Dvāviṃśatyavadānakathā · Chapter 13

iti dvāviṃśatyavadānakathāyāṃ bhojanakathā dvādaśaḥ paricchedaḥ //
XIII. pānakathā
atha khalu maitreyo bodhisattvo mahāsattvo bhagavantam etad avocat //
aparaṃ śrotum icchāmi pānadānasya yat phalam /
tat sarvaṃ vada vādīndra sarvalokābhibhodhane

bhagavān āha //
śṛṇu maitreya vakṣyāmi pānadānasya yat phalam /
ekāgramānaso bhūtvā nūnaṃ lokahitecchayā

ye saṃghe pratipādayanti muditā s tṛṣṇācchidaṃ pānakaṃ hṛdyasvādurasānvitaṃ paṭutaraṃ gandhābhirāmaṃ priyam kṣitvā te ' bhavalālasā bhavabhayā ṃ tṛṣṇālatāṃ prajñayā
pāraṃ yānti bhavārṇavasya niyataṃ dattvā śubhaṃ pānakam

tadyathānuśrūyate //
bhūtapūrvaṃ bhikṣavo 'tīte 'dhvani asminn eva bhadrakalpe viṃśativarṣasahasrāyuṣi prajāyāṃ lokanāyakaḥ kāśyapo nāma samyakṣaṃbuddho loka udapādi vidyācaraṇasaṃpannaḥ sugato lokavid anuttaraḥ puruṣadamyasārathiḥ śāstā devānāṃ ca manuṣyāṇāṃ ca buddho bhagavān vārāṇasīṃ nagarīm upaniśritya viharati sma ṛṣipatane mṛgadāve // tatrānyatamā a ṣṭau bhikṣava adhvānaṃ pratipannā bhagavantaṃ darśanāya te sūryāṃśubhir dagdhās tṛṣṇārtāḥ kūpasaṃnidhau gacchanti / tatrānyatarā dārikā pānīyaghaṭaṃ ( Dak: 132 ) pūrayitvā gatā / tato bhikṣavas tām ūcuḥ // bhagini pānīyam anuprayaccheti //
tatas tasyā mātsaryam utpannam / sāgṛhītapariṣkārā bhikṣūn uvāca // bhikṣavo yadi mriyedhvaṃ tathāpi na yuṣmabhyaṃ dadāmy api pānīyam / ghaṭo me ūno bhaviṣyatīti // tato 'mī bhikṣavas tṛṣārtā nirāśayā prakrāntāḥ //
tato magadhaviṣaye mahāḍhyaḥ siṃhaketur nāma sārthavāhas tasya putrī pānīyaghaṭam ādāya pānīyaṃ gṛhītuṃ gṛhadvārād bahir niḥsṛtā // tatas te ūcuḥ //
bhadre dārike 'smākam atitṛṣā, pānīya ṃ pātuṃ tad dehīti //
atha sā dārikā paramacāturyadharmāśayā tān bhikṣūn uvāca // bhadanto bhikṣavaḥ praviśadhvam atra tiṣṭhantu / aham eva prāleyapānīyaṃ śīghrataram ānayāmi // ity uktvā sā dārikā prakrāntā, prakramitvā pānīyaghaṭaṃ tūrṇam ādāya svaniveśanaṃ praviśya pitaram uvāca // tāta bhikṣavo 'smākaṃ dvāramūleṣv avatiṣṭhanti / asminn idādyakāle pariśramatṛṣārtena cāgatāḥ / tebhyo guḍaśarkarāmarīcāni yathāyogyānusāraiḥ paritāni dadātu, pānaṃ prasajjya dadāmi //
tataḥ sa siṃhaketuḥ sārthavāhaḥ putrīvacanam upaśrutya tathā dattavān / sā dārikā paramaprītyā prasādajātena tatkṣaṇam eva ( Dak: 133 ) śītodakaiḥ śarkarādigaṇaiḥ pānaṃ prasajjya tebhyo dattavatī // tadā bhikṣubhiḥ saṃgṛhya pītaṃ pītvā ca tāṃ dārikām ūcuḥ // bhadre dārike bhadram /
bhadram astu sadā bhadre yac cittaṃ tad abhīpsitam /
cittotsāhaṃ tathā buddhe bhavatu te sadā śubham

atha sā dārikā buddhanāmāśrutapūrvaṃ ca śrutvā buddhasya varṇanaṃ prasādajātena tān bhikṣūn uvāca //
bhadanto bhikṣavaḥ kutra kīdṛśo bhagavān katham /
buddhanāma na jānāmi tadviśeṣaṃ vada ta guṇam

bhikṣava ūcuḥ // mahāprabhāvo hi dārike buddhasya / kāśyapo bhagavān sarvasattvebhyo dharmaṃ nirdiśya, atra ṛṣipatane mṛgadāve viharati //
atha sā dārikā tān bhikṣūn uvāca // bhikṣavaḥ kāśyapabuddhe prasādo me jātaḥ /
niyataṃ pūjayiṣyāmi / kāśyapabhagavate madvacanena praṇāmam alpābādhatām iti brūthaḥ //
tato bhikṣavo 'py evam eva vakṣyāma ity uktvā prakrāntāḥ //
athāṣṭau bhikṣava ṛṣipatane mṛgadāve yena bhagavāṃs tenopasaṃkrāntā upasaṃkramya bhagavataḥ pādau śirasā vanditvā ekānte ( Dak: 134 ) niṣaṇṇāḥ / caikānte niṣaṇṇās tasyā dārikāyā alpābādhatāṃ kuśalavārttāṃ procuḥ // tato bhagavān kāśyapaḥ sabhāṃ kāritavān //
atha tasyā dārikāyā manasy etad abhavat / yan nv aham aṣṭau bhikṣūn pānapradānaiḥ saṃtoṣitā, tat tathā me manaḥ saṃtoṣitā bhavāmi / tathā bhagavantaṃ kāśyapaṃ pānena pratipādayāmi ca saṃghān // tataḥ sā dārikā pitaraṃ nivedya sajjīkṛtā bhagavantaṃ mānitum //
tataḥ siṃhaketuḥ sārthavāhas tasyā dārikāyāḥ prasādam abhivṛddhyarthaṃ yad yad abhiprāyaṃ tat tat tasyai dattāni // tato 'sau dārikā bhagavān kāśyapaḥ saśrāvakasaṃghaḥ śvo 'ntargṛhe bhakṣy eṇ opanimantritaḥ // adhivāsitaṃ ca bhagavatā tasyā anugrahārtham // atha sā dārikā prabhūtagandhamālyavilepanasaṃgrahaṃ kṛtavatī // sā cāhārapānādi sajjīkṛtya bhagavato dūtena kālam ārocayati // samayo bhadanta sarvaṃ sajjīkṛtaṃ, yasyedānīṃ bhagavān kāla ṃ manyata iti //
atha kāśyapo bhagavān bhikṣugaṇaparivṛto bhikṣusaṃghapuraskṛto yena siṃhaketoḥ sārthavāhasya niveśanaṃ tenopasaṃkrānta upasaṃkramya purastād bhikṣusaṃghasya prajñapta evāsane niṣaṇṇaḥ // atha sā dārikā sukhopaniṣaṇṇaṃ buddhapramukhaṃ bhikṣusaṃghaṃ viditvā pādārghaṃ dattvā pañcakāmaguṇaiḥ svahastena saṃtarpitā //
punaḥ svecchayā kāritāni śarkarāpānaguḍapāna-oṣadhīpānakṣīrapānamadhurasapānāni samarpitāni // tatas tatliāgatena tasyāḥ prasādam abhivṛddhyartham atṛṣṇayāpi sukhena pītam / tathāgatānāṃ kadā cana tṛṣṇā na vidyate na bubhūkṣā na śramo na styānamiddha ṃ na śītoṣṇatā, na gātre malena sajjate, pṛthivyām avakramati rajasā nopaliptapādas tathāpi pādaprakṣālitaṃ snānam api kṛtaṃ lokānuvartanārthaṃ sattvānāṃ phalaprāptihetor bhuñjati pibati / yad yad dadāti tat tat pratigṛhītas tathāgataiḥ // atha sā dārikā tathāgatena sukhena pītaṃ dṛṣṭvātyanta ṃ prasādya mūlanikṛntanam iva bhagavataḥ pādau śirasā vanditvā praṇidhānaṃ kṛtam //
anena kuśalamūlenāhaṃ yatra yatropapadyate tatra tatra jātau jātau jātismarā bhaveyam / tad anusmṛtya buddhe bhagavati pūjite prasannā bhavāmi / tathāgataṃ pūjāsatkāraṃ karisyāmīti // tataḥ sā dārikā buddheṣv abhiprasādya kālagatā praṇīteṣu deveṣu trāyatriṃśeṣūpapannā // pañcaśataparivārāparivṛtā sābhūd divyaprāsāde sukhopaviṣṭe nānāsaṃgītivādyapravādite niṣpuṃsake / aciropapannasya striyā vā puruṣasya vā trīṇi cittāny utpadyante / kutaś cyutā kutropapannā kena karmaṇeti // sā paśyati, mānuṣyebhyaś cyutā ihopapannā / api tu kāśyape bhagavati satkārakṛtā tena kuśalamūlena deveṣvūpapannā iti //
atha sā pānadāyikādevakanyāyā etad abhavat // na mama pratirūpaṃ syād yad ahaṃ
paryuṣitaparivāsā, kāśyapabhagavantaṃ darśanāyopasaṃkrameyam iti /
jñānadarśanaṃ pravartate // kāśyapo bhagavān budhakāryaṃ kṛtvā nirvāṇaṃ yayau // tasya dhātustūpo mahān vartate // atha tasyā etad abhavat // aho mandabhāgyāhaṃ kutra darśayeyam ahaṃ bhagavantaṃ kāśyapam // atha sānusmarati śrutaṃ mayā, sarṣapaphalamātraṃ tathāgatānāṃ śarīradhātuṃ pūjayiṣyatin, tair viśuddhiphalaṃ prāpyate / pāpātmanaḥ pāpaṃ praśamaṃ gacchati // ity uktvā sā pānapradāyikā ( Dak: 137 ) devakanyā pañcaśataparivārāsurakanyāparivṛtā rātrau praśāntāyāṃ vividhāni māndāravāṇi pārijātādi gandhamālyapuṣpadhūpādinā gṛhītvā yatra kāśyapabhagavato dhātustūpas tatrāgatya māndāravaiḥ puṣpair avakirati // avakīrya pradakṣiṇīkṛtya svabhavanaṃ gatā //
atha tasyā ḥ pānapradāyikādevakanyāyās tṛṣā na babādhe, tad eva
manuṣyabhūte 'ṣṭabhyo 'ṣṭāṅgapānīyaṃ nisṛ ṣ ṭam anena kuśalamūlena /
tasmād bhikṣavo manujaiḥ pānadānaṃ pradātavya m udapānakādi kartavyaṃ taḍāgavāpīkūpapuṣkariṇyādi kartavyam // bhikṣava ūcuḥ // prabodho 'haṃ sugata prabodho 'haṃ bhagavan / athāpy anyā strī bhikṣubhyo mātsaryakāriṇī pānīyaṃ na dadāti strī kutra gatā kiṃ phalaṃ prāptam iti //
bhagavān āha // kiṃ vaktavyaṃ bhikṣavo 'sau dārikā tena mātsaryeṇāsevitena bhāvitena bahulīkṛtena kālaṃ kṛtvā preteṣūpapannā dagdhasthūṇākṛtiḥ svakeśaromasaṃchannā sūcīcchidropamamukhā, ( Dak: 138 ) asthiyantrabahūcchritaiḥ parvatopamakukṣi ādīptā prajvalitā ekajvalībhūtā pyāyāntī ārtasvaraṃ krandantī tṛṣārtā duḥkhāṃ tīvrāṃ kharāṃ kaṭukām amanāpāṃ vedanā ṃ vedayamānā // atha sā tṛṣṇayā pānīyaṃ pātuṃ yatra yatrābhigacchati tato darśanamātreṇa cāsyā nadyudapānāni śuṣyanti // yadā devo varṣati tadāsyā upari savisphuliṅgam aṅgāravarṣaṃ patati //
evaṃvidhāṃ duḥkhāṃ tīvrāṃ kharāṃ kaṭukām amanāpāṃ vedanāṃ vedayate //
tasmād bhikṣavo yan mātsaryaprahāṇāya vyāyantavyam //
mahāpuṇyatā pānadānatā mahānuśamsā, punaḥ śṛṇuta bhikṣavaḥ //
pre ṅ khannīlasarojagarbham amalaṃ yat padmarāgāruṇaṃ
kāmyaṃ kāñcanabhājane vinihitaṃ prāleyamiśraṃ madhu /
kiṃcittāmravilocanapriyatamāpratyarpitaṃ pīyate
saṃgītadhvanisaṃgataṃ naravarais tat pānadānāt phalam

yad vaiḍūryendranīlapravaraviracitair bhājanaiḥ śātakaumbhair
devā divyāṅganābhiḥ stanakalaśabharavyāptavakṣa ḥ sthalābhiḥ /
pānaṃ prītiprasaktāḥ saha madhu madhuraṃ mādhavaṃ vā pibanti
proktaṃ prājñaiḥ phalaṃ tad guṇanicitagaṇe pānadānasya ramyam

yat pānaṃ varṇagandhaprabhṛtiguṇayutaṃ kalpitaṃ tṛḍvināśi
śleṣmāghātogravātapraśamanacaturaṃ pippalīkhaṇḍacūrṇam /
grīṣme prāleyabhinnaṃ śaśikarasadṛśe bhājane saṃskṛtaṃ tad
dattvā saṃghe prabhaktyāmarabhuvanagato divyam āpnoti pānam

madhumadhuram udāram ādareṇa pravaragaṇāya dadāti pānakaṃ yaḥ /
divi bhuvi sakale sa pānam agryaṃ pibati ciraṃ pravarāṅganopanītam

śraddhāprasannamanaso bhuvi ye manuṣyāḥ saṃghāya pānakavaraṃ pradiśanti kāle / samsāraparvatadarītaṭavāsasaṃsthās te prāpnuvanti satataṃ madhuraṃ supānam

ye saṃghe pratipādayanti muditās tṛṣṇācchidaṃ pānakaṃ
hṛdyasvādurasānvitaṃ paṭutaraṃ gandhābhirāma ṃ priyam /
kṣitvā te ' bhavalālasā bhavabhayā ṃ tṛṣṇālāta m prajñayā
pāraṃ yānti bhavārṇavasya niyataṃ dattvā śubhaṃ pānakam