Ganesha Purana · Chapter 2.16.20

adhyāya १६ prāraṃbha :-
ka uvāca /
śṛṇu vyāsa pravakṣyāmi kathāmāścaryakāriṇīm /
yāṃ śrutvā mānavo bhaktyā sukhamatyantamaśnute

utthāya kalpe rājā'sau nityaṃ kṛtvā yayau bahiḥ /
vināyakālayaṃ gatvā natvā taṃ paripūjya ca

saṃprārthayadbhojanārthaṃ tato bālaṃ vināyakam /
tato dadau sa udgāraṃ nānāpakvānnatṛptijam

śeṣaṃ dadarśa tatrāsau laḍḍukānpāyasādikam /
apūpānvaṭakānpuṇyamodanam sūpa saṃyutam

dadhi dugdhaṃ madhu ghṛtaṃ kathikāpātrasaṃcayam /
maṇimuktāmayīṃ mālāṃ nānālaṃkaraṇāni ca

apaśyattasya dehe'sāvanarghyāṇi navāni ca /
punarnatvā ca papṛccha nṛpatistaṃ vināyakam

kena bhaktena pūjeyaṃ kṛtā te jagadīśvara /
tamahaṃ jñātumicchāmi draṣṭuṃ ca tvatprasādataḥ

evamukto nṛpeṇātha vadati sma vināyakaḥ /
bhaktāya kāśīrājāya nijabhaktakṛtārhaṇām

deva uvāca /
śṛṇu rājan pravakṣyāmi yatpṛṣṭo'hamiha tvayā /
tadahaṃ te pravakṣyāmi saṃkṣepeṇa nṛpātmaja

daṃḍakāraṇyadeśīye pure nāmalasaṃjñake /
bhrūśuṃḍanāmnā bhakto'bhūdbhūtabhavya bhaviṣyavit

sṛṣṭuṃ pātuṃ ca saṃhartuṃ śaktastrailokyamāśu yaḥ /
brahmā bhavaśca viṣṇuśca nityaṃ yaddarśanārthinaḥ

sarvakālaṃ mamadhyānadhvastapāpo jitendriyaḥ /
purā tapasyatastasya bhrūmadhyānnisṛtaḥ karaḥ

bhrūśuṃḍīti tataḥ khyātastriṣulokeṣu sarvadā /
atibhaktyā mṛtyuloke sādṛśaṃ prāpito mama

adya śuklacaturthyāṃ tu pūjayāmāsa māṃ mudā /
ghṛtaṃ dugdhaṃ dadhi madhu paśya me'ṅgāt sravannṛpa

bhuktaśeṣamidaṃ cānnaṃ dṛṣṭaṃ te nṛpasattama /
ka uvāca /
tata ūce kāśirājo devadeva jagatpate

tamahaṃ draṣṭumicchāmi kathaṃ so'trāgamiṣyati /
vināyaka uvāca /
gaccha rājaṃstvamadyaiva tasya cāśramamaṃḍalam

saṃpūjya praṇipatyāpi vivāhāya tamāhvaya /
prārthanīyaḥ prayatnena vācyaṃ ca madvaco'pi ca

vināyako mama gṛhamāgato'sti yato mune /
sa cātitṛptastvat kṛtāt pūjanād bhaktito mune /
so'pi tvaddarśanākāṃkṣī teneha preṣitā vayam

mamāpi darśane kāṃkṣā mahatī pūjane tava /
gṛhaṃ ca sampado me tvamāgatya saphalīkuru

evamukte tvayā rājana śrute ca mamanāmani /
bhrūśuṃḍī mama bhaktaḥ sa tatkṣaṇādāgamiṣyati

ka uvāca /
evamuktaḥ sa tenātha prasthitaḥ paripūjya tam /
tūṇīra kārmukadharo hayamāruhya śīghragam

nadīvanāni ca girīnatikramya śanairyayau /
prāpa tasyāśramaṃ rājā'varuroha hayāttataḥ

dṛṣṭvā muniṃ bhrūśuṃḍiṃ sa praṇipātaṃ cakāra ha /
tenāpi mānitaḥ so'tha pupūje tamṛṣiṃ mudā

paśyati sma mahāraṇyamupaviṣṭastadājñayā /
sarovṛkṣalatā puṣpaiḥ phalai ramyaṃ tadāśramam

kailāso viṣṇuloko'tha satyaloko na tādṛśaḥ /
vedaghoṣaiḥ śāstraghoṣairgītanṛtyairvirājitam

agnihotraiśca kāsāraiḥ pakṣibhirjalajairapi /
dṛṣṭvā tamāśramaṃ rājā mumude hraṣṭamānasaḥ

daṃḍavat praṇipatyāsau taṃ muniṃ sarvamabravīt /
vivāhakṛtyaṃ tatpūjāmājñāṃ vaināyakīmapi

tasmādehi mama gṛhamiti ca prārthayannṛpaḥ /
ṛṣi uvāca /
kastvaṃ vada mahārāja ko'sau te'pi vināyakaḥ

nṛpa uvāca /
kāśirāja iti khyātaṃ māṃ viddhi ravivaṃśajam /
kaśyapasya yaḥ sutaḥ so'pi daivataṃ te vināyakaḥ

taṃ bhoktukāmena mayā śrutā kīrtistavāpi ca /
caturthyāṃ pūjitaḥ samyaṅnānopahārasaṃcayaiḥ

te tatra darśitāstena tṛptena nagare mama /
tenoktaṃ mama nāmnaivāyāsyati sa munirnṛpa

ato'hameva saṃyātaḥ prārthituṃ tvāṃ mahāmune /
tavāpi darśanaṃ matvā durlabhaṃ carmacakṣuṣām

ka uvāca /
evamukto nṛpatinā bhrūśuṃḍirvismayānvitaḥ /
uvāca kimidaṃ satyamuta vā'satyameva ca

yo'gocaro vedavidāṃ vedāntānāṃ ca cetasaḥ /
sa kathaṃ tvadgṛhe tiṣṭhediti saṃdihyate manaḥ

trayastriṃśatkoṭi devā darśanārthaṃ samāgatāḥ /
sa kathaṃ tava vākyena yāmītyuktvā svamāśramam

yadi tiṣṭhati devo'sau tava gehe narādhipa /
svarūpaṃ vada tasyāhaṃ tato yāsyāmi te gṛham

nṛpa uvāca /
anantāni svarūpāṇi gaṇituṃ na kṣamo vidhiḥ /
śeṣo vā tasya ko'nyo hi vaktumīśo bhaveddvija

avatīrṇaḥ sāmprataṃ sa kaśyapasya gṛhe mune /
vināyaketi nāmnā'pi vikhyāto bhuvanatraye

atyadbhutena rūpeṇa saptavarṣātmakena ca /
adbhutāni ca karmāṇi mahānti jagadīśvaraḥ

aśakto yāni kartuṃ vai tāni tena kṛtāni ca /
svarūpaṃ te'bhivakṣyāmi yena rūpeṇa me gṛhe

vasate devadevo'sau brahmacārisvarūpataḥ /
avatīrṇo yadā so'bhūddivyakāntiścaturbhujaḥ

divyamālyāṃbaradharo divyālaṃkārasaṃyutaḥ /
divyāyudhadharo dhīmān divyagandhānulepana:

prārthitaḥ kaśyapenāsau prākṛto'bhūttadaiva saḥ /
muniruvāca /
nāyaṃ devo mama dhyānagocaro rājasattama

yasya prabhāvānme śuṃḍā jātā devarṣidurlabhā /
yatra kutrāpi yāsye'haṃ sa cedākārayiṣyati

ka uvāca /
evaṃ śrutvā munivacaścintāviṣṭo'bravīnnṛpaḥ /
mama bhāgyamabhāgyaṃ ca mahadetadupasthitam

tvadāśayā mahāghorānparvatān gahanāni ca /
atikramyehaṃ saṃprāptaḥ prāptaṃ tvaddarśanaṃ mahat

balātkaro na me'trāsti gantuṃ caivālayaṃ vibho /
tato muniḥ karuṇayā nṛpamūrdhniṃ karaṃ dadau

nimīlyākṣiṇī rājannityuktaḥ sa tathā'karot /
unmīlya nayane'paśyat kṣaṇamātrādasau nṛpaḥ

gṛhāntargatamātmānaṃ pūrvavattadanugrahāt /
vināyakāya taṃ sarvaṃ vṛttāntaṃ samabhāṣata

darśanāddharṣasaṃpanno nāgato duḥkhasaṃyutaḥ /
nāgatastava vākyena masa yatnān munistu saḥ

brāhmaṇeṣu balātkāro bhasma sarvaṃ kariṣyati

(७०२)
iti śrīgaṇeśapurāṇe krīḍākhaṃḍe bālacarite nṛpapratyāgamo nāma ṣoḍaśo'dhyāyaḥ

adhyāya १७ prāraṃbha :-
ka uvāca /
āgataṃ rājaśārdūlaṃ punaḥ papraccha sādaram /
meghagambhīrayā vācā sarvajño'pi vināyakaḥ

tvayā kimuktaṃ tatrātha tena vā bhāṣitaṃ nu kim /
vada me nṛpa tatsarvaṃ śrutvā vakṣyāmi te matim

nṛpa uvāca /
tasmai te kathitaṃ vākyaṃ mayā'pi prārthitaṃ bahu /
sa uvāca muniḥ kastvaṃ ko'sāvapi vināyakaḥ

upāsyarūpaṃ bibhṛyāttadā yāsye tamīkṣitum /
evaṃ nirākṛtastena mārgacintāparaṃ sa mām

preṣayāmāsa svagṛhaṃ dattvā mūrdhni karaṃ mama /
nimīlitadṛśaṃ cakre kṣaṇādunmīlya locane

tāvaddadarśa purataḥ sthitaṃ tvāṃ svagṛhe sura /
smṛtvā''śramapadaṃ tasya harṣaścetasi jāyate

ahasīditi śrutvaiva vākyaṃ tasya vināyakaḥ /
vināyaka uvāca /
śrāntosi nṛpaśārdūla punargaccha tamāśramam

gajānaneti mannāma śrutvā yāsyatyasau muniḥ /
evaṃ vadati tasmiṃstu sarvarūpe vināyake

tāvaddadarśa bhrūśuṃḍerātmānamāśrame sthitam /
punardraṣṭvā sa nṛpatiṃ hradi tarkānathākarot

kimarthaṃ punarāyāto rājā kiṃ vā vadiṣyati /
tata ūce namaskṛtya rājā taṃ munipuṃgavam

ākārayati tvāṃ vipra svāmī tava gajānanaḥ /
nāmamātre śrute tasya jaharṣa ca mumūrcha ca

romāṃcitaśarīro'sau ānandāśru mumoca ha /
yadi pakṣau bhavetāṃ me tadoḍḍīya gato'bhavam

ityutkaṃṭhatayā vipraḥ pratasthe bhūbhujā saha /
bhrūśaṃḍau calite pṛthvī kadā'pyacalite munau

cacāla saṃmukhī bhūtvā kampantī tamathābravīt /
rakṣa māṃ muniśārdūla na bhīrmatto dhare tava

gajānanaṃ nijaṃ nāthaṃ dṛṣṭuṃ yāmi tvarānvitaḥ /
ityuktvā tāṃ puro yātuṃ calito'sau dvijottamaḥ

pade datte tṛtīye tu darśayāmāsa tāṃ purīm /
dṛṣṭvā purīṃ nṛpo harṣāduvāca munipuṃgavam

tvatprasādādidaṃ prāptaṃ pattanaṃ vegavattayā /
tapatāṃ japatāṃ durjño mahimā bhavatāṃ mune

ityuktvā śīghramanayat svagṛhaṃ taṃ nṛpottamaḥ /
upaveśya bhrūśuṃḍiṃ tam āsane kāṃcanottare

apūjayan mahābhaktyā pādyārghaṃ viṣṭarādibhiḥ /
ṛṣiruvāca /
pratārito'haṃ nṛpate nekṣe tāvadgajānanam

taṃ pradarśaya no cettvāṃ śaptvā yāsye nijāśramam /
nṛpa uvāca / krīḍate bālabhāvena bālamadhye gajānanaḥ

vīro yathā dhūliliptastathaivāyaṃ virājate /
dadarśa ca munistaṃ tu śuṃḍādaṃḍavirājitam
koṭisūryapratīkāśaṃ dvibhujaṃ dviradānanam

uvāca nṛpatiṃ krodhāt kathamenaṃ namāmyaham /
dhiktaṃ mahāntaṃ yo rājan namate'saulaghīyase

tṛṇamatti kathaṃ siṃho gajagaṃḍavidāraṇaḥ /
ka uvāca /
śrutaṃ tena munervākyaṃ tamuvāca tato'rbhakaḥ

kautukāviṣṭacitto'sau līlāvigrahavān vibhuḥ /
vināyaka uvāca /
kīdṛkte sa bhavetsvāmī bhrūśuṃḍe vada sāmpratam

muniruvāca /
divyāmbaro daśabhujo muktāmālāvibhūṣitaḥ /
siddhibuddhiyutaḥ karṇakuṃḍalābhyāṃ virājitaḥ

śuṃḍādaṃḍamukho lambakarṇaḥ sindūramaṃḍitaḥ /
ahiśobhi mahānābhiḥ kvaṇaccaraṇanūpuraḥ

mahāmukuṭa śobhāḍhyo daśāyudha lasatkaraḥ /
ekadanto bhālacandraḥ kṣudraghaṃṭā virājitaḥ

mayūravāhano devavṛnda vandita pādukaḥ /
ka ḍavāca /
iti tadvacanaṃ śrutvā padmāsanagataḥsvayam

tādṛgrūpo'bhavad bālaḥ sṛṣṭirakṣāpahārakṛt /
bhrūśuṃḍī taṃ nirīkṣyaiva svayopāsyaṃ gajānanam

luluṃṭha bhūmau premṇā sa pratipatti parāṅmukhaḥ /
nanarta paramānando romāṃcita śarīravān

dehabhāvaṃ prapadyātha praṇanāma yathāvidhi /
pūjayāmāsa vidhivadupacāraiḥ pṛthakpṛthak

ūce rājā mahāpuṇyaṃ phalitaṃ pūrvajanmajam /
devabhaktabhavaṃ saukhyaṃ dṛṣṭamadya mayā'dbhutam

ubhābhyāṃ praṇipatyātha pupūja ca yathāvidhi /
mahāsanagatau tau tu parasparamathocatuḥ

āliṃgya daśadordaṃḍaiḥ paramātmā jaharṣa ca /
sagadgadau nirīkṣyaitau sāśru rājā tato'dhyabhūt

gajānana uvāca /
tava niṣṭhā mayā'jñāyi rājñā cāpi niveditā /
ata eṣa dhṛto veṣo daśadordaṃḍamaṃḍitaḥ

yathā yathā jano'nyo'pi dhyātvā mām bhajate mune /
tathā tathā'haṃ rūpāṇi karomi ca dadāmi ca

vāṃchitaṃ tasya lokasya viśvāsena bhajatyasau /
duṣṭabhārabhayākrāntā dharitrī satyalokagā

brahmāṇaṃ śaraṇaṃ yātā tenāhaṃ pratibodhitaḥ /
ādityāśca vareṇāhaṃ jātaḥ kaśyapanandanaḥ

bhuvo bhāraṃ hariṣyāmi śakrādīṃśca nije pade /
sthāpayiṣyāmi daityānāṃ nāśaṃ kṛtvā'pyanekadhā

tavotkaṭamanuṣṭhānaṃ dṛṣṭvā'hamīdṛśo'bhavam /
devāntakaṃ saha bhrātrā hatvā yāmi nijaṃ padam

ṛṣiruvāca /
dṛṣṭvā tavāṅghriyugalaṃ sarvalokasukhāvaham /
sarvakleśaharaṃ deva vandyaṃ kāṃkṣitadaṃ prabho

kṛtakṛtyaḥ pavitraśca jāto'haṃ tava darśanāt /
varaṃ me dehi viśvātman tena tṛpto bhavāmyaham

yadā yadā'haṃ dhyāyāmi rūpeṇānena vighnapa /
tadā tadā me pratyakṣo bhavethāḥ karuṇānidhe

āśāpūraka ityevaṃ nāma te khyātimetu ca /
gajānana uvāca /
yadā yadā vāṃchase tvam tadā yāsyāmi te'ntikam

bhaktibhāvādidaṃ nāma tvayoktaṃ khyātimeṣyati /
ka uvāca / evaṃ varau samākarṇya praṇanāma mudā muniḥ

praṇate tu munau tasmin punaḥ proce gajānanaḥ /
nidhāya mastake hastam śanaistasya dvijasya saḥ

yadyatte vāṃchitaṃ brahmaṃstatsarvaṃ siddhimeṣyati /
avismṛtiśca bhavitā mama nityaṃ mune tava

ka uvāca /
evamuktā bālarūpaścikrīḍa sa vināyakaḥ /
so'pi padmāsanagato dhyānamevānvapadyata

āścaryaṃ paramaṃ cakruḥ sarvalokāstadādbhutam /
nirīkṣya bālarūpasya caritaṃ paramātmanaḥ

kāśirājo'vadattatra dhanyo'haṃ jagatītale /
darśanaṃ prāptavānasya brahmādīnāṃ sudurlabham

taṃ ca bālaṃ kare dhṛtvā nināyāntargṛhaṃ mudā /
bhojayāmāsa svādvannaṃ śāyayāmāsa pūrvavat /
ājñāṃ gṛhītvā suṣvāpa svayaṃ ca pūrvavanmune

( ७५३ )
iti śrīgaṇeśapurāṇe krīḍākhaṃḍe bālacarite saptadaśo'dhyāyaḥ

adhyāya १८ prāraṃbha :-
vyāsa uvāca /
apare'hani saṃprāpte kā kathā samapadyata /
tāṃ me kathaya lokeśa śṛṇvastṛpyāmi na kvacit

ka uvāca /
śṛṇuṣvāvahito brahman kathayāmi samāsataḥ /
vināyakakṛtāṃ divyāṃ kathāṃ pāpāpanodinīm

udite tu divānāthe nityakarma samāpya tau/
krīḍārthamagamadbālo rājā bhadrāsanaṃ tayā

daityo'tha brāhmaṇo bhūtvā jyotiḥśāstraviśāradaḥ /
tālīyaṃ pustakaṃ vāme mālāṃ dakṣe kare dadhat

pāṭalaṃ paridhānaṃ ca śirovastraṃ mahattaram /
gopīcandana sambhūtāṃstilakān dvādaśāpi ca

atidīrghatamaśśmaśrurājagāma nṛpāntikam /
samīpamāgataṃ yāvattāvadrājā nanāma tam

utthāya taṃ samīpe sa svāsane saṃnyaveśayat /
prapaccha kuśalaṃ tasmai kāryaṃ cāgamanaṃ kutaḥ

kiṃ ca te nāma viprendra kiṃ jñānama kiṃ ca te tapaḥ /
vada satyaṃ mune kṛtvā kṛpāṃ mayi kṛpānidhe

ka uvāca /
evaṃ pṛṣṭaḥ sa tenāśu dattvāśīrvacanaṃ purā /
anukrameṇa sakalaṃ nijagāda mahāmune

hemajjyotirvidityevaṃ nāma me nṛpanandana /
gandharvalokādāyāto vastaṃ tava samāśraye

bhūtaṃ bhavadbhaviṣyaṃ ca śāntikāni ca vedmyaham /
praśnāṃśca kathayiṣyāmi yānyāṃstvaṃ pṛcchase'nagha

ariṣṭānyatra jātāni jñātāni tāni me nṛpa /
bhāvi te duṣṭacihnaṃ ca vijñāyāhaṃ samāgataḥ

tvadāśrayeṇa vastuṃ me vāṃcchā'sti nṛpasattama /
nṛpa uvāca /
kiṃnimittamariṣṭāni jāyante'tra mahāmune

agre'pi kāni bhāvīni satyameva vadasva me/
tava pratītau jātāyāṃ sthāpayiṣye nije gṛhe

vṛttiṃ ca kalpayiṣyāmi yogakṣemakarīṃ tava /
gaṇaka uvāca /
yāvadvināyakaste'sti gṛhe kaśyapanandanaḥ

tāvadvighnāni jāyante yato vighnādhipastu saḥ /
asaṃcāre vanaṃ cainaṃ tyaktvā yāhi nṛpātmaja

na bhaviṣyati vighnaṃ te nagare vā gṛhe'pi ca /
asmin sthite jalaṃ sarvaṃ nagaraṃ plāvayiṣyati

tasminkathaṃcinnaṣṭe tu parvatā vāyunoditāḥ/
cūrṇayiṣyanti nagaraṃ nṛpa nāstyatra saṃśayaḥ

etatkathaṃ na jānīṣe pūrvaṃ nāsannupadravāḥ /
rājñā viśvasitavyaṃ no kapaṭe lubdhake'śucau

atiśūre svokaṭe ca svātmapātaṃ prapaśyatā /
ete ghnanti ca rājānaṃ rājyakāmā mahāśayāḥ

etat kathayituṃ yāto jñātvā rājyacyutiṃ tava /
hitāhitamavaśyaṃ hi vaktavyaṃ jānatā nṛpe

vivicya nṛpa me vākyaṃ yathecchasi tathā kuru /
ka uvāca /
evamākarṇya tadvākyaṃ rājā taṃ paryabhāṣata

rājovāca /
atītānāgatajñānāduktaṃ sarvaṃ tvayā mune /
mithyaiva bhāsate mahyaṃ tatvajñāne prapaṃcavat

tvaduktapratyaye jāte dāsyāmi vetanaṃ tava /
na jñāto bālakaścāyaṃ tvayā gaṇakasattam

brahmāṇaṃ kamalākāntamaparaṃ śūlinaṃ haram /
janayiṣyati vāṃchā ced brahmāṃḍāni bahūni saḥ

yadi te niścayo vākye svakīye brāhmaṇottama /
nayainaṃ gahanaṃ ghoraṃ tyaktvainaṃ punarehi ca

lokadveṣakṛto'nena nihatā balavattarāḥ/
svadeṣṭāraṃ kathamayaṃ na jāne sthāpayiṣyati

aniṣṭamasya manasi na vayaṃ cintituṃ kṣamāḥ /
anena nagarī rājyaṃ trātamutpātato bahuḥ

karotīndramanindraṃ vā'śaktaṃ śaktaṃ laghum gurum /
uccaṃ nīcaṃ tathā nīcamuccamīśamanīśvaram

saṃśrutya vāṇīṃ nṛpatergaṇako'bhūdruṣāruṇaḥ /
rājānaṃ punarārebhe vaktuṃ kiṃcidavāḍ.mukha

mayā tava hitaṃ proktamaniṣṭaṃ tava bhāsate /
na jātu laṃghayetko'pi bhāvisṛṣṭuṃ tathetarat

nṛpate darśayainaṃ me bālakaṃ lakṣaṇāni te /
kathayiṣye tato bālān sarvānākārayannṛpaḥ

agre vināyakaḥ prāpto dhāvamānāstato'khilāḥ /
gaṇakaṃ sa namaskṛtya papraccha kuta āgataḥ

sāmudralakṣaṇajño'si jyotiḥśāstraviśāradaḥ /
bhūtabhāvibhaviṣyajña vada me bhāgyajaṃ phalam

ka uvāca/
sadhairyaṃ bālavākyaṃ tadākarṇya kapaṭī dvijaḥ /
tarkayāmāsa manasi kathaṃ svasti gatirbhavet

anena nihatā duṣṭā balino'nekarūpiṇaḥ /
śiśorhastaṃ gṛhītvā sa vadati sma śubhāśubham

caturṣu divaseṣu tvaṃ kūpamadhye patiṣyasi /
cennirgataḥ kathaṃccitvaṃ sindhau majjanameṣyasi

tato'pi jīvitaścettu dhvāntamagno bhaviṣyasi /
tato'pijīvite śailastvayi ko'pi patiṣyati

mahāntau kālapuruṣau jīvantaṃ bhakṣayiṣyataḥ /
etānyariṣṭāni tava bhaviṣyanti na saṃśayaḥ

pratīkāraṃ bravīmyatra nirbhayārthaṃ kuruṣva tam /
tato'nyatra mayāsārthaṃ yāhi dinacatuṣṭayam

punaratrānayiṣyāmi śapatho me tacāṅghrijaḥ /
niśamya vācaṃ bālo'sau jagāmāntagṛhaṃ śanaiḥ

rājño hastāt pragṛhayāśu mudrikāṃ ratnanirmitām /
kṛtvā tāṃ svakare bālo vadati sma dvijaṃ prati

gaṇakāśu vada tvaṃ no gataṃ vastu mahattaram /
kena nītaṃ tadā prāptaṃ bhūyātte pratyayo bhavet

ityuktaḥ sa tu bālena vicārya janasaṃsadi /
babhāṇa hāsyavadano mudrikā yadi labhyate

mamaiva yadi deyā sā tadedānīṃ bravīmyaham /
tatheti bālakenokte tavaiva karageti sā

itthamukto jihmaveṣadhāriṇā vāḍavena sā/
tayā mantritayā bālo nyavadhīttaṃ hradi kṣaṇāt

sa tayā bhinnahṛdayo vajrāhata ivācalaḥ /
nipapāta dharāpṛṣṭhe cālayan vasudhāṃ bhṛśam

patatā tasya dehena cūrṇitaṃ nagaraṃ kiyat /
kāśirājo janāḥ sarve āścaryaṃ menire tadā

jaharṣurdevatā sarvāḥ puṣpavṛṣṭiṃ sucakrire /
svargabhūvādyaghoṣairdyaurvyāptā'bhūd bhūtalaṃ tadā

janā ūcuḥ /
kathaṃ jñāto'nena duṣṭo brāhmaṇo brahmaveṣabhṛt /
rājñā'pi na kṛtaṃ daivād vākyaṃ tasya durātmanaḥ

ayaṃ bālo na mantavyo bhūbhāraharaṇe'maraḥ/
avatīrṇaḥ kaśyapasya gṛhe 'sau karūṇānidhiḥ

mudrikāghātamātreṇa kathaṃ prāṇān jahau bali/
ityuktvā pupūjuḥ sarve nemustaṃ tuṣṭuvurjaguḥ

dadau dānāni viprebhyo rājā rājīvalocanaḥ /
dvijacāraṇa bandibhyo dīnebhyaścāpyanekaśaḥ

nāgarān mānayitvā tān visasarja tataḥ sabhām /
bālo'pi bālakaṃ rantuṃ yayau pūrvavadajñavat

(८०७)
iti śrīgaṇeśapurāṇe krīḍākhaṃḍe bālacarite kapaṭi daityavadho nāmāṣṭādaśodhyāyaḥ

adhyāya १९ prāraṃbha –
ka uvāca /
bālakena hataṃ śrutvā brāhmaṇaṃ veṣadhāriṇam /
narāntako mahādaityo kūpakaṃ kandarāsuram

preṣayāmāsa balinaṃ brahmalabdhavaraṃ tadā /
datvā bahūni vastrāṇi ratnāni vividhāni ca

daitya uvāca /
gaccha taṃ sumuhūrtena hantuṃ bālaṃ tamāśuca /
nānopāyairmāritānāṃ kuru tanniṣkṛtiṃ balāt

ka uvāca /
evaṃ tena samājñaptāvasurau kūpakandarau /
senayā ca suraṃgiṇyā gavyūtiṃ sampratasthatuḥ

nivṛtya senāṃ ca tata īyaturbhṛśa harṣitau /
vicāraṃ cakraturmārge kūpo'haṃ kūpatāmiyām

bālo bhavaṃ krīḍamānaṃ mayi taṃ kṣipa yatnataḥ /
maṃḍūkarūpaḥ kūpastho bhakṣayiṣyāmi tatkṣaṇāt

antardhānaṃ kariṣyāvaḥ kṛtvā kāryaṃ mahattaram /
evaṃ tau niścitamatī kāśirājapuram mahat

prāpaturabhavat kopo mahānnṛpa nṛpājire /
kandaro bālarūpo'bhūdrantuṃ teṣu mano dadhe

rājā'tha dadṛśe kūpaṃ sujalam taṃ jaharṣa ca /
yāvat paśyati madhye'sau maṃḍūkaṃ taṃ dadarśa ha

nadantaṃ maṃjulām vāṇīṃ pītavarṇaṃ bhayānakam /
kandaro bālamadhyastho jagāda taṃ vināyakam // 2.19.१ ०//
bahiryāhi mahābāho paśya kūpaṃ manoharam /
dadarśa kūpaṃ bālaiḥ sa bahirāgatya tatkṣaṇāt // १ १//
atyantaṃ sundaraṃ dṛṣṭvā taṃ kūpaṃ bālakaiḥ saha /
cikrīḍe vividhairbhāvairnānā nilayanairapi // १ २//
madhyāhne jalamadhyasthāḥ siṣiṃcuste parasparam /
majjanonmajjanaṃ cakru kārayantaḥ parasparam // १ ३//
uḍḍānam jalamadhye te dūrādāgatya cakrire /
evaṃ ramitvā te tatra gṛhān gantum samudyatāḥ

tāvadvināyako'paśyajjalamadhye nijaṃ vapuḥ /
jānaṃstartuṃ jale sarvān paśyannāsīdbahiḥ purā

tāvannunoda tam duṣṭo jalamadhye sa kandaraḥ /
agādhaṃ tajjalaṃ jñātvā loḍayāmāsa līlayā

svecchayā ramaṇo lakṣmyā kṣīrābdhimiva vāḍavaḥ /
adho yāti muhūrtam sa upariṣṭāttathaiva ca

māyāmāsthāya sa gaṇo majjituṃ samajāyata /
caraṇau hastakamale cikṣepa bahudhā śiśuḥ // १ ८/ /
lulupuḥ sarvaśo bālāstāvattena dhṛto balāt /
caraṇe kandaro nītastatkūpa talamādarāt // १ ९//
amajjayadbalāt taṃ ca muṃca muṃceti so'bravīt /
vināyako'pi tam proce muṃcamuṃceti māmapi //2.19.२ ०//
ubhau samabalau tau tu majjanonmajjane ratau /
hiraṇyakaśipurlakṣmī nṛsiṃhāviva durdharau //२ १ //
adhasthādbahukālaṃ tau gatau jñātvā'khilārbhakāḥ /
cakrurārtasvaraṃ duṣṭaṃ mṛto bāla iti sphuṭam

apaśabdaṃ tathā śrutvā yayuḥ strīvṛddhabālakāḥ /
kāśirājo'pi cukrośa kiṃ kāryamiti cābravīt / /२ ३ //
agādhanīre kūpe'smin kathaṃ jīvetsa bālakaḥ /
ko'pyūce cāparaḥ prāha śīghraṃ niḥsārito yadi

upāyo bhavitā kaścijjīvamāyāsya niścitam /
yena yatprārthyate dāsye tadasmai jīvitaṃ svakam

niṣkāśyatāṃ bahirbālo vegena ca balena ca /
iti rājavacaḥ śrutvā kūpamadhye gatāśrayaḥ

magnāste daityakṛtayā māyayā nāparo janaḥ /
avatartuṃ manaścakre tato rājā śuśoca tam

rājovāca /
kiṃ mayā'kāri duritaṃ yena me duḥkhamīdṛśam /
kathaṃ bālo mayā''nītaḥ sukhārthaṃ duḥkhadobhavat //२८/ /
darśayiṣye kathaṃ tasya pitṛbhyāṃ mukhameva ca /
janāya vā kathamidaṃ kathamasya mṛtirbhavet //२ ९//
nirastānyat ariṣṭāni mahānti bālakena ha /
kathamasma vaśaṃ yāto na jāne devaceṣṭitam //2.19.३ ०//
evaṃ sarveṣu śocatsu strīvṛddhabālakeṣu ca /
maṃḍūkarūpī kūpastho vyādāya mukhamāsthitaḥ //३ १//
tāvadevāgato bālo noditaḥ kandareṇa saḥ /
tenāpi nodito daityo daityāsye nyapatatkhalaḥ

bhakṣayāmāsa kūpastaṃ matsyo matsyabhivālaghuḥ /
gilito bāla iti sa nijarūpaṃ samāsthitaḥ

kūpo'pi gaganaspardhāṃ cakre ślāghyāṃ yaśīrjitām /
sarveṣāmeva daityānāmānṛṇyaṃ gatavānaham

ityujjaharṣa manasā matvā devamavikramam /
kandarastu ruṣāviṣṭo vidāryāsya mahodaram

nirgamya vegamāsthāya sa bālo'ntarhitaḥ kṣaṇāt /
vidāritaṃ me jaṭharamiti kūpo'pi kandaram

adaśat kaṃṭhadeśe sa jīvagrāhaṃ ruṣā tadā /
evaṃ paraspara vadhāt patitau vihvalo bhṛśam

pādahastāvamardena cūrṇitaṃ nagaram kiyat /
yathā sundopasundau tu paraspara vadhān mṛtau

parasparavadhāttadvan mṛtau tau kūpakandarau /
rājabhṛtyairapākṛṣya tyaktau tau nagarādbahiḥ

tatkṣaṇādajire kūpo pidadhe sa vināyakaḥ /
dadṛśe pūrvavat krīḍan sarvabālayuto janaiḥ

āścaryaṃ menire tatra bālā rājā janā api /
ūcuḥ parasparaṃ kecit kāpaṭyaṃ yena yujyate

āmūlān naśyate so'tha svayameva na saṃśayaḥ /
pataṃgo dīpanāśārthamāyāti naśyate yathā

asya cālayituṃ śakto na syātkālo'pi roma ca /
dṛṣṭaṃ bahuvidhaṃ cāsya sāmarthyamavatāriṇaḥ

jetumīśaṃ gataḥ kāmaḥ svayaṃ bhasmatvamāgataḥ /
kāśirājastu tacchrutvā satyaṃsatyamiti bruvan

dadau dānāni viprebhyo visasarja prapūjya tān /
vināyakaṃ namaskṛtya gatā lokā nijān gṛhān

kecidāliṃgya taṃ bālaṃ yayūrājñā prapūjitam /
devāśca puṣpavarṣāṇi mumucustuṣṭuvurjanāḥ

ka uvāca /
evaṃ na jñāyate brahman kāryākāryaṃ marudbalam /
māyārasvarūpaṃ puṃbhāgyaṃ rākṣasācaraṇaṃ mune

avatāraguṇā vāpi na jñeyā paramātmanaḥ

(८५५)
iti gaṇeśa purāṇe krīḍākhaṃḍe kūpakandaravadhonāmaikonaviṃśatitamo'dhyāyaḥ

adhyāya २० prāraṃbha :-
vyāsa uvāca /
kāśirājagṛhe brahman vivāhaḥ sa kadā'bhavat /
tanmamācakṣva bhagavan vistarāccaturānana

ka uvāca /
ekaikaṃ naśyate'riṣṭamaparaṃ yāti vai punaḥ /
asminnaṣṭe kariṣyāmītyevaṃ yāvadvicāryate

kūpe ca kandare naṣṭe trayo'pyanye udīritāḥ /
andhako'mbhāsurastuṃgo rākṣasāḥ krūradarśanāḥ

jighāṃsayā gatā bālaṃ tato yuddhamavartata /
śrutvā yeṣāṃ tu saṃgrāmam brahmādyāḥ prāpalan bhayāt

diggajā marditā yaistu vibudhānāṃ tu kā kathā/
kadāyaṃ kaśyapasuto bhavitā dṛṣṭigocaraḥ

nāśayāmo'nekadhā tamiti vyavasitā bhṛśam /
yāvantaḥ preṣitā vīrāstāvanto nidhanaṃ gatāḥ

vayamenaṃ haniṣyāmo'jitvā yāmo na vai gṛhān /
vahnirūpaṃ samāsthāya dāhayāmo muneḥ sutam

andhakastvabravīttatra tamasā vyāpya khaṃ diśaḥ /
andhakāraṃ kariṣyāmi dharāyāmatha sarvataḥ

tataḥ parasparadṛśirna syātteṣāṃ kadācana /
ambhāsuro'bravīttatra mahīṃ sarvāṃ jalena ha

āpuraṃ plāvayiṣyāmi samantānna gatirbhavet /
tuṃgo'bravīdahaṃ tuṃgo girirbhūtvā purīṃ tu tām

āloḍya cūrṇayiṣyāmi sapakṣa iva parvataḥ /
andhakāre jale vahnau parvate sarvataḥ sthite

ko'pi gantuṃ na śaknoti kathaṃ bālo gamiṣyati /
evaṃ niścitasaṃkalpā jagarjuste trayo bhṛśam

teṣāṃ garjitaśabdena kampitaṃ bhuvanatrayam /
tatyajurnijavelāntaṃ sāgarāḥ kṣubhitodakāḥ

tato raviṃ samācchādya tasthau tatrāndhakāsuraḥ /
andhakāre mahāghore na prājñāyata kiṃcana

akasmādrajanī prāptā vyavasāyaparairjanaiḥ /
snānāsaktairjapāsakterhomāsaktairnṛbhistadā

tapaḥsu vedaghoṣeṣu vivāhopanayādiṣu /
kīrtaneṣu purāṇeṣu dvijadevārcanādiṣu

saktairnānāvidhairlokerniśā prāptā vratādiṣu /
jajalpuḥ kimu vindhyo'yaṃ ruṇaddhi sūryamaṃḍalam

athavā pralayo bhāvī voparāgaḥ samāgataḥ /
sabhāyāmūcurāsīnaṃ rājānamiti paṃḍitāḥ

tarkayanti yāvadeva gāvo'guḥ svagṛhāntaram /
asaṃbhāvitavelāsu cakrurdīpān gṛhe gṛhe

kathamastamitirjātā na pāko na ca bhojanam /
vyasmayanta tadā nāryo duduhurgāśca kāścana

dīpikābhiḥ kāṣṭhadīpairvyavahāraṃ janāstadā /
cakrurduḥkhena kāryāṇi vāṇijo brāhmaṇādayaḥ

sevakānāṃ mahānandaḥ kāmināṃ cābhavattadā/
sālasānāṃ prasuptānāṃ nidrālūnāṃ tathaiva ca

evaṃ kṛte cāndhakena nāmnā cāmbhāsurastadā /
megharūpeṇa vavṛṣe dhārā hastikaropamāḥ

śampāprakāśato lokāḥ kṣaṇamīkṣāṃ pracakrire /
jaladhārā bhayātsarve gṛhamadhye sthirāstadā

prāsādā nyapatankecid gṛhāṇāṃ bhittikā api /
antaḥ kecidbahiḥ kecinmṛtā janacayāstadā

jhaṃjhāvāta hatā vakṣā patitā dharaṇītale /
saudāminībhirnirdagdhā drumā gṛhacayā bahū

uttīrābhirnadībhiḥ sā samudrairiva saṃplutā /
nagarī sarvalokāḍhyā sarvasatvasamākulā

ka uvāca /
pralayaṃ daityamāyāṃ ca jñātvā sa karuṇākaraḥ /
vināyako'karonmāyā balena vaṭamuccakaiḥ /

nirmame tatkṣaṇādeka latāgulmaiḥ suśobhitam /
śatayojana vistīrṇaṃ jaṭāśākhā samanvitam

pakṣirūpeṇa tatrāsau sthito gaganalehinī /
pakṣau bhūmau pratiṣṭhāpya spṛśaṃ ca śirasā namaḥ

prakāśayāmāsa purīṃ pītvā caṃcvā jalaṃ mahat /
kareṇāśoṣayadvanya karīva palvalodakam

janā hardhāddhi jagadurgato vighno gataṃ jalam /
gate'ndhakāre dadṛśurvaṭaṃ sāndrataraṃ ca tam

pakṣiṇaṃ cādbhutākāraṃ na dṛṣṭaṃ na ca vai śrutam /
sarve janā yayustatra nyagrodhe sthātumutsukāḥ

aśvairgajairathairuṣṭraiḥ śibikābhirnṛbhistu taiḥ /
strībhirdāsaiḥ kāśirājo vaṭasyādhaḥ samāyayau

paśavaḥ sārameyāśca biḍālā vana gocarāḥ/
vināyakaprabhāveṇa na vṛṣṭistatra no tamaḥ

cakruḥ sarve pūrvavatte varṇāḥ karma yathāvidhi /
paurāḥ sadvyavasāyeṣu samasajjanta pūrvavat

sarveṣāṃ rakṣaṇaṃ kartuṃ pakṣirūpamadhārayat /
jagadīśo gaṇeśo nu na jānīmo'tra kiṃcana

vistārya pakṣān vṛṣṭiṃ yo nyaṣedhīddaitya kāritām /
vṛṣṭiṃ solkāṃ sakarakāṃ svayaṃ sehe sukhena saḥ

iti lokāstarkayitvā sthitā nirvyākulāstadā /
ekādaśagatā ghasrā evaṃ tatra sthitasya ca

nājñāsīt ko'pi caritaṃ vināyaka kṛtaṃ dvija /
dṛṣṭvā vināyakaṃ bālaṃ krīḍantaṃ bālayūthagam

tato daityo kṣīṇaśaktī niśceṣṭau samapadyatām /
tuṃgo jagarja bahudhā nādayan pradiśo diśaḥ

girirūpaṃ samāsthāya haniṣye pakṣiṇaṃ kṣaṇāt /
bruvannevaṃ babhūvāśu parvato bhūttadaiva saḥ

saronadī samāyuktaḥ paṃcayojana vistṛtaḥ /
divyoṣadhībhirdīptābhirbhāsayan gaganaṃ diśaḥ

nānāpakṣisamāyukto vāḍavāśramamaṃḍitaḥ /
sapakṣaṃ parvataṃ dṛṣṭvā patamānaṃ sa pakṣirāṭ

uḍḍīya paribabhrāma vārayāmāsa tajjalam /
ghūrṇayan pakṣavātena jaṃgamājaṃgamam jagat

prasthānipatitā bhūmau parvatānāmitastataḥ /
caṃcvā dadhre sa tuṃgādriṃ kāśyapiḥ phaṇinaṃ yathā

saha tenābhraman khe'sau lakṣayan dānavāvubhau /
andhakaṃ caraṇaikena pareṇāmbhāsuraṃ ca saḥ

atikramya bhuvarlokamiyāya sa mahākhagaḥ /
atibhramaṇakhinnāste taptāśca sūryaraśmibhiḥ

nipeturvyasavo bhūmau trayaḥ parvatasannibhāḥ/
patantaścūrṇayāmāsurvanānyupavanāni ca

draṣṭuṃ daityaśarīrāṇi strībālasahitā janāḥ /
yayuste nagarābhyāśe vīkṣyāścaryaṃ paraṃ yayuḥ

khaṃḍāni taccharīrāṇāṃ gaṃḍaśailā ivābabhuḥ /
nirasya māyāṃ daityānāṃ tato lokā visiṣmire

vaṭaṃ tam devarūpeṇa dadṛśurna ca vai punaḥ /
antarhite vaṭe pakṣirūpaṃ tatyāja so'rbhakaḥ

tato vināyakaṃ bālaṃ kāśirājo liliṃga ha /
pṛṣṭvā kuśalasaṃpraśnaṃ nāgarāśca nṛpāśca tam

pupūjaḥ paramaprītyā vighnanāśaṃ vināyakam /
praśaśaṃsurmudā devam kaśyapasya sutaṃ janā

na jānīmo vayaṃ devaṃ māyāṃ daityakṛtāṃ parām /
sāmarthyaṃ te guṇāṃścāpi yatra vedā vikuṃṭhitā

līlayā rakṣitaḥ sarve mocitā bahusaṃkaṭāt /
vātāgatā vināśaṃ ca utpātāścaiva vṛṣṭayaḥ

bhāti bimbaṃ raveḥ samyagandhakāre gate layam /
manāṃsi sarvalokāṃnā prasannāni mudā tadā

nadyaḥ prasannasalilāḥ sarvamāsīdyathā purā /
vavarṣuḥ puṣpavarṣāṇi devadeve vināyake

nānāvādyaninādaiste'laṃkṛtaṃ puramāviśan /
dadurdānāni viprebhyo devo naḥ prīyatāmitī

śāntihomaṃ vidhāyāsau nṛpo'dād godhanaṃ bahu /
visṛjya sarvān bubhuje vināyakayuto nṛpaḥ

(९१५)
iti śrīgaṇeśapurāṇe krīḍākhaṃḍe bālacarite daityatrayavadhonāma viṃśatitamo'dhyāyaḥ