartamānajanakṣaye

2.11.15.35

sarveṣu lokeṣu gateṣu madhye sa vyāghratuṃḍonanimīla tuṃḍam /
yāvanna tuṃḍe viśati sma devo vināyako'nanta guṇo mahātmā

2.11.15.36

udayetu raverjāte dadarśātha vināyakaḥ /
vyāghrāsyaṃ dagdhanagaraṃ janapūrṇaṃ ca tanmukham

2.11.15.37

vahniṃ ca nikaṭe vīkṣya viveśa tanmukhaṃ balāt /
tasmingate nijāsye tu nyamīlayat so'suraḥ

2.11.15.38

āsyaṃ gahvarasaṃkāśaṃ sarvasaṃharaṇecchayā/
dārituṃ bālakastatra vavṛdhe'tīva tatkṣaṇāt

2.11.15.39

pāṭayāmāsa taddehaṃ vyāghradehena rodasī /
abhūccaṭacaṭā śabdo vaṃśānāṃ pāṭyatāmiva

2.11.15.2.15.40

tato dvedhā'bhavaddaityo gatāsurabhavatkṣaṇāta /
tadekaṃ śakalaṃ tasya gagane sa tu cikṣipe

2.11.15.41

vāyunā bhramati smaitaddūre deśe papāta ca /
ardhena patatā tena cūrṇitaṃ gahanaṃ vanam

2.11.15.42

aparaṃ cābhavat krīḍāgṛhaṃ bālamudāvaham /
udatiṣṭhaṃstato lokā aparānapyabodhayan

2.11.15.43

tato'gnimapibatsarvaṃ pādāghātādacūrṇayat /
vidāraṇamahākāyaṃ jvālāsurayutaṃ tadā

2.11.15.44

evaṃ nihatya tānduṣṭān yogamāyābalena saḥ/
ajīvayanmṛtān sarvānnagaraṃ ca yathā purā

2.11.15.45

akārṣīcca jagarjāśu kesarīva vināyakaḥ /
sarvalokāśca rājā ca tatastaṃ tuṣṭuvurmudā

2.11.15.46

namo'nantaśakte guṇānāmadhīśa /
namo'riṣṭahantre namaḥ sṛṣṭikartre /
namo viśvapātre namo vighnahantre /
namo jñānadātre / namo'jñānahantre

2.11.15.47

akālapralayāddeva vītihotrājjagatpate /
līlavatāradaityobhyo rakṣitā līlayā tvayā

2.11.15.48

kasya sāmarthyametāvadvanhiṃ pātuṃ mahābalam /
bhūgolasadṛśāsyaṃ ko hanyādanyo mahāsuram

2.11.15.49

mṛtānāṃ jīvanaṃ ko nu tvadanyaḥ kartumutsahet /
tvameva jananī deva tvameva janako'vitā

2.11.15.2.15.50

mahābhāgye janānāṃ me yena te sannidhiḥ kṛtaḥ /
evamuktvā''rurohāśvaṃ siṃhayānaṃ vināyakaḥ

2.11.15.51

svaṃ svaṃ vāhanamārūḍhāḥ sarve vīrāḥ sahasraśaḥ /
sukhena mandiraṃ gatvā nityakarmā karonmudā

2.11.15.52

svaṃ svaṃ ca mandiraṃ yātā sarve paurā nirāmayāḥ /
vādyatsu sarvavādyeṣu tuṣṭuvurbandino nṛpam

2.11.15.53

kāśirājo'tha viprebhyo dadau dānānyanekaśaḥ /
svasti vācya pupūjāśu devāṃstaṃ ca vināyakam

2.11.15.54

upāyanāni devāya nānālokā dadustadā /
vināyako'pi viprebhyo dadau tāni yadṛcchayā

2.11.15.55

amātyānāṃ ca vīrāṇāmaṃśakāni dadau nṛpaḥ /
visṛjya sarvān bhuktvā tau sukhena svāpanīyatuḥ

2.11.15.56

ya idaṃ śṛṇuyād bhaktyā nagarīmokṣaṇaṃ naraḥ /
sarvānkāmānavāpnoti nāriṣṭairbādhyate kvacit

2.11.15.15

(६५१)
iti śrīgaṇeśapurāṇe krīḍākhaṃḍe bālacarite nagarīmokṣaṇaṃ nāma paṃcadaśo'dhyāyaḥ

Original text: gaṇeśapurāṇam · Sanskrit Wikisource contributors · Sanskrit Wikisource · CC BY-SA 4.0