દ્વાવિંશત્યવદાનકથા · અધ્યાય 13

ઇતિ દ્વાવિંશત્યવદાનકથાયાં ભોજનકથા દ્વાદશઃ પરિચ્છેદઃ ॥
xઇઇઇ. પાનકથા
અથ ખલુ મૈત્રેયો બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વો ભગવન્તમ્ એતદ્ અવોચત્ ॥
અપરં શ્રોતુમ્ ઇચ્છામિ પાનદાનસ્ય યત્ ફલમ્ ।
તત્ સર્વં વદ વાદીન્દ્ર સર્વલોકાભિભોધને

ભગવાન્ આહ ॥
શૃણુ મૈત્રેય વક્ષ્યામિ પાનદાનસ્ય યત્ ફલમ્ ।
એકાગ્રમાનસો ભૂત્વા નૂનં લોકહિતેચ્છયા

યે સંઘે પ્રતિપાદયન્તિ મુદિતા સ્ તૃષ્ણાચ્છિદં પાનકં હૃદ્યસ્વાદુરસાન્વિતં પટુતરં ગન્ધાભિરામં પ્રિયમ્ ક્ષિત્વા તે ઽ ભવલાલસા ભવભયા ં તૃષ્ણાલતાં પ્રજ્ઞયા
પારં યાન્તિ ભવાર્ણવસ્ય નિયતં દત્ત્વા શુભં પાનકમ્

તદ્યથાનુશ્રૂયતે ॥
ભૂતપૂર્વં ભિક્ષવો ઽતીતે ઽધ્વનિ અસ્મિન્ન્ એવ ભદ્રકલ્પે વિંશતિવર્ષસહસ્રાયુષિ પ્રજાયાં લોકનાયકઃ કાશ્યપો નામ સમ્યક્ષંબુદ્ધો લોક ઉદપાદિ વિદ્યાચરણસંપન્નઃ સુગતો લોકવિદ્ અનુત્તરઃ પુરુષદમ્યસારથિઃ શાસ્તા દેવાનાં ચ મનુષ્યાણાં ચ બુદ્ધો ભગવાન્ વારાણસીં નગરીમ્ ઉપનિશ્રિત્ય વિહરતિ સ્મ ઋષિપતને મૃગદાવે ॥ તત્રાન્યતમા અ ષ્ટૌ ભિક્ષવ અધ્વાનં પ્રતિપન્ના ભગવન્તં દર્શનાય તે સૂર્યાંશુભિર્ દગ્ધાસ્ તૃષ્ણાર્તાઃ કૂપસંનિધૌ ગચ્છન્તિ । તત્રાન્યતરા દારિકા પાનીયઘટં ( દક્: 132 ) પૂરયિત્વા ગતા । તતો ભિક્ષવસ્ તામ્ ઊચુઃ ॥ ભગિનિ પાનીયમ્ અનુપ્રયચ્છેતિ ॥
તતસ્ તસ્યા માત્સર્યમ્ ઉત્પન્નમ્ । સાગૃહીતપરિષ્કારા ભિક્ષૂન્ ઉવાચ ॥ ભિક્ષવો યદિ મ્રિયેધ્વં તથાપિ ન યુષ્મભ્યં દદામ્ય્ અપિ પાનીયમ્ । ઘટો મે ઊનો ભવિષ્યતીતિ ॥ તતો ઽમી ભિક્ષવસ્ તૃષાર્તા નિરાશયા પ્રક્રાન્તાઃ ॥
તતો મગધવિષયે મહાઢ્યઃ સિંહકેતુર્ નામ સાર્થવાહસ્ તસ્ય પુત્રી પાનીયઘટમ્ આદાય પાનીયં ગૃહીતું ગૃહદ્વારાદ્ બહિર્ નિઃસૃતા ॥ તતસ્ તે ઊચુઃ ॥
ભદ્રે દારિકે ઽસ્માકમ્ અતિતૃષા, પાનીય ં પાતું તદ્ દેહીતિ ॥
અથ સા દારિકા પરમચાતુર્યધર્માશયા તાન્ ભિક્ષૂન્ ઉવાચ ॥ ભદન્તો ભિક્ષવઃ પ્રવિશધ્વમ્ અત્ર તિષ્ઠન્તુ । અહમ્ એવ પ્રાલેયપાનીયં શીઘ્રતરમ્ આનયામિ ॥ ઇત્ય્ ઉક્ત્વા સા દારિકા પ્રક્રાન્તા, પ્રક્રમિત્વા પાનીયઘટં તૂર્ણમ્ આદાય સ્વનિવેશનં પ્રવિશ્ય પિતરમ્ ઉવાચ ॥ તાત ભિક્ષવો ઽસ્માકં દ્વારમૂલેષ્વ્ અવતિષ્ઠન્તિ । અસ્મિન્ન્ ઇદાદ્યકાલે પરિશ્રમતૃષાર્તેન ચાગતાઃ । તેભ્યો ગુડશર્કરામરીચાનિ યથાયોગ્યાનુસારૈઃ પરિતાનિ દદાતુ, પાનં પ્રસજ્જ્ય દદામિ ॥
તતઃ સ સિંહકેતુઃ સાર્થવાહઃ પુત્રીવચનમ્ ઉપશ્રુત્ય તથા દત્તવાન્ । સા દારિકા પરમપ્રીત્યા પ્રસાદજાતેન તત્ક્ષણમ્ એવ ( દક્: 133 ) શીતોદકૈઃ શર્કરાદિગણૈઃ પાનં પ્રસજ્જ્ય તેભ્યો દત્તવતી ॥ તદા ભિક્ષુભિઃ સંગૃહ્ય પીતં પીત્વા ચ તાં દારિકામ્ ઊચુઃ ॥ ભદ્રે દારિકે ભદ્રમ્ ।
ભદ્રમ્ અસ્તુ સદા ભદ્રે યચ્ ચિત્તં તદ્ અભીપ્સિતમ્ ।
ચિત્તોત્સાહં તથા બુદ્ધે ભવતુ તે સદા શુભમ્

અથ સા દારિકા બુદ્ધનામાશ્રુતપૂર્વં ચ શ્રુત્વા બુદ્ધસ્ય વર્ણનં પ્રસાદજાતેન તાન્ ભિક્ષૂન્ ઉવાચ ॥
ભદન્તો ભિક્ષવઃ કુત્ર કીદૃશો ભગવાન્ કથમ્ ।
બુદ્ધનામ ન જાનામિ તદ્વિશેષં વદ ત ગુણમ્

ભિક્ષવ ઊચુઃ ॥ મહાપ્રભાવો હિ દારિકે બુદ્ધસ્ય । કાશ્યપો ભગવાન્ સર્વસત્ત્વેભ્યો ધર્મં નિર્દિશ્ય, અત્ર ઋષિપતને મૃગદાવે વિહરતિ ॥
અથ સા દારિકા તાન્ ભિક્ષૂન્ ઉવાચ ॥ ભિક્ષવઃ કાશ્યપબુદ્ધે પ્રસાદો મે જાતઃ ।
નિયતં પૂજયિષ્યામિ । કાશ્યપભગવતે મદ્વચનેન પ્રણામમ્ અલ્પાબાધતામ્ ઇતિ બ્રૂથઃ ॥
તતો ભિક્ષવો ઽપ્ય્ એવમ્ એવ વક્ષ્યામ ઇત્ય્ ઉક્ત્વા પ્રક્રાન્તાઃ ॥
અથાષ્ટૌ ભિક્ષવ ઋષિપતને મૃગદાવે યેન ભગવાંસ્ તેનોપસંક્રાન્તા ઉપસંક્રમ્ય ભગવતઃ પાદૌ શિરસા વન્દિત્વા એકાન્તે ( દક્: 134 ) નિષણ્ણાઃ । ચૈકાન્તે નિષણ્ણાસ્ તસ્યા દારિકાયા અલ્પાબાધતાં કુશલવાર્ત્તાં પ્રોચુઃ ॥ તતો ભગવાન્ કાશ્યપઃ સભાં કારિતવાન્ ॥
અથ તસ્યા દારિકાયા મનસ્ય્ એતદ્ અભવત્ । યન્ ન્વ્ અહમ્ અષ્ટૌ ભિક્ષૂન્ પાનપ્રદાનૈઃ સંતોષિતા, તત્ તથા મે મનઃ સંતોષિતા ભવામિ । તથા ભગવન્તં કાશ્યપં પાનેન પ્રતિપાદયામિ ચ સંઘાન્ ॥ તતઃ સા દારિકા પિતરં નિવેદ્ય સજ્જીકૃતા ભગવન્તં માનિતુમ્ ॥
તતઃ સિંહકેતુઃ સાર્થવાહસ્ તસ્યા દારિકાયાઃ પ્રસાદમ્ અભિવૃદ્ધ્યર્થં યદ્ યદ્ અભિપ્રાયં તત્ તત્ તસ્યૈ દત્તાનિ ॥ તતો ઽસૌ દારિકા ભગવાન્ કાશ્યપઃ સશ્રાવકસંઘઃ શ્વો ઽન્તર્ગૃહે ભક્ષ્ય્ એણ્ ઓપનિમન્ત્રિતઃ ॥ અધિવાસિતં ચ ભગવતા તસ્યા અનુગ્રહાર્થમ્ ॥ અથ સા દારિકા પ્રભૂતગન્ધમાલ્યવિલેપનસંગ્રહં કૃતવતી ॥ સા ચાહારપાનાદિ સજ્જીકૃત્ય ભગવતો દૂતેન કાલમ્ આરોચયતિ ॥ સમયો ભદન્ત સર્વં સજ્જીકૃતં, યસ્યેદાનીં ભગવાન્ કાલ ં મન્યત ઇતિ ॥
અથ કાશ્યપો ભગવાન્ ભિક્ષુગણપરિવૃતો ભિક્ષુસંઘપુરસ્કૃતો યેન સિંહકેતોઃ સાર્થવાહસ્ય નિવેશનં તેનોપસંક્રાન્ત ઉપસંક્રમ્ય પુરસ્તાદ્ ભિક્ષુસંઘસ્ય પ્રજ્ઞપ્ત એવાસને નિષણ્ણઃ ॥ અથ સા દારિકા સુખોપનિષણ્ણં બુદ્ધપ્રમુખં ભિક્ષુસંઘં વિદિત્વા પાદાર્ઘં દત્ત્વા પઞ્ચકામગુણૈઃ સ્વહસ્તેન સંતર્પિતા ॥
પુનઃ સ્વેચ્છયા કારિતાનિ શર્કરાપાનગુડપાન-ઓષધીપાનક્ષીરપાનમધુરસપાનાનિ સમર્પિતાનિ ॥ તતસ્ તત્લિઆગતેન તસ્યાઃ પ્રસાદમ્ અભિવૃદ્ધ્યર્થમ્ અતૃષ્ણયાપિ સુખેન પીતમ્ । તથાગતાનાં કદા ચન તૃષ્ણા ન વિદ્યતે ન બુભૂક્ષા ન શ્રમો ન સ્ત્યાનમિદ્ધ ં ન શીતોષ્ણતા, ન ગાત્રે મલેન સજ્જતે, પૃથિવ્યામ્ અવક્રમતિ રજસા નોપલિપ્તપાદસ્ તથાપિ પાદપ્રક્ષાલિતં સ્નાનમ્ અપિ કૃતં લોકાનુવર્તનાર્થં સત્ત્વાનાં ફલપ્રાપ્તિહેતોર્ ભુઞ્જતિ પિબતિ । યદ્ યદ્ દદાતિ તત્ તત્ પ્રતિગૃહીતસ્ તથાગતૈઃ ॥ અથ સા દારિકા તથાગતેન સુખેન પીતં દૃષ્ટ્વાત્યન્ત ં પ્રસાદ્ય મૂલનિકૃન્તનમ્ ઇવ ભગવતઃ પાદૌ શિરસા વન્દિત્વા પ્રણિધાનં કૃતમ્ ॥
અનેન કુશલમૂલેનાહં યત્ર યત્રોપપદ્યતે તત્ર તત્ર જાતૌ જાતૌ જાતિસ્મરા ભવેયમ્ । તદ્ અનુસ્મૃત્ય બુદ્ધે ભગવતિ પૂજિતે પ્રસન્ના ભવામિ । તથાગતં પૂજાસત્કારં કરિસ્યામીતિ ॥ તતઃ સા દારિકા બુદ્ધેષ્વ્ અભિપ્રસાદ્ય કાલગતા પ્રણીતેષુ દેવેષુ ત્રાયત્રિંશેષૂપપન્ના ॥ પઞ્ચશતપરિવારાપરિવૃતા સાભૂદ્ દિવ્યપ્રાસાદે સુખોપવિષ્ટે નાનાસંગીતિવાદ્યપ્રવાદિતે નિષ્પુંસકે । અચિરોપપન્નસ્ય સ્ત્રિયા વા પુરુષસ્ય વા ત્રીણિ ચિત્તાન્ય્ ઉત્પદ્યન્તે । કુતશ્ ચ્યુતા કુત્રોપપન્ના કેન કર્મણેતિ ॥ સા પશ્યતિ, માનુષ્યેભ્યશ્ ચ્યુતા ઇહોપપન્ના । અપિ તુ કાશ્યપે ભગવતિ સત્કારકૃતા તેન કુશલમૂલેન દેવેષ્વૂપપન્ના ઇતિ ॥
અથ સા પાનદાયિકાદેવકન્યાયા એતદ્ અભવત્ ॥ ન મમ પ્રતિરૂપં સ્યાદ્ યદ્ અહં
પર્યુષિતપરિવાસા, કાશ્યપભગવન્તં દર્શનાયોપસંક્રમેયમ્ ઇતિ ।
જ્ઞાનદર્શનં પ્રવર્તતે ॥ કાશ્યપો ભગવાન્ બુધકાર્યં કૃત્વા નિર્વાણં યયૌ ॥ તસ્ય ધાતુસ્તૂપો મહાન્ વર્તતે ॥ અથ તસ્યા એતદ્ અભવત્ ॥ અહો મન્દભાગ્યાહં કુત્ર દર્શયેયમ્ અહં ભગવન્તં કાશ્યપમ્ ॥ અથ સાનુસ્મરતિ શ્રુતં મયા, સર્ષપફલમાત્રં તથાગતાનાં શરીરધાતું પૂજયિષ્યતિન્, તૈર્ વિશુદ્ધિફલં પ્રાપ્યતે । પાપાત્મનઃ પાપં પ્રશમં ગચ્છતિ ॥ ઇત્ય્ ઉક્ત્વા સા પાનપ્રદાયિકા ( દક્: 137 ) દેવકન્યા પઞ્ચશતપરિવારાસુરકન્યાપરિવૃતા રાત્રૌ પ્રશાન્તાયાં વિવિધાનિ માન્દારવાણિ પારિજાતાદિ ગન્ધમાલ્યપુષ્પધૂપાદિના ગૃહીત્વા યત્ર કાશ્યપભગવતો ધાતુસ્તૂપસ્ તત્રાગત્ય માન્દારવૈઃ પુષ્પૈર્ અવકિરતિ ॥ અવકીર્ય પ્રદક્ષિણીકૃત્ય સ્વભવનં ગતા ॥
અથ તસ્યા ઃ પાનપ્રદાયિકાદેવકન્યાયાસ્ તૃષા ન બબાધે, તદ્ એવ
મનુષ્યભૂતે ઽષ્ટભ્યો ઽષ્ટાઙ્ગપાનીયં નિસૃ ષ્ ટમ્ અનેન કુશલમૂલેન ।
તસ્માદ્ ભિક્ષવો મનુજૈઃ પાનદાનં પ્રદાતવ્ય મ્ ઉદપાનકાદિ કર્તવ્યં તડાગવાપીકૂપપુષ્કરિણ્યાદિ કર્તવ્યમ્ ॥ ભિક્ષવ ઊચુઃ ॥ પ્રબોધો ઽહં સુગત પ્રબોધો ઽહં ભગવન્ । અથાપ્ય્ અન્યા સ્ત્રી ભિક્ષુભ્યો માત્સર્યકારિણી પાનીયં ન દદાતિ સ્ત્રી કુત્ર ગતા કિં ફલં પ્રાપ્તમ્ ઇતિ ॥
ભગવાન્ આહ ॥ કિં વક્તવ્યં ભિક્ષવો ઽસૌ દારિકા તેન માત્સર્યેણાસેવિતેન ભાવિતેન બહુલીકૃતેન કાલં કૃત્વા પ્રેતેષૂપપન્ના દગ્ધસ્થૂણાકૃતિઃ સ્વકેશરોમસંછન્ના સૂચીચ્છિદ્રોપમમુખા, ( દક્: 138 ) અસ્થિયન્ત્રબહૂચ્છ્રિતૈઃ પર્વતોપમકુક્ષિ આદીપ્તા પ્રજ્વલિતા એકજ્વલીભૂતા પ્યાયાન્તી આર્તસ્વરં ક્રન્દન્તી તૃષાર્તા દુઃખાં તીવ્રાં ખરાં કટુકામ્ અમનાપાં વેદના ં વેદયમાના ॥ અથ સા તૃષ્ણયા પાનીયં પાતું યત્ર યત્રાભિગચ્છતિ તતો દર્શનમાત્રેણ ચાસ્યા નદ્યુદપાનાનિ શુષ્યન્તિ ॥ યદા દેવો વર્ષતિ તદાસ્યા ઉપરિ સવિસ્ફુલિઙ્ગમ્ અઙ્ગારવર્ષં પતતિ ॥
એવંવિધાં દુઃખાં તીવ્રાં ખરાં કટુકામ્ અમનાપાં વેદનાં વેદયતે ॥
તસ્માદ્ ભિક્ષવો યન્ માત્સર્યપ્રહાણાય વ્યાયન્તવ્યમ્ ॥
મહાપુણ્યતા પાનદાનતા મહાનુશમ્સા, પુનઃ શૃણુત ભિક્ષવઃ ॥
પ્રે ઙ્ ખન્નીલસરોજગર્ભમ્ અમલં યત્ પદ્મરાગારુણં
કામ્યં કાઞ્ચનભાજને વિનિહિતં પ્રાલેયમિશ્રં મધુ ।
કિંચિત્તામ્રવિલોચનપ્રિયતમાપ્રત્યર્પિતં પીયતે
સંગીતધ્વનિસંગતં નરવરૈસ્ તત્ પાનદાનાત્ ફલમ્

યદ્ વૈડૂર્યેન્દ્રનીલપ્રવરવિરચિતૈર્ ભાજનૈઃ શાતકૌમ્ભૈર્
દેવા દિવ્યાઙ્ગનાભિઃ સ્તનકલશભરવ્યાપ્તવક્ષ ઃ સ્થલાભિઃ ।
પાનં પ્રીતિપ્રસક્તાઃ સહ મધુ મધુરં માધવં વા પિબન્તિ
પ્રોક્તં પ્રાજ્ઞૈઃ ફલં તદ્ ગુણનિચિતગણે પાનદાનસ્ય રમ્યમ્

યત્ પાનં વર્ણગન્ધપ્રભૃતિગુણયુતં કલ્પિતં તૃડ્વિનાશિ
શ્લેષ્માઘાતોગ્રવાતપ્રશમનચતુરં પિપ્પલીખણ્ડચૂર્ણમ્ ।
ગ્રીષ્મે પ્રાલેયભિન્નં શશિકરસદૃશે ભાજને સંસ્કૃતં તદ્
દત્ત્વા સંઘે પ્રભક્ત્યામરભુવનગતો દિવ્યમ્ આપ્નોતિ પાનમ્

મધુમધુરમ્ ઉદારમ્ આદરેણ પ્રવરગણાય દદાતિ પાનકં યઃ ।
દિવિ ભુવિ સકલે સ પાનમ્ અગ્ર્યં પિબતિ ચિરં પ્રવરાઙ્ગનોપનીતમ્

શ્રદ્ધાપ્રસન્નમનસો ભુવિ યે મનુષ્યાઃ સંઘાય પાનકવરં પ્રદિશન્તિ કાલે । સમ્સારપર્વતદરીતટવાસસંસ્થાસ્ તે પ્રાપ્નુવન્તિ સતતં મધુરં સુપાનમ્

યે સંઘે પ્રતિપાદયન્તિ મુદિતાસ્ તૃષ્ણાચ્છિદં પાનકં
હૃદ્યસ્વાદુરસાન્વિતં પટુતરં ગન્ધાભિરામ ં પ્રિયમ્ ।
ક્ષિત્વા તે ઽ ભવલાલસા ભવભયા ં તૃષ્ણાલાત મ્ પ્રજ્ઞયા
પારં યાન્તિ ભવાર્ણવસ્ય નિયતં દત્ત્વા શુભં પાનકમ્