Dhvanyāloka with Abhinavagupta's Locana and Rāmaśāraka's Bālapriya (with commentary) · Part 81100

taistairvācyādibhiribhivyañjanīyo yo rasaḥ, taṃ pratyānuguṇyena /
vicitraṃ kṛtveti /
tathā cādikarvarvālmīkeḥ nihatasahacarīvirahakātarakrauñcākrandajanitaḥ śoka eva ślokatayā pariṇataḥ /
locanam vācye vācake racanāyāṃ ca prapañcena yaccāru śabdārthālaṅkāraguṇayuktamityarthaḥ /
tena sarvatrāpi dhvananasadbhāve 'pi na tathā vyavahāraḥ /
ātmasadbhāve 'pi kvacideva jīvavyavahāra ityuktaṃ prageva /
tenaitanniravakāśam; yaduktaṃ hṛdayadarpaṇe---'sarvatra tarhi kāvyavyavahāraḥ syāt' iti /
nihatasahacarīti vibhāva uktaḥ /
ākranditaśabdanānubhāvaḥ /
bālapriyā vācyādīti śeṣaḥ /
kṛtvetyasya prapañcenetyanena, vācya ityāditrayasya cārvityanena ca sambandhaḥ /
prapañcena prapañcanena /
cāru sundaram /
anena vivakṣitamāha---śabdetyādi /
teneti /
vividhetyādyuktasya kāvyatvenetyarthaḥ /
sarvatrāpi siṃho devadatta ityādāvapi /
tathāvyavahāraḥ kāvyavyavahāraḥ /
'iti yaduktametanniravakāśam' iti sambandhaḥ /
vibhāva iti /
dhvastasāhacaryaḥ krauñca ālambanavibhāvaḥ, nihananamuddīpanavibhāvaḥ /
nanu nihatetyādiyathāśrutagranthena tadākrandajanito muneśśoka ityartha iva pagratīyate /
tatkathaṃ śoko hi karuṇasthāyibhāvaḥ /
pratīyamānasya cānyabhedadarśane 'pi locanam janita iti /
carvaṇāgocaratveneti śeṣaḥ /
nanu śokacarvaṇāto yadi śloka udbhūtastatpratīyamānaṃ vastu kāvyasyātmeti kuta ityāśaṅkyāha---śoko hīti /
karuṇasya taccarvaṇāgocarātmanaḥ sthāyibhāvaḥ /
śoke hi sthāyibhāve ye vibhāvānubhāvāstatsamucitā cittavṛttiścarvyamāṇātmā rasa ityaucityātsthāyino rasatāpattirityucyate /
prāksvasaṃviditaṃ paratrānumitaṃ ca cittavṛttijātaṃ bālapriyā pūrvaṃ tanniṣedha ityato vyācaṣṭe---carvaṇetyādi /
tadākrandena janitaścarvaṇāgocarīkṛta ityarthaḥ /
śoka ityasya vāsanārūpeṇa sthito muneḥ śoka ityarthaśceti bhāvaḥ /
nanu 'śoko hī'tyādigranthena śokasya karuṇarasasthāyitvānuvādo 'tra nirarthaka ityatastadgranthamavatārayati---nanvityādi /
taditi /
tarhityarthaḥ /
pratīyamānaṃ vastviti /
rasa ityarthaḥ /
prakṛtāvismaraṇārthamevamuktam /
samādhānasiddhyanuguṇaṃ vyācaṣṭe---karuṇasyetyādi /
taccarvaṇeti /
śokacarvaṇetyarthaḥ /

'śokaḥ śloktvamāgataḥ' iti śokacarvaṇātaḥ ślokotpattivacanenaiva rasasyātmavaṃ prakāśitameva śokacarvaṇāgocarātmatvātkaruṇarasasyeti bhāvaḥ /
nanu kathamanyacarvaṇāyā anyo viṣayaḥ syādityata upapādayatiśoke hītyādi /
śoke sthāyibhāve krauñcādivarṇyamānagate śokādau sthāyibhāve /
nimitte saptamī /
ye vibhāvānubhāvā /
iti /
śokādernimittabhūtā ye vibhāvāḥ kāryabhūtā ye anubhavāścetyarthaḥ /
tatsamucitā carvyamāmānāṃ teṣāṃ vibhāvānubhāvānāṃ samucitā /
varṇyamānatattadgatasthāyisajātīyeti yāvat /
cittavṛttiḥ carvayitari vāsanārūpeṇa sthitā śokādicittavṛttiḥ /
carvyamāṇātmā rasyamānātmā /
rasaḥ rasapadārthaḥ /
aucityāditi /
upayogitvanibandhanādupacārādityarthaḥ, na mukhyatveneti bhāvaḥ /
rasatāpattiḥ rasatvaprāptiḥ /
ucyate "sthāyibhāvo rasa" ityādinā ucyate /
upayogitvaṃ darśayati-prāgityādi /
sahṛdayeneti śeṣaḥ /
svasaṃviditaṃ svasminnanubhūtam /
paratra krauñcādau /
anumitamākrandanādinetyarthāt /
cittavṛttīti /
sthāyītyarthaḥ /
saṃskāretyādi /
svānubhavasaṃskāraṃ svānumānasaṃskāraṃ cādhāya tābhyāṃ hṛdayasaṃvādamādadhānaṃ sadityarthaḥ /
'yata upayujyate tata aucityādi'ti sambandhaḥ /
rasabhāvamukhenaivopalakṣaṇaṃ prādhānyāt /
locanam saṃskārakrameṇa hṛdayasaṃvādamāda dhānaṃ carvaṇāyāmupayujyate yataḥ /
nanu pratīyamānarūpamātmā tatra tribhedaṃ pratipāditaṃ na tu rasaikarūpam, anena citihāsena rasasyaivātmabhūtatvamuktaṃ bhavatītyāśaṅkyābhyupagamenaivottaramāha-pratīyamānasya ceti /
anyo bhedo vastvalaṅkārātmā /
bhāvagrahaṇena vyabhicāriṇo 'pi carvyamāṇasya tāvanmātrāviśrāntāvapi sthāyicarvaṇāparyavasānocitarasapratiṣṭāmanavāpyāpi prāṇatvaṃ bhavatītyuktam /
yathā--- nakhaṃ nakhāgrema vighaṭṭayantī vivartayantī valayaṃ vilolam /
āmandramāśiñjitanūpureṇa pādena mandaṃ bhuvamālikhantī //
ityatr.a lajjāyāḥ /
rasabhāvaśabdena ca tadābhāsatatpraśamāvapi saṃgṛhītāveva; avāntaravaicitrye 'pi tadekarūpatvāt /
prādhānyāditi /
rasaparyavasānādityarthaḥ /
tāvanmātrāviśrāntāvapi cānyaśābdavailakṣaṇyakāritvena vastvalaṅkāradhvanerapi jīvitatvamaucityāduktamiti bhāvaḥ //5 //
bālapriy.ā pratīyamānarūpamātmeti /
"kāvyasyātmā dhvani"riti pratīyamānasāmānyasyātmatvābhidhānāditi bhāvaḥ /

vṛttau 'rase'tyādi /
rasamukhenaiva bhāvamukhenaiva cetyarthaḥ /
'upalakṣaṇam' iti /
pratīyamānasyetyanuṣajyate /
kenāpi sambandhenānyonyasambandhiṣu pradhānasya yadanyajñāpanaṃ tadupalakṣaṇaṃ; yathā rājāsau gacchatītyatra rājā parivārasyopalakṣakaḥ /
atra bhāvagrahaṇasya phalamāha--bhāvetyādi /
'bhāvagrahaṇena ityuktam' iti sambandhaḥ /
tāvaditi /
tāvanmātre svarūpamātre /
aviśrāntiḥ viśrāntyabhāvastasyāmapītyarthaḥ /
apiśabdenāmukhyatvaṃ sūcitam /
tarhi rasapratiṣṭayā bhāvyamityata āha---sthāyītyādi /
stāyicarvaṇāyāṃ yatparyavasānaṃ tatpūrṇatākaraṇalakṣaṇaṃ tadeva ucitarasapratiṣṭā tāmaprāpyāpītyarthaḥ /
prāṇatvaṃ kāvyajīvitatvam /
bhavatīti /
taccarvaṇayaiva camatkārodayāditi bhāvaḥ /
nakhamiti /
atra valayavivartanoktyā priyatamādarśanajanitaṃ kārśyaṃ vyajyate /
atroktarnakhavighaṭṭanādibhiranubhāvairgamyena priyatamavārtāśravaṇādinā vibhāvena cābhivyajyamānāyā lajjāyāḥ śṛṅgāraniṣṭāmanavāpya carvaṇāgocarībhavantyāḥ prāṇatvamityāha--atra lajjāyā iti /
prāṇatvamityanuṣaṅgaḥ /
rasetyādi /
rasaśabdena rasābhāsasya, bhāvaśabdena bhāvābhāsatatpraśamayośca grahaṇamityarthaḥ /
vṛttau 'prādhānyādi'tyāsya rasasya prādhānyādityarthaḥ /
tatra hetumāha---rasaparyavasānāditi /
anyeṣāmiti śeṣaḥ /
prasaṅgādāha---tāvadityādi /
tāvanmātrāviśrāntau vastvalaṅkārasvarūpamātre viśrāntyabhāve /
api ceti nipāto 'pītyarthe /
'anyaśābdavailakṣaṇyakāritvenaucityādi'ti sambandhaḥ /
sarasvatī svādu tad-artha-vastu niḥṣyandamānā mahatāṃ kavīnām /
aloka-sāmānyam abhivyanakti parisphurantam pratibhā-viśeṣam
sarasvatī svādu tadarthavastu niḥṣyandamānā mahatāṃ kavīnām /
alokasāmānyamabhivyanakti parisphurantaṃ pratibhāviśeṣam // 6 //
tat vastutattvaṃ niḥṣyandamānā mahatāṃ kavīnāṃ bhāratī alokasāmānyaṃ locanam evamitihāsamukhena pratīyamānasya kāvyatmatāṃ pradarśya svasaṃvitsiddhamapyetaditi darśayati---sarasvatīti /
vāgrūpā bhagavatītyarthaḥ /
vastuśabdenārthaśabdaṃ tatvaśabdena ca vastuśabdaṃ vyācaṣṭe--niḥṣyandamāneti /
divyamānandarasaṃ svayameva prasnuvānetyarthaḥ /
yadāha bhaṭṭanāyakaḥ-- vāgdhenurdugdha etaṃ hi rasaṃ yadbālatṛṣṇāyā /
bālapriyā athedamālocanīyaṃ sahṛdayaiḥ---śrīvālmīkinā "mā niṣāde"tyādiślokena ślokāntaraiśca sahacarasya puṃsa eva krauñcasya nihananaṃ nirdiṣṭam, atra tu 'nihate'tyādiyathāśratagranthena vṛttikṛtā, sahacarīhananodbhūtene'ti 'nihatasahacarīti vibhāva ukta' iti ca vyākhyānena locanakṛtā, 'niṣādanihatasahacarīkaṃ krauñcayuvānam' ityādivacanena kāvyamīmāṃsākāreṇa ca sahacarīhananaṃ pratipāditāmityeteṣāṃ granthakṛtāṃ rāmāyaṇavacanaviruddhārthapratipādane nimittaṃ kimiti /
atra kecit--'nihate'tyādivṛttigranthasya 'nihataḥ sahacarīvirahakātaraḥ svata eva sahacarīvirahāsahiṣṇuśca yaḥ krauñca

staduddeśyako ya ākrandastajjaniti' ityarthaḥ /
locane 'sahacarohanane'tyatra 'sahacare'ti pāṭhena bhāvyam /
'nihatasahacarīti vibhāva ukta' ityasya "nihatasahacarī"tyādigranthena vibhāvaḥ pradarśita ityarthaśceti na rāmāyaṇavacanavirodhaḥ /
kāvyamīmāṃsākṛdvacanaṃ ca yathāśrutavṛttigranthārthāvabodhamūlakamaśraddheyameveti vadanti // .5 // // .//
evamityādi /
svasaṃvitsiddhaṃ sahṛdayānubhavasiddham /
etaditi /
pratīyamānasya kāvyātmatvamityarthaḥ /
darśayatīti /
pūrvakārikayetihāsaḥ pratīyamānasya kāvyātmatve pramāṇāmityuktam, anayā tu tatsthirīkaraṇāya svasaṃvedanalakṣaṇaṃ pramāṇamucyate /
svasaṃvedane hi na kasyāpi vimatirityarthaḥ /
sarasvatīti /
'sarasvatī'tyādilokenetyarthaḥ /
sarasvatīpadaṃ vyācaṣṭe--vāgrūpā bhagavatīti /
'tadi'tyasya pūrvoktamityarthaḥ /
'vastutatvam' iti "arthavastu" ityasya vyakhyānamityāha-vastuśabdenetyādi /
artheṣu vastvalaṅkāraraseṣu /
vastu sārabhūtamarthavastu /
'tadarthavastvi'tyāsya phalitamarthaṃ karma kṛtāvā 'niḥṣyandamāne'tyetahyācaṣṭe--divyaṃ alaukikam /
svayameveti sadābhimukhyaṃ sūcayati /
prasnuvānā kṣārayantī /
anena sarasvatyā dhenusāmyaṃ sūcyate /
uktavyākhyāne pramāṇamāha--padāheti /
vāgiti /
vāk kāvyarūpā saiva dhenuḥ /
etaṃ divyaṃ rasam /
bālatṛṣṇayā locanam tena nāsya ramaḥ sa syādduhyate yogibhirhi yaḥ // .//
tadāveśena vināpyākrāntyā hi yo yogibhirduhyate /
ata eva--- yaṃ sarvaśaulāḥ parikalpya vatsaṃ merau sthite dogdhari dohadakṣe /
bhāsvanti ratnāni mahauṣadhīśca pṛthūpadiṣṭāṃ duduhurdharitrīm // .//
ityanena sārāgrayavastupātratvaṃ himavata uktam /
'abhivyanakti parisphurantam' iti /
pratipattṝn prati sā pratibhā nānumīyamānā, api tu tadāveśena bhāsamānetyarthaḥ /
yaduktamasmadupādhyāyabhaṭṭatautena---'nāyakasya kaveḥ śrotuḥ samāno 'nubhavastataḥ' iti /
'pratibhā' apūrvavastunirmāṇakṣamā prajñā; tasyā 'viśeṣo' rasāveśacavaiśadyasaundaryaṃ kāvyanirmāṇakṣamatvam /
bālapriyā sahṛdayavatse snehena hetunā /
hi dugdhe prasnauti yat, tena tasmāddhetoḥ saḥ asya bālatṛṣṇayā prasnatasya rasasya, ramaḥ na syāta, yaḥ ānandarasaḥ /
yogibhirhi duhyata ityarthaḥ /
asamatvaṃ sphuṭayituṃ turīyapādārthamāha---tadāveśenetyādi /
tadāveśena rasāveśena /

apirevārthe /
ākrāntyā balātkāreṇa ānandarūpeśvaratanmayībhāvabhāvanāprakarṣasampādaneneti yāvat /
vāgdhenostu bālatṛṣṇāyā tadāveśavaśāttaddogdhṛteti bhāvaḥ /
ākrāntidugdhātsvayaṃ prasnutasya sātiśayatve pramāṇamāha--ata evetyādi /
ata eva yato rasaparipūrṇāyāstadāveśaparavaśāyā dhenoḥ prasnavanaṃ prati svayaṃ kartṛtvaṃ, tata eva /
hibhavataḥ vatsarūpasyeti yāvat. 'ata eva ityanena himavataḥ sārāgṣapātratvamuktam' iti sambandhaḥ /
sarasvatīpratibhāviśeṣamabhivyanaktyanumāpayatītyarthabhramaṃ nivartayan vyācaṣṭe-pratipattṝnityādi /
abhivyanaktītyatra pratipattṝn pratīti pūraṇīyam /
pratipattṛṇāmityarthaḥ /
sā pratibhā mahākavisambandhinī pratibhā /
nānumīyamāneti /
tathāvidhasarasvatīliṅgakānumitiviṣayo netyarthaḥ /
taditi /
pratibhāviṣayabhūtarasāveśenetyarthaḥ /
bhāsamāneti /
pratyakṣaviṣayabhūtetyarthaḥ /
tathāvidhā sarasvatī mahākavīnāṃ tathāvidhaṃ pratibhāviśeṣaṃ sphuraṇaviśiṣṭamabhivyanakti--rasāveśānabhimukhatvarūpāvaraṇanivartanātmakābhivyañjanena pratipattṝṇāṃ pratyakṣaviṣayaṃ karotīti kārikārtha iti bhāvaḥ /
kavigatasya rasasya kathaṃ pratipattṛgatatvamityata āha---yaduktamityādi /
nāyakasyeti /
nāyakasya kavisamāropācchrotustu rasacarvaṇayeti bhāvaḥ /
pratibhāviśeṣamityetahyācaṣṭe-pratibhetyādi /
prajñā buddhiḥ /
raseti /
pratibhāviśeṣaṃ parisphurantamabhivyanakti /
yenāsminnativicitrakaviparamparāvāhini saṃsāre kālidāsaprabhṛtayo dvitrāḥ pañcaṣā vā mahākavaya iti gaṇyante /
idaṃ cāparaṃ pratīyamānasyārthasya sadbhāvasādhanaṃ pramāṇam---
śabdārtha-śāsana-jñāna-mātreṇaiva na vedyate /
vedyate sa tu kāvyārtha-tattvajñair eva kevalam
śabdārthaśāsanajñānamātreṇaiva na vedyate /
vedyate sa tu kāvyārthatattvajñaireva kevalam // 7 //
so 'rtho yasmātkevalaṃ kāvyārthatattvajñaireva jñāyate /
yadi ca vācyarūpa locanam yadāha muniḥ---'kaverantargataṃ bhāvaṃ' iti /
yeneti /
abhivyaktena sphuratā pratibhāviśeṣeṇa nimittena mahākavitvagaṇaneti yāvat // .6 // // .//
idaṃ ceti /
na kevalaṃ 'pratīyamānaṃ punaranyadeva' ityetatkārikāsūcitau svarūpaviṣayabhedāveva; yāvadbhinnasāmagrīvedyatvamapi vācyātiriktatve pramāṇamiti yāvat /
vedyata bālapriyā rasāveśasya kāraṇabhūtaṃ yadvaiśadyaṃ rasāveśānabhimukhatvarāhityaṃ tena yatsaundaryaṃ rasaparatvādilakṣaṇam. yadvā---rasāveśena yadvaiśadyaṃ "vivakṣātatparatvena"tyādisūcipadoṣarāhityaṃ, tena saundaryaṃ tatsūcitaguṇasāhityaṃ tadrūpaṃ kāvyanirmāṇakṣamatvamityarthaḥ /
sarasvatīpratibhāviśeṣaṃ pratipattṝṇāmabhivyanaktītyatra saṃvādamāha--yadāheti /
'yene'tyādivṛttigranthaṃ vyācaṣṭe---abhivyaktenetyādi /
abivyaktena ata eva sphuratā pratipattṝṇāṃ pratyakṣaviṣayeṇa /

'nimittene'tyantaṃ 'yene'tyasya vyākhyānam /
mahākavitvagaṇaneti /
pratipattṝṇāmādau rasasyānubhavastataḥ pratibhāyāstato mahākavitvagaṇaneti bhāvaḥ // .6 // // .//
'na kevelam' ityādi 'vedyatvamapī'tyantaṃ 'idañcāparam' ityasya vivaraṇam /
sadbhāvetyādervācyātiriktatvena sadbhāvasyetyādyartha ityāha---vācyetyādi /
tathā ca kārikā evāsāvarthaḥ syāttadvācyavāṭacakarūpaparijñānādeva tatpratītiḥ syāt /
atha ca vācyavācakalakṣaṇamātrakṛtaśramāṇāṃ kāvyatattvārthabhāvanāvimukhānāṃ svaraśrutyādilakṣaṇamivāpragītānāṃ gāndharvalakṣaṇavidāmagocara evāsāvarthaḥ /
locanam iti /
na tu na vedyate, yena na syādasāviti bhāvaḥ /
kāvyasya tattvabhūto yo 'rthastasya bhāvanā vācyātirekeṇānavaratacarvaṇā tatra vimukhānām /
svarāḥ ṣaṅjādayaḥ sapta /
śrutirnāma śabdasya vailakṣaṇyamātrakāri yadrūpāntaraṃ tatparimāṇā svaratadantarālobhayabhedakalpitā dvāviśatividhā /
ādiśabdena jātyaṃśakagrāmarāgabhāṣāvibhāṣāntarabhāṣādeśī bālapriyā nādhikāribhedapradarśanaparā, kintu sāmagrībhedapradarśanaparā /
vācyārthabodhe 'nuśiṣṭaśabdārthajñānarūpā, nyaṅgyārthabodhe tu sahṛdayatvādirūpā ca sāmagrī pūrvottarārdhābhyāṃ darśitā ceti bhāvaḥ /
vedane siddhe tatsāmagrīcintāvakāśa ityāśyena punarapi vedyata ityuktam, tadvyācaṣṭe---na tvityādi /
yena avedanena /
asau pratīyamānārthaḥ /
vṛttau 'so 'rtha' ityādyuttarārdhasya vivaraṇaṃ 'tasmādi'ti pūrvārdhena sambandhaḥ /
tadvivaraṇaṃ 'yadici'tyādi /
'asau arthaḥ' pratīyamānārthaḥ /
'tatpratītiḥ' pratīyamānārthapratītiḥ /
iṣṭāpatti pariharati--'atha ce'tyādi /
'atha cāsāvarthaḥ kāvyatattvārthabhāvanāvimukānāṃ vācyavācakalakṣaṇamātrakṛtaśramāṇāmagocara' iti sambandhaḥ /
tatra dṛṣṭāntaḥ---'apragītānāṃ gandharvalakṣaṇavidāṃ svaraśrutyādilakṣaṇamive'ti /
'agocaraḥ' agrāhyaḥ /
'gāndharvalakṣaṇavidāṃ granthapaṭhanena saṅgītalakṣaṇaṃ jānatām /
kārikāyāṃ 'sa hī'tyatra sa tviti ca pāṭhaḥ /
kāvyetyādikaṃ vyācaṣṭe---kāvyasyetyādi /
śabdasyeti /
gītādirūpaśabdasyetyarthaḥ /
vailakṣaṇyamātrakāri parasparabhedamātrakāri /
na guṇādāyakamiti bhāvaḥ /
rūpāntaraṃ rūpaviśeṣaḥ /
gītādiśabdaśravaṇe sati tasya śabdasya yadrūpāntaraṃ lavādikālāṃśaṃ nimittīkṛtya jāyate tadityarthaḥ /
taditi /
tat parimāmaṃ kālapramāṇaṃ yasyāḥ setyarthaḥ. tanmātrakāleti yāvat /
svareti /
svaraḥ tasya svarasyāntarālamubhayamarthātpārśvadvayaṃ ca teṣāṃ yo bhedastatkalpitetyarthaḥ /
śrutirnāma svarasyaivāṃśa iti yāvat /
jātītyādi /

jhātyādīnāṃ svarūpamanyato 'vadhātavyam /
apragītānāmiti bālapriyā nañsamāsaghaṭakaṃ pragītapadaṃ vyācaṣṭe---prakṛṣṭamityādi /
pakṣānramāha--kanāḍībhedavaśāt dvāviṃśatiprakāro bhavati /
ima eva bhedāḥśrutaya iti vyapadiśyante /
śravaṇārthasya dhātoḥ ktin pratyaye śrūyanta iti vyutpattyā śrūtiśabdo niṣpannaḥ /
atra nādāparaparyāyaśrutivibhāgaviṣaye bahavaḥ prakārā varttante---kecana dvāviṃśatiṃ śrutīrmanyante, apare ca ṣaṭṣaṣṭibhedabhinnāḥ śrutaya ityācakṣate, anye punarānantayaṃ kathayanti śrutīnām /
ata evoktaṃ kohalena--- dvāviṃśatiṃ kecidudāharanti śrutīḥ śrutijñānavicāradakṣāḥ /
ṣaṭṣaṣṭibhinnāḥ khalu kecidāsāmānantyameva pratipādayanti //
it.i //
tatra dvāviṃśatipakṣa eva prakṛte granthakārābhimataḥ /
etāsāṃ śrutīnāṃ mitho bhedaḥ--viṇādaṇḍe pūrvottarabāvena dvāviṃśatiṃ tantrīḥ parikalpya prathamāpekṣayā dvitīyāditantrīṣu kiñcitkiñcidddaḍhīkaraṇapūrvakaṃ vādyamānāsu tāsu pratyakṣato 'vagantuṃ śakyaḥ /
ābhyaśca śrutibhyaḥ ṣaṅjarṣabhagāndhāramadyamapañcamadhaivataniṣādākhyāḥ sapta svarā bhavanti /
svataḥ sahakārikāraṇanirapekṣaṃ rañjayati śrotṛcittamanuraktaṃ karotīti svaraḥ, iti tadvyutpattiḥ /
saptānāmapyamīṣāṃ svarāṇāṃ vyastānāṃ satāṃ dṛṣṭāddaṣṭaphalaupayikatvaṃ na bhavatīti tatsiddhaye grāmasyāvaśyakatā jāyate /
grāmo nāma svarasamūhaḥ /
etāvattyucyamāne laukikavaidikavākyeṣvapi svarasamūhasya sambhavāttatrātivyāptissyāditi tahyāvṛttaye mūrcchanākramatāvavarṇālaṅkārajātyādyāśrayatve sati svarasamūhatvaṃ grāmatvamiti lakṣaṇaṃ vaktavyam /
mūrcachanādīnāṃ svarūpavibhāgādayaḥ saṅgītaratnākarasya svarādhyāyato 'vaseyāḥ /
sa cāyaṃ grāmo dvividhaḥ--ṣaṅjagrāmaḥ, madhyamagrāmaśceti /
tatraikasman vīṇādaṇḍe dvāviṃśatiṃ tantrīḥ parikalpaya āditasturīyāyāṃ tantryāṃ ṣaṅjasvaraḥ, saptamyāṃ ṛṣabhaḥ, navamyāṃ gāndhāraḥ, trayodaśyāṃ madhyamaḥ, saptadaśyāṃ pañcamaḥ, viṃśyāṃ dhaivataḥ, dvāviṃśyāṃ niṣādaśceti svareṣu vinyasteṣu ṣaṅjagrāmo bhavati /
ayameva śuddhāśrayaḥ ṣaṅjagrāma iti vyavahliyate /
evamaparasmin vīṇādaṇḍe āditasturīyāyāṃ tantryāṃ madhyamaḥ, saptamyāṃ pañcamaḥ, ekādaśyāṃ dhaivataḥ, trayodaśyāṃ niṣādaḥ, saptadaśyāṃ ṣaṅjaḥ, viṃśyāmṛṣabhaḥ, dvāviśyāṃ gāndhāraśceti vinyasteṣu svareṣu madhyamagrāmo bhavati /
ayameva vikṛtāśrayo madhyamagrāma iti vyapadiśyate /
evañca ṣaṅjagrāme---ṣaṅjamadhyamapañcamāḥ catasṛbhyaḥ śrutibhya utpannāḥ, ṛṣabhadhaivatau tisṛbhya utpannau, gāndhāraniṣādau dvābhyāmutpannau; madhyamagrāme ca madhyamadhaivataṣaṅjāḥ catasṛbhya utpannāḥ, pañcamarṣabhau tisṛbhya utpannau, niṣādagandhārau dvābhyāmutpannāvita dvaigrāmikyo dvāviṃśyaḥ śrutayaḥ svaratadantarālobhayabhedakalpitāḥ siddhāḥ /
tatra ṣaṅjagrāmamadhyamagrāmayormilitvā santyaṣṭādaśa jātayaḥ--ṣāṅjī, ārṣabhī, gāndharī, madhyamā, patrvamī, dhaivatī, naiṣādī, paṅjakaiśikī, ṣaṅjodīcyavā, ṣaṅjagātuṃ veti /
evaṃ vācyavyatirekiṇo vyaṅgyasya sadbhāvaṃ pratipādya prādhānyaṃ tasyaiveti darśayati--- locanam mārgā gṛhyante /
prakṛṣṭaṃ gītaṃ gānaṃ yeṣāṃ te pragītāḥ, gātuṃ vā prārabdhā ityādikarmaṇiktaḥ /
prārambheṇa cātra phalaparyantatā lakṣyate // 7 //
evamiti /
svarūpabhedena bhinnasāmagrījñeyatvena cetyarthaḥ /
pratyabhijñeyāvi bālapriyā ādikarmaṇīti /
prārambharūpārtha ityarthaḥ /
phaleti /
phalamatra svarādisākṣātkāraḥ // 7 //
evamityanena sannihitamātraparāmarśabhramaḥ syādato vyācaṣṭe--
svarūpabhedenetyādi
so 'rthas tad-vyakti-sāmarthya-yogī śabdaś ca kaścana /
yatnataḥ pratyabhijñeyau tau śabdārthau mahākaveḥ
so 'rthastadyvaktisāmarthyayogī śabdaśca kaścana /
yatnataḥ pratyabhijñeyau tau śabdārthau mahākaveḥ // 8 //
vyaṅgyo 'rthastadvyaktisāmarthyayogī śabdaśca kaścana, na śabdamātram /

tāveva śabdārthau mahākaveḥ pratyabhijñeyau /
vyahgyavyañjakābhyāmeva suprayuktābhyāṃ locanam tyarhārthe kṛtyaḥ, sarvo hi tathā yatate itīyatā prādhānye lokasiddhatvaṃ pramāṇamuktam /
niyogārthena ca kṛtyena śikṣākrama uktaḥ /
pratyabhijñeyaśabdenedamāha--- 'kāvyaṃ tu jātu jāyeta kasthacitpratibhāvataḥ' iti nayena yadyapi svayamasyaitatparisphurati, tathāpīdamitthamiti viśeṣato nirūpyamāṇaṃ sahasraśākhībhavati /
bālapriyā 'svarūpaviṣayabhedene'ti ca pāṭhaḥ /
kathaṃ prādhānyaṃ darśitamityato vyācaṣṭe---arhārtha ityādi /
kṛtyaḥ kṛtyapratyayaḥ /
sarvaḥ sakalassahṛdayaḥ /
'tathā hī'ti sambandhaḥ /
arhatvena hītyarthaḥ /
yatate tathāvidhaśabdārtayorbubhutsayā pravartate /
phalitamāha--itītyādi /
iyatā sahṛdayapratyabhijñeyatvavacanena /
prādhānye vyaṅgyasya prādhānye viṣaye /
loketi /
sahṛdayayoketyarthaḥ /
'sahṛdayaiḥ so 'rthaḥ tathāvidhaḥ śabdasca mahākavestau śabdārtho yatnataḥ pratyabhijñeyāvi'ti sambandhaḥ /
'tāvi'ti pratyabhijñākārapradarśakaḥ /
etau mahākaveḥ tau tāddaśau śabdārthāvityākārakasahṛdayapratyabhijñānārhāvityartha iti bhāvaḥ /
atha tau śabdārthau mahākaveḥ mahākavinā pratyabhijñeyāvityarthāntaraṃ ca grāhyamityāha---niyogetyādi /
asmin pakṣe 'tāvi'tyasya pūrvoktāvityarthaḥ /
pūrvārdhañca bhinnaṃ vā kyam /
śijñākramaḥ kaviśikṣāprakāraḥ /
śabdārthapratyabhijñānasya phalamāha---pratyabhijñeyetyādi /
kāvyamataci /
tuśabdaḥ śāstrādito viśeṣadyotakaḥ /
jātu kadācideva /
kasyacit na sarvasya /
ko 'sāvityatrāha--pratibhāvata iti /
svayaṃ svayameva /
asya kaveḥ /
etat kāvyam /
idamiti /
idamitthaṃ kartavyamiti nirūpaṇaprakāraḥ /
nirūpyamāṇamiti /
nirūpya kriyamāṇamityarthaḥ /
tadityanuṣajyate /
sahasreti /
sahasradhā bhavatītyarthaḥ /
vicchittiprakārāṇāmanantatvāditi bhāvaḥ /

viśeṣanirūpaṇasya kartavyatāṃ vyatirekodāharaṇena samarthayate--yathoktamiti /
pratyabhijñāśāstrānta iti śeṣaḥ /
mahākavitvalābho mahākavīnāṃ, na vācyavācakaracanāmātreṇa /
locanam yathoktamasmatparamagurubhiḥ śrīmadutpalapādaiḥ-- taistairapyupayācitairupanatastanvyāḥ sthito 'pyantike kānto lokasamāna evamaparijñāto na rantuṃ yathā /
lokasyaiṣa tathānavekṣitaguṇaḥ svātmāpi viśveśvaro naivālaṃ nijavaibhavāya tadiyaṃ tatpratyabhijñoditā ḥ
it.i //
tena jñātasyāpi viśeṣato nirūpaṇamanusandhānātmakamatra pratyabhijñānaṃ, na tu tadevadamityetāvanmātram /
mahākaveriti /
yo mahākavirahaṃ bhūyāsamityāśāste /
evaṃ vyaṅgyasyārthasya vyañjakasya śabdasya ca prādhānyaṃ vadatā vyaṅkyavyañjakabhāvasyāpi bālapriyā taistairiti /
sāmānyato 'vagatasyāpīśvarasya viśeṣato 'vagamamantareṇa na phalaparyantībhāvalābha ityartapradarśanaparo 'yaṃ ślokaḥ /
taistairupayācitaiḥ dūtīsampreṣaṇātmavṛttāntanivedanādibhirupacārapūrvakayācanaiḥ /
'upanato 'pī'ti yojanā /
na kevalamupanataḥ, tanvyā antike sthito 'pi /
evamaparijñātaḥ yo mayā lokottarasaundaryādiguṇaviśiṣṭatvena śrutastata eva rāgātiśayena prarthitasca sa kānto 'yamiti viśeṣeṇājñātaḥ /
ata eva lokasamānaḥ janasādhāraṇatvaṃ prāptaḥ /
kāntaḥ tanvīkāmanāviṣayaḥ puruṣaḥ /
yathā rantuṃ ramayituṃ tanvīmānandayitumiti yāvat /
na prabhavatīti śeṣaḥ /
evaṃ dṛṣṭāntaṃ pradarśya prakṛtamāha---lokasyetyādi /
'lokasyātme'ti sambandhaḥ /
anavekṣiteti /
lokena viśeṣato 'jñātetyarthaḥ /
yasmātsāmānyato jñāte 'pi viśeṣājñānasambhavaḥ, tasmāt svataḥ sphuritayorapi śabdārthayoḥ mahākavinā yuktameva pratyabhijñānakaraṇamiti bhāvaḥ /
tarhi ko 'tra pratyabhijñāpadārtha ityata uktaphalatayā tatsvrūpamāha---tenetyādi /
mahākavitvarvṛttau śikṣānarhatvānniyogāyogamāśaṅkya vyācaṣṭe--yo mahetyādi /
mahākavirityasya mahākavitvaprakārakāśasāviṣaya ityartha iti bhāvaḥ /
vṛttau 'mahākavestau śabdārthau sahṛdayaiḥ pratyabhijñeyāvi'viti 'tāveva śabdārthau mahākaveḥ pratyabhijñeyāvi'ti ca yojanā bodhyā /
mahākavinā pratyabhijñeyāvi'viti 'tāveva śabdārthau mahākaveḥ pratyabhijñetyāvi'ti ca yojanā bodhyā /
mahākavinā pratyabhijñeyāvityaseyopapādakam--'vyaṅgye'tyādi /
'suprayuktābhyāṃ' viśeṣato nirūpya prayuktābhyām /
'mahākavīnām' ityasya ukto 'rthaḥ /
vṛttigranthena vyañajakasyāpi pradhānyaṃ darśitamata āha--evamityādi /
upapannamiti /
dhvaniriti idānīṃ vyaṅgyavyañjakayoḥ prādhānye 'pi yadvācyavācakāveva prathamamupādadate kavayastadapi yuktamevetyāha--
ālokārthī yathā dīpa-śikhāyāṃ yatnavāñ janaḥ /
tad-upāyatayā tadvad arthe vācye tad-ādṛtaḥ
ālokārthī yathā dīpaśikhāyāṃ yatnavāñjanaḥ /
tadupāyatayā tadvadarthe vācye tadādṛtaḥ // 9 //
yathā hyālokārthī sannapi dīpaśikhāyāṃ yatnavāñjano bhavati tadupāyatayā /

na hi dīpaśikāmantareṇālokaḥ sambhaviti /
tadvadyvaṅgyamarthaṃ pratyāddato jano vācye 'rthe yatnavān bhavati /
locanam prādhānyamuktamiti dhvanati dhvanyate dhvananamiti tritayamapyupapannamityuktam // .8 // // .//
nanu prathamopādīyamānatvādvācyavācakatadbhāvasyaiva prādhānyamityāśaṅkyopāyānāmeva prathamamupādānaṃ bhavatītyabhiprāyema viruddho 'yaṃ prādhānye sādhye heturiti darśayati--idānīmityādinā /
ālokanamālokaḥ; vanitāvadanāravindādivilokanamityarthaḥ /
tatra copāyo dīpaśikhā // 9 //
bālapriyā vakṣyamāṇamupapannamityarthaḥ // 8 //
vyaṅgyavyañjakaprādhānyānuvādena vācyavācakayoḥ prathamopādānayuktatvavacanaṃ vṛttāvayuktaṃ, prādhānyānuvādasyānupayogādityataḥ śaṅkottaratvena ghaṭayati---nanvityādi /
vācyetyādi /
dvandvaikavadbhāvaḥ /
prathamopādīyamānatvahetoḥ ko doṣa ityataḥ so 'pi darśita ityāha---upāyānāmevetyādi /
viruddha iti /
sādhyābhāvenāpārādānyena vyāpta ityarthaḥ /
aprayojaka ityartho vā /
ālokaśabdasya prakāśarūpārthe prasiddheḥ prakṛte tadarsamāha--ālokanamiti /
cākṣuṣajñānamityarthaḥ /
ālokanamityasyaiva vivaraṇamvanitetyādi /
vṛttau 'pratipādakasye'ti /
vakturityarthaḥ // 9 //
anena pratipādakasya kavervyaṅgyamarthaṃ prati vyāpāro darśitaḥ /
pratipādyasyāpi taṃ darśayitumāha----
yathā padārtha-dvāreṇa vākyārthaḥ sampratīyate /
vācyārtha-pūrvikā tadvat pratipattasya vastunaḥ
yathā padārthadvāreṇa vākyārthaḥ sampratīyate /
vācyārthapūrvikā tadvatpratipattasya vastunaḥ // 10 //
yathā hi padārthadvāreṇa vākyārthāvagamastathā vācyārthapratītipūrvikā vyaṅgyasyārthasya pratipattiḥ /
locanam pratipaditi bhāve kvip /
'tasya vastuna' iti vyaṅgyarūpasya sārasyetyarthaḥ /
anena ślokenātyantasahṛdayo yo na bhavati tasyaiṣa sphuṭasaṃvedya eva kramaḥ /
yathātyantaśabdavṛttajño yo na bhavati tasya padārthavākyārthakramaḥ /
kāṣṭāprāptasahṛdayabhāvasta tu vākyavṛttakuśalasyeva sannapi kramo 'bhyastānumānāvinābhāvasmṛtyādivadasaṃvedya iti darśitam // .10 // // .//
bālapriyā vṛttau 'pratipādyasye'ti /
vācyārthasyetyarthaḥ /
'tam' iti /
vyaṅgyamarthaṃ prati vyāpāramityarthaḥ /
sa ca svapratītyutpādanarūpaḥ /
kārikāyāṃ 'pratipattasye'tyatrānyathāpratipattinirāsāyāha--pratipadityādi /
pratipattiriti tadartha iti bhāvaḥ /
kārikāyāṃ 'padārthe'tyasya 'vācyārthe'tyasya ca jñāyamānatattadarthetyarthaḥ /
tattadarśajñānamiti vā /

'sampratīyata' iti /
pratipattṛbhirjñāyata ityarthaḥ /
atra vācyavyaṅgyapratītyoḥ padārthavākyārthapratītisāmyakathanasya phalāntaramapyastītyaha---anenetyādi /
'anena ślokena iti darśitam' iti sambandhaḥ /
yaḥ yaḥ pratipattā /
tasya tathāvidhasya pratipattuḥ /
eṣaḥ vācyavyaṅgyaniṣṭaḥ /
atra dṛṣṭāntamāha---yathetyādi /
śabdavṛtteti /
vākyavṛttetyarthaḥ /
padārthetyādi /
sphuṭasaṃvedya ityanuṣaṅgaḥ /
kāṣṭāprāpteti /
utkarṣaprāptetyarthaḥ /
vākyavṛttakuśālasyeti /
vākyasphoṭādikaṃ jānata ityarthaḥ /
sato 'pi kramasyāsaṃvedyatve dṛṣṭāntaḥ--abhyastetyādi /
abhyaste viṣaye anumānamanumitiḥ avinābhāvasmṛtiḥ vyāptismṛtiḥ tayoḥ /
ādipadena samayasmṛtyarthabodhayoḥ parigrahaḥ /
tadvattanniṣṭakramavadityarthaḥ // 10 //
idānīṃ vācyārthapratītipūrvakatve 'pi tatpratītervyaṅgyasyārthasya prādhānyaṃ yathā na vyālupyate tathā darśayati---
sva-sāmarthya-vaśenaiva vākyārthaṃ pratipādayan /
yathā vyāpāra-niṣpattau padārtho na vibhāvyate
svasāmarthyavaśenaiva vākyārthe pratipādayan /
yathā vyāpāraniṣpattau padārtho na vibhāvyate // 11 //
locanam na vyālupyata iti /
prādhānyādeva tatparyantānusaraṇaraṇaraṇakatvaritā madhye viśrānti na kurvata iti kramasya sāto 'pyalakṣaṇaṃ prādhānye hetuḥ /
svamāmarthyamākāṅkṣāyogyatāsannidhayaḥ /
vibhāvyata iti /
viśabdena vibhaktatoktā; vibhaktatayā bālapriyā 'svasāmarthyai'tyādikārikādvayamavatārayati vṛttau--'idānīm' ityādi /
'tatpratīteḥ' vyaṅgyapratīteḥ /
'na vyālupyate' nāpagacchati pratyuta sidhyati /
nanu kārikāyāṃ sato 'pi kramasyālakṣaṇaṃ darśitaṃ, tasya kathaṃ prādhānyopapādakatvamityata āha--prādhānyādevetyādi /
prādhānyādeva vyaṅgyasyetyarthāt /
taditi /
tatparyantaṃ prayojanabhūtapratīyamānārthaparyantaṃ yadanusaraṇaṃ budhyānudhāvanaṃ, 'tattātparye'ti pāṭhe pratīyamānarūpatātparyārthaṃ prati yadanusaraṇamityarthaḥ /
tatra raṇaraṇakena autsukyena tvaritāḥ santa ityarthaḥ /
sahṛdayā iti śeṣaḥ /
madhye vācyāṃśacarvaṇāyām /
viśrāntiṃ na kurvata iti /

tathā ca kā kathā kramaparyālocanāyāmiti bhāvaḥ /
heturiti /
jñāpakamityarthaḥ /
'svasāmarthye'tyasya svasya padārthasya yat sāmarthyaṃ sahakārītyarthābhiprāyeṇa vivṛṇoti--ākāṅkṣetyādi /
kārikāyāṃ 'vyāpāraniṣpattā'viti svavyāpārasya vākyārthapratipādanarūpasya niṣpattau satyāṃ vākyārthabuddhāvityarthaḥ /
vṛttau 'vibhaktataye'ti kārikopaskāra iti bhramaṃ nudati-viśabdeneti /
bhāvyate pratipattṛbhirjñāyate /
aneneti /
vibhāvanamātraniṣedhena yathā svasāmarthyavaśenaiva vākyārthaṃ prakāśayannapi padārtho vyāpāraniṣpattau na bhāvyate vibhaktatayā /
tadvat sa-cetasāṃ so 'rtho vācyārtha-vimukhātmanām /
buddhau tattvārtha-darśinyāṃ jhaṭity evāvabhāsate
tadvat sacetasāṃ so 'rtho vācyārthavimukhātmanām /
buddhau tattvārthadarśinyāṃ jhaṭityevāvabhāsate // 12 //
locanam na bhāvyata ityarthaḥ /
anena vidyamāna eva kramo na saṃvedyata ityuktam /
tena yatsphoṭābhiprāyeṇāsanneva krama iti vyācakṣate tatpratyuta viruddhameva /
vācye 'rthe vimukho viśrāntinibandhanaṃ paritoṣamalabhamāna ātmā hṛdayaṃ yeṣāmityanena sacetasāmityasyaivārtho 'bhivyaktaḥ /
sahṛdayānāmeva tarhyayaṃ mahimāstu, na tu kāvyasyāsau kaścidatiśaya ityāśaṅkyāha-avabhāsata iti /
tenātra vibhaktatayā na bhāsate, na tu vācyasya sarvathaivānavabhāsaḥ /
ata eva tṛtīyoddyote ghaṭapradīpaddaṣṭāntabalādvyaṅgyapratītikāle 'pi vācyapratītirna vighaṭata iti yadvakṣyati tena sahāsya granthasya na virodhaḥ // 11//
,12 //
bālapriyā vastusattāyā abhyanujñānādityarthaḥ /
teneti /
vidyamānakramālakṣaṇapratapādanenetyarthaḥ /
viruddhamevetyanenāsya sambandhaḥ /
sphoṭābhiprāyeṇeti /
vākyatadarthāvavibhaktasphoṭarūpāvityabhiprāyeṇetyarthaḥ /
kārikāyāṃ 'so 'rtha' iti /
vākyārtharūpavācyārthaḥ /
'tatvārthe'ti /
vyaṅgyārthetyarthaḥ /
'vācyārthavimukhātmanā'mityatra vimukhaśabdaṃ prakaraṇalabdhamarthamādāya vyācaṣṭe--vācya ityādi /
viśrāntireva nibandhanaṃ kāraṇaṃ yasya tam /
nātyantaṃ vācyabahirmukha iti bhāvaḥ /
viśeṣaṇasyāsya phalamāha--anenati /
abhivyaktaḥ pradarśitaḥ /
sahṛdayānāmevetyādi /
yadyuktalakṣaṇasahṛdayabudhyupādhikamasya jhāṭityena sphuraṇaṃ, tarhyanvayavyatirekābhyāṃ tadbuddhereva taddhetutvātsahṛdayānāmeva lorottaraḥ kaścidatiśayo 'yaṃ na kāvyasyetyarthaḥ /
avabhāsata itīti /
kāvyaśravaṇasamayasamanantarasamāsādyamānajanmanastadarśavabhāsasya kāryasya parisphuṭopalabdhasya kāvyavyāpāraikanibandhanatvaniścayātkāvyasyaivāyamatiśaya iti bhāvaḥ /

tenetyādi /
tena uktena kārikādvayavyākhyānaprakāreṇa /
atra vācyārthe /
vibhaktatā vyaṅgyārthāpekṣayā pṛthakatvam /
na bhāsate vibhaktatvasya kevalamanavabhāsanamityarthaḥ /
sarvathaiveti /
svarūpeṇāpīti yāvat /
kecittu 'vibhaktataye'ti paṭhitvā atreti buddhāvityarthaḥ /
vibhaktatayeti /
vācyādityarthāt /
na bhāsata iti vyaṅgyo 'rtha iti śeṣaḥ ; yena kramo lakṣyeta iti vyācakṣate /
ata eveti /
uktavyākyānādevetyarthaḥ /
vācyasya svarūpato 'vabhāsāṅgīkaraṇādvibhāgamātrasyānavabhāsāṅgīkārācceti yāvat /
evaṃ vācyavyatirekiṇo vyaṅgyasyārthasya sadbhāvaṃ pratipādya prakṛta upayojayannāha---
yatrārthaḥ śabdo vā tam artham upasarjanīkṛta-svārthau /
vyaṅktaḥ kāvya-viśeṣaḥ sa dhvanir iti sūribhiḥ kathitaḥ
yatrārthaḥ śabdo vā tamarthamupasarjanīkṛtasvārthau /
vyaṅktaḥ kāvyaviśeṣaḥ sa dhvaniriti sūribhiḥ kathitaḥ // 13 //
locanam sadbhāvamiti /
sattāṃ sādhubhāvaṃ prādhānyaṃ cetyarthaḥ /
dvayaṃ hi pratipipādayiṣitam /
prakṛta iti lakṣaṇe /
upayojayan upayogaṃ gamayan /
tamarthamiti cāyamupayogaḥ /
svaśabda ātmavācī /
svaścārthaśca tau svārthau; tau guṇīkṛttau yābhyām; yathāsaṃkhyena tenārtho guṇīkṛtātmā,śabdo guṇīkṛtābhidheyaḥ /
tamarthamiti /
'sarasvatī svādu tadarthavastu' bālapriyā na virodha iti /
idamupalakṣaṇam, dṛṣṭāntavaiṣamyamapi nāstīti bodhyam // 12 //
'sādhubhāvam' ityasya vyākhyānaṃ---prādhānyamiti /
ityartha iti /
yathoktam---"sadbhāve sādhubhāve ca sadityetatprayucyate" iti /
dvayamuktārthadvayam /
lakṣaṇa iti /
prastutasya dhvanerlakṣaṇa ityarthaḥ /
upayogamiti /
arthadvyaṅgyasadbhāvasya /
kenāṃśenopayojanamityata āha--tamiti /
vyaṅgyasya sadbhāve siddhavi siddha eva tamarithamiti tatpadena parāmarśo yujyata iti bhāvaḥ /

arthasyārthābhāvāhyācaṣṭe---svaścetyādi /
'upasarjanīkṛtāvi'tyasya vivaraṇan-guṇīkṛtāviti /
phalitamāha-tenetyādi /
tathāvidho 'rthastathāvidhaḥ śabdaścetyarthaḥ /
yatrārtho vācyaviśeṣaḥ vācakaviśeṣaḥ śabdo vā tamarthaṃ vyaṅktaḥ, sa kāvyaviśeṣo dhvaniriti /
anena vācyavācakacārutvahetubhya upamādibhyo 'nuprāsādibhyaśca locanam iti yaduktam /
vyaṅktaḥ dyotayataḥ /
vyaṅkta iti dvivacanenadamāha--yadyapyavivakṣitavācye śabda eva vyañjakastathāpyarthasyāpi sahakāritā na truṭyati, anyathā ajñātārtho 'pi śabdastahyañjakaḥ syāt /
vivakṣitānyaparavācye ca śabdasyāpi sahakāritvaṃ bhavatyeva, viśiṣṭaśabdābhidheyatayā vinā tasyārthasyāvyañjakatvāditi sarvatra śabdārthayorubhayorapi dhvananaṃ vyāpāraḥ /
tena yadbhaṭṭanāyakena dvivacanaṃ dūṣitaṃ tadgajanimīlikayaiva /
arthaḥ śabdo veti tu vikalpābhidhānaṃ prādhānyābhiprāyema /
kāvyaṃ ca tadviśeṣaścāsau kāvyasya vā viśeṣaḥ /
kāvyagrahaṇādguṇāṅkāropaskṛtaśabdārthapṛṣṭapātī dhvanilakṣaṇa 'ātme'tyuktam /
bālapriyā nanvekaikatra śabdārthayorekaikasyaiva vyañjakatvāt vyaṅkta iti dvivacanamanupapannamityata āha--dvivacanenetyādi /
abhayorapi dhvananaṃ vyāpāraḥ 'dvivacanenedamāha' iti sambandhaḥ /
viśiṣṭaśabdeti /
yathārasaṃ varṇānāṃ bhedāditi bhāvaḥ /
teneti /
yuktyā dvivacanasamarthanenetyarthaḥ /
gajanimīlikayeti /
yathā gajasyākṣinimīlanaṃ na buddhipūrvakamapi tu svabhāvata evetyavicāro gajanimīlikāśabdena lakṣyate /
nanu yadi samuccayastarhi 'arthaśabdāvi'ti bhāvyamityata āha--artha ityādi /
prādhānyeti /
vyañjanaprādhānyetyarthaḥ /
ayaṃ bhāvaḥ---vākāro 'tra śabdārthayoḥ vyañjanakriyākarttṛtve vikalpasya na bodhakaḥ, yena "śiraśśvā kāko vā dgupadatanayo vā parimṛśe"dityādāvivaikavacanaṃ bhavet, āpi tu vyañjanakriyāyāṃ kartṛtvenānvitayoḥ śabdārthayoḥ vyañjanaprādhānye vikalpamavagamayati /
tathā ca vikalpitavyañjanaprādhānyau śabdārthau vyaṅkta iti vākyārtha iti /
viśeṣaśabdasya viśiṣṭārthatvābhiprāyeṇa vivṛṇoti--kāvyamityādi /
pakṣāntaramāha---kāvyasya veti /
kāvyetyādi /
'yo dhvanilakṣaṇa ātmā sa tathāvidhaśabdārthapṛṣṭapātīti kāvyagrahaṇāduktam' iti saṃbandhaḥ /
śabdārthapṛṣṭapātitvaṃ tahyaṅgyatvāt /
locanam tenaitanniravakāśaṃ śrutārthāpattāvapi dhvanivyavahāraḥ syāditi /
yaccoktam--'cārutvapratītistarhi kāvyasyātmā syāt' iti tadaṅgīkurma eva /
nāmni khalvayaṃ vivāda iti /
yaccoktam---'cāruṇaḥ pratītiryadi kāvyātmā pratyakṣādipramāṇādapi sā bhavantī tathā syāt' iti /
tatra śabdārthamayakāvyātmābhidhānaprastāve ka eṣa prasaṅga iti na kiñcidetat /
sa iti /
artho vā śabdo vā, vyāpāro vā /
artho 'pi vācyo vā dhvanatīti, śabdopyevam /
vyaṅgyo vā dhvanyata iti vyāpāro vā bālapriyā teneti /

yato guṇālaṅkāropaskṛtaśabdārthapṛṣṭapātino dhvanivyavahārastata ityarthaḥ /
syāditi /
'pono devadatto divā na bhuṅkta' ityādau rātribhojanādergamyatvāditi bhāvaḥ /
cārutvapratītistarhītyādi /
yadi cārutvahetutayā prāsiddhebhyo guṇādibhyo 'nyaḥ kāvyātmā syāttarhi cārutvapratītireva tadātmāstu, tasyāḥ dṛṣṭatvenāddaṣṭavastvantarakalpane gauravāditi tadatirikto na dhvanirityākṣepaḥ /
kuto 'ṅgīkāra ityata āha--nāmnīti /
khaluravadhāraṇe /
cārutvapratītirityasya cārutvapratīterviṣayo heturvā kaścidguṇādibhyo 'nya ityarthasya vaktavyatayā dhvanināmnyena vivāda ityartaḥ /
cāruṇaḥ pratītiriti /
cāruvastupratītirityarthaḥ /
vastuviśeṣyakacārutvapratītiriti yāvat /
seti /
cāruvastupratītirityarthaḥ /
tathā dhvanivyavahāraviṣayaḥ /
prakaraṇānabhijño 'sau pūrvaṃpakṣī, ata upekṣya iti pariharati---tatretyādi /
tatra pratyakṣādiviṣaye /
'eva prasaṅgaḥ ka' iti sambandhaḥ /
nanu kāvyasya śabdārthajñitatvābhidānamityata āha--artho vetyādi /
kasya katheṃ dhvaniśabdavācyatvamityatrāha--artho 'pītyādi /
sarvatra itiśabdo 'dhvaniriti pratipāditam' ityanena sambadhyate /
evamiti /
dhvanatīti prakāreṇetyarthaḥ /
śabdavācyavyaṅgyavyañjanāni catvāryapi yogena dhvaniśabdavācyānītyarthaḥ /
prādhānyeneti /
makhyatāyāṃ hetuḥ; samudāyasya samudāyyapekṣayā prādhānyāt /
vibhakta eva dhvanerviṣaya iti darśitam /
yadapyuktam---'prasiddhaprasthānātikramiṇo mārgasya kāvyatvahānerdhvanirnāsti' iti, tadapyayuktam /
yato lakṣaṇakṛtāmeva sa kevalaṃ na prasiddhaḥ, lakṣye tu parīkṣyamāṇe sa eva sahṛdayahṛdayāhlādakāri kāvyatattvam /
locanam śabdārthayordhvananamiti /
kārikayā tu prādhānyena samudāya eva kāvyarūpo mukhyatayā dhvaniriti pratipāditam /
vibhakta iti /
guṇālaṅkārāṇāṃ vācyavācakabhāvaprāṇatvāt /
viṣayaśabdārthaḥ /
evaṃ tadvyatiriktaḥ ko 'yaṃ dhvaniriti nirākṛtam /
lakṣaṇakṛtāmeveti /
lakṣaṇakārāprasiddhatāviruddho hetuḥ; tata eva hi yatnena lakṣaṇīyatā /
lakṣye tvaprasiddhatvamasiddho hetuḥ /
bālapriyā mukhyatayeti /
itareṣāntvamukhyatayeti bhāvaḥ /
dhvanirityādi /

rūḍhyā dhvanipadārthatvenoktamityarthaḥ /
tathāca saḥ tathāvidhaḥ śabdavācyavyaṅgyavyañjanasamudāyātmakaḥ kāvyaviśeṣo dhvaniriti kathitaḥ /
rūḍhyā dhvanipadavācyatvena kathita iti kārikārthaḥ /
tathāvidhakāvyaviśeṣatvaṃ lakṣaṇaṃ, rūḍhyā dhvanipadavācyatvaṃ lakṣyatāvacchedakam /
yadyapi 'kāvyaviśeṣaghaṭitalakṣaṇasyaiva prakṛta upayogāttadabhihitamiti ca bodhyam /
vṛttau 'anene'ti /
evaṃ lakṣaṇapratipādanenetyarthaḥ /
'upamādibhya' ityādi /
tadviṣayebhya ityarthaḥ /
'vibhaktaḥ' bhinnaḥ /
kathaṃ ghvanerupamādibhyo vibhaktaviṣayatvamityata āha--guṇetyādi /
vācyavācakāśrayatvāttadbhāvopajīvitvam /
uktārthopapādanāya 'viśeṣeṇa sinoti badhnāti svasambandhinaṃ padārtham' iti vyutpattimabhipretya viṣayaśabdasyārthamāha--ananyatra bhāva iti /
anyatra sadbhāvasyābhāva ityarthaḥ /
viṣayaśabdārthaḥ viśeṣaṇa vidhayā viṣayaśabdapratipādyaḥ /
'dhvanerviṣaya' ityasya yasamādanyatra dhvanivyavahārasya sadbhāvo nāsti, sa ityartha iti bhāvaḥ /
lakṣaṇapratipādanenaiva prathamābhāvavādimataṃ nirākṛtamityabhiprāyeṇa vṛttikṛto 'yadapyuktam' ityādinā dvitīyābhāvavādimatadūṣaṇābhidhānamiti pradarśayitumāha--evamityādi /
evamiti nirdeṣalakṣaṇakathanamuśena dhvaneḥ sadbhāvasya samarthitatvenetyarthaḥ /
itīti /
upasaṃhāroktametādityarthaḥ /
ghnanirnāma kāvyaprakāro na kāvyaśabdavācyaḥ prasiddhaprasthānātikrāmitvāditi paramatasya prasiddhaprasthānātikrāmitvādityanena lakṣaṇakārāprasiddhatvaṃ lakṣyāprasiddhatvaṃ vā vivakṣitamiti vikalpamabhipretya yata ityādinā dūṣaṇamabhihitamiti vyācaṣṭe---lakṣaṇetyādi /
viruddhatvaṃ sādhayati---tata eveti /
lakṣaṇakārāprasiddhatvādeva /
kāvyaviśeṣeṣu dhvanilakṣaṇānugamanena kāvyaśabdavācyeṣvapi lakṣaṇakārāprasiddhatvahetorvartanādviruddho heturityarthaḥ /
tatto 'nyaccitramevetyagre darśayiṣyāmaḥ /
yadapyuktam---'kāmanīyakamanativartamānasya tasyoktālaṅkārādiprakāreṣvantarbhāvaḥ' iti, tadapyasamīcīnam; vācyavācakamātrāśrayiṇi prasthāne vyaṅgyavyañjakasamāśrayema vyavasthitasya dhvaneḥ kathamantarbhāvaḥ, vācyavācakacārutvahetavo hi tasyāṅgabhūtāḥ, sa tvaṅgirūpa eveti pratipādayiṣyamāṇatvāt /
parikaraślokaścātra--- vyaṅgyavyañjakasambandhanibandhanatayā dhvaneḥ /
vācyavācakacārutvahetvantaḥpātitā kutaḥ //
locana.m yacca nuttagītādikalpaṃ, tatkāvyasya na kiñjit /
citramiti /
vismayakṛdvṛttādivaśāt, na tu sahṛdayābhilaṣaṇīyacamatkārasārarasaniḥṣpandamayamityarthaḥ /
kāvyānukāritvādvā citram, ālekhamātratvādvā, kalāmātratvādvā /
agra iti /
pradhānaguṇabhāvābhyāṃ vyaṅgyasyaivaṃ vyavasthitam /
dvidhā kāvyaṃ tato 'nyadyattaccitramabhidhīyate //
iti tṛtīyoddyote vakṣyati /
parikarārtha kārikārthasyādhikāvāpaṃ kartuṃ ślokaḥ parikaraślokaḥ /
bālapriyā guṇādivyatiriktasya tasya nṛttādiprāyatvameveti yaduktaṃ tadapi nirākaroti--yaccetyādi /
kāvyasyeti /
dhvanilakṣaṇalakṣitasyetyarthaḥ /

na kiñjiditi /
upahāsyatāmāvahatītyarthaḥ /
vṛttau 'sahṛdayahṛdayāhlādakārī'ti dhvaniguṇībhūtavyaṅgyayorgrahaṇamityabhiprāyeṇa 'tato 'nyaccitrame'vetyatra citrapadaṃ vyācaṣṭe--vismayakṛditi /
vṛttādītyādipadena yamakopamādiparigrahaḥ vivakṣitaṃ vyavacchedyamāha--na tvityādi /
gauṇo vā kāvyasya citrapadena vyavahāra ityāha--kāvyetyādi /
kāvyeti /
dhvanikāvyetyarthaḥ /
viṣṇavādyanukāritvamālekhyamātratvaṃ kalārūpatvaṃ ca lokaprasiddhacitrāṇāmastīti tadyogātkāvye citraśabdapravṛttirityarthaḥ /
vākārassamuccaye /
vṛttau 'prasthāna' iti /
alaṅkārādāvityarthaḥ /
'vācye'tyādi /
alaṅkārādaya ityarthaḥ /
'tasya' dhvaneḥ /
'saḥ' dhvaniḥ /
'pratipādayiṣyamāmatvāt' vakṣyamāmatvāt /
parikararasya sāpekṣatvātkasyetyapekṣāyāmāha-kārikārthasyeti /
parikārthamityasya vyākhyānam-adhikāvāpaṃ kartumiti /
nanu yatra pratiyamānasyārthasya vaiśadyenāpratītiḥ sa nāma mā bhūddhvanerviṣayaḥ /
yatra tu pratītirasti, yathā-samāsoktyākṣepānuktanimittaviśeṣoktiparyāyoktāpahnutidī pakasaṅka- rālaṅkārādau, tatra dhvanerantarbhāvo bhaviṣyatītyādi nirākartumabhihitam- 'upasarjanīkṛtasvārthau' iti /
artho guṇīkṛtātmā, guṇīkṛtātmā, guṇīkṛtābhidheyaḥ śabdo vā yatrārthāntaramabhivyanakti sa dhvaniriti /
teṣu kathaṃ tasyāntarbhāvaḥ /
vyaṅgyaprādhānye hi dhvaniḥ /
na caitatsamāso locanam yatretyalaṅkāreḥ vaiśadyeneti /
cārutayā sphuṭatayā cetyarthaḥ /
abhihitamiti bhūtaprayoga ādau vyaṅkta ityasya vyākhyātatvāt /
guṇīkṛtātmeti /
ātmetyanena svaśabdasyārtho vyākhyātaḥ /
na caitaditi /
vyaṅgyasya prādānyam /
prādhānyaṃ ca yadyapi jñaptau na cakāsti; 'buddhau tattvāvabhāsinyāṃ' iti nayenākhaṇḍacarvamāviśrānteḥ, tathāpi vivecakairjīvitānveṣaṇe kriyamāṇe yadā vyaṅgyo 'rthaḥ punarapi vācyamevānuprāṇayannāste tadā tadupakaraṇatvādeva tasyālaṅkāratā /
tato vācyādeva tadupaskṛtāccamatkāralābha iti /
yadyapi paryante rasadhvanirasti, tathāpi madhyakakṣāniviṣṭo 'sau vyahgyo 'rtho bālapriyā kārikāyāmanuktasyādhikasyāpekṣitasyārthasyāvāpaḥ prakṣepaḥ taṃ kartumityarthaḥ /
alaṅkāra iti /
upamāsvābhāvoktyādāvityarthaḥ /
āhetyanuktvā 'abhihitam' ityukterbījamāha--abhihitamityādinā /
pūrvoktamanusmārayati--ātmetyādi /
dhvaniguṇībhūtavyaṅgyayordvayorapi pratītidaśāyāṃ prādhānyapratītyabhāvasya tulyatvāt, prādhānyaṃ tulyamityāśaṅkyābhiprāyaprakaṭanena pariharati--prādhānyaṃ cetyādi /
prādhānyaṃ vyaṅgyasya prādhānyam /
akhaṇḍeti /

khaṇḍo gumaprādhānyādilakṣaṇo bhedaḥ, tadrahito 'khaṇḍastāddaśasya vākyārthībhūtasya rasādivyaṅgyasya carvaṇāyāṃ viśrānteḥ sahṛdayamanasāṃ viśrānterityarthaḥ /
vivecakaiḥ sahṛdayaiḥ /
akhaṇḍacarvaṇānantaramityarthāt /
jīvitānveṣaṇe kriyamāma ityubhayasādhāraṇam /
yadetyādi /
yaḥ pūrvaṃ vācyāduttīrmastadvyaṅgyatvātsakakṣyāntarahgato 'pi punaḥ pūrvabhāvirnī vācyakakṣyāṃ praviśya vācyamevānuprāṇayanyadā āste ityarthaḥ /
'tadālaṅkārate'ti sambandhaḥ /
avadhāryata iti śeṣaḥ /
tadupakaraṇatvāditi /
tasya vācyasya upakaraṇatvadaṅgatvādityarthaḥ /
vyaṅgyaṃ vinā taccārutvāsiddheriti bhāvaḥ /
eveti /
nānyatetyarthaḥ /
tasya vyaṅgyasya /
astvevaṃ kimata ityatrāha--tata ityādi /
tataḥ tasyālaṅkāratvāt /
tadupaskṛtāt vyaṅgyenālaṅkṛtāt /
camatkāralābha iti /
yadā punarvyaṅgyo 'rtho vācyenopaskṛtaḥ kāvyamanuprāṇaṭayannāste tadā tasmāccamatkāralābha ityanenārthāt sidhyati /
svayamaṅgasya satyaṅgini kimityaṅgāntare parthavasānamityāśaṅkya samādhatte---yadyapītyādi /
madhyakakṣeti /
samāsoktyādiṣu ktyādiṣvasti /
samāsoktau tāvat---- upoḍharāgema vilolatārakaṃ tathā gṛhītaṃ śaśinā niśāmukham /
yathā samastaṃ timiśaṃśukaṃ tayā puro 'pi rāgādgalitaṃ na lakṣitam //
ityāda.u vyaṅgyenānugataṃ vācyameva prādhānyena pratīyate locanam na rasonmukhībhavati; svātantryeṇāpi tu vācyamevārtha saṃskartuṃ dhāvatīti guṇībhūtavyaṅgyatokta /
samāsoktāviti /
yatroktau gamyate 'nyo 'rthastatsamānairviśeṣaṇaiḥ /
sā samasoktiruditā saṃkṣiptārthatayā budhaiḥ //
ityatra samāsokterlakṣaṇasvarūpaṃ hetirnāma tannirvacanamiti pādacatuṣṭayena kramāduktam /
upoḍhorāgaḥ sāndhyo 'ruṇimā prema cayena /
vilolāstārakā jyotīṃṣi netratribhāgāśca yatra /
tatheti /
jhaṭityeva premarabhasena ca /
gṛhītamābhāsitaṃ paricumbitumākrāntaṃ ca /
niśāyā mukhaṃ prārambho vadanakokanadaṃ ceti /
yatheti /
jhaṭiti grahaṇena premarabhasena ca /
timiraṃ cāṃśukāśca sūkṣmāṃśavastimiśaṃśukaṃ raśmiśabalīkṛtaṃ tamaḥpaṭalaṃ, timiśaṃśukaṃ nīlajālikā navoḍhāprauḍhavadhūcitā /
rāgādraktatvāt sandhyākṛtādanantaraṃ premarūpācca bālapriyā prathamāvācyasya dvitīyā vastuvyaṅgyasya tṛtīyā rasadhvaneśca kakṣeti sthitiḥ /
svātantryeṇeti /

vācyaṃ---lakṣaṇamityādi /
lakṣaṇasvarūpamiti /
svarūpalakṣaṇamityarthaḥ /
'lakṣaṇaṃ svarūpam' iti ca pāṭhaḥ /
atra niśāśaśivṛttāntaḥ prākāraṇikatvādvācyo nāyakavṛttāntastvaprākaraṇikatvādvyaṅgya ityabhipretya samānaviśeṣaṇatvaṃ vivṛṇoti--upoḍha ityādinā /
jyotiṣāṃ vilolatvaṃ pratītyā /
netratribhāgā iti /
netratribhāganirīkṣaṇānītyarthaḥ /
tathā gṛhītamityettprakṛtānuguṇatayā vyācaṣṭe--bhaktiṭatyevetyādi /
ākrāntamiti /
tathaiva cumvanasya rasāvahatvāt /
yathoktam--"vāmo hi kāma" iti /
ekarūpatvārthaṃ yathāśabdaṃ vyācaṣṭe--bhktaṭitītyādi /
timirāṃśukamityatra rūpakabhramaṃ vyāvartaṃyati--timiraṃ cetyādi /
alpārthe ka ityābhiprāyeṇaṃśukapadaṃ vyācaṣṭe---sūkṣmāṃśava iti /
arthācchaśinaḥ /
timieṃśukamiti dvandvaikavadbhāvaḥ /
phalitamāha---raśmīti /
śavalaṃ citram /
nīlajāliketi /
nīlavarṇapaṭṭavasanasya kāmaśāstraprasiddhaṃ nāma /
tasyātraucityāduktirityāha---navoḍhetyādi /
prakṛte timirāṃśukagalanaṃ pratirāgasyāhetutvāt pūrayati-anantaramiti /
pura ityasya vyākhyānam-pūrvasyāmityādi /
locanam hetoḥ /
puro 'pi pūrvasyāṃ diśi agre ca /
galitaṃ praśāntaṃ patitaṃ ca /
rātryā karaṇabhūtayā samastaṃ miśritam; upalakṣaṇatvena vā /
na lakṣitaṃ rākṣiprārambho 'sāviti na jñātaṃ, timirasaṃvalitāṃśudarśane hi rātrimukhamiti lokena lakṣyate na tu sphuṭa āloke /
nāyikāpakṣe tu tayeti kartṛpadam /
lākṣipakṣe tu apiśabdo lakṣitamityasyānantaraḥ /
atra ca nāyakena paścādgatena cumbanopakrame puro nīlāṃśukasya galanaṃ patanam /
yadi vā 'puro 'gre nāyakena tathā gṛhītaṃ mukham' iti sambandhaḥ /
tenātra vyaṅgye pratīte 'pi na prādhānyam /
tathāhi nāyakavyavahāro niśāśaśināveva śṛṅgāravibhāvarūpau saṃskurvāṇo 'laṅkāratāṃ bhajate, tatastu vācyādvibhāvībhūtādrasaniḥṣyandaḥ /
yastu vyācaṣṭe---'teyāniśayeti kartṛpadaṃ, na cācetanāyāḥ kartṛtvamupapannamiti śabdenaivātra nāyakavyavahāra unnīto 'bhidhadheya eva, na vyaṅgya ityata eva samāsoktiḥ' iti /
sa prakṛtameva granthārthamatyajadvyaṅgyenānugatamiti /
ekadeśavivarti cetthaṃ rūpakaṃ syāt, 'rājahaṃsairavījyanta śaradaiva saronṛpāḥ' itivat, na tu samāsoktiḥ; tulyaviśeṣaṇābhavāt /
bālapriyā timirasya sūkṣmāṃśūnāṃ ca sammiśraṇaṃ prati rātryāḥ karamatvasambhavāttayeti karaṇe tṛtīyetyāha---karaṇabhūtayeti /
tanmiśraṇaṃ prati rātryāḥ jñāpakatvarūpopalakṣaṇatvasambhavāt tayetyupalakṣaṇe tṛtīyā vetyāha-upalakṣaṇatvena veti /

tasyā upalakṣaṇatvena tayā mikṣitamiti sambandhaḥ /
upalakṣaṇena veti ca pāṭhaḥ /
na lakṣitamityetadākāraṃ pradarśayan vyācaṣṭe-rātrītyādi /
na jñātamiti /
janairiti śeṣaḥ /
labhitamiti bhāve ktaḥ /
galitamityantaṃ bhinnaṃ vākyam /
ata eva na labhitamiti hetuhetumadbhāvaṃ bodhayitumāha---timiretyādi /
rātripakṣa iti /
anenānyatra puro 'pītyeva sambandha iti darśitam /
anantara iti /
tathā cāpiśabdo galanālakṣaṇayoḥ samuccāyaka ityarthaḥ /
kathaṃ nīlāmbarapurogalanamityatastadupapādayati-atra cetyādi /
cumbanaucityānusāreṇāha--yadi vetyādi /
puraśśabdasya vyavahitena gṛhītamityanenānvaya iti bhāvaḥ /
teneti /
uktenārthadvayenetyarthaḥ /
pyaṅgye iti /
nāyakavṛttāntarūpavyaṅgye ityarthaḥ /
alaṅkāratāṃ bhajata ityatra hetugarbhaṃ viśeṣaṇam---niśetyādi /
saṃskurvāmaḥ āropeṇālaṅkurvāṇaḥ /
evaṃ vyaṅgyasya guṇībhūtatvaṃ pradarśya rasāpekṣyā dhvanitvamapyastīti darśayintumāha--tata ityādi /
tataḥ saṃskṛtāt /
vibhāvībhūtāditi /
pūrvaṃ vibhāvabhāvamananubhavataḥ saṃskaraṇānantaraṃ prāptavibhāvādityarthaḥ /
śabdeneti /
niśāśaśiśabdenetyarthaḥ /
unnītaḥ anumitaḥ, kalpito vā /
abhighe. eveti /
abhidhātiriktavyāpārabhāvāditi bhāvaḥ /
samāsoktiriti saṃjñābalāccābhidheyatvaniścaya ityāha---ata evetyādi /
pratyācaṣṭe---sa ityādi /
'iti granthārtham' iti sambandhaḥ /
dūṣaṇāntaramāha--ekadeśetyādi /
itthamiti /
nāyakavyavahārasyabhidheyatva ityarthaḥ /
itivaditi /
yathātra saronṛpā samāropitanāyikānāyakavyavahārayorniśāśaśinoreva vākyārthatvāt /
ākṣepe 'pi vyaṅgyaviseṣākṣepiṇo 'pi vācyasyaiva cārutvaṃ prādhānyena vākyārtha ākṣepoktisāmarthyādeva jñāyate /
tathāhi-tatra śabdopārūḍho viśeṣābhidhānecchayā pratiṣeṣa locanam gamyata iti cānenābhidhāvyāpāranirāsādityalamavāntareṇa bahunā /