દ્વાવિંશત્યવદાનકથા · અધ્યાય 17

એવં શિક્ષિતવ્યં કૃષ્ણાનિ કર્માણ્ય્ અપાસ્ય શુક્લેષ્વ્ એવ સ્વાભોગઃ કરણીય ઇત્ય્ એવં ભિક્ષવઃ શિક્ષિતવ્યં ॥ ઇદં અવોચદ્ ભગવાન્ આત્મના ચ ભિક્ષવો ભાષિતમ્ અભ્યનન્દન્ન્ ઇતિ ॥
ઇતિ દ્વાવિંશત્યવદાનકથાયાં પ્રણામકથા સોડસમઃ પરિચ્છેદઃ ॥
xવિઇ. ઉજ્જ્વાલિકાદાનકથા
અથ ખલુ ભગવાન્ લોકાનુકમ્પકો લોકજ્ઞો લોકશાસ્તા સર્વજ્ઞો ધ્યાનસુખે વિજહાર ॥ તેન સમયેન વૈશાલીનગર્યાં મહોપદ્રવાઃ પ્રાદુર્ભૂતાઃ ॥
તદાત્ર પૌરલોકાશ્ ચ સર્વે કામાતિલાલસાઃ ।
યથાકામં રસં ભુક્ત્વા પ્રાચરન્ પાપસંગતમ્

તતઃ ક્ષત્રિયો ઽપ્ય્ એવં કામભોગાભિમોહિતઃ ।
પ્રમદાગણસંરક્તો નીતિધર્મનિરાદરઃ

દૃષ્ત્વા સ સુન્દરીં કાન્તામ્ અગમ્યામ્ અપિ મોહિતઃ ।
બલેનાપિ સમાકૃષ્ય બુભુજે સ્વેચ્છયા મુદા

તથાતે સર્વપૌરાશ્ ચ સર્વે ઽતિક્લેશિતાશયાઃ ।
સદ્ધર્માણિ પ્રતિક્ષિપ્ય પ્રાચરન્ કામભોગિનઃ

સ્વકુલધર્મમર્યાદં ત્યક્ત્વાચરન્ યથેચ્છયા ।
સત્યધર્મં પ્રતિક્ષિપ્ય ચેરુર્ મત્તદ્વિપા ઇવ

તથા નારીગણાશ્ ચાપિ કામક્લેશાકુલાશયાઃ ।
સ્વકુલધર્મમ્ ઉત્સૃજ્ય પ્રાચરન્તિ યથેપ્ષિતમ્

તદાત્ર બહવો દુષ્ટાશ્ ચૌરા ધૂર્તા ઃ પ્રગલ્ભિકાઃ ।
સાધુજનાન્ પ્રતિક્ષિપ્યાચરન્ ધર્મનિરાદરાઃ

તદૈવ પાપસંચારાત્ સર્વત્રાપ્ય્ અચરત્ કલિઃ ।
સદ્ધર્મો દુર્બલીભૂતો નીચવદ્ વિલયં યયૌ

તદાત્ર પ્રબલીભૂતે કલિસંચાર વર્તિતે ।
દૃષ્ટ્વા લોકાધિપાઃ સર્વે ઽભવન્ દુષ્ટપરાઙ્મુખાઃ

એવમ્ અન્યે ઽપિ દેવાશ્ ચ સર્વત્રાણપરાઙ્મુખાઃ ।
તેષાં સંદર્શનં કર્તુમ્ અપિ નૈવ વવાઞ્છિરે

તેષાં ત્રાતું તદેકો ઽપિ ન શસક કથં ચન ।
એવમ્ અત્ર મહોત્પાતં પ્રાવર્તત સમન્તતઃ

સર્વક્લેશાહતાત્માનઃ પ્રચક્રુ વિગ્રહં મિથઃ ।
તેષાં પાપવિશેષેણ પ્રાદુર્ભૂતા ઉપદ્રવાઃ

તતો ઽન્ધકારાશ્ ચ પ્રાદુર્ભૂતા મેઘૈશ્ છન્નાઃ । મહતી ચાકાલવાતાશનિ ર્ મેઘૈર્ ગુડુગુડાયતે । વિદ્યુતશ્ ચ નિશ્ચરન્તિ । દશ દિશશ્ ચાકુલીભૂતાસ્ તમોઽન્ધકારશ્ ચ પ્રાદુર્ભૂતઃ । ચન્દ્રસૂર્યૌ ન પ્રભાસ્વરૌ ભવતઃ । વાતવૃષ્ટિઃ પ્રવાયતિ । જલાકુલીભૂતા પ્રલયકાલમ્ ઇવ પૃથિવી ન દૃધા ચ કૈશ્ ચિદ્ ભૂતૈર્ આવિષ્ટાભૂત્ ॥ તદા સર્વજનકાયા ભીતાઃ સંવિગ્નમનસઃ । યે કે ચિદ્ બ્રાહ્મણગૃહપતયો બ્રહ્માણં નમસ્યન્તિ । કે ચિન્ મહેશ્વરં નારાયણં શક્રં માણિભદ્રં હારીતિં ચન્દ્રસૂર્યગ્રહનક્ષત્રાન્ નમસ્યમાના યાચયન્તિ ॥ કે ચિન્ નદીહ્રદસરસ્તડાગવાપીકૂપાદીનિ પરિયાચયન્તિ । તથાપિ ન કશ્ ચિત્ પરિત્રાણં ભવતિ ॥
( દક્: 176 ) અથ કે ચિદ્ બુદ્ધધર્મસંઘાભિપ્રસન્ના બુદ્ધધર્મસંઘાન્ નમસ્યન્તિ ॥
ભગવન્ સર્વદર્શી ત્વં । કથમ્ અસ્માદ્ વયમ્ એવંરૂપાદ્ ઉપદ્રવતો ભયસ્થાનાત્ પરિમુચ્યેમ ।
ભગવન્ નાથ ઈદૃશાદ્ ઉપદ્રવાત્ ત્રાતા ભવ ॥
ઇત્ય્ ઉક્ત્વા બૌદ્ધાય નમસ્કારં કૃત્વા ચિન્તાપરો વ્યવસ્થિતઃ ॥ અત્રાન્તરે નાસ્તિ કિં ચિદ્ બુદ્ધાનાં ભગવતામ્ અવિદિતમ્ અવિજ્ઞાતમ્ । ધર્મતા ખલુ બુદ્ધાનાં ભગવતાં મહાકારુણિકાનાં લોકાનુગ્રહપ્રવૃત્તિકાનામ્, એકાકારરક્ષાણાં, શમથવિપશ્યનાવિહારિણાં, ત્રિદમથવસ્તુકુશલાનાં, ચતુરોઘોત્તીર્ણાનાં ચતુરૃદ્ધિપાદચરણતલસુપ્રતિષ્ઠિતાનાં ચતુર્ષુ સંગ્રહવસ્તુષુ દીર્ઘરાત્રકૃતપરિચયાનાં, પઞ્ચા ઙ્ગ વિપ્રહીણાનાં પઞ્ચગતિસમતિક્રાન્તાનાં, ષડઙ્ગસમન્વાગતાનાં ષટ્પારમિતાપરિપૂર્ણાનાં, સપ્તબોધ્યઙ્ગકુસુમાઢ્યાનાં, અષ્ટાઙ્ગમાર્ગદર્શાનાં નવાનુપૂર્વવિહારસમાપત્તિકુશલાનાં, દશબલબલિનાં દશદિક્સમાપૂર્ણયશસાં દશશતવશવર્તિપ્રતિવિશિષ્ટાનાં ત્રિરાત્રેસ્ ત્રિદિવસસ્ય બુદ્ધચક્ષુષા લોકં વ્યવલોક્ય જ્ઞાનદર્શનં પ્રવર્તતે । કો હીયતે કો વર્ધતે કઃ કૃચ્છ્રપ્રાપ્તઃ કઃ સંકટપ્રાપ્તઃ કઃ સંબાધપ્રાપ્તઃ કઃ કૃચ્છ્રસંબાધપ્રાપ્તઃ કસ્ય દુઃખપઙ્કનિમગ્નસ્ય હસ્તોદ્ધારં દદ્યામ્ ઉદ્ધારયેયમ્ ઇતિ ॥
અથ તત્ક્ષણમ્ એવ પ્રતિસરન્ન્ અભ્યુત્થાય, આયુષ્મદાનન્દપ્રમુખાન્ ભિક્ષુસંઘાન્ આમન્ત્રયતે સ્મ ॥ ભો ભિક્ષવ આનન્દપ્રમુખા વૈશાલીનગરીં ગત્વા મમાજ્ઞયા મમ વચનેન વૈશાલીનગરીં ગત્વા વીથીમધ્યે નિષણ્ણા ઇમાં ગાથાં ભાષય ત । તદાવશ્યં સર્વવિઘ્નભૂતગ્રહા ઃ પ્રતિપ્રશબ્ધેયુઃ સર્વોપદ્રવા દુષ્ટસત્ત્વા ઃ પલાયિષ્યન્તિ । તદ્યથા । ઇમાશ્ ચ ગાથા ઃ ।
વિસરત વિસરત દુષ્ટસત્ત્વા મુઞ્ચત મુઞ્ચત મા તિષ્ઠન્તુ, ઈતિ ર્ વ્યુપશામ્યતુ ॥
ઇતિ ઉદ્દિશ્ય ભિક્ષુગણાન્ વિસર્જયામ્ આસ ॥
અથ તે ભિક્ષવો ભગવતશ્ ચરણયોઃ પ્રણિપત્ય ભગવતઃ વચનં શિરસા નિધાય, ઇમા વિઘ્નોત્સારણધારણી હૃદયગતા ॥ તત્ક્ષણમ્ એવર્દ્ધ્યા ચ વૈહાયસાદ્ આનન્દપ્રમુખાઃ પઞ્ચશતભિક્ષુગણા લોહિતપક્ષરાજહંસ ઇવ ગગણદેશાત્ તં વિષયમ્ અનુપ્રાપ્તાઃ ॥ અથાનન્દપ્રમુખા ભિક્ષુગણા વૈશાલીનગરીં ગત્વા વીથીમધ્યે સ્થિત્વા બ્રહ્મસ્વરેણ એકમતેનૈકસ્વરેણ ઇમાં ગાથાં ભાષિતુમ્ આરબ્ધાઃ ॥
( દક્: 178 ) ઇમાશ્ ચ ગાથાઃ ॥
વિસરત વિસરત । બુદ્ધો લોકાનુકમ્પક આજ્ઞાપયતિ । મુઞ્ચત
મુઞ્ચત મ તિષ્ઠન્તુ । ઈતિર્ વ્યુપશામ્યતુ । નિર્ગચ્છત નિર્ગચ્છત ।
બુદ્ધઃ પર્વિશતિ મહાદેવાતિદેવગુરુઃ । સેન્દ્રાશ્ ચ દેવાઃ સબ્રહ્મકાઃ સપ્રજાપતિકશ્ ચત્વારશ્ ચ લોકપાલા ઃ પ્રવિશન્તિ અનેકાનિ ચ દેવતાસહસ્રાણિ । અસુરેન્દ્રાશ્ ચ અનેકાનિ અસુરશતસહસ્રાણિ પ્રતિવસન્તિ । બહૂનિ ચ ભૂતસહસ્રાણિ ભગવતો ઽભિપ્રસન્નાનિ પ્રભવિષ્યન્તિ સર્વસત્ત્વાનામ્ અર્થે । તે ચો મા અનર્થં કરિષ્યન્તિ ॥
નિર્ગચ્છત નિર્ગચ્છત । ક્ષિપ્રં પલાયત । યદિ દુષ્ટચિત્તા ન પરાયેત, નશ્યત ॥ યે મૈત્રચિત્તા નાપરાધકામા રક્ષાં ચાનુવર્તિતુકામાસ્ તે તિષ્ઠન્તુ પ્રવિશન્તુ । બુદ્ધો લોકાનુકમ્પક એવમ્ આજ્ઞાપયતિ સર્વસત્ત્વહિતાધ્યાશયો મૈત્રીવિહારી કારુણિકવિહારી મુદિતાવિહરી ઉપેક્ષાવિહારી ॥
એતે મન્ત્રપદાઃ સિદ્ધાઃ સિદ્ધગાથા જિનોદિતાઃ ।
સર્વેષાં દેવતાનાં ચ ભૂતાનાં ચ હિતૈષિણામ્

જ્ઞાનેનાર્થોત્તમેનાદ્ય તથા ધર્મતયાપિ ચ ।
જગતામ્ ઈતયઃ સર્વાઃ શામ્યન્ત્વ્ આરોગ્યમ્ અસ્તુ વઃ

ઇતિ ભાષ્યમાણે સર્વભૂતગણા ઃ સંત્રસ્તાઃ સમ્વિગ્નમનસો દશ દિશઃ પલાયિત્વા વિલયં ગતા દુષ્ટસત્ત્વા વિહેથચિત્તા ઃ કુપિતચિત્તાઃ પ્રતિપ્રશબ્ધા અભૂવન્ ॥ તદા ચ વિહાયસિ ઘનવિદ્યુવાતવૃષ્ટિજલાકુલપ્રશાન્તાભૂત્ ॥
ફલપુષ્પપ્રતિમણ્ડિતસુરસસ્વાદૂનિ ચાભૂવન્ ॥
એવં બુદ્ધાનુભાવેન તસ્યાં નગર્યાં સર્વોપદ્રવદુર્ભિક્ષં પ્રશાન્ત્ય, સર્વ ઋતવો યથાભિપ્રાયં કાલે તથા સમૃધ્યતિ કાલે વર્ષતિ કાલે વાયવઃ પ્રવાયન્તિ ॥
તદા સર્વજનકાયાઃ પ્રહર્ષજાતાઃ સર્વભિક્ષુગણાન્ વાસેન ભક્તેન નિમન્ત્રિતા અ ભૂ વન્ ॥
અથ ખલુ ભિક્ષવ આનન્દપ્રભૃતયો વર્ષાત્યયાચ્ છરદઃ શરદાત્યયાચ્ ચતુર્માસાત્યયાચ્ છિશિરઃ સમાયાતઃ તદા જનકાયાન્ એવમ્ આહ ॥ વયમ્ અપિ માસચતુષ્ટયમ્ અગમત્ અત્રાસ્થિતા ગુરોર્ અન્તિકં ગચ્છામઃ ॥
ઇત્ય્ ઉક્તે સર્વજનકાયા ભિક્ષુગણાન્ ગમનકાલમ્ અપિ જ્ઞાત્વા સત્કૃત્ય પૂજયિત્વા માનયિત્વા વિસર્જયામ્ આસુઃ ॥
અથ તે ભિક્ષવો ધીરતયા નગરં નગરાચ્ ચંક્રમ્યમાણા અન્યતમજનપદવિષયમ્ અનુપ્રાપ્તાઃ ॥
અથ તસ્મિઞ્ જનપદે મહાઢ્યો ધનકનકસમૃદ્ધો મહાભોગો વિસ્તીર્ણપરિગ્રહો મહાત્યાગો મહાપરિવારઃ શુદ્ધાશયો ધર્માત્મા પરોપકારી શ્રમણબ્રાહ્મણવણીપકેષ્વ્ અભિરતો દુઃખીનાં દુઃખતારકો મહાકરુણાદૃષ્ટઃ શુદ્ધચેતો નામ શ્રેષ્ઠી દ્વાત્રિંશતાભિર્ વનિતાભિઃ પરિવૃતઃ સુખલીલયા તિષ્ઠતિ ॥ કાલે ત્યાગ ઃ કાલે ઉપાભોગઃ ॥ સ શ્રેષ્ઠી તાન્ ભિક્ષૂન્ સમાગતાન્ દૃષ્ટ્વા શીતાર્તેનાગતમ્ ઇતિ જ્ઞાત્વાતિકરુણાભિભૂતઃ સાદરૈર્ અગ્નિમથે નીત્વા ઉજ્જ્વાલિકાં પ્રજ્વાલ્ય દદાતિ । તેન શ્રેષ્ઠિના બહવો ઽગ્નિમઠાઃ કારિતાઃ સન્તિ । તસ્માત્ પઞ્ચશતભિક્ષુગણા અગ્નિતાપૈઃ સંતર્પિતાઃ ॥ તતઃ પશ્ચાદ્ અન્નાહારાઃ પ્રદત્તાઃ । તે ભિક્ષવસ્ તદ્ અન્નં ન ભુક્તા ઃ । તદ્ દૃષ્ટ્વા સ શ્રેષ્ઠી તાન્ ઉવાચ ॥ કેન ભિક્ષવો મયા દત્તાન્નં નોપભુક્તમ્ ॥
ભિક્ષવ ઊચુઃ ॥ બુદ્ધો ભિક્ષવો યમ્ અકાલે ન ભોક્તવ્યં સૂર્યાસ્તનિશાકાલમ્ ઇતિ ॥
તતઃ સ શ્રેષ્ઠી તથેત્ય્ ઉક્ત્વા ગૃહં પ્રવિશતિ ॥
અથ સ રાત્ર્યત્યયાત્ પ્રાતઃકાલે યથાયોગ્યાનુસારૈઃ પિણ્ડપાત્રાદિ દત્ત્વા તાન્ સત્કારયામ્ આસ ॥
અથ તે ભિક્ષવસ્ તં ગૃહીત્વા તસ્મૈ શુદ્ધાશિષં દત્ત્વા ગમિષ્યામ ઇત્ય્ આરોચ્ય તસ્માત્ સ્થાનાન્ નિષ્ક્રાન્તાઃ । નિષ્ક્રમ્ય યેન ગૃદ્ધકૂતે ભગવાંસ્ તેનોપસંક્રાન્તા ઉપસંક્રમ્ય ભગવતઃ પાદૌ શિરસા વન્દિત્વા એકાન્તે નિષણ્ણાઃ ॥
અથાનન્દભિક્ષુર્ ઉત્થાયાસનાદ્ ભગવતઃ પ્રતઃ સ્થિત્વૈવમ્ આહ ॥ ભગવન્ સર્વજ્ઞ યથા ભવદાજ્ઞા તથા વૈશાલીનગર્યાં સર્વા ઈતયઃ પ્રશાન્તા અભૂવન્ ॥
તવ પ્રભાવાદ્ ઇતિ કૃત્વા વયમ્ અત્રાગતા સ્મ ॥
ભગવાન્ આહ ॥ સાધુ સાધુ આનન્દ સાધુ સાધુ ભિક્ષવઃ । એવં પરાર્થકૃતે ઉદ્યોગકરણીયમ્ ॥
પુનર્ ભગવન્તમ્ આનન્દ આહ ॥
ભગવન્ વૈશાલીનગર્યાં નિવૃત્તકાલે ઽન્યતમજનપદવિષયમ્ અનુપ્રાપ્તાઃ । તાં નગરીં વયમ્ અગમત્ । અન્યતમશ્રેષ્ઠી આઢ્યો ઽસ્માન્ શીતવાતપરિશ્રમાદ્ આગતાન્ દૃષ્ટ્વા સાદરેણાહૂય, આદાવ્ અગ્નિમઠે પ્રણીયાગ્નિં પ્રજ્વાલ્ય દદાતિ । બહવો ઽગ્નિમઠાઃ સન્તિ ॥ શ્રેષ્ઠી પરમધાર્મિકો ઽસૌ પુરુસઃ । યે યે શ્રમણબ્રાહ્મણતીર્થિકાશ્ ચાગતાસ્ તેભ્યઃ સર્વેભ્ય ઉજ્જ્વાલિકા મ્ પ્રજ્વાલ્ય દદાતિ હેમન્તશિશિરકાલે ઽસૌ શ્રદ્ધયા ॥
ભગવાન્ આહ ॥ મહાફલાનુશંસા ઉજ્જ્વાલિકાયાઃ શિશિરાગમે ઽમૃતોપમા તસ્માન્ મહાફલાનુશંસા ઉજ્જ્વલિકાયાઃ શૃણુત ભિક્ષવઃ કથયામિ ॥
નાનાસારઙ્ગરૂપપ્રભવમૃદુમહદ્રોમસંશ્લાઘ્યવસ્ત્રા
હેમન્તે ગર્ભગેહે પ્રિયતમવનિતાબાહુયુગ્મોપગૂઢાઃ ।
યત્ ક્રીડન્તિ ક્ષિતીશા વિવિધરસવરૈર્ અન્નપાનૈઃ સમૃદ્ધાસ્ ત ત્ સ્યાદ્ ઉજ્જ્વાલિકાયાઃ ફલમ્ અતિમધુરં ભિક્ષુસંઘાર્પિતાયાઃ

જ્વાલાતરઙ્ગવિકસદ્દહનોપગૂઢાં ભીમસ્વનાં શિશિરશીતવિનાશકર્ત્રીમ્ । ઉજ્જ્વાલિકાં મુનિવરપ્રવરાય દત્ત્વા દીપ્તપ્રભો ભવતિ દેવમનુષ્યલોકે

ગન્ધર્વાસુરકિન્નરૈઃ સહચરા દેદીપ્યમાનાનના
વિદ્યુજ્જ્વાલશરચ્છશાઙ્કસદૃશા ઃ કાન્તાભિર્ આલિઙ્ગિતાઃ ।
સ્વર્ગે યદ્ વિચરન્તિ દીપ્તવપુષો લીલાયમાનાઃ સુરાસ્
તદ્ દત્ત્વાર્યગનાય શીતસમયે ચોજ્જ્વાલિકાં શ્રદ્ધયા

જિત્વા રિપૂન્ યે ગજવાજિયુક્તા ઃ પૃથ્વીં સમન્તાદ્ અનુશાસયન્તિ ।
દીપ્તાનના હેમવિભૂષિતાઙ્ગા ઉજ્જ્વાલિકાયાઃ ફલમ્ એવ તેષામ્

તે તાદૃશં ચેત્ ફલ પ્રાપ્તુકામા ઉજ્જ્વાલિકાં યે મનુજાઃ પ્રદેયુઃ ।
હેમન્તશીતે ઽગ્નિમઠાનિ કૃત્વા ભિક્ષ્વાદયે ચાર્યગણાય નિત્યમ્