गणेशपुराणम् · अध्याय 2.11.15

अध्याय ११ प्रारंभ :-
कश्यप उवाच ।
अयं तु मद्गृहे कोऽपि हयवतीर्णः परः पुमान् ।
अनिर्वाच्य गुणो हीनो गुणैस्त्रिभिरनावृतः

एतद्विरोधं यः कुर्यात् स पदभ्रंशतामियात्।
एतस्याद्भुत कर्माणि शृणु मे गदतः सुर

विरजा राक्षसी घोरा हन्तुमेनं समागता ।
सा हता तेन बालेन पतिता हि द्वियोजना

उद्धतश्चैव धुन्धुश्च दैत्यौ परम दुर्मदौ ।
शुकरूपधरावेनं निहन्तुं समुपागतौ

पक्षे धृत्वा पोथितौ तौ शिलायां गतजीवितौ ।
निपेततुर्धरापृष्ठे विशालौ सर्वदृग्गतौ

तथैव चित्रगन्धर्वो जले नक्रत्वमागतः ।
एतस्य स्पर्शमात्रेण गतो दिव्यशरीरताम्

हाहाहूहूतुम्बुरूणां सत्वसंशोधनाय सः ।
जहार पंचायतनं पंचधा स्वयमप्यभूत्

सर्वेषां च समक्षं वो निहता पंच राक्षसाः ।
एवं मुनिवचः श्रुत्वा बभाण बलवृत्रहा

इन्द्र उवाच ।
न दृष्टोऽस्य गुणोत्कर्षस्तावन्मान्यो भवेत्कथम् ।
क उवाच ।
ततो दिदेश वायुं स नयैनं व्योममंडलम्

तस्यानुज्ञापदं वायुर्युगान्त सदृशो ववौ ।
आन्दोलयन्सर्वलोकं भ्रामयन् कुधरान्भृशम्

अकालः प्रलयः किं नु प्रारब्धो लोकनाशनः ।
इत्येवं भृशसंविग्ना ऋषयश्च चकम्पिरे

बटुं नेतु समायातो महाशक्त्या प्रभंजनः ।
न चासनं त्वस्य चलं रोम वा समपद्यत ॥

भग्ने वायौ तु संप्राह शुष्माणं पाकशासनः ।
दहैनं त्वं बटुं शीघ्रं द्रष्टव्या शक्तिनरद्य ते

तदाज्ञां शिरसा गृहय जगाम तमुषर्बुधः ।
निर्दहन्निव त्रींल्लोकान्प्रलयानलसन्निभः

भस्मीकर्तुं द्रुमान्सर्वान्शोषयन्सर्वसागरान् ।
तं दहन्तं जनान्सर्वान्दृष्ट्वा कश्यपनन्दनः

तत्क्षणादगिलद्रोगी भेषजं गुटिकामिव ।
मिलिते तादृशे वह्नौ क्रोधसंरक्तलोचनः

सहस्रलोचनो लोकांल्लोचनैः सर्वलोचनैः ।
तावद्ददर्श तं तत्र सहस्राधिकलोचनम्

असंख्यशीर्षमुकुटमनन्तश्रोत्रसंयुतम् ।
अनन्त हस्तचरणमनन्तोदारविक्रमम्

शशिसूर्याग्निनयनं शिखाव्याप्तनभस्तलम् ।
सप्तपातालचरणं सप्तलोकैकमस्तकम्

असंख्यसूर्यसंकाशमसंख्येन्द्र सुसेवितम् ।
असंख्यकेशसंयुक्तं नानाब्रह्मांडरोमकम्

आमूलाग्राद्यथा वृक्षे भवन्त्यौदुम्बराणि वै ।
औदुम्बरे वा मशकः संख्यातीता भवन्ति हि

तथैवैकैकरोमांचं संख्यातीतांडसंयुतम् ।
पश्यंस्तत्रैवैकतरं भ्रान्तः शक्रो विवेश ह

पश्यति स्म स तन्मध्ये त्रैलोक्यं सचराचरम् ।
अरण्यकदलीकोश पत्रे पत्रे यथा फलम्

असंख्यातं जगत्तत्र पश्यति स्म शचीपतिः।
बभ्राम भ्रान्तचित्तोऽसौ नालभन्निर्गमं ततः

ततो ननाम मूर्ध्नाऽसावेदं भग्नमनोरथः।
प्रार्थयामास देवेशं तदा शक्रो गजाननम्

शक्र उवाच।
भूभारहरणार्थं यो जातः कश्यपनन्दनः ।
अचिन्त्यो महिमा यस्य किमु वर्ण्यो भवेन्मम

निर्गमं देहि देवेश कुक्षेरत्यन्तविस्तरात् ।
अदृष्टपाराद्वर्षाणि द्वादश भ्रमता मया

तव कुक्षौ मयाऽदर्शि भुवनानि चतुर्दश ।
स्थाने स्थाने विभक्तानि प्रतिरोमांचमेकराट

समष्टिव्यष्टिरूपाणि महाविस्तारवन्ति च ।
दृष्टानि तव रूपाणि सुसौम्यानीतराणि च

अद्भुतान्यप्यसंख्यानि वक्त्राणि नयनानि च ।
दृष्ट्वा दुर्दर्शरूपाणि जगत्क्षोभकराणि ते

दैत्यदानवपूर्णानि सुरमानववन्ति च ।
यक्षरक्षःपिशाचादि चतुराकरवन्ति च

विकराल महोरूपमुपसंहर विश्वकृत् ।
गतो मोहं स्मृतिर्लब्धा प्रसादान्निखिलेश्वर

कायेन मनसा बुद्ध्या वाचा त्वां शरणं गतः ।
प्राकृतं दर्शय विभो रूपं ते भक्तवत्सल

क उवाच।
एवं यावत्प्रार्थयते स्वात्मानं तावदेव सः ।
सभामध्यगतं तं च ददर्श ब्रह्मचारिणम्

पश्यतां सर्वलोकानां साष्टांगं प्रणनाम तम्।
अतिविस्मितचित्तोऽसौ लज्जाहर्षसमन्वितः

शृण्वस्तु सर्वदेवेषु नुनाव ब्रह्मचारिणम् ।
जातं मुनिगृहे शान्तं क्रीडामानुषरूपिणम्

शक्र उवाच ।
जाने न त्वाऽनन्तशक्तिं परेशं, विश्वात्मानं विश्वबीजं गुणेशम् ।
विश्वाभासं विश्ववन्द्यं त्रिसत्यं, त्रेधाभूतं जन्मरक्षार्तिहेतुम्

एकं नित्यं सच्चिदानन्दनरूपं, सर्वाध्यक्षं कारणातीतमीशम् ।
चेष्टाहेतुं स्थावरे जंगमे च । वांछापूरं सर्वगं त्वाऽभिवन्दे

सर्वेशानं सर्वविद्यानिधानं, सर्वात्मानं सर्वबोधावभासम् ।
सर्वातीतं वाङ्मनोगोचरं त्वां, सर्वावासं सर्वविज्ञानमीडे

क उवाच ।
एवं स्तुत्वा च नत्वा च संपूज्य स्वांकुशं ददौ ।
कल्पवृक्षं च दास्यौ द्वे विनायक इति स्फुटम्

चकार नाम शक्रोऽथ स्मरणात्सर्व सिद्धिदम् ।
जयशब्दैर्नमःशब्दैर्वाद्यशब्दैरनेकधा

गन्धर्वगीतनिनदैरप्सरोनृत्यनिःस्वनैः ।
व्याप्तमासीत्पुष्पवर्षंस्तदा व्योम धरातलम्

प्रतिकूलवहा नद्य आसन्पूर्ववहाः शुभाः ।
प्रसन्नमासीद्दिक्चक्रं ववुर्वाताः सुखावहाः

प्रदक्षिणार्चिषः शान्ता आसन्सर्वत्र वह्नयः ।
ततः प्रसन्नः शक्राय ददावभयमेकराट्

भविता न भयं क्वापि तव शक्र रणाजिरे ।
पठस्व स्तोत्रमेतत्त्वं त्रिसन्ध्यं भक्तितत्परः

अन्योऽपि यः पठेद्भक्त्या श्लोकत्रयमिदं नरः ।
स सर्वानाप्नुयात् कामान् सर्वत्र विजयी भवेत्

ततः शक्रो नमस्कृत्य वरं प्राप्य शुभावहम् ।
ततः सर्वे नमस्कृत्य स्वं स्वं स्थानं ययुर्मुदा

(४३३)
इति श्रीगणेशपुराणे क्रीडाखंडे बालचरिते एकादशोऽध्यायः

अध्याय १२ प्रारंभ –
क उवाच ।
ततस्तु सप्तमे वर्षे प्रवृत्तेऽसौ विनायकः ।
स्नात्वा नित्यविधिं कृत्वा मुकुटभ्राजिमस्तकः

आयुधानि च चत्वारि सिंहारूढो दधार सः ।
अंकुशं परशुं पद्मं पाशं सर्वभयापहम्

दंडाजिने कुंडले च कांचने रत्नसंयुते ।
बिभ्रत्कमंडलुं दर्भान्कौशेयं पीतमुत्तमम्

कस्तूरीतिलकं चन्द्रं ललाटे क्षीणतेजसम् ।
मुक्ताफलमयीं मालां कंठे नाभौ फणीश्वरम्

रोदसी कम्पयन्नुच्चैर्जगर्जासौ स्वलीलया ।
मेघस्वन इति भ्रान्त्या चातका व्याददुर्मुखम्

उत्छलन्त्यो महानद्यः सिषिचुर्व्योममंडलम् ।
तदाननन्दतुरुभावदितिः कश्यपोऽपि च

धन्या वयं पूर्वजा न इत्यात्मानं प्रशंसतुः।
एतस्मिन्समये काशीराजोऽप्याश्रममभ्यगात्

परस्परालिंगनेन मुमुदुस्तेऽखिलास्तदा ।
न्यविशन्तासने सर्वे नमस्कृत्य परस्परम्

स्वाद्वन्नं भोजयामास मुनिस्तं षड्रसैर्नृपम् ।
विश्रान्तं परिपप्रच्छ किमागमनकारणम्

श्रीमतां दर्शनं नोऽद्य जातं पुण्यवशान्नृप ।
पुरोहितस्य मे न त्वं वृत्तान्तं किं गृहीतवान्

क उवाच ।
एवं मुनिवचः श्रुत्वा जगाद नृपसत्तमः ।
क्षमापराधं मे ब्रह्मन्राज्याकुलित चेतसः

पुत्रस्य मे विवाहोऽस्ति त्वामाकारयितुं प्रभो ।
आगतोऽहं मुने जातः कृतार्थस्तव दर्शनात्

चल शीघ्रं विवाहं त्वं संपाद्य पुनरेव हि ।
न श्लाघ्यो लोकवर्येषु विना चैवागमं तव

अहमेव समायातोऽतस्त्वां नेतुं महामुने ।
मुनिरुवाच ।
नाहमेष्ये नृपश्रेष्ठ चातुर्मास्यरतोऽधुना

पुत्रं नय समर्थं मे यदीच्छसि जनाधिप ।
राजोवाच ।
पुत्रमाज्ञापय मुने गमिष्यावो जवान्वितौ

एवं नृपवचः श्रुत्वा मुनिः पुत्रमथाब्रवीत् ।
वचोनुरोधाद्राज्ञोऽस्य प्रेषये त्वाम् विनायक

विद्यमाने तु महति दुःखे विरहजे तव ।
तामाज्ञां शिरसा वन्द्य चरणावुभयोरपि

मातापित्रोर्बहिरगाद्राज्ञा चारोपितो रथे।
सोऽपि नत्वा तयोः पादौ स्वयमारुरुहे रथम्

आजगामादितिस्तं च प्रावदन्नृपसत्तमम् ।
अयं मे बालको राजन् रक्षणीयो निरन्तरम्

उत्पातो जायते तत्र यत्र मे बालको भवेत् ।
अतोऽयं यत्नतो रक्ष्यः पक्ष्मणीव कनीनिकाम्

यथा नयसि पुत्रं मे तथाऽत्र त्वं समानय ।
ओमित्युक्त्वाऽदितिं राजा प्रणिपत्य विसृज्य ताम्

सह तेन ययौ शीघ्रं रथेनानिलरंहसा ।
गच्छता रथमार्गेण राज्ञा प्राप्ता महाटवी

नरान्तक पितृव्यस्य स्थानं तच्चातिसुन्दरम् ।
रौद्रकेतोर्बली भ्राता धूम्राक्षो नाम नामतः

दशवर्षसहस्रं स तपस्तेपे सुदारुणम् ।
सहस्रकिरणं नित्यं नित्यमाराधयन्मुदा

प्रार्थयन्सर्वसंहारकरमायुधमुत्तमम् ।
त्रयाणां भुवनानां स इच्छन्वश्यत्वमात्मनः

वृक्षस्कन्धालम्बिपादोऽधोमुखो धूममापिबन् ।
एवं बहुगते कालेऽमोघं शस्त्रमुपस्थितम्

प्रेषितं भानुना तस्मै राक्षसाय तपस्यते ।
व्योमव्यापी यस्य तेजो ददर्श स विनायकः

शीघ्रमुड्डीय जग्राह गरुत्मानीव पन्नगम् ।
तदा विस्मयमापेदे काशिराजो महामनाः

तर्कयामास मनसि लाभे हानौ च जीवने ।
नास्ति दैवातिरेकेण निमित्तं भुवनत्रये

मम नैवाभवत्प्राप्तिः सहसा तस्य तस्य या ।
ज्ञातुं तदस्त्रसामर्थ्यं तोलयित्वाऽक्षिपच्च सः

उर्ध्वं गतं तदैवाशु रवं कृत्वा भयानकम् ।
धूम्राक्षे पतितं तत्तु स तदैव द्विधाऽभवत्

गंडशैला द्रुमास्ताभ्यां खंडाभ्यां चूर्णिता भ्रशम् ।
धनुः पंचशतं पृथ्वी पदद्भ्यां व्यापिता तदा

ततस्तस्य सुतौ ख्यातौ जघनो मनुरेव च ।
शुश्रूषायां रतौ तस्य पितरं वीक्ष्य तादृशम्

क्रोधाविष्टौ ददृशतुस्तं विनायकमन्तिके ।
दुद्रुवतुः प्रसार्यैवं वक्त्रं कालान्तकोपमम्

बटुमानीय पितरं कथं घातितवानसि ।
इत्यूचतुः काशिराजं रोषाविष्टौ निशाचरौ

रक्षितोऽसि पुरा पित्रा मम पूर्वं नरान्तकात् ।
तं मारयित्वा यत्नेन कथं जीवसि रे नृप

क उवाच ।
इत्याकर्ण्य नृपो वाक्यं चकम्पे भृशविह्वलः ।
तर्कयामास मनसि कथमानीतवानहम्

नन्दनं कश्यपस्यैनमपस्मारमिव स्थितम् ।
क्रुद्धो नरान्तकश्चेन्मे बलाद्राज्यं ग्रहीष्यति

तदा मे रक्षिता कः स्यात्ततः शपथमारभत् ।
नृप उवाच ।
एतदर्थं मयाऽनीतो नैवायमर्भकः क्वचित्

ब्राह्मणेश्वरयोरत्र शपथो मे निशाचरौ ।
पुरोहितस्य पुत्रोऽयं विवाहार्थं समाह्रतः

न विघ्नं कुरुतं तत्र नीयतां बालको हययम् ।
इत्यस्य वचन्ताते स मुनिपुत्रो जगाद तम्

कथं बद्ध्वा शत्रुहस्ते शिशुं मां त्वं प्रयच्छसि ।
अदितिं कश्यपं वापि वदिष्यसि किमुत्तरम्

क्रुद्धश्चेत्कश्यपस्त्वां हि कुर्याद् भस्म न संशयः ।
एवं वदति तस्मिंस्तु बालके मुनिनन्दने

भक्षितुं तं समायातौ बिडालो मूषकं यथा ।
प्रसार्य वदनं बालो घोरं शब्दमथाकरोत्

चकम्पे च त्रिभुवनं तौ च निश्वासयोगतः ।
संप्राप्तौ मेघपटलं वात्ययैव यथा तृणम

मुहुर्तद्वितये जाते व्यस्तौ द्वौ तौ निपेततुः।
नरान्तकस्य नगरे जघनो मनुरेव च

गिरिशीर्षे गंडशैलो महावातेरितौ यथा।
पतद्भ्यां तच्छरीराभ्यां चूणितानि गृहाणि च

मुखहस्त रवा आसन् हाहाकारो महानभूत् ।
किमिदं किमिदं दूता धावमाना ययुस्तदा

मृतौ धूम्राक्षतनयौ श्रुत्वा सम्यग् व्यलोकयन् ।
सचेतनौ च तौ दृष्ट्वा सावधानावकुर्वत

दूतांस्तां वूचतुः सर्वं वृत्तान्तमनुपूर्वशः ।
वधं पितुः काश्यपेयात्तस्य श्वासान्निपातनम्

स गच्छति स्यन्दनेन काशीराजेन संयुतः ।
एवं दूता निशम्यैनं नरान्तकमथाब्रुवन्

पितृव्यं निहतं श्रुत्वा सापराधं नरान्तकः ।
ऋषिपुत्रं तथा यान्तं काशीराजेन संयुतम्

क्रोधेनारक्तनयनः पुरः पश्यन्निशाचरान् ।
अज्ञापयात्तमानेतुं सहस्रप्रमितांस्तदा

धृत्वाऽनेयो मुनेः पुत्रो युद्धकृच्चेत्स हन्यताम् ।
काशीराजरथो वापि शीघ्रं गच्छन्तु राक्षसाः

आज्ञामात्रेण ते जग्मुस्त्वरया वातरंहसः।
काश्यपेयं च नृपतिं ददृशुस्ते च तौ च तान्

ततो विनायकश्चक्रे भीमशब्दं भयावहम् ।
ततो निशाचराः पेतुस्त्यक्ता प्राणांस्तु केचन

केचित्पलायिताः केचिद् भग्नपादाः प्रपेदिरे ।
केषांच्चिन्मस्तका भिन्नाः केचिच्छीर्णोदराः शरैः

भग्नास्या भग्ननेत्राश्च भग्नोरुबाहवः परे ।
प्रपलाय्य गता ये तु आगतास्ते नरान्तकम्

उदन्त सर्वमाचख्युर्विनायककृतं तदा

(४९२)
इति श्रीगणेशपुराणे क्रीडाखंडे निशाचरवधो नाम द्वादशोऽध्यायः

अध्याय १३ प्रारंभ –
दूता ऊचुः ।
विनायकं रथस्थंतमाज्ञां प्राप्य गता वयम् ।
सर्वे रवे तदा दृष्टः कृतान्तसदृशस्तु सः

सर्वे निशाचराः स्वामिन् मृतास्तद्भीतितोऽनघ ।
वयं तव प्रसादेन जीवन्तस्त्वां समागताः

ईश्वरीय कृपायोगात् सिंहवृन्दाद् गजा इव ।
त्रैलोक्ये तु पुमान्नास्ति यो युध्येत्सह तेन वै

क उवाच ।
इत्थं निशम्य तद्वाक्यं जगदे स नरान्तकः ।
किं वा वदथ बालिश्यात् क्व बालः क्व नरान्तकः

किं कर्तव्यं पतंगेन प्रलयानल सन्निधौ ।
मेरुगिरिः पतेत्किं वा खनता मूषकेन च

ततःश्चाज्ञापयद्दैत्यान् काशिराजपुरीं प्रति ।
लुंठनं यत्र कर्तव्यं येन व्यग्रो भवेन्नृपः

तस्मिन् व्यग्रे सोऽपि भवेत् कश्यपस्य सुतोऽपि च ।
नो चेदुभौ निहन्तव्यौ सर्वैः सर्वप्रयत्नतः

ततो ददौ महार्हाणि तेभ्यो रत्नान्यनेकशः ।
वस्त्राणि च विशिष्टानि शस्त्राणि विविधानि च

ते तं तदा नमस्कृत्य ययुः काशीशपत्तनम् ।
परस्परं समूचुस्ते दिक्चक्रं व्याप्य सेनया

तत्रयोऽभून्महासेना नीरेवं सोऽदिशत्तदा ।
यस्य दृष्टिगतो दैत्याः स तु तेन निहन्यताम्

अन्यथा मम दंड्स्य तस्याहं प्राणनाशकृत् ।
एवं तेन समादिष्टः दैत्या जग्मुर्दिशो दश

विनायकस्तेन राज्ञा रथस्थेन गतः पुरीम् ।
नानाध्वज पताकाभिश्चित्रितां रंगमालया

वाद्यैर्दुंदुभिनिर्घोषैः पूजाद्रव्यैरनेकधा ।
अमात्या नागराश्चैव प्रतिजग्मुर्विनायकम्

उपचारैः षोडशभिर्भक्त्या सर्वेप्यपूजयन् ।
राजानं च ततो जग्मुर्नगरीमन्तराऽखिलः

तस्मिन्प्रविष्टे प्रासादान्रुरुहुर्योषितोऽखिलाः ।
काश्चिद्द्रष्टुं बहिर्याता व्यस्तालंकरणाम्बराः

अनादृतपितृभ्रातु भर्तृमातृ सुहृज्जनाः ।
त्यक्त्वा भोजनपात्रं च भुक्तवन्त पतिं च काः

एका निरुद्धा सर्वैः सा ध्यात्वा देवं विनायकम् ।
भक्त्या निमील्य नयने जहौ प्राणांस्तदद्भुतम्

लाजवर्षेः पुष्पवर्षैर्ववर्षुस्तं कुमारिकाः ।
विमानस्था देवगणा ददृशुस्तं महोत्सवम्

ब्राह्मणाः परमात्मानं पश्यन्ति स्म विनायकम् ।
क्षत्रियास्तं महावीरं पश्यन्ति स्म रणोत्सुकम्

वैश्यास्तं ददृशुः सर्वे रुद्रं संहारकारकम् ।
शूद्रास्तं हरिरूपेण नृपरूपेण चालुकन

यस्य यस्य यथा भावस्तादृशंसोऽभ्यवीक्षत ।
यथा रक्ते सितेपीते स्फटिकस्तादृशाकृतिः

एक एव पुमान्यद्वत् पिता भ्राता च शालकः ।
ततो विनायकोऽपश्यत् पुरमध्ये महासुरौ

विघटं दन्तुरं रन्तुं समाह्वयत सादरम् ।
तौ त्यौ दुष्टमनसौ बालकैः समुपागतौ

आलिंगितुं कृतोद्योगौ तेन ज्ञातौ दुराशयौ ।
आलिंग्य चूर्णयामास पुष्पं हस्तगतं यथा

त्यक्तौ भूमिगतौ तौ तु रेजतुर्दशयोजनौ।
काशिराजश्च लोकाश्च दृष्ट्वाऽश्चर्यं तु मेनिरे

मुमचुः पुष्पवर्षाणि देवास्तस्मिन्नभोगताः ।
साधु साध्विति शब्दैश्च जयशब्दैश्च केचन

मुनयश्चैव देवाश्च तुष्टुवुस्तं विनायकम् ।
मायामानुषरूपेण चरन्तं बाललीलया

शक्रादीनामजेयौ यौ तावनेन हि चूर्णितौ ।
तथो वीथीरतिक्रम्य रथो यातोऽग्रतोऽग्रतः

ततोऽन्यावसुरौ दृष्टौ हन्तुमेनं समीयतुः ।
पतंग विद्युतौ(विधुलौ) नाम्ना वात्यारूपौ महाबलौ

ततो व्याकुलितो लोको रजसाच्छादितोऽखिलः ।
प्रासादा वृक्षसंख्याश्च पतिता वसुधातले

प्रावारनिचया भान्ति गगने पक्षिसन्निभाः ।
केषांच्चिन्मस्तकात् पेतुरुष्णिवाणि दिशोदश

कोलाहलो महानासीन्न प्राज्ञायत किंचन ।
रथोऽपि गगनं गन्तुमुद्यतस्तम्भितोऽमुना

निःसार मनुजाः पेतु सद्यो जाता इवात्रनीम् ।
ततोऽतिबलिनौ ज्ञात्वा दधार शिखयोरुभौ

एकेन मुष्टिना देवो भ्रामयित्वा बलाच्चिरम् ।
तत्याज स धरापृष्ठे व्यसूतौ ददृशे जनः

तर्कयामास देवोऽयं कश्यपस्य सुतो बली।
यतोऽनेन हतावेतावसुरौ योजनायतौ

अस्मिन्वयसि कस्यापि नेदृशं वीक्ष्यते बलम् ।
एतावद् दुष्टसामर्थ्यं काशिराजोऽप्यनन्दत

अवप्लुत्य रथात्तस्मात्तं ननाम विनायकम्।
उवाच च महायोगिन्बालस्यापि न ते कृतिः

ब्रह्मादिज्ञानविषया कुतः स्याच्चर्मचक्षुषः ।
जगदुत्पादकोऽनेकरूपोऽस्य वन हेतवे

न संख्या वर्तते स्वामिन्नवताराणां च ते विभो

ततोऽग्रतो रथो यातस्त्वरया नृपतेर्गृहम्

ततो ददर्श बालोऽसौ दैत्यं पाषाणरूपिणम् ।
ततोऽहनत् परशुना शतधा सोऽभवत्तदा

तस्माद्विनिःसृतो भीमो दंष्ट्रादशनभासुरः ।
श्मश्रुलो दीर्घकायश्च पुरुषः पिंगलो महान्

ततस्ते बालकाः सर्वे लोकाश्चान्येऽपि दुद्रुवुः ।
तं चापि न्यहनन्मुष्ट्या स चापि न्यपतद्भुवि

असंमत जना बालं भगवन्तं धृताकृतिम् ।
ततो राजा हष्टमना रथादुत्तीर्य बालकम्

अन्तःप्रवेशयामास स्वयमादाय सत्वरम् ।
रत्नवर्णमये स्वीय आसने चोपवेश्य तम्

उपचारैः षोडशभिः प्रपूज्य च यथाविधि ।
महार्हवस्त्राभरणैर्दिव्यैश्चैव सुगन्धिभिः

परमाह्लादसंयुक्त स्तुष्टाव च ननाम च ।
अन्नं च षड्रसं नाना पक्वान्नं व्यंजनान्वितम्

सुहृद्भिर्भोजयामास परमान्नमनेकधा ।
ततो नानाफलान्याशु ददौ तेभ्यो नराधिपः

ततोऽष्टांगं च ताम्बूलं रत्नकांचनसंयुतम्।
ततः स्वयं बुभोजाशु शिशुभिः परिवारितः

ततः प्रस्वापयामास कृतसन्ध्याविधिं च तम् ।
पर्यंके रुचिरे दीपवितानपरिशोभिते

स्वयं तदाज्ञया राजा सुष्वाप प्रियया सह ।
अत्याप्तांश्चतुरः स्थाप्य जागराय तदन्तिके

(५४३)
इति श्रीमदादि श्रीमन्महागाणेशपुराणे क्रीडाखंडे बालचरितं नाम त्रयोदशोऽध्यायः

अध्याय १४ प्रारंभ :-
क उवाच ।
ततः प्रभात उत्थाय शौचं कृत्वा यथाविधि ।
चकार मज्जनं सोऽथ सन्ध्यां चक्रे यथाविधि

होमं चकार समिधं स्थाप्य कृष्णाजिनं शुभम् ।
निधाय दंडम् चिक्रीड बालकः स विनायकः

निशम्य कीर्तिं तत्रत्यो ब्राह्मणो वेदशास्त्रवित् ।
धर्मदत्त इति ख्यातो मुनिपुत्रदिदृक्षया

आगतो नृपवर्यस्य काशिराजस्य वेश्म सः ।
राज्ञा संमानितः सोऽथ प्रपच्छ नृपसत्तमम्

क्वासौ महाबलः पुत्र कश्यपस्य वदस्व मे ।
ततो लोका जगुरयं क्रीडते बालकैः सह

तत उत्थाय विप्रोऽसौ पाणौ धृत्वाऽवदच्च तम् ।
मम मित्र सुतस्त्वं हि श्रुता कीर्तिर्मया तव

अतस्त्वां स्वगृहे नेतुमागतोऽहं न संशयः ।
पुनीहि पादरजसा सर्वं नः सफलीकुरू

परब्रह्मस्वरूपोऽसि परमात्मा परात्परः ।
भूभारहरणार्थाय जातोऽसि कश्यपालये

क्रीडामानुषरूपोऽसि जाने त्वां तत्वतोऽर्भक ।
ततो विनायकः प्राह किमर्थं त्वमिहागतः

आज्ञामात्रेण ते तात कथं नायामि तेऽन्तिकम् ।
इत्युक्त्वा त्वरया यायाद्धर्मदत्तपुरःसरः

धूलिमुद्धूल यद्भिस्तैर्बालकैरनुगैर्बली।
मार्गे तु गच्छतस्तस्य नरान्तक समीरितौ

कामसंज्ञश्च क्रोधश्च द्वावेतौ राक्षसाधमौ ।
परस्परं युध्यमानौ हन्तुमन्तिकमागतौ

युध्यमानौ निपतितौ बालके दुष्टमानसौ ।
खररूपौ यथा वह्निं पतंगाविव दुर्मदौ

ततस्ते बालकाः सर्वे दुद्रुवुस्ते दिशोदश ।
ततो विनायको धृत्वा तयोः पादौ बलेन सः

भ्रामयामास बहुधा पोथयामास भूतले ।
ततस्तौ पतितौ भूमौ व्यसू लोका व्यलोकयन्

समकम्पत् त्रिभुवनं पतद्देहरवात्तदा ।
लोकवार्तासु विश्वासं धर्मदत्तोऽन्वपद्यत

दृष्ट्वा तस्य महत्कर्म प्रत्यक्षेण महामुनिः ।
ततो ययौ धर्मदत्तस्तेन साकं पुरःसरः

ददर्श कुंजरं मत्तं गूढरूपं महाबलम् ।
इतस्ततो विद्रवन्तं जनं हन्तुं समुद्यतम्

इतस्ततो महावीराः पलायनपरा ययुः ।
कोलाहलो महानासीज्जनानां तत्र धावताम्

रजसाऽव्यापि सकलं नीहारेणेव पर्वताः ।
गजो यातो राजगजान्मत्तान् हन्तुं महाबलः

गजयुद्धं महाघोरं प्रासादस्था व्यलोकयन् ।
बभज्जुरश्वशालां ते दृष्ट्वा बद्धान् हयानपि

उद्बंधना हया याता गजाश्च ककुभो दश ।
धर्मदत्तो गृहीत्वा तं गृहान्तर्गन्तुमुद्यतः

आस्फाल्य तत्करं बालो रुरोह करिणं बलात् ।
बिभेद गंडं सृणिना वारंवारं विनायकः

असृकप्रवाह परितो निपपात महीतले ।
स गजो बृंहितं कृत्वा सर्वलोकभयावहम्

पतता तेन भग्नानि विस्तीर्णेनायतेन च ।
संख्यातीतान्यगाराणि सर्वोपस्करवन्ति च

चकम्पे पृथिवी सर्वा सपर्वत वनाकरा ।
ततोऽन्धकारे विगते तत्रेयुर्नागराजनाः

भीतभीता महारौद्रे मृते तस्मिन् निरीक्ष्य तम् ।
बालं तु बलिनो गत्वा तस्मादुत्तारयन्बलात्

धर्मदत्तः पुनश्चैनं कटावेवाभ्यधारयत् ।
गृहमध्ये निनायाशु पुनरुत्पात शंकया

निवृत्तेस्वनिमित्ते स द्विजातिभ्यो ददौ धनम् ।
पूजयामास चैवैनमुपचारैः पृथक्पृथक्

वस्त्रालंकारकुसुमैर्नाना नैवेद्य संचयैः ।
भोजयामास विधिवत् सिद्धिबुद्धि उभे ददौ

दक्षिणार्थं धर्मदत्तो ननाम दंडवत्क्षितौ ।
उवाच च प्रसन्नात्मा हर्षगद्गदया गिरा

मम भाग्यं तु फलितं यद्दृष्टं चरणाम्बुजम् ।
जगदीशो जगत्कर्ता जगत्साक्षीजगद्गुरु:

मम वाक्यादिहायात उद्धर्तुं मम पूर्वजान् ।
एवं ब्रुवन्नेव मुनिः स्वासने सन्निवेशितः

विनायकेन देवेन पूजितो बहुभक्तितः ।
ततोऽतिशुशुभे बालः सिद्धिबुद्धियुतो भृशम्

गंगागौरियुतो यद्वच्छूलपाणिस्त्रिलोचनः ।
एतस्मिन्नन्तरे तत्र जृम्भा नाम्न्यागता शुभा

पीताम्बरधरा चारूकंकणा चारुभूषणा।
अतिदुष्टमनाः सा तु पत्नी धूम्राक्षरक्षसः

सोवाच मधुरां वाचं निधानमिदमुत्तमम् ।
इत्यरिष्टानि जायन्ते तानि नश्यन्त यत्नतः

कथंचारू भवेद्भोगो मातापित्रोरमुष्य वै ।
एवमुक्त्वा स्त्रियः सर्वा उवाच च विनायकम्

महद्भाग्यं मम विभो यज्जातं तव दर्शनम् ।
परिश्रान्तोऽसि देवेश नानादुष्टविनाशनात्

अभ्यंगं कुरु तैलेन सुगंधेन महामते ।
अंगं ते मर्दयिष्यामि तैलमुद्वर्तनं तथा

ओमित्युक्ते ततस्तेन विषहस्ता समादधे ।
तैलेन चरणौ तस्य विषोत्कर्षं विधायिना

ममर्द जृम्भती जृम्भा लोकास्तां साधु मेनिरे ।
सा सिषेवे भावदुष्टा शुभभावा पतिं यथा

ततस्तस्य शरीरस्य दाह एवाभवन्महान् ।
ततो ज्ञानेन बुद्ध्वा तां दुष्टभावां निशाचरीम्

नारिकेल फलेनाशु मस्तके तां जघान सः ।
ततः सा पतिता भूमौ निजरूपं समास्थिता

असृक् प्रवाह मध्ये सा विस्तीर्णा योजनद्वयम् ।
धर्मदत्तश्च लोकाश्च तदाश्चर्ययुता बभुः ।

पूजयामास विधिवद्भोजयामास तं पुनः ।
पक्वान्नं विविधं स्वादुरसैः षड्रभिः समन्वितम्

अस्मिन्नवसरे देवाः पुष्पवर्षं प्रचक्रिरे ।
नीराजनं लाजवर्षमंगनाः पूजनानि च

ततः स काशिराजस्तमाकारयितुमागमत् ।
रथोपरि निवेश्यैनं वाद्यघोषसमन्वितः

गन्धर्वा गानसहिता नत्यन्त्यप्सरसः पुरः ।
निनाय स्वगृहं राजा विनायकमनामयम्

गच्छन्स ददृशे बाल: सिंहारूढो धृतायुधः ।
अनेकवीरसंयुक्तो देवैरिव शतक्रतुः

सिद्धिबुद्धियुतो भाति गंगोमाभ्यां यथा शिवः ।
नानाबन्दि स्तूयमानः प्रविवेश नृपालयम्

एवंबालचरित्रं यः शृणुयाज्जगदीशितुः ।
सर्वान् कामानवाप्नोति नारिभिर्बाध्यते क्वचित्

(५९५)
इति श्रीगणेशपुराणे क्रीडाखंडे बालचरित्रे नाम चतुर्दशोऽध्यायः

अध्याय १५ प्रारंभ :-
क उवाच ।
अपरस्मिन्दिने राजा लोकैः सह सभां ययौ ।
विनायकेन सहितो मित्रामत्य समन्वितः

तानुवाच ततः सर्वान्बालकस्य गुणान्बहून् ।
गुणवन्तं प्रधानं तं पुरस्कृत्य महाशयम्

अहं हि कश्यपं यात आकारयितुमन्तिकम् ।
विवाहस्य च सिद्ध्यर्थं पुत्रस्तेनेह योजितः

प्रस्थितोऽनेन यावच्च तावद्राक्षसमद्भुतम् ।
अरिष्टानां समूहं च न दृष्टं न च वै श्रुतम्

आदावनेन निहतो धूम्राक्षो राक्षसाधिपः ।
जघनश्च मनुश्चापि सहस्रार्द्धयुतो हतः

यो व्योम नीतवानेनं नगरे दन्तुरो हतः ।
विघंटो बालरूपश्च विधूलश्च महाबलः

पतंगश्चैव नगरे वातरूपधरो हतः ।
कूटो नाम हतोऽनेन द्वारि पाषाणरूपधृक

कामक्रोधावपि हतौ खरवेषधरावुभौ ।
गजरूपधरः कुंडो हतोऽनेन निशाचरः

यानि चान्यान्यरिष्टानि नाशयिष्यति बालकः ।
इदानीं निश्चयः कार्यो विवाहस्य द्विजैः सह

देवतास्थापनस्यापि हरिद्रामंडपस्य च ।
विवाहोपस्करार्थं च ज्योतिःशास्त्र विशारदैः

क उवाच ।
एवमाकर्ण्य तद्वाक्यममात्यावूचतुर्नृपम् ।
अयं बालः पुरे यावद्वर्तते नृपसत्तम्

तावद्विवाहो न भवेदिति नो भाति निश्चितम् ।
अस्मिन्स्थिते महोत्पाता भविष्यन्ति दिनेदिने

पक्षे मासे गते राजन्विवाहं कर्तुमर्हसि ।
ओमित्युक्ते नृपेणाथ जग्मुः सर्वे निजालये

राजा विनायकश्चापि भुक्त्वा सुषुपतुः सुखम् ।
ततो निशीथे संप्राप्ते सुप्ते सर्वजने मुने

ज्वालामुखो व्याघ्रमुखो दारुणोऽथ त्रयोऽसुराः ।
इच्छन्तोऽपचितिं पूर्वं हतानां दैत्यरक्षसाम्

संपूर्णां नगरीं दग्धुमाद्य ऐच्छत्तदाऽसुरः ।
दारुणो वायुरूपेण तत्सहायार्थमुद्यतः

व्याघ्रास्यो भक्षितुं तत्र पलायनपरानभूत् ।
एवं ते निश्चयं कृत्वा प्राक्रोशन् सुमहास्वनैः

त्रैलोक्यं कम्पितं सर्वं तदा संशयितं भृशम् ।
प्रलयः परचक्रं वा किमागतमिति ब्रुवन्

व्याघ्रास्यः सुमहाकाय स्थाप्योष्ठं धरणीतले ।
पूर्वं परं च गगने मध्ये जिह्वा नदी इव

उत्सृजन्मुखतो ज्वालाः साम्बरं पत्तनं दहन् ।
यथा हनुमता दग्धा नगरीं पुच्छवह्नितः

तथा ददाह नगरीं दुष्टोऽसौ मुखवह्नितः ।
दग्धा वृक्षा लतारामाः प्रासादनिचयास्तदा

कोलाहलो महानासीन्मुख हस्तरवस्तथा ।
हित्वा सर्वाणि कार्याणि विद्रवन्ति जना दिशः

नगराद्बहिरायान्तं व्याघ्रास्यो ग्रसते नरम् ।
तदेव भोजनं तस्य बालकाश्चोपदंशकाः

केचिद्विस्त्रस्तवसना विवस्त्रा चापरे ययुः ।
स्त्रियः कूर्पासकाः काश्चित्काश्चित्पत्यंशुका ययुः

व्याघ्रास्य विवरं मत्वा विविशुर्जीवितेच्छया।
अन्यानाकारयन् त्यस्तानभक्षयतसोऽसुरः

अकाले प्रलये प्राप्ते काशिराजो विनायकम् ।
सर्वं विहाय राज्यं स्वं स्त्रीपुत्रादिस्ववस्तु सः

स्कन्धे गृहीत्वा भ्रमते नानास्थाने गृहे गृहे ।
अतिदुःखेन संतप्तस्तेजसा चैव शुष्मिणः

कथं मया बाल एष सर्वारिष्टप्रवर्तकः ।
सर्वस्वहारको मौढ्याद् दुर्निमित्तस्य कारणम्

विनैनं किमहं ब्रूमामदित्यै कश्यपाय च ।
निरस्तानि च पूर्वाणि महारिष्टान्यनेन हि

आस्ते तूष्णीमिदानीं किं न जानेऽवापि कारणम् ।
एवं शोचन्दुर्गमुच्चै रुरोह सह तेन सः

तयोपि दहनो वायु सहायः समुपागमत् ।
कुम्भैश्च मृन्मयैः पात्रैः सिषिचुः सेवकास्तदा

तत्पत्न्यो निर्ययुर्हित्वा व्रीडां बालयुता बहिः।
अवतीर्य ततो राजा विह्वलोऽधः समाययौ

अश्वाश्वतर वीराश्च रथनाग पदातयः ।
निर्ययुर्नगरात्सर्वे पौराश्च सहगोधना

विनायकः काशिराजं काशिराजो विनायकम् ।
गवेषयामास तदा वर्तमानजनक्षये

सर्वेषु लोकेषु गतेषु मध्ये स व्याघ्रतुंडोननिमील तुंडम् ।
यावन्न तुंडे विशति स्म देवो विनायकोऽनन्त गुणो महात्मा

उदयेतु रवेर्जाते ददर्शाथ विनायकः ।
व्याघ्रास्यं दग्धनगरं जनपूर्णं च तन्मुखम्

वह्निं च निकटे वीक्ष्य विवेश तन्मुखं बलात् ।
तस्मिन्गते निजास्ये तु न्यमीलयत् सोऽसुरः

आस्यं गह्वरसंकाशं सर्वसंहरणेच्छया।
दारितुं बालकस्तत्र ववृधेऽतीव तत्क्षणात्

पाटयामास तद्देहं व्याघ्रदेहेन रोदसी ।
अभूच्चटचटा शब्दो वंशानां पाट्यतामिव

ततो द्वेधाऽभवद्दैत्यो गतासुरभवत्क्षणात ।
तदेकं शकलं तस्य गगने स तु चिक्षिपे

वायुना भ्रमति स्मैतद्दूरे देशे पपात च ।
अर्धेन पतता तेन चूर्णितं गहनं वनम्

अपरं चाभवत् क्रीडागृहं बालमुदावहम् ।
उदतिष्ठंस्ततो लोका अपरानप्यबोधयन्

ततोऽग्निमपिबत्सर्वं पादाघातादचूर्णयत् ।
विदारणमहाकायं ज्वालासुरयुतं तदा

एवं निहत्य तान्दुष्टान् योगमायाबलेन सः।
अजीवयन्मृतान् सर्वान्नगरं च यथा पुरा

अकार्षीच्च जगर्जाशु केसरीव विनायकः ।
सर्वलोकाश्च राजा च ततस्तं तुष्टुवुर्मुदा

नमोऽनन्तशक्ते गुणानामधीश ।
नमोऽरिष्टहन्त्रे नमः सृष्टिकर्त्रे ।
नमो विश्वपात्रे नमो विघ्नहन्त्रे ।
नमो ज्ञानदात्रे । नमोऽज्ञानहन्त्रे

अकालप्रलयाद्देव वीतिहोत्राज्जगत्पते ।
लीलवतारदैत्योभ्यो रक्षिता लीलया त्वया

कस्य सामर्थ्यमेतावद्वन्हिं पातुं महाबलम् ।
भूगोलसदृशास्यं को हन्यादन्यो महासुरम्

मृतानां जीवनं को नु त्वदन्यः कर्तुमुत्सहेत् ।
त्वमेव जननी देव त्वमेव जनकोऽविता

महाभाग्ये जनानां मे येन ते सन्निधिः कृतः ।
एवमुक्त्वाऽऽरुरोहाश्वं सिंहयानं विनायकः

स्वं स्वं वाहनमारूढाः सर्वे वीराः सहस्रशः ।
सुखेन मन्दिरं गत्वा नित्यकर्मा करोन्मुदा

स्वं स्वं च मन्दिरं याता सर्वे पौरा निरामयाः ।
वाद्यत्सु सर्ववाद्येषु तुष्टुवुर्बन्दिनो नृपम्

काशिराजोऽथ विप्रेभ्यो ददौ दानान्यनेकशः ।
स्वस्ति वाच्य पुपूजाशु देवांस्तं च विनायकम्

उपायनानि देवाय नानालोका ददुस्तदा ।
विनायकोऽपि विप्रेभ्यो ददौ तानि यदृच्छया

अमात्यानां च वीराणामंशकानि ददौ नृपः ।
विसृज्य सर्वान् भुक्त्वा तौ सुखेन स्वापनीयतुः

य इदं शृणुयाद् भक्त्या नगरीमोक्षणं नरः ।
सर्वान्कामानवाप्नोति नारिष्टैर्बाध्यते क्वचित्

(६५१)
इति श्रीगणेशपुराणे क्रीडाखंडे बालचरिते नगरीमोक्षणं नाम पंचदशोऽध्यायः