Dvāviṃśatyavadānakathā · Chapter 17

evaṃ śikṣitavyaṃ kṛṣṇāni karmāṇy apāsya śukleṣv eva svābhogaḥ karaṇīya ity evaṃ bhikṣavaḥ śikṣitavyaṃ // idaṃ avocad bhagavān ātmanā ca bhikṣavo bhāṣitam abhyanandann iti //
iti dvāviṃśatyavadānakathāyāṃ praṇāmakathā soḍasamaḥ paricchedaḥ //
XVII. ujjvālikādānakathā
atha khalu bhagavān lokānukampako lokajño lokaśāstā sarvajño dhyānasukhe vijahāra // tena samayena vaiśālīnagaryāṃ mahopadravāḥ prādurbhūtāḥ //
tadātra pauralokāś ca sarve kāmātilālasāḥ /
yathākāmaṃ rasaṃ bhuktvā prācaran pāpasaṃgatam

tataḥ kṣatriyo 'py evaṃ kāmabhogābhimohitaḥ /
pramadāgaṇasaṃrakto nītidharmanirādaraḥ

dṛṣtvā sa sundarīṃ kāntām agamyām api mohitaḥ /
balenāpi samākṛṣya bubhuje svecchayā mudā

tathāte sarvapaurāś ca sarve 'tikleśitāśayāḥ /
saddharmāṇi pratikṣipya prācaran kāmabhoginaḥ

svakuladharmamaryādaṃ tyaktvācaran yathecchayā /
satyadharmaṃ pratikṣipya cerur mattadvipā iva

tathā nārīgaṇāś cāpi kāmakleśākulāśayāḥ /
svakuladharmam utsṛjya prācaranti yathepṣitam

tadātra bahavo duṣṭāś caurā dhūrtā ḥ pragalbhikāḥ /
sādhujanān pratikṣipyācaran dharmanirādarāḥ

tadaiva pāpasaṃcārāt sarvatrāpy acarat kaliḥ /
saddharmo durbalībhūto nīcavad vilayaṃ yayau

tadātra prabalībhūte kalisaṃcāra vartite /
dṛṣṭvā lokādhipāḥ sarve 'bhavan duṣṭaparāṅmukhāḥ

evam anye 'pi devāś ca sarvatrāṇaparāṅmukhāḥ /
teṣāṃ saṃdarśanaṃ kartum api naiva vavāñchire

teṣāṃ trātuṃ tadeko 'pi na śasaka kathaṃ cana /
evam atra mahotpātaṃ prāvartata samantataḥ

sarvakleśāhatātmānaḥ pracakru vigrahaṃ mithaḥ /
teṣāṃ pāpaviśeṣeṇa prādurbhūtā upadravāḥ

tato 'ndhakārāś ca prādurbhūtā meghaiś channāḥ / mahatī cākālavātāśani r meghair guḍuguḍāyate / vidyutaś ca niścaranti / daśa diśaś cākulībhūtās tamo'ndhakāraś ca prādurbhūtaḥ / candrasūryau na prabhāsvarau bhavataḥ / vātavṛṣṭiḥ pravāyati / jalākulībhūtā pralayakālam iva pṛthivī na dṛdhā ca kaiś cid bhūtair āviṣṭābhūt // tadā sarvajanakāyā bhītāḥ saṃvignamanasaḥ / ye ke cid brāhmaṇagṛhapatayo brahmāṇaṃ namasyanti / ke cin maheśvaraṃ nārāyaṇaṃ śakraṃ māṇibhadraṃ hārītiṃ candrasūryagrahanakṣatrān namasyamānā yācayanti // ke cin nadīhradasarastaḍāgavāpīkūpādīni pariyācayanti / tathāpi na kaś cit paritrāṇaṃ bhavati //
( Dak: 176 ) atha ke cid buddhadharmasaṃghābhiprasannā buddhadharmasaṃghān namasyanti //
bhagavan sarvadarśī tvaṃ / katham asmād vayam evaṃrūpād upadravato bhayasthānāt parimucyema /
bhagavan nātha īdṛśād upadravāt trātā bhava //
ity uktvā bauddhāya namaskāraṃ kṛtvā cintāparo vyavasthitaḥ // atrāntare nāsti kiṃ cid buddhānāṃ bhagavatām aviditam avijñātam / dharmatā khalu buddhānāṃ bhagavatāṃ mahākāruṇikānāṃ lokānugrahapravṛttikānām, ekākārarakṣāṇāṃ, śamathavipaśyanāvihāriṇāṃ, tridamathavastukuśalānāṃ, caturoghottīrṇānāṃ caturṛddhipādacaraṇatalasupratiṣṭhitānāṃ caturṣu saṃgrahavastuṣu dīrgharātrakṛtaparicayānāṃ, pañcā ṅga viprahīṇānāṃ pañcagatisamatikrāntānāṃ, ṣaḍaṅgasamanvāgatānāṃ ṣaṭpāramitāparipūrṇānāṃ, saptabodhyaṅgakusumāḍhyānāṃ, aṣṭāṅgamārgadarśānāṃ navānupūrvavihārasamāpattikuśalānāṃ, daśabalabalināṃ daśadiksamāpūrṇayaśasāṃ daśaśatavaśavartiprativiśiṣṭānāṃ trirātres tridivasasya buddhacakṣuṣā lokaṃ vyavalokya jñānadarśanaṃ pravartate / ko hīyate ko vardhate kaḥ kṛcchraprāptaḥ kaḥ saṃkaṭaprāptaḥ kaḥ saṃbādhaprāptaḥ kaḥ kṛcchrasaṃbādhaprāptaḥ kasya duḥkhapaṅkanimagnasya hastoddhāraṃ dadyām uddhārayeyam iti //
atha tatkṣaṇam eva pratisarann abhyutthāya, āyuṣmadānandapramukhān bhikṣusaṃghān āmantrayate sma // bho bhikṣava ānandapramukhā vaiśālīnagarīṃ gatvā mamājñayā mama vacanena vaiśālīnagarīṃ gatvā vīthīmadhye niṣaṇṇā imāṃ gāthāṃ bhāṣaya ta / tadāvaśyaṃ sarvavighnabhūtagrahā ḥ pratipraśabdheyuḥ sarvopadravā duṣṭasattvā ḥ palāyiṣyanti / tadyathā / imāś ca gāthā ḥ /
visarata visarata duṣṭasattvā muñcata muñcata mā tiṣṭhantu, īti r vyupaśāmyatu //
iti uddiśya bhikṣugaṇān visarjayām āsa //
atha te bhikṣavo bhagavataś caraṇayoḥ praṇipatya bhagavataḥ vacanaṃ śirasā nidhāya, imā vighnotsāraṇadhāraṇī hṛdayagatā // tatkṣaṇam evarddhyā ca vaihāyasād ānandapramukhāḥ pañcaśatabhikṣugaṇā lohitapakṣarājahaṃsa iva gagaṇadeśāt taṃ viṣayam anuprāptāḥ // athānandapramukhā bhikṣugaṇā vaiśālīnagarīṃ gatvā vīthīmadhye sthitvā brahmasvareṇa ekamatenaikasvareṇa imāṃ gāthāṃ bhāṣitum ārabdhāḥ //
( Dak: 178 ) imāś ca gāthāḥ //
visarata visarata / buddho lokānukampaka ājñāpayati / muñcata
muñcata ma tiṣṭhantu / ītir vyupaśāmyatu / nirgacchata nirgacchata /
buddhaḥ parviśati mahādevātidevaguruḥ / sendrāś ca devāḥ sabrahmakāḥ saprajāpatikaś catvāraś ca lokapālā ḥ praviśanti anekāni ca devatāsahasrāṇi / asurendrāś ca anekāni asuraśatasahasrāṇi prativasanti / bahūni ca bhūtasahasrāṇi bhagavato 'bhiprasannāni prabhaviṣyanti sarvasattvānām arthe / te co mā anarthaṃ kariṣyanti //
nirgacchata nirgacchata / kṣipraṃ palāyata / yadi duṣṭacittā na parāyeta, naśyata // ye maitracittā nāparādhakāmā rakṣāṃ cānuvartitukāmās te tiṣṭhantu praviśantu / buddho lokānukampaka evam ājñāpayati sarvasattvahitādhyāśayo maitrīvihārī kāruṇikavihārī muditāviharī upekṣāvihārī //
ete mantrapadāḥ siddhāḥ siddhagāthā jinoditāḥ /
sarveṣāṃ devatānāṃ ca bhūtānāṃ ca hitaiṣiṇām

jñānenārthottamenādya tathā dharmatayāpi ca /
jagatām ītayaḥ sarvāḥ śāmyantv ārogyam astu vaḥ

iti bhāṣyamāṇe sarvabhūtagaṇā ḥ saṃtrastāḥ samvignamanaso daśa diśaḥ palāyitvā vilayaṃ gatā duṣṭasattvā vihethacittā ḥ kupitacittāḥ pratipraśabdhā abhūvan // tadā ca vihāyasi ghanavidyuvātavṛṣṭijalākulapraśāntābhūt //
phalapuṣpapratimaṇḍitasurasasvādūni cābhūvan //
evaṃ buddhānubhāvena tasyāṃ nagaryāṃ sarvopadravadurbhikṣaṃ praśāntya, sarva ṛtavo yathābhiprāyaṃ kāle tathā samṛdhyati kāle varṣati kāle vāyavaḥ pravāyanti //
tadā sarvajanakāyāḥ praharṣajātāḥ sarvabhikṣugaṇān vāsena bhaktena nimantritā a bhū van //
atha khalu bhikṣava ānandaprabhṛtayo varṣātyayāc charadaḥ śaradātyayāc caturmāsātyayāc chiśiraḥ samāyātaḥ tadā janakāyān evam āha // vayam api māsacatuṣṭayam agamat atrāsthitā guror antikaṃ gacchāmaḥ //
ity ukte sarvajanakāyā bhikṣugaṇān gamanakālam api jñātvā satkṛtya pūjayitvā mānayitvā visarjayām āsuḥ //
atha te bhikṣavo dhīratayā nagaraṃ nagarāc caṃkramyamāṇā anyatamajanapadaviṣayam anuprāptāḥ //
atha tasmiñ janapade mahāḍhyo dhanakanakasamṛddho mahābhogo vistīrṇaparigraho mahātyāgo mahāparivāraḥ śuddhāśayo dharmātmā paropakārī śramaṇabrāhmaṇavaṇīpakeṣv abhirato duḥkhīnāṃ duḥkhatārako mahākaruṇādṛṣṭaḥ śuddhaceto nāma śreṣṭhī dvātriṃśatābhir vanitābhiḥ parivṛtaḥ sukhalīlayā tiṣṭhati // kāle tyāga ḥ kāle upābhogaḥ // sa śreṣṭhī tān bhikṣūn samāgatān dṛṣṭvā śītārtenāgatam iti jñātvātikaruṇābhibhūtaḥ sādarair agnimathe nītvā ujjvālikāṃ prajvālya dadāti / tena śreṣṭhinā bahavo 'gnimaṭhāḥ kāritāḥ santi / tasmāt pañcaśatabhikṣugaṇā agnitāpaiḥ saṃtarpitāḥ // tataḥ paścād annāhārāḥ pradattāḥ / te bhikṣavas tad annaṃ na bhuktā ḥ / tad dṛṣṭvā sa śreṣṭhī tān uvāca // kena bhikṣavo mayā dattānnaṃ nopabhuktam //
bhikṣava ūcuḥ // buddho bhikṣavo yam akāle na bhoktavyaṃ sūryāstaniśākālam iti //
tataḥ sa śreṣṭhī tathety uktvā gṛhaṃ praviśati //
atha sa rātryatyayāt prātaḥkāle yathāyogyānusāraiḥ piṇḍapātrādi dattvā tān satkārayām āsa //
atha te bhikṣavas taṃ gṛhītvā tasmai śuddhāśiṣaṃ dattvā gamiṣyāma ity ārocya tasmāt sthānān niṣkrāntāḥ / niṣkramya yena gṛddhakūte bhagavāṃs tenopasaṃkrāntā upasaṃkramya bhagavataḥ pādau śirasā vanditvā ekānte niṣaṇṇāḥ //
athānandabhikṣur utthāyāsanād bhagavataḥ prataḥ sthitvaivam āha // bhagavan sarvajña yathā bhavadājñā tathā vaiśālīnagaryāṃ sarvā ītayaḥ praśāntā abhūvan //
tava prabhāvād iti kṛtvā vayam atrāgatā sma //
bhagavān āha // sādhu sādhu ānanda sādhu sādhu bhikṣavaḥ / evaṃ parārthakṛte udyogakaraṇīyam //
punar bhagavantam ānanda āha //
bhagavan vaiśālīnagaryāṃ nivṛttakāle 'nyatamajanapadaviṣayam anuprāptāḥ / tāṃ nagarīṃ vayam agamat / anyatamaśreṣṭhī āḍhyo 'smān śītavātapariśramād āgatān dṛṣṭvā sādareṇāhūya, ādāv agnimaṭhe praṇīyāgniṃ prajvālya dadāti / bahavo 'gnimaṭhāḥ santi // śreṣṭhī paramadhārmiko 'sau purusaḥ / ye ye śramaṇabrāhmaṇatīrthikāś cāgatās tebhyaḥ sarvebhya ujjvālikā m prajvālya dadāti hemantaśiśirakāle 'sau śraddhayā //
bhagavān āha // mahāphalānuśaṃsā ujjvālikāyāḥ śiśirāgame 'mṛtopamā tasmān mahāphalānuśaṃsā ujjvalikāyāḥ śṛṇuta bhikṣavaḥ kathayāmi //
nānāsāraṅgarūpaprabhavamṛdumahadromasaṃślāghyavastrā
hemante garbhagehe priyatamavanitābāhuyugmopagūḍhāḥ /
yat krīḍanti kṣitīśā vividharasavarair annapānaiḥ samṛddhās ta t syād ujjvālikāyāḥ phalam atimadhuraṃ bhikṣusaṃghārpitāyāḥ

jvālātaraṅgavikasaddahanopagūḍhāṃ bhīmasvanāṃ śiśiraśītavināśakartrīm / ujjvālikāṃ munivarapravarāya dattvā dīptaprabho bhavati devamanuṣyaloke

gandharvāsurakinnaraiḥ sahacarā dedīpyamānānanā
vidyujjvālaśaracchaśāṅkasadṛśā ḥ kāntābhir āliṅgitāḥ /
svarge yad vicaranti dīptavapuṣo līlāyamānāḥ surās
tad dattvāryaganāya śītasamaye cojjvālikāṃ śraddhayā

jitvā ripūn ye gajavājiyuktā ḥ pṛthvīṃ samantād anuśāsayanti /
dīptānanā hemavibhūṣitāṅgā ujjvālikāyāḥ phalam eva teṣām

te tādṛśaṃ cet phala prāptukāmā ujjvālikāṃ ye manujāḥ pradeyuḥ /
hemantaśīte 'gnimaṭhāni kṛtvā bhikṣvādaye cāryagaṇāya nityam