ધ્વન્યાલોક (ટીકા સહિત) · ભાગ 81100

તૈસ્તૈર્વાચ્યાદિભિરિભિવ્યઞ્જનીયો યો રસઃ, તં પ્રત્યાનુગુણ્યેન ।
વિચિત્રં કૃત્વેતિ ।
તથા ચાદિકર્વર્વાલ્મીકેઃ નિહતસહચરીવિરહકાતરક્રૌઞ્ચાક્રન્દજનિતઃ શોક એવ શ્લોકતયા પરિણતઃ ।
લોચનમ્ વાચ્યે વાચકે રચનાયાં ચ પ્રપઞ્ચેન યચ્ચારુ શબ્દાર્થાલઙ્કારગુણયુક્તમિત્યર્થઃ ।
તેન સર્વત્રાપિ ધ્વનનસદ્ભાવે ઽપિ ન તથા વ્યવહારઃ ।
આત્મસદ્ભાવે ઽપિ ક્વચિદેવ જીવવ્યવહાર ઇત્યુક્તં પ્રગેવ ।
તેનૈતન્નિરવકાશમ્; યદુક્તં હૃદયદર્પણે---ઽસર્વત્ર તર્હિ કાવ્યવ્યવહારઃ સ્યાત્ઽ ઇતિ ।
નિહતસહચરીતિ વિભાવ ઉક્તઃ ।
આક્રન્દિતશબ્દનાનુભાવઃ ।
બાલપ્રિયા વાચ્યાદીતિ શેષઃ ।
કૃત્વેત્યસ્ય પ્રપઞ્ચેનેત્યનેન, વાચ્ય ઇત્યાદિત્રયસ્ય ચાર્વિત્યનેન ચ સમ્બન્ધઃ ।
પ્રપઞ્ચેન પ્રપઞ્ચનેન ।
ચારુ સુન્દરમ્ ।
અનેન વિવક્ષિતમાહ---શબ્દેત્યાદિ ।
તેનેતિ ।
વિવિધેત્યાદ્યુક્તસ્ય કાવ્યત્વેનેત્યર્થઃ ।
સર્વત્રાપિ સિંહો દેવદત્ત ઇત્યાદાવપિ ।
તથાવ્યવહારઃ કાવ્યવ્યવહારઃ ।
ઽઇતિ યદુક્તમેતન્નિરવકાશમ્ઽ ઇતિ સમ્બન્ધઃ ।
વિભાવ ઇતિ ।
ધ્વસ્તસાહચર્યઃ ક્રૌઞ્ચ આલમ્બનવિભાવઃ, નિહનનમુદ્દીપનવિભાવઃ ।
નનુ નિહતેત્યાદિયથાશ્રુતગ્રન્થેન તદાક્રન્દજનિતો મુનેશ્શોક ઇત્યર્થ ઇવ પગ્રતીયતે ।
તત્કથં શોકો હિ કરુણસ્થાયિભાવઃ ।
પ્રતીયમાનસ્ય ચાન્યભેદદર્શને ઽપિ લોચનમ્ જનિત ઇતિ ।
ચર્વણાગોચરત્વેનેતિ શેષઃ ।
નનુ શોકચર્વણાતો યદિ શ્લોક ઉદ્ભૂતસ્તત્પ્રતીયમાનં વસ્તુ કાવ્યસ્યાત્મેતિ કુત ઇત્યાશઙ્ક્યાહ---શોકો હીતિ ।
કરુણસ્ય તચ્ચર્વણાગોચરાત્મનઃ સ્થાયિભાવઃ ।
શોકે હિ સ્થાયિભાવે યે વિભાવાનુભાવાસ્તત્સમુચિતા ચિત્તવૃત્તિશ્ચર્વ્યમાણાત્મા રસ ઇત્યૌચિત્યાત્સ્થાયિનો રસતાપત્તિરિત્યુચ્યતે ।
પ્રાક્સ્વસંવિદિતં પરત્રાનુમિતં ચ ચિત્તવૃત્તિજાતં બાલપ્રિયા પૂર્વં તન્નિષેધ ઇત્યતો વ્યાચષ્ટે---ચર્વણેત્યાદિ ।
તદાક્રન્દેન જનિતશ્ચર્વણાગોચરીકૃત ઇત્યર્થઃ ।
શોક ઇત્યસ્ય વાસનારૂપેણ સ્થિતો મુનેઃ શોક ઇત્યર્થશ્ચેતિ ભાવઃ ।
નનુ ઽશોકો હીઽત્યાદિગ્રન્થેન શોકસ્ય કરુણરસસ્થાયિત્વાનુવાદો ઽત્ર નિરર્થક ઇત્યતસ્તદ્ગ્રન્થમવતારયતિ---નન્વિત્યાદિ ।
તદિતિ ।
તર્હિત્યર્થઃ ।
પ્રતીયમાનં વસ્ત્વિતિ ।
રસ ઇત્યર્થઃ ।
પ્રકૃતાવિસ્મરણાર્થમેવમુક્તમ્ ।
સમાધાનસિદ્ધ્યનુગુણં વ્યાચષ્ટે---કરુણસ્યેત્યાદિ ।
તચ્ચર્વણેતિ ।
શોકચર્વણેત્યર્થઃ ।

ઽશોકઃ શ્લોક્ત્વમાગતઃઽ ઇતિ શોકચર્વણાતઃ શ્લોકોત્પત્તિવચનેનૈવ રસસ્યાત્મવં પ્રકાશિતમેવ શોકચર્વણાગોચરાત્મત્વાત્કરુણરસસ્યેતિ ભાવઃ ।
નનુ કથમન્યચર્વણાયા અન્યો વિષયઃ સ્યાદિત્યત ઉપપાદયતિશોકે હીત્યાદિ ।
શોકે સ્થાયિભાવે ક્રૌઞ્ચાદિવર્ણ્યમાનગતે શોકાદૌ સ્થાયિભાવે ।
નિમિત્તે સપ્તમી ।
યે વિભાવાનુભાવા ।
ઇતિ ।
શોકાદેર્નિમિત્તભૂતા યે વિભાવાઃ કાર્યભૂતા યે અનુભવાશ્ચેત્યર્થઃ ।
તત્સમુચિતા ચર્વ્યમામાનાં તેષાં વિભાવાનુભાવાનાં સમુચિતા ।
વર્ણ્યમાનતત્તદ્ગતસ્થાયિસજાતીયેતિ યાવત્ ।
ચિત્તવૃત્તિઃ ચર્વયિતરિ વાસનારૂપેણ સ્થિતા શોકાદિચિત્તવૃત્તિઃ ।
ચર્વ્યમાણાત્મા રસ્યમાનાત્મા ।
રસઃ રસપદાર્થઃ ।
ઔચિત્યાદિતિ ।
ઉપયોગિત્વનિબન્ધનાદુપચારાદિત્યર્થઃ, ન મુખ્યત્વેનેતિ ભાવઃ ।
રસતાપત્તિઃ રસત્વપ્રાપ્તિઃ ।
ઉચ્યતે "સ્થાયિભાવો રસ" ઇત્યાદિના ઉચ્યતે ।
ઉપયોગિત્વં દર્શયતિ-પ્રાગિત્યાદિ ।
સહૃદયેનેતિ શેષઃ ।
સ્વસંવિદિતં સ્વસ્મિન્નનુભૂતમ્ ।
પરત્ર ક્રૌઞ્ચાદૌ ।
અનુમિતમાક્રન્દનાદિનેત્યર્થાત્ ।
ચિત્તવૃત્તીતિ ।
સ્થાયીત્યર્થઃ ।
સંસ્કારેત્યાદિ ।
સ્વાનુભવસંસ્કારં સ્વાનુમાનસંસ્કારં ચાધાય તાભ્યાં હૃદયસંવાદમાદધાનં સદિત્યર્થઃ ।
ઽયત ઉપયુજ્યતે તત ઔચિત્યાદિઽતિ સમ્બન્ધઃ ।
રસભાવમુખેનૈવોપલક્ષણં પ્રાધાન્યાત્ ।
લોચનમ્ સંસ્કારક્રમેણ હૃદયસંવાદમાદ ધાનં ચર્વણાયામુપયુજ્યતે યતઃ ।
નનુ પ્રતીયમાનરૂપમાત્મા તત્ર ત્રિભેદં પ્રતિપાદિતં ન તુ રસૈકરૂપમ્, અનેન ચિતિહાસેન રસસ્યૈવાત્મભૂતત્વમુક્તં ભવતીત્યાશઙ્ક્યાભ્યુપગમેનૈવોત્તરમાહ-પ્રતીયમાનસ્ય ચેતિ ।
અન્યો ભેદો વસ્ત્વલઙ્કારાત્મા ।
ભાવગ્રહણેન વ્યભિચારિણો ઽપિ ચર્વ્યમાણસ્ય તાવન્માત્રાવિશ્રાન્તાવપિ સ્થાયિચર્વણાપર્યવસાનોચિતરસપ્રતિષ્ટામનવાપ્યાપિ પ્રાણત્વં ભવતીત્યુક્તમ્ ।
યથા--- નખં નખાગ્રેમ વિઘટ્ટયન્તી વિવર્તયન્તી વલયં વિલોલમ્ ।
આમન્દ્રમાશિઞ્જિતનૂપુરેણ પાદેન મન્દં ભુવમાલિખન્તી ॥
ઇત્યત્ર્.અ લજ્જાયાઃ ।
રસભાવશબ્દેન ચ તદાભાસતત્પ્રશમાવપિ સંગૃહીતાવેવ; અવાન્તરવૈચિત્ર્યે ઽપિ તદેકરૂપત્વાત્ ।
પ્રાધાન્યાદિતિ ।
રસપર્યવસાનાદિત્યર્થઃ ।
તાવન્માત્રાવિશ્રાન્તાવપિ ચાન્યશાબ્દવૈલક્ષણ્યકારિત્વેન વસ્ત્વલઙ્કારધ્વનેરપિ જીવિતત્વમૌચિત્યાદુક્તમિતિ ભાવઃ ॥5 ॥
બાલપ્રિય્.આ પ્રતીયમાનરૂપમાત્મેતિ ।
"કાવ્યસ્યાત્મા ધ્વનિ"રિતિ પ્રતીયમાનસામાન્યસ્યાત્મત્વાભિધાનાદિતિ ભાવઃ ।

વૃત્તૌ ઽરસેઽત્યાદિ ।
રસમુખેનૈવ ભાવમુખેનૈવ ચેત્યર્થઃ ।
ઽઉપલક્ષણમ્ઽ ઇતિ ।
પ્રતીયમાનસ્યેત્યનુષજ્યતે ।
કેનાપિ સમ્બન્ધેનાન્યોન્યસમ્બન્ધિષુ પ્રધાનસ્ય યદન્યજ્ઞાપનં તદુપલક્ષણં; યથા રાજાસૌ ગચ્છતીત્યત્ર રાજા પરિવારસ્યોપલક્ષકઃ ।
અત્ર ભાવગ્રહણસ્ય ફલમાહ--ભાવેત્યાદિ ।
ઽભાવગ્રહણેન ઇત્યુક્તમ્ઽ ઇતિ સમ્બન્ધઃ ।
તાવદિતિ ।
તાવન્માત્રે સ્વરૂપમાત્રે ।
અવિશ્રાન્તિઃ વિશ્રાન્ત્યભાવસ્તસ્યામપીત્યર્થઃ ।
અપિશબ્દેનામુખ્યત્વં સૂચિતમ્ ।
તર્હિ રસપ્રતિષ્ટયા ભાવ્યમિત્યત આહ---સ્થાયીત્યાદિ ।
સ્તાયિચર્વણાયાં યત્પર્યવસાનં તત્પૂર્ણતાકરણલક્ષણં તદેવ ઉચિતરસપ્રતિષ્ટા તામપ્રાપ્યાપીત્યર્થઃ ।
પ્રાણત્વં કાવ્યજીવિતત્વમ્ ।
ભવતીતિ ।
તચ્ચર્વણયૈવ ચમત્કારોદયાદિતિ ભાવઃ ।
નખમિતિ ।
અત્ર વલયવિવર્તનોક્ત્યા પ્રિયતમાદર્શનજનિતં કાર્શ્યં વ્યજ્યતે ।
અત્રોક્તર્નખવિઘટ્ટનાદિભિરનુભાવૈર્ગમ્યેન પ્રિયતમવાર્તાશ્રવણાદિના વિભાવેન ચાભિવ્યજ્યમાનાયા લજ્જાયાઃ શૃઙ્ગારનિષ્ટામનવાપ્ય ચર્વણાગોચરીભવન્ત્યાઃ પ્રાણત્વમિત્યાહ--અત્ર લજ્જાયા ઇતિ ।
પ્રાણત્વમિત્યનુષઙ્ગઃ ।
રસેત્યાદિ ।
રસશબ્દેન રસાભાસસ્ય, ભાવશબ્દેન ભાવાભાસતત્પ્રશમયોશ્ચ ગ્રહણમિત્યર્થઃ ।
વૃત્તૌ ઽપ્રાધાન્યાદિઽત્યાસ્ય રસસ્ય પ્રાધાન્યાદિત્યર્થઃ ।
તત્ર હેતુમાહ---રસપર્યવસાનાદિતિ ।
અન્યેષામિતિ શેષઃ ।
પ્રસઙ્ગાદાહ---તાવદિત્યાદિ ।
તાવન્માત્રાવિશ્રાન્તૌ વસ્ત્વલઙ્કારસ્વરૂપમાત્રે વિશ્રાન્ત્યભાવે ।
અપિ ચેતિ નિપાતો ઽપીત્યર્થે ।
ઽઅન્યશાબ્દવૈલક્ષણ્યકારિત્વેનૌચિત્યાદિઽતિ સમ્બન્ધઃ ।
સરસ્વતી સ્વાદુ તદ્-અર્થ-વસ્તુ નિઃષ્યન્દમાના મહતાં કવીનામ્ ।
અલોક-સામાન્યમ્ અભિવ્યનક્તિ પરિસ્ફુરન્તમ્ પ્રતિભા-વિશેષમ્
સરસ્વતી સ્વાદુ તદર્થવસ્તુ નિઃષ્યન્દમાના મહતાં કવીનામ્ ।
અલોકસામાન્યમભિવ્યનક્તિ પરિસ્ફુરન્તં પ્રતિભાવિશેષમ્ ॥ 6 ॥
તત્ વસ્તુતત્ત્વં નિઃષ્યન્દમાના મહતાં કવીનાં ભારતી અલોકસામાન્યં લોચનમ્ એવમિતિહાસમુખેન પ્રતીયમાનસ્ય કાવ્યત્મતાં પ્રદર્શ્ય સ્વસંવિત્સિદ્ધમપ્યેતદિતિ દર્શયતિ---સરસ્વતીતિ ।
વાગ્રૂપા ભગવતીત્યર્થઃ ।
વસ્તુશબ્દેનાર્થશબ્દં તત્વશબ્દેન ચ વસ્તુશબ્દં વ્યાચષ્ટે--નિઃષ્યન્દમાનેતિ ।
દિવ્યમાનન્દરસં સ્વયમેવ પ્રસ્નુવાનેત્યર્થઃ ।
યદાહ ભટ્ટનાયકઃ-- વાગ્ધેનુર્દુગ્ધ એતં હિ રસં યદ્બાલતૃષ્ણાયા ।
બાલપ્રિયા અથેદમાલોચનીયં સહૃદયૈઃ---શ્રીવાલ્મીકિના "મા નિષાદે"ત્યાદિશ્લોકેન શ્લોકાન્તરૈશ્ચ સહચરસ્ય પુંસ એવ ક્રૌઞ્ચસ્ય નિહનનં નિર્દિષ્ટમ્, અત્ર તુ ઽનિહતેઽત્યાદિયથાશ્રતગ્રન્થેન વૃત્તિકૃતા, સહચરીહનનોદ્ભૂતેનેઽતિ ઽનિહતસહચરીતિ વિભાવ ઉક્તઽ ઇતિ ચ વ્યાખ્યાનેન લોચનકૃતા, ઽનિષાદનિહતસહચરીકં ક્રૌઞ્ચયુવાનમ્ઽ ઇત્યાદિવચનેન કાવ્યમીમાંસાકારેણ ચ સહચરીહનનં પ્રતિપાદિતામિત્યેતેષાં ગ્રન્થકૃતાં રામાયણવચનવિરુદ્ધાર્થપ્રતિપાદને નિમિત્તં કિમિતિ ।
અત્ર કેચિત્--ઽનિહતેઽત્યાદિવૃત્તિગ્રન્થસ્ય ઽનિહતઃ સહચરીવિરહકાતરઃ સ્વત એવ સહચરીવિરહાસહિષ્ણુશ્ચ યઃ ક્રૌઞ્ચ

સ્તદુદ્દેશ્યકો ય આક્રન્દસ્તજ્જનિતિઽ ઇત્યર્થઃ ।
લોચને ઽસહચરોહનનેઽત્યત્ર ઽસહચરેઽતિ પાઠેન ભાવ્યમ્ ।
ઽનિહતસહચરીતિ વિભાવ ઉક્તઽ ઇત્યસ્ય "નિહતસહચરી"ત્યાદિગ્રન્થેન વિભાવઃ પ્રદર્શિત ઇત્યર્થશ્ચેતિ ન રામાયણવચનવિરોધઃ ।
કાવ્યમીમાંસાકૃદ્વચનં ચ યથાશ્રુતવૃત્તિગ્રન્થાર્થાવબોધમૂલકમશ્રદ્ધેયમેવેતિ વદન્તિ ॥ .5 ॥ ॥ .॥
એવમિત્યાદિ ।
સ્વસંવિત્સિદ્ધં સહૃદયાનુભવસિદ્ધમ્ ।
એતદિતિ ।
પ્રતીયમાનસ્ય કાવ્યાત્મત્વમિત્યર્થઃ ।
દર્શયતીતિ ।
પૂર્વકારિકયેતિહાસઃ પ્રતીયમાનસ્ય કાવ્યાત્મત્વે પ્રમાણામિત્યુક્તમ્, અનયા તુ તત્સ્થિરીકરણાય સ્વસંવેદનલક્ષણં પ્રમાણમુચ્યતે ।
સ્વસંવેદને હિ ન કસ્યાપિ વિમતિરિત્યર્થઃ ।
સરસ્વતીતિ ।
ઽસરસ્વતીઽત્યાદિલોકેનેત્યર્થઃ ।
સરસ્વતીપદં વ્યાચષ્ટે--વાગ્રૂપા ભગવતીતિ ।
ઽતદિઽત્યસ્ય પૂર્વોક્તમિત્યર્થઃ ।
ઽવસ્તુતત્વમ્ઽ ઇતિ "અર્થવસ્તુ" ઇત્યસ્ય વ્યખ્યાનમિત્યાહ-વસ્તુશબ્દેનેત્યાદિ ।
અર્થેષુ વસ્ત્વલઙ્કારરસેષુ ।
વસ્તુ સારભૂતમર્થવસ્તુ ।
ઽતદર્થવસ્ત્વિઽત્યાસ્ય ફલિતમર્થં કર્મ કૃતાવા ઽનિઃષ્યન્દમાનેઽત્યેતહ્યાચષ્ટે--દિવ્યં અલૌકિકમ્ ।
સ્વયમેવેતિ સદાભિમુખ્યં સૂચયતિ ।
પ્રસ્નુવાના ક્ષારયન્તી ।
અનેન સરસ્વત્યા ધેનુસામ્યં સૂચ્યતે ।
ઉક્તવ્યાખ્યાને પ્રમાણમાહ--પદાહેતિ ।
વાગિતિ ।
વાક્ કાવ્યરૂપા સૈવ ધેનુઃ ।
એતં દિવ્યં રસમ્ ।
બાલતૃષ્ણયા લોચનમ્ તેન નાસ્ય રમઃ સ સ્યાદ્દુહ્યતે યોગિભિર્હિ યઃ ॥ .॥
તદાવેશેન વિનાપ્યાક્રાન્ત્યા હિ યો યોગિભિર્દુહ્યતે ।
અત એવ--- યં સર્વશૌલાઃ પરિકલ્પ્ય વત્સં મેરૌ સ્થિતે દોગ્ધરિ દોહદક્ષે ।
ભાસ્વન્તિ રત્નાનિ મહૌષધીશ્ચ પૃથૂપદિષ્ટાં દુદુહુર્ધરિત્રીમ્ ॥ .॥
ઇત્યનેન સારાગ્રયવસ્તુપાત્રત્વં હિમવત ઉક્તમ્ ।
ઽઅભિવ્યનક્તિ પરિસ્ફુરન્તમ્ઽ ઇતિ ।
પ્રતિપત્તૄન્ પ્રતિ સા પ્રતિભા નાનુમીયમાના, અપિ તુ તદાવેશેન ભાસમાનેત્યર્થઃ ।
યદુક્તમસ્મદુપાધ્યાયભટ્ટતૌતેન---ઽનાયકસ્ય કવેઃ શ્રોતુઃ સમાનો ઽનુભવસ્તતઃઽ ઇતિ ।
ઽપ્રતિભાઽ અપૂર્વવસ્તુનિર્માણક્ષમા પ્રજ્ઞા; તસ્યા ઽવિશેષોઽ રસાવેશચવૈશદ્યસૌન્દર્યં કાવ્યનિર્માણક્ષમત્વમ્ ।
બાલપ્રિયા સહૃદયવત્સે સ્નેહેન હેતુના ।
હિ દુગ્ધે પ્રસ્નૌતિ યત્, તેન તસ્માદ્ધેતોઃ સઃ અસ્ય બાલતૃષ્ણયા પ્રસ્નતસ્ય રસસ્ય, રમઃ ન સ્યાત, યઃ આનન્દરસઃ ।
યોગિભિર્હિ દુહ્યત ઇત્યર્થઃ ।
અસમત્વં સ્ફુટયિતું તુરીયપાદાર્થમાહ---તદાવેશેનેત્યાદિ ।
તદાવેશેન રસાવેશેન ।

અપિરેવાર્થે ।
આક્રાન્ત્યા બલાત્કારેણ આનન્દરૂપેશ્વરતન્મયીભાવભાવનાપ્રકર્ષસમ્પાદનેનેતિ યાવત્ ।
વાગ્ધેનોસ્તુ બાલતૃષ્ણાયા તદાવેશવશાત્તદ્દોગ્ધૃતેતિ ભાવઃ ।
આક્રાન્તિદુગ્ધાત્સ્વયં પ્રસ્નુતસ્ય સાતિશયત્વે પ્રમાણમાહ--અત એવેત્યાદિ ।
અત એવ યતો રસપરિપૂર્ણાયાસ્તદાવેશપરવશાયા ધેનોઃ પ્રસ્નવનં પ્રતિ સ્વયં કર્તૃત્વં, તત એવ ।
હિભવતઃ વત્સરૂપસ્યેતિ યાવત્. ઽઅત એવ ઇત્યનેન હિમવતઃ સારાગ્ષપાત્રત્વમુક્તમ્ઽ ઇતિ સમ્બન્ધઃ ।
સરસ્વતીપ્રતિભાવિશેષમભિવ્યનક્ત્યનુમાપયતીત્યર્થભ્રમં નિવર્તયન્ વ્યાચષ્ટે-પ્રતિપત્તૄનિત્યાદિ ।
અભિવ્યનક્તીત્યત્ર પ્રતિપત્તૄન્ પ્રતીતિ પૂરણીયમ્ ।
પ્રતિપત્તૃણામિત્યર્થઃ ।
સા પ્રતિભા મહાકવિસમ્બન્ધિની પ્રતિભા ।
નાનુમીયમાનેતિ ।
તથાવિધસરસ્વતીલિઙ્ગકાનુમિતિવિષયો નેત્યર્થઃ ।
તદિતિ ।
પ્રતિભાવિષયભૂતરસાવેશેનેત્યર્થઃ ।
ભાસમાનેતિ ।
પ્રત્યક્ષવિષયભૂતેત્યર્થઃ ।
તથાવિધા સરસ્વતી મહાકવીનાં તથાવિધં પ્રતિભાવિશેષં સ્ફુરણવિશિષ્ટમભિવ્યનક્તિ--રસાવેશાનભિમુખત્વરૂપાવરણનિવર્તનાત્મકાભિવ્યઞ્જનેન પ્રતિપત્તૄણાં પ્રત્યક્ષવિષયં કરોતીતિ કારિકાર્થ ઇતિ ભાવઃ ।
કવિગતસ્ય રસસ્ય કથં પ્રતિપત્તૃગતત્વમિત્યત આહ---યદુક્તમિત્યાદિ ।
નાયકસ્યેતિ ।
નાયકસ્ય કવિસમારોપાચ્છ્રોતુસ્તુ રસચર્વણયેતિ ભાવઃ ।
પ્રતિભાવિશેષમિત્યેતહ્યાચષ્ટે-પ્રતિભેત્યાદિ ।
પ્રજ્ઞા બુદ્ધિઃ ।
રસેતિ ।
પ્રતિભાવિશેષં પરિસ્ફુરન્તમભિવ્યનક્તિ ।
યેનાસ્મિન્નતિવિચિત્રકવિપરમ્પરાવાહિનિ સંસારે કાલિદાસપ્રભૃતયો દ્વિત્રાઃ પઞ્ચષા વા મહાકવય ઇતિ ગણ્યન્તે ।
ઇદં ચાપરં પ્રતીયમાનસ્યાર્થસ્ય સદ્ભાવસાધનં પ્રમાણમ્---
શબ્દાર્થ-શાસન-જ્ઞાન-માત્રેણૈવ ન વેદ્યતે ।
વેદ્યતે સ તુ કાવ્યાર્થ-તત્ત્વજ્ઞૈર્ એવ કેવલમ્
શબ્દાર્થશાસનજ્ઞાનમાત્રેણૈવ ન વેદ્યતે ।
વેદ્યતે સ તુ કાવ્યાર્થતત્ત્વજ્ઞૈરેવ કેવલમ્ ॥ 7 ॥
સો ઽર્થો યસ્માત્કેવલં કાવ્યાર્થતત્ત્વજ્ઞૈરેવ જ્ઞાયતે ।
યદિ ચ વાચ્યરૂપ લોચનમ્ યદાહ મુનિઃ---ઽકવેરન્તર્ગતં ભાવંઽ ઇતિ ।
યેનેતિ ।
અભિવ્યક્તેન સ્ફુરતા પ્રતિભાવિશેષેણ નિમિત્તેન મહાકવિત્વગણનેતિ યાવત્ ॥ .6 ॥ ॥ .॥
ઇદં ચેતિ ।
ન કેવલં ઽપ્રતીયમાનં પુનરન્યદેવઽ ઇત્યેતત્કારિકાસૂચિતૌ સ્વરૂપવિષયભેદાવેવ; યાવદ્ભિન્નસામગ્રીવેદ્યત્વમપિ વાચ્યાતિરિક્તત્વે પ્રમાણમિતિ યાવત્ ।
વેદ્યત બાલપ્રિયા રસાવેશસ્ય કારણભૂતં યદ્વૈશદ્યં રસાવેશાનભિમુખત્વરાહિત્યં તેન યત્સૌન્દર્યં રસપરત્વાદિલક્ષણમ્. યદ્વા---રસાવેશેન યદ્વૈશદ્યં "વિવક્ષાતત્પરત્વેન"ત્યાદિસૂચિપદોષરાહિત્યં, તેન સૌન્દર્યં તત્સૂચિતગુણસાહિત્યં તદ્રૂપં કાવ્યનિર્માણક્ષમત્વમિત્યર્થઃ ।
સરસ્વતીપ્રતિભાવિશેષં પ્રતિપત્તૄણામભિવ્યનક્તીત્યત્ર સંવાદમાહ--યદાહેતિ ।
ઽયેનેઽત્યાદિવૃત્તિગ્રન્થં વ્યાચષ્ટે---અભિવ્યક્તેનેત્યાદિ ।
અબિવ્યક્તેન અત એવ સ્ફુરતા પ્રતિપત્તૄણાં પ્રત્યક્ષવિષયેણ ।

ઽનિમિત્તેનેઽત્યન્તં ઽયેનેઽત્યસ્ય વ્યાખ્યાનમ્ ।
મહાકવિત્વગણનેતિ ।
પ્રતિપત્તૄણામાદૌ રસસ્યાનુભવસ્તતઃ પ્રતિભાયાસ્તતો મહાકવિત્વગણનેતિ ભાવઃ ॥ .6 ॥ ॥ .॥
ઽન કેવેલમ્ઽ ઇત્યાદિ ઽવેદ્યત્વમપીઽત્યન્તં ઽઇદઞ્ચાપરમ્ઽ ઇત્યસ્ય વિવરણમ્ ।
સદ્ભાવેત્યાદેર્વાચ્યાતિરિક્તત્વેન સદ્ભાવસ્યેત્યાદ્યર્થ ઇત્યાહ---વાચ્યેત્યાદિ ।
તથા ચ કારિકા એવાસાવર્થઃ સ્યાત્તદ્વાચ્યવાટચકરૂપપરિજ્ઞાનાદેવ તત્પ્રતીતિઃ સ્યાત્ ।
અથ ચ વાચ્યવાચકલક્ષણમાત્રકૃતશ્રમાણાં કાવ્યતત્ત્વાર્થભાવનાવિમુખાનાં સ્વરશ્રુત્યાદિલક્ષણમિવાપ્રગીતાનાં ગાન્ધર્વલક્ષણવિદામગોચર એવાસાવર્થઃ ।
લોચનમ્ ઇતિ ।
ન તુ ન વેદ્યતે, યેન ન સ્યાદસાવિતિ ભાવઃ ।
કાવ્યસ્ય તત્ત્વભૂતો યો ઽર્થસ્તસ્ય ભાવના વાચ્યાતિરેકેણાનવરતચર્વણા તત્ર વિમુખાનામ્ ।
સ્વરાઃ ષઙ્જાદયઃ સપ્ત ।
શ્રુતિર્નામ શબ્દસ્ય વૈલક્ષણ્યમાત્રકારિ યદ્રૂપાન્તરં તત્પરિમાણા સ્વરતદન્તરાલોભયભેદકલ્પિતા દ્વાવિશતિવિધા ।
આદિશબ્દેન જાત્યંશકગ્રામરાગભાષાવિભાષાન્તરભાષાદેશી બાલપ્રિયા નાધિકારિભેદપ્રદર્શનપરા, કિન્તુ સામગ્રીભેદપ્રદર્શનપરા ।
વાચ્યાર્થબોધે ઽનુશિષ્ટશબ્દાર્થજ્ઞાનરૂપા, ન્યઙ્ગ્યાર્થબોધે તુ સહૃદયત્વાદિરૂપા ચ સામગ્રી પૂર્વોત્તરાર્ધાભ્યાં દર્શિતા ચેતિ ભાવઃ ।
વેદને સિદ્ધે તત્સામગ્રીચિન્તાવકાશ ઇત્યાશ્યેન પુનરપિ વેદ્યત ઇત્યુક્તમ્, તદ્વ્યાચષ્ટે---ન ત્વિત્યાદિ ।
યેન અવેદનેન ।
અસૌ પ્રતીયમાનાર્થઃ ।
વૃત્તૌ ઽસો ઽર્થઽ ઇત્યાદ્યુત્તરાર્ધસ્ય વિવરણં ઽતસ્માદિઽતિ પૂર્વાર્ધેન સમ્બન્ધઃ ।
તદ્વિવરણં ઽયદિચિઽત્યાદિ ।
ઽઅસૌ અર્થઃઽ પ્રતીયમાનાર્થઃ ।
ઽતત્પ્રતીતિઃઽ પ્રતીયમાનાર્થપ્રતીતિઃ ।
ઇષ્ટાપત્તિ પરિહરતિ--ઽઅથ ચેઽત્યાદિ ।
ઽઅથ ચાસાવર્થઃ કાવ્યતત્ત્વાર્થભાવનાવિમુકાનાં વાચ્યવાચકલક્ષણમાત્રકૃતશ્રમાણામગોચરઽ ઇતિ સમ્બન્ધઃ ।
તત્ર દૃષ્ટાન્તઃ---ઽઅપ્રગીતાનાં ગન્ધર્વલક્ષણવિદાં સ્વરશ્રુત્યાદિલક્ષણમિવેઽતિ ।
ઽઅગોચરઃઽ અગ્રાહ્યઃ ।
ઽગાન્ધર્વલક્ષણવિદાં ગ્રન્થપઠનેન સઙ્ગીતલક્ષણં જાનતામ્ ।
કારિકાયાં ઽસ હીઽત્યત્ર સ ત્વિતિ ચ પાઠઃ ।
કાવ્યેત્યાદિકં વ્યાચષ્ટે---કાવ્યસ્યેત્યાદિ ।
શબ્દસ્યેતિ ।
ગીતાદિરૂપશબ્દસ્યેત્યર્થઃ ।
વૈલક્ષણ્યમાત્રકારિ પરસ્પરભેદમાત્રકારિ ।
ન ગુણાદાયકમિતિ ભાવઃ ।
રૂપાન્તરં રૂપવિશેષઃ ।
ગીતાદિશબ્દશ્રવણે સતિ તસ્ય શબ્દસ્ય યદ્રૂપાન્તરં લવાદિકાલાંશં નિમિત્તીકૃત્ય જાયતે તદિત્યર્થઃ ।
તદિતિ ।
તત્ પરિમામં કાલપ્રમાણં યસ્યાઃ સેત્યર્થઃ. તન્માત્રકાલેતિ યાવત્ ।
સ્વરેતિ ।
સ્વરઃ તસ્ય સ્વરસ્યાન્તરાલમુભયમર્થાત્પાર્શ્વદ્વયં ચ તેષાં યો ભેદસ્તત્કલ્પિતેત્યર્થઃ ।
શ્રુતિર્નામ સ્વરસ્યૈવાંશ ઇતિ યાવત્ ।
જાતીત્યાદિ ।

ઝાત્યાદીનાં સ્વરૂપમન્યતો ઽવધાતવ્યમ્ ।
અપ્રગીતાનામિતિ બાલપ્રિયા નઞ્સમાસઘટકં પ્રગીતપદં વ્યાચષ્ટે---પ્રકૃષ્ટમિત્યાદિ ।
પક્ષાન્રમાહ--કનાડીભેદવશાત્ દ્વાવિંશતિપ્રકારો ભવતિ ।
ઇમ એવ ભેદાઃશ્રુતય ઇતિ વ્યપદિશ્યન્તે ।
શ્રવણાર્થસ્ય ધાતોઃ ક્તિન્ પ્રત્યયે શ્રૂયન્ત ઇતિ વ્યુત્પત્ત્યા શ્રૂતિશબ્દો નિષ્પન્નઃ ।
અત્ર નાદાપરપર્યાયશ્રુતિવિભાગવિષયે બહવઃ પ્રકારા વર્ત્તન્તે---કેચન દ્વાવિંશતિં શ્રુતીર્મન્યન્તે, અપરે ચ ષટ્ષષ્ટિભેદભિન્નાઃ શ્રુતય ઇત્યાચક્ષતે, અન્યે પુનરાનન્તયં કથયન્તિ શ્રુતીનામ્ ।
અત એવોક્તં કોહલેન--- દ્વાવિંશતિં કેચિદુદાહરન્તિ શ્રુતીઃ શ્રુતિજ્ઞાનવિચારદક્ષાઃ ।
ષટ્ષષ્ટિભિન્નાઃ ખલુ કેચિદાસામાનન્ત્યમેવ પ્રતિપાદયન્તિ ॥
ઇત્.ઇ ॥
તત્ર દ્વાવિંશતિપક્ષ એવ પ્રકૃતે ગ્રન્થકારાભિમતઃ ।
એતાસાં શ્રુતીનાં મિથો ભેદઃ--વિણાદણ્ડે પૂર્વોત્તરબાવેન દ્વાવિંશતિં તન્ત્રીઃ પરિકલ્પ્ય પ્રથમાપેક્ષયા દ્વિતીયાદિતન્ત્રીષુ કિઞ્ચિત્કિઞ્ચિદ્દ્દઢીકરણપૂર્વકં વાદ્યમાનાસુ તાસુ પ્રત્યક્ષતો ઽવગન્તું શક્યઃ ।
આભ્યશ્ચ શ્રુતિભ્યઃ ષઙ્જર્ષભગાન્ધારમદ્યમપઞ્ચમધૈવતનિષાદાખ્યાઃ સપ્ત સ્વરા ભવન્તિ ।
સ્વતઃ સહકારિકારણનિરપેક્ષં રઞ્જયતિ શ્રોતૃચિત્તમનુરક્તં કરોતીતિ સ્વરઃ, ઇતિ તદ્વ્યુત્પત્તિઃ ।
સપ્તાનામપ્યમીષાં સ્વરાણાં વ્યસ્તાનાં સતાં દૃષ્ટાદ્દષ્ટફલૌપયિકત્વં ન ભવતીતિ તત્સિદ્ધયે ગ્રામસ્યાવશ્યકતા જાયતે ।
ગ્રામો નામ સ્વરસમૂહઃ ।
એતાવત્ત્યુચ્યમાને લૌકિકવૈદિકવાક્યેષ્વપિ સ્વરસમૂહસ્ય સમ્ભવાત્તત્રાતિવ્યાપ્તિસ્સ્યાદિતિ તહ્યાવૃત્તયે મૂર્ચ્છનાક્રમતાવવર્ણાલઙ્કારજાત્યાદ્યાશ્રયત્વે સતિ સ્વરસમૂહત્વં ગ્રામત્વમિતિ લક્ષણં વક્તવ્યમ્ ।
મૂર્ચછનાદીનાં સ્વરૂપવિભાગાદયઃ સઙ્ગીતરત્નાકરસ્ય સ્વરાધ્યાયતો ઽવસેયાઃ ।
સ ચાયં ગ્રામો દ્વિવિધઃ--ષઙ્જગ્રામઃ, મધ્યમગ્રામશ્ચેતિ ।
તત્રૈકસ્મન્ વીણાદણ્ડે દ્વાવિંશતિં તન્ત્રીઃ પરિકલ્પય આદિતસ્તુરીયાયાં તન્ત્ર્યાં ષઙ્જસ્વરઃ, સપ્તમ્યાં ઋષભઃ, નવમ્યાં ગાન્ધારઃ, ત્રયોદશ્યાં મધ્યમઃ, સપ્તદશ્યાં પઞ્ચમઃ, વિંશ્યાં ધૈવતઃ, દ્વાવિંશ્યાં નિષાદશ્ચેતિ સ્વરેષુ વિન્યસ્તેષુ ષઙ્જગ્રામો ભવતિ ।
અયમેવ શુદ્ધાશ્રયઃ ષઙ્જગ્રામ ઇતિ વ્યવહ્લિયતે ।
એવમપરસ્મિન્ વીણાદણ્ડે આદિતસ્તુરીયાયાં તન્ત્ર્યાં મધ્યમઃ, સપ્તમ્યાં પઞ્ચમઃ, એકાદશ્યાં ધૈવતઃ, ત્રયોદશ્યાં નિષાદઃ, સપ્તદશ્યાં ષઙ્જઃ, વિંશ્યામૃષભઃ, દ્વાવિશ્યાં ગાન્ધારશ્ચેતિ વિન્યસ્તેષુ સ્વરેષુ મધ્યમગ્રામો ભવતિ ।
અયમેવ વિકૃતાશ્રયો મધ્યમગ્રામ ઇતિ વ્યપદિશ્યતે ।
એવઞ્ચ ષઙ્જગ્રામે---ષઙ્જમધ્યમપઞ્ચમાઃ ચતસૃભ્યઃ શ્રુતિભ્ય ઉત્પન્નાઃ, ઋષભધૈવતૌ તિસૃભ્ય ઉત્પન્નૌ, ગાન્ધારનિષાદૌ દ્વાભ્યામુત્પન્નૌ; મધ્યમગ્રામે ચ મધ્યમધૈવતષઙ્જાઃ ચતસૃભ્ય ઉત્પન્નાઃ, પઞ્ચમર્ષભૌ તિસૃભ્ય ઉત્પન્નૌ, નિષાદગન્ધારૌ દ્વાભ્યામુત્પન્નાવિત દ્વૈગ્રામિક્યો દ્વાવિંશ્યઃ શ્રુતયઃ સ્વરતદન્તરાલોભયભેદકલ્પિતાઃ સિદ્ધાઃ ।
તત્ર ષઙ્જગ્રામમધ્યમગ્રામયોર્મિલિત્વા સન્ત્યષ્ટાદશ જાતયઃ--ષાઙ્જી, આર્ષભી, ગાન્ધરી, મધ્યમા, પત્ર્વમી, ધૈવતી, નૈષાદી, પઙ્જકૈશિકી, ષઙ્જોદીચ્યવા, ષઙ્જગાતું વેતિ ।
એવં વાચ્યવ્યતિરેકિણો વ્યઙ્ગ્યસ્ય સદ્ભાવં પ્રતિપાદ્ય પ્રાધાન્યં તસ્યૈવેતિ દર્શયતિ--- લોચનમ્ માર્ગા ગૃહ્યન્તે ।
પ્રકૃષ્ટં ગીતં ગાનં યેષાં તે પ્રગીતાઃ, ગાતું વા પ્રારબ્ધા ઇત્યાદિકર્મણિક્તઃ ।
પ્રારમ્ભેણ ચાત્ર ફલપર્યન્તતા લક્ષ્યતે ॥ 7 ॥
એવમિતિ ।
સ્વરૂપભેદેન ભિન્નસામગ્રીજ્ઞેયત્વેન ચેત્યર્થઃ ।
પ્રત્યભિજ્ઞેયાવિ બાલપ્રિયા આદિકર્મણીતિ ।
પ્રારમ્ભરૂપાર્થ ઇત્યર્થઃ ।
ફલેતિ ।
ફલમત્ર સ્વરાદિસાક્ષાત્કારઃ ॥ 7 ॥
એવમિત્યનેન સન્નિહિતમાત્રપરામર્શભ્રમઃ સ્યાદતો વ્યાચષ્ટે--
સ્વરૂપભેદેનેત્યાદિ
સો ઽર્થસ્ તદ્-વ્યક્તિ-સામર્થ્ય-યોગી શબ્દશ્ ચ કશ્ચન ।
યત્નતઃ પ્રત્યભિજ્ઞેયૌ તૌ શબ્દાર્થૌ મહાકવેઃ
સો ઽર્થસ્તદ્ય્વક્તિસામર્થ્યયોગી શબ્દશ્ચ કશ્ચન ।
યત્નતઃ પ્રત્યભિજ્ઞેયૌ તૌ શબ્દાર્થૌ મહાકવેઃ ॥ 8 ॥
વ્યઙ્ગ્યો ઽર્થસ્તદ્વ્યક્તિસામર્થ્યયોગી શબ્દશ્ચ કશ્ચન, ન શબ્દમાત્રમ્ ।

તાવેવ શબ્દાર્થૌ મહાકવેઃ પ્રત્યભિજ્ઞેયૌ ।
વ્યહ્ગ્યવ્યઞ્જકાભ્યામેવ સુપ્રયુક્તાભ્યાં લોચનમ્ ત્યર્હાર્થે કૃત્યઃ, સર્વો હિ તથા યતતે ઇતીયતા પ્રાધાન્યે લોકસિદ્ધત્વં પ્રમાણમુક્તમ્ ।
નિયોગાર્થેન ચ કૃત્યેન શિક્ષાક્રમ ઉક્તઃ ।
પ્રત્યભિજ્ઞેયશબ્દેનેદમાહ--- ઽકાવ્યં તુ જાતુ જાયેત કસ્થચિત્પ્રતિભાવતઃઽ ઇતિ નયેન યદ્યપિ સ્વયમસ્યૈતત્પરિસ્ફુરતિ, તથાપીદમિત્થમિતિ વિશેષતો નિરૂપ્યમાણં સહસ્રશાખીભવતિ ।
બાલપ્રિયા ઽસ્વરૂપવિષયભેદેનેઽતિ ચ પાઠઃ ।
કથં પ્રાધાન્યં દર્શિતમિત્યતો વ્યાચષ્ટે---અર્હાર્થ ઇત્યાદિ ।
કૃત્યઃ કૃત્યપ્રત્યયઃ ।
સર્વઃ સકલસ્સહૃદયઃ ।
ઽતથા હીઽતિ સમ્બન્ધઃ ।
અર્હત્વેન હીત્યર્થઃ ।
યતતે તથાવિધશબ્દાર્તયોર્બુભુત્સયા પ્રવર્તતે ।
ફલિતમાહ--ઇતીત્યાદિ ।
ઇયતા સહૃદયપ્રત્યભિજ્ઞેયત્વવચનેન ।
પ્રાધાન્યે વ્યઙ્ગ્યસ્ય પ્રાધાન્યે વિષયે ।
લોકેતિ ।
સહૃદયયોકેત્યર્થઃ ।
ઽસહૃદયૈઃ સો ઽર્થઃ તથાવિધઃ શબ્દસ્ચ મહાકવેસ્તૌ શબ્દાર્થો યત્નતઃ પ્રત્યભિજ્ઞેયાવિઽતિ સમ્બન્ધઃ ।
ઽતાવિઽતિ પ્રત્યભિજ્ઞાકારપ્રદર્શકઃ ।
એતૌ મહાકવેઃ તૌ તાદ્દશૌ શબ્દાર્થાવિત્યાકારકસહૃદયપ્રત્યભિજ્ઞાનાર્હાવિત્યર્થ ઇતિ ભાવઃ ।
અથ તૌ શબ્દાર્થૌ મહાકવેઃ મહાકવિના પ્રત્યભિજ્ઞેયાવિત્યર્થાન્તરં ચ ગ્રાહ્યમિત્યાહ---નિયોગેત્યાદિ ।
અસ્મિન્ પક્ષે ઽતાવિઽત્યસ્ય પૂર્વોક્તાવિત્યર્થઃ ।
પૂર્વાર્ધઞ્ચ ભિન્નં વા ક્યમ્ ।
શિજ્ઞાક્રમઃ કવિશિક્ષાપ્રકારઃ ।
શબ્દાર્થપ્રત્યભિજ્ઞાનસ્ય ફલમાહ---પ્રત્યભિજ્ઞેયેત્યાદિ ।
કાવ્યમતચિ ।
તુશબ્દઃ શાસ્ત્રાદિતો વિશેષદ્યોતકઃ ।
જાતુ કદાચિદેવ ।
કસ્યચિત્ ન સર્વસ્ય ।
કો ઽસાવિત્યત્રાહ--પ્રતિભાવત ઇતિ ।
સ્વયં સ્વયમેવ ।
અસ્ય કવેઃ ।
એતત્ કાવ્યમ્ ।
ઇદમિતિ ।
ઇદમિત્થં કર્તવ્યમિતિ નિરૂપણપ્રકારઃ ।
નિરૂપ્યમાણમિતિ ।
નિરૂપ્ય ક્રિયમાણમિત્યર્થઃ ।
તદિત્યનુષજ્યતે ।
સહસ્રેતિ ।
સહસ્રધા ભવતીત્યર્થઃ ।
વિચ્છિત્તિપ્રકારાણામનન્તત્વાદિતિ ભાવઃ ।

વિશેષનિરૂપણસ્ય કર્તવ્યતાં વ્યતિરેકોદાહરણેન સમર્થયતે--યથોક્તમિતિ ।
પ્રત્યભિજ્ઞાશાસ્ત્રાન્ત ઇતિ શેષઃ ।
મહાકવિત્વલાભો મહાકવીનાં, ન વાચ્યવાચકરચનામાત્રેણ ।
લોચનમ્ યથોક્તમસ્મત્પરમગુરુભિઃ શ્રીમદુત્પલપાદૈઃ-- તૈસ્તૈરપ્યુપયાચિતૈરુપનતસ્તન્વ્યાઃ સ્થિતો ઽપ્યન્તિકે કાન્તો લોકસમાન એવમપરિજ્ઞાતો ન રન્તું યથા ।
લોકસ્યૈષ તથાનવેક્ષિતગુણઃ સ્વાત્માપિ વિશ્વેશ્વરો નૈવાલં નિજવૈભવાય તદિયં તત્પ્રત્યભિજ્ઞોદિતા ઃ
ઇત્.ઇ ॥
તેન જ્ઞાતસ્યાપિ વિશેષતો નિરૂપણમનુસન્ધાનાત્મકમત્ર પ્રત્યભિજ્ઞાનં, ન તુ તદેવદમિત્યેતાવન્માત્રમ્ ।
મહાકવેરિતિ ।
યો મહાકવિરહં ભૂયાસમિત્યાશાસ્તે ।
એવં વ્યઙ્ગ્યસ્યાર્થસ્ય વ્યઞ્જકસ્ય શબ્દસ્ય ચ પ્રાધાન્યં વદતા વ્યઙ્ક્યવ્યઞ્જકભાવસ્યાપિ બાલપ્રિયા તૈસ્તૈરિતિ ।
સામાન્યતો ઽવગતસ્યાપીશ્વરસ્ય વિશેષતો ઽવગમમન્તરેણ ન ફલપર્યન્તીભાવલાભ ઇત્યર્તપ્રદર્શનપરો ઽયં શ્લોકઃ ।
તૈસ્તૈરુપયાચિતૈઃ દૂતીસમ્પ્રેષણાત્મવૃત્તાન્તનિવેદનાદિભિરુપચારપૂર્વકયાચનૈઃ ।
ઽઉપનતો ઽપીઽતિ યોજના ।
ન કેવલમુપનતઃ, તન્વ્યા અન્તિકે સ્થિતો ઽપિ ।
એવમપરિજ્ઞાતઃ યો મયા લોકોત્તરસૌન્દર્યાદિગુણવિશિષ્ટત્વેન શ્રુતસ્તત એવ રાગાતિશયેન પ્રર્થિતસ્ચ સ કાન્તો ઽયમિતિ વિશેષેણાજ્ઞાતઃ ।
અત એવ લોકસમાનઃ જનસાધારણત્વં પ્રાપ્તઃ ।
કાન્તઃ તન્વીકામનાવિષયઃ પુરુષઃ ।
યથા રન્તું રમયિતું તન્વીમાનન્દયિતુમિતિ યાવત્ ।
ન પ્રભવતીતિ શેષઃ ।
એવં દૃષ્ટાન્તં પ્રદર્શ્ય પ્રકૃતમાહ---લોકસ્યેત્યાદિ ।
ઽલોકસ્યાત્મેઽતિ સમ્બન્ધઃ ।
અનવેક્ષિતેતિ ।
લોકેન વિશેષતો ઽજ્ઞાતેત્યર્થઃ ।
યસ્માત્સામાન્યતો જ્ઞાતે ઽપિ વિશેષાજ્ઞાનસમ્ભવઃ, તસ્માત્ સ્વતઃ સ્ફુરિતયોરપિ શબ્દાર્થયોઃ મહાકવિના યુક્તમેવ પ્રત્યભિજ્ઞાનકરણમિતિ ભાવઃ ।
તર્હિ કો ઽત્ર પ્રત્યભિજ્ઞાપદાર્થ ઇત્યત ઉક્તફલતયા તત્સ્વ્રૂપમાહ---તેનેત્યાદિ ।
મહાકવિત્વર્વૃત્તૌ શિક્ષાનર્હત્વાન્નિયોગાયોગમાશઙ્ક્ય વ્યાચષ્ટે--યો મહેત્યાદિ ।
મહાકવિરિત્યસ્ય મહાકવિત્વપ્રકારકાશસાવિષય ઇત્યર્થ ઇતિ ભાવઃ ।
વૃત્તૌ ઽમહાકવેસ્તૌ શબ્દાર્થૌ સહૃદયૈઃ પ્રત્યભિજ્ઞેયાવિઽવિતિ ઽતાવેવ શબ્દાર્થૌ મહાકવેઃ પ્રત્યભિજ્ઞેયાવિઽતિ ચ યોજના બોધ્યા ।
મહાકવિના પ્રત્યભિજ્ઞેયાવિઽવિતિ ઽતાવેવ શબ્દાર્થૌ મહાકવેઃ પ્રત્યભિજ્ઞેત્યાવિઽતિ ચ યોજના બોધ્યા ।
મહાકવિના પ્રત્યભિજ્ઞેયાવિત્યસેયોપપાદકમ્--ઽવ્યઙ્ગ્યેઽત્યાદિ ।
ઽસુપ્રયુક્તાભ્યાંઽ વિશેષતો નિરૂપ્ય પ્રયુક્તાભ્યામ્ ।
ઽમહાકવીનામ્ઽ ઇત્યસ્ય ઉક્તો ઽર્થઃ ।
વૃત્તિગ્રન્થેન વ્યઞજકસ્યાપિ પ્રધાન્યં દર્શિતમત આહ--એવમિત્યાદિ ।
ઉપપન્નમિતિ ।
ધ્વનિરિતિ ઇદાનીં વ્યઙ્ગ્યવ્યઞ્જકયોઃ પ્રાધાન્યે ઽપિ યદ્વાચ્યવાચકાવેવ પ્રથમમુપાદદતે કવયસ્તદપિ યુક્તમેવેત્યાહ--
આલોકાર્થી યથા દીપ-શિખાયાં યત્નવાઞ્ જનઃ ।
તદ્-ઉપાયતયા તદ્વદ્ અર્થે વાચ્યે તદ્-આદૃતઃ
આલોકાર્થી યથા દીપશિખાયાં યત્નવાઞ્જનઃ ।
તદુપાયતયા તદ્વદર્થે વાચ્યે તદાદૃતઃ ॥ 9 ॥
યથા હ્યાલોકાર્થી સન્નપિ દીપશિખાયાં યત્નવાઞ્જનો ભવતિ તદુપાયતયા ।

ન હિ દીપશિકામન્તરેણાલોકઃ સમ્ભવિતિ ।
તદ્વદ્ય્વઙ્ગ્યમર્થં પ્રત્યાદ્દતો જનો વાચ્યે ઽર્થે યત્નવાન્ ભવતિ ।
લોચનમ્ પ્રાધાન્યમુક્તમિતિ ધ્વનતિ ધ્વન્યતે ધ્વનનમિતિ ત્રિતયમપ્યુપપન્નમિત્યુક્તમ્ ॥ .8 ॥ ॥ .॥
નનુ પ્રથમોપાદીયમાનત્વાદ્વાચ્યવાચકતદ્ભાવસ્યૈવ પ્રાધાન્યમિત્યાશઙ્ક્યોપાયાનામેવ પ્રથમમુપાદાનં ભવતીત્યભિપ્રાયેમ વિરુદ્ધો ઽયં પ્રાધાન્યે સાધ્યે હેતુરિતિ દર્શયતિ--ઇદાનીમિત્યાદિના ।
આલોકનમાલોકઃ; વનિતાવદનારવિન્દાદિવિલોકનમિત્યર્થઃ ।
તત્ર ચોપાયો દીપશિખા ॥ 9 ॥
બાલપ્રિયા વક્ષ્યમાણમુપપન્નમિત્યર્થઃ ॥ 8 ॥
વ્યઙ્ગ્યવ્યઞ્જકપ્રાધાન્યાનુવાદેન વાચ્યવાચકયોઃ પ્રથમોપાદાનયુક્તત્વવચનં વૃત્તાવયુક્તં, પ્રાધાન્યાનુવાદસ્યાનુપયોગાદિત્યતઃ શઙ્કોત્તરત્વેન ઘટયતિ---નન્વિત્યાદિ ।
વાચ્યેત્યાદિ ।
દ્વન્દ્વૈકવદ્ભાવઃ ।
પ્રથમોપાદીયમાનત્વહેતોઃ કો દોષ ઇત્યતઃ સો ઽપિ દર્શિત ઇત્યાહ---ઉપાયાનામેવેત્યાદિ ।
વિરુદ્ધ ઇતિ ।
સાધ્યાભાવેનાપારાદાન્યેન વ્યાપ્ત ઇત્યર્થઃ ।
અપ્રયોજક ઇત્યર્થો વા ।
આલોકશબ્દસ્ય પ્રકાશરૂપાર્થે પ્રસિદ્ધેઃ પ્રકૃતે તદર્સમાહ--આલોકનમિતિ ।
ચાક્ષુષજ્ઞાનમિત્યર્થઃ ।
આલોકનમિત્યસ્યૈવ વિવરણમ્વનિતેત્યાદિ ।
વૃત્તૌ ઽપ્રતિપાદકસ્યેઽતિ ।
વક્તુરિત્યર્થઃ ॥ 9 ॥
અનેન પ્રતિપાદકસ્ય કવેર્વ્યઙ્ગ્યમર્થં પ્રતિ વ્યાપારો દર્શિતઃ ।
પ્રતિપાદ્યસ્યાપિ તં દર્શયિતુમાહ----
યથા પદાર્થ-દ્વારેણ વાક્યાર્થઃ સમ્પ્રતીયતે ।
વાચ્યાર્થ-પૂર્વિકા તદ્વત્ પ્રતિપત્તસ્ય વસ્તુનઃ
યથા પદાર્થદ્વારેણ વાક્યાર્થઃ સમ્પ્રતીયતે ।
વાચ્યાર્થપૂર્વિકા તદ્વત્પ્રતિપત્તસ્ય વસ્તુનઃ ॥ 10 ॥
યથા હિ પદાર્થદ્વારેણ વાક્યાર્થાવગમસ્તથા વાચ્યાર્થપ્રતીતિપૂર્વિકા વ્યઙ્ગ્યસ્યાર્થસ્ય પ્રતિપત્તિઃ ।
લોચનમ્ પ્રતિપદિતિ ભાવે ક્વિપ્ ।
ઽતસ્ય વસ્તુનઽ ઇતિ વ્યઙ્ગ્યરૂપસ્ય સારસ્યેત્યર્થઃ ।
અનેન શ્લોકેનાત્યન્તસહૃદયો યો ન ભવતિ તસ્યૈષ સ્ફુટસંવેદ્ય એવ ક્રમઃ ।
યથાત્યન્તશબ્દવૃત્તજ્ઞો યો ન ભવતિ તસ્ય પદાર્થવાક્યાર્થક્રમઃ ।
કાષ્ટાપ્રાપ્તસહૃદયભાવસ્ત તુ વાક્યવૃત્તકુશલસ્યેવ સન્નપિ ક્રમો ઽભ્યસ્તાનુમાનાવિનાભાવસ્મૃત્યાદિવદસંવેદ્ય ઇતિ દર્શિતમ્ ॥ .10 ॥ ॥ .॥
બાલપ્રિયા વૃત્તૌ ઽપ્રતિપાદ્યસ્યેઽતિ ।
વાચ્યાર્થસ્યેત્યર્થઃ ।
ઽતમ્ઽ ઇતિ ।
વ્યઙ્ગ્યમર્થં પ્રતિ વ્યાપારમિત્યર્થઃ ।
સ ચ સ્વપ્રતીત્યુત્પાદનરૂપઃ ।
કારિકાયાં ઽપ્રતિપત્તસ્યેઽત્યત્રાન્યથાપ્રતિપત્તિનિરાસાયાહ--પ્રતિપદિત્યાદિ ।
પ્રતિપત્તિરિતિ તદર્થ ઇતિ ભાવઃ ।
કારિકાયાં ઽપદાર્થેઽત્યસ્ય ઽવાચ્યાર્થેઽત્યસ્ય ચ જ્ઞાયમાનતત્તદર્થેત્યર્થઃ ।
તત્તદર્શજ્ઞાનમિતિ વા ।

ઽસમ્પ્રતીયતઽ ઇતિ ।
પ્રતિપત્તૃભિર્જ્ઞાયત ઇત્યર્થઃ ।
અત્ર વાચ્યવ્યઙ્ગ્યપ્રતીત્યોઃ પદાર્થવાક્યાર્થપ્રતીતિસામ્યકથનસ્ય ફલાન્તરમપ્યસ્તીત્યહ---અનેનેત્યાદિ ।
ઽઅનેન શ્લોકેન ઇતિ દર્શિતમ્ઽ ઇતિ સમ્બન્ધઃ ।
યઃ યઃ પ્રતિપત્તા ।
તસ્ય તથાવિધસ્ય પ્રતિપત્તુઃ ।
એષઃ વાચ્યવ્યઙ્ગ્યનિષ્ટઃ ।
અત્ર દૃષ્ટાન્તમાહ---યથેત્યાદિ ।
શબ્દવૃત્તેતિ ।
વાક્યવૃત્તેત્યર્થઃ ।
પદાર્થેત્યાદિ ।
સ્ફુટસંવેદ્ય ઇત્યનુષઙ્ગઃ ।
કાષ્ટાપ્રાપ્તેતિ ।
ઉત્કર્ષપ્રાપ્તેત્યર્થઃ ।
વાક્યવૃત્તકુશાલસ્યેતિ ।
વાક્યસ્ફોટાદિકં જાનત ઇત્યર્થઃ ।
સતો ઽપિ ક્રમસ્યાસંવેદ્યત્વે દૃષ્ટાન્તઃ--અભ્યસ્તેત્યાદિ ।
અભ્યસ્તે વિષયે અનુમાનમનુમિતિઃ અવિનાભાવસ્મૃતિઃ વ્યાપ્તિસ્મૃતિઃ તયોઃ ।
આદિપદેન સમયસ્મૃત્યર્થબોધયોઃ પરિગ્રહઃ ।
તદ્વત્તન્નિષ્ટક્રમવદિત્યર્થઃ ॥ 10 ॥
ઇદાનીં વાચ્યાર્થપ્રતીતિપૂર્વકત્વે ઽપિ તત્પ્રતીતેર્વ્યઙ્ગ્યસ્યાર્થસ્ય પ્રાધાન્યં યથા ન વ્યાલુપ્યતે તથા દર્શયતિ---
સ્વ-સામર્થ્ય-વશેનૈવ વાક્યાર્થં પ્રતિપાદયન્ ।
યથા વ્યાપાર-નિષ્પત્તૌ પદાર્થો ન વિભાવ્યતે
સ્વસામર્થ્યવશેનૈવ વાક્યાર્થે પ્રતિપાદયન્ ।
યથા વ્યાપારનિષ્પત્તૌ પદાર્થો ન વિભાવ્યતે ॥ 11 ॥
લોચનમ્ ન વ્યાલુપ્યત ઇતિ ।
પ્રાધાન્યાદેવ તત્પર્યન્તાનુસરણરણરણકત્વરિતા મધ્યે વિશ્રાન્તિ ન કુર્વત ઇતિ ક્રમસ્ય સાતો ઽપ્યલક્ષણં પ્રાધાન્યે હેતુઃ ।
સ્વમામર્થ્યમાકાઙ્ક્ષાયોગ્યતાસન્નિધયઃ ।
વિભાવ્યત ઇતિ ।
વિશબ્દેન વિભક્તતોક્તા; વિભક્તતયા બાલપ્રિયા ઽસ્વસામર્થ્યૈઽત્યાદિકારિકાદ્વયમવતારયતિ વૃત્તૌ--ઽઇદાનીમ્ઽ ઇત્યાદિ ।
ઽતત્પ્રતીતેઃઽ વ્યઙ્ગ્યપ્રતીતેઃ ।
ઽન વ્યાલુપ્યતેઽ નાપગચ્છતિ પ્રત્યુત સિધ્યતિ ।
નનુ કારિકાયાં સતો ઽપિ ક્રમસ્યાલક્ષણં દર્શિતં, તસ્ય કથં પ્રાધાન્યોપપાદકત્વમિત્યત આહ--પ્રાધાન્યાદેવેત્યાદિ ।
પ્રાધાન્યાદેવ વ્યઙ્ગ્યસ્યેત્યર્થાત્ ।
તદિતિ ।
તત્પર્યન્તં પ્રયોજનભૂતપ્રતીયમાનાર્થપર્યન્તં યદનુસરણં બુધ્યાનુધાવનં, ઽતત્તાત્પર્યેઽતિ પાઠે પ્રતીયમાનરૂપતાત્પર્યાર્થં પ્રતિ યદનુસરણમિત્યર્થઃ ।
તત્ર રણરણકેન ઔત્સુક્યેન ત્વરિતાઃ સન્ત ઇત્યર્થઃ ।
સહૃદયા ઇતિ શેષઃ ।
મધ્યે વાચ્યાંશચર્વણાયામ્ ।
વિશ્રાન્તિં ન કુર્વત ઇતિ ।

તથા ચ કા કથા ક્રમપર્યાલોચનાયામિતિ ભાવઃ ।
હેતુરિતિ ।
જ્ઞાપકમિત્યર્થઃ ।
ઽસ્વસામર્થ્યેઽત્યસ્ય સ્વસ્ય પદાર્થસ્ય યત્ સામર્થ્યં સહકારીત્યર્થાભિપ્રાયેણ વિવૃણોતિ--આકાઙ્ક્ષેત્યાદિ ।
કારિકાયાં ઽવ્યાપારનિષ્પત્તાઽવિતિ સ્વવ્યાપારસ્ય વાક્યાર્થપ્રતિપાદનરૂપસ્ય નિષ્પત્તૌ સત્યાં વાક્યાર્થબુદ્ધાવિત્યર્થઃ ।
વૃત્તૌ ઽવિભક્તતયેઽતિ કારિકોપસ્કાર ઇતિ ભ્રમં નુદતિ-વિશબ્દેનેતિ ।
ભાવ્યતે પ્રતિપત્તૃભિર્જ્ઞાયતે ।
અનેનેતિ ।
વિભાવનમાત્રનિષેધેન યથા સ્વસામર્થ્યવશેનૈવ વાક્યાર્થં પ્રકાશયન્નપિ પદાર્થો વ્યાપારનિષ્પત્તૌ ન ભાવ્યતે વિભક્તતયા ।
તદ્વત્ સ-ચેતસાં સો ઽર્થો વાચ્યાર્થ-વિમુખાત્મનામ્ ।
બુદ્ધૌ તત્ત્વાર્થ-દર્શિન્યાં ઝટિત્ય્ એવાવભાસતે
તદ્વત્ સચેતસાં સો ઽર્થો વાચ્યાર્થવિમુખાત્મનામ્ ।
બુદ્ધૌ તત્ત્વાર્થદર્શિન્યાં ઝટિત્યેવાવભાસતે ॥ 12 ॥
લોચનમ્ ન ભાવ્યત ઇત્યર્થઃ ।
અનેન વિદ્યમાન એવ ક્રમો ન સંવેદ્યત ઇત્યુક્તમ્ ।
તેન યત્સ્ફોટાભિપ્રાયેણાસન્નેવ ક્રમ ઇતિ વ્યાચક્ષતે તત્પ્રત્યુત વિરુદ્ધમેવ ।
વાચ્યે ઽર્થે વિમુખો વિશ્રાન્તિનિબન્ધનં પરિતોષમલભમાન આત્મા હૃદયં યેષામિત્યનેન સચેતસામિત્યસ્યૈવાર્થો ઽભિવ્યક્તઃ ।
સહૃદયાનામેવ તર્હ્યયં મહિમાસ્તુ, ન તુ કાવ્યસ્યાસૌ કશ્ચિદતિશય ઇત્યાશઙ્ક્યાહ-અવભાસત ઇતિ ।
તેનાત્ર વિભક્તતયા ન ભાસતે, ન તુ વાચ્યસ્ય સર્વથૈવાનવભાસઃ ।
અત એવ તૃતીયોદ્દ્યોતે ઘટપ્રદીપદ્દષ્ટાન્તબલાદ્વ્યઙ્ગ્યપ્રતીતિકાલે ઽપિ વાચ્યપ્રતીતિર્ન વિઘટત ઇતિ યદ્વક્ષ્યતિ તેન સહાસ્ય ગ્રન્થસ્ય ન વિરોધઃ ॥ 11॥
,12 ॥
બાલપ્રિયા વસ્તુસત્તાયા અભ્યનુજ્ઞાનાદિત્યર્થઃ ।
તેનેતિ ।
વિદ્યમાનક્રમાલક્ષણપ્રતપાદનેનેત્યર્થઃ ।
વિરુદ્ધમેવેત્યનેનાસ્ય સમ્બન્ધઃ ।
સ્ફોટાભિપ્રાયેણેતિ ।
વાક્યતદર્થાવવિભક્તસ્ફોટરૂપાવિત્યભિપ્રાયેણેત્યર્થઃ ।
કારિકાયાં ઽસો ઽર્થઽ ઇતિ ।
વાક્યાર્થરૂપવાચ્યાર્થઃ ।
ઽતત્વાર્થેઽતિ ।
વ્યઙ્ગ્યાર્થેત્યર્થઃ ।
ઽવાચ્યાર્થવિમુખાત્મનાઽમિત્યત્ર વિમુખશબ્દં પ્રકરણલબ્ધમર્થમાદાય વ્યાચષ્ટે--વાચ્ય ઇત્યાદિ ।
વિશ્રાન્તિરેવ નિબન્ધનં કારણં યસ્ય તમ્ ।
નાત્યન્તં વાચ્યબહિર્મુખ ઇતિ ભાવઃ ।
વિશેષણસ્યાસ્ય ફલમાહ--અનેનતિ ।
અભિવ્યક્તઃ પ્રદર્શિતઃ ।
સહૃદયાનામેવેત્યાદિ ।
યદ્યુક્તલક્ષણસહૃદયબુધ્યુપાધિકમસ્ય ઝાટિત્યેન સ્ફુરણં, તર્હ્યન્વયવ્યતિરેકાભ્યાં તદ્બુદ્ધેરેવ તદ્ધેતુત્વાત્સહૃદયાનામેવ લોરોત્તરઃ કશ્ચિદતિશયો ઽયં ન કાવ્યસ્યેત્યર્થઃ ।
અવભાસત ઇતીતિ ।
કાવ્યશ્રવણસમયસમનન્તરસમાસાદ્યમાનજન્મનસ્તદર્શવભાસસ્ય કાર્યસ્ય પરિસ્ફુટોપલબ્ધસ્ય કાવ્યવ્યાપારૈકનિબન્ધનત્વનિશ્ચયાત્કાવ્યસ્યૈવાયમતિશય ઇતિ ભાવઃ ।

તેનેત્યાદિ ।
તેન ઉક્તેન કારિકાદ્વયવ્યાખ્યાનપ્રકારેણ ।
અત્ર વાચ્યાર્થે ।
વિભક્તતા વ્યઙ્ગ્યાર્થાપેક્ષયા પૃથકત્વમ્ ।
ન ભાસતે વિભક્તત્વસ્ય કેવલમનવભાસનમિત્યર્થઃ ।
સર્વથૈવેતિ ।
સ્વરૂપેણાપીતિ યાવત્ ।
કેચિત્તુ ઽવિભક્તતયેઽતિ પઠિત્વા અત્રેતિ બુદ્ધાવિત્યર્થઃ ।
વિભક્તતયેતિ ।
વાચ્યાદિત્યર્થાત્ ।
ન ભાસત ઇતિ વ્યઙ્ગ્યો ઽર્થ ઇતિ શેષઃ ; યેન ક્રમો લક્ષ્યેત ઇતિ વ્યાચક્ષતે ।
અત એવેતિ ।
ઉક્તવ્યાક્યાનાદેવેત્યર્થઃ ।
વાચ્યસ્ય સ્વરૂપતો ઽવભાસાઙ્ગીકરણાદ્વિભાગમાત્રસ્યાનવભાસાઙ્ગીકારાચ્ચેતિ યાવત્ ।
એવં વાચ્યવ્યતિરેકિણો વ્યઙ્ગ્યસ્યાર્થસ્ય સદ્ભાવં પ્રતિપાદ્ય પ્રકૃત ઉપયોજયન્નાહ---
યત્રાર્થઃ શબ્દો વા તમ્ અર્થમ્ ઉપસર્જનીકૃત-સ્વાર્થૌ ।
વ્યઙ્ક્તઃ કાવ્ય-વિશેષઃ સ ધ્વનિર્ ઇતિ સૂરિભિઃ કથિતઃ
યત્રાર્થઃ શબ્દો વા તમર્થમુપસર્જનીકૃતસ્વાર્થૌ ।
વ્યઙ્ક્તઃ કાવ્યવિશેષઃ સ ધ્વનિરિતિ સૂરિભિઃ કથિતઃ ॥ 13 ॥
લોચનમ્ સદ્ભાવમિતિ ।
સત્તાં સાધુભાવં પ્રાધાન્યં ચેત્યર્થઃ ।
દ્વયં હિ પ્રતિપિપાદયિષિતમ્ ।
પ્રકૃત ઇતિ લક્ષણે ।
ઉપયોજયન્ ઉપયોગં ગમયન્ ।
તમર્થમિતિ ચાયમુપયોગઃ ।
સ્વશબ્દ આત્મવાચી ।
સ્વશ્ચાર્થશ્ચ તૌ સ્વાર્થૌ; તૌ ગુણીકૃત્તૌ યાભ્યામ્; યથાસંખ્યેન તેનાર્થો ગુણીકૃતાત્મા,શબ્દો ગુણીકૃતાભિધેયઃ ।
તમર્થમિતિ ।
ઽસરસ્વતી સ્વાદુ તદર્થવસ્તુઽ બાલપ્રિયા ન વિરોધ ઇતિ ।
ઇદમુપલક્ષણમ્, દૃષ્ટાન્તવૈષમ્યમપિ નાસ્તીતિ બોધ્યમ્ ॥ 12 ॥
ઽસાધુભાવમ્ઽ ઇત્યસ્ય વ્યાખ્યાનં---પ્રાધાન્યમિતિ ।
ઇત્યર્થ ઇતિ ।
યથોક્તમ્---"સદ્ભાવે સાધુભાવે ચ સદિત્યેતત્પ્રયુચ્યતે" ઇતિ ।
દ્વયમુક્તાર્થદ્વયમ્ ।
લક્ષણ ઇતિ ।
પ્રસ્તુતસ્ય ધ્વનેર્લક્ષણ ઇત્યર્થઃ ।
ઉપયોગમિતિ ।
અર્થદ્વ્યઙ્ગ્યસદ્ભાવસ્ય ।
કેનાંશેનોપયોજનમિત્યત આહ--તમિતિ ।
વ્યઙ્ગ્યસ્ય સદ્ભાવે સિદ્ધવિ સિદ્ધ એવ તમરિથમિતિ તત્પદેન પરામર્શો યુજ્યત ઇતિ ભાવઃ ।

અર્થસ્યાર્થાભાવાહ્યાચષ્ટે---સ્વશ્ચેત્યાદિ ।
ઽઉપસર્જનીકૃતાવિઽત્યસ્ય વિવરણન્-ગુણીકૃતાવિતિ ।
ફલિતમાહ-તેનેત્યાદિ ।
તથાવિધો ઽર્થસ્તથાવિધઃ શબ્દશ્ચેત્યર્થઃ ।
યત્રાર્થો વાચ્યવિશેષઃ વાચકવિશેષઃ શબ્દો વા તમર્થં વ્યઙ્ક્તઃ, સ કાવ્યવિશેષો ધ્વનિરિતિ ।
અનેન વાચ્યવાચકચારુત્વહેતુભ્ય ઉપમાદિભ્યો ઽનુપ્રાસાદિભ્યશ્ચ લોચનમ્ ઇતિ યદુક્તમ્ ।
વ્યઙ્ક્તઃ દ્યોતયતઃ ।
વ્યઙ્ક્ત ઇતિ દ્વિવચનેનદમાહ--યદ્યપ્યવિવક્ષિતવાચ્યે શબ્દ એવ વ્યઞ્જકસ્તથાપ્યર્થસ્યાપિ સહકારિતા ન ત્રુટ્યતિ, અન્યથા અજ્ઞાતાર્થો ઽપિ શબ્દસ્તહ્યઞ્જકઃ સ્યાત્ ।
વિવક્ષિતાન્યપરવાચ્યે ચ શબ્દસ્યાપિ સહકારિત્વં ભવત્યેવ, વિશિષ્ટશબ્દાભિધેયતયા વિના તસ્યાર્થસ્યાવ્યઞ્જકત્વાદિતિ સર્વત્ર શબ્દાર્થયોરુભયોરપિ ધ્વનનં વ્યાપારઃ ।
તેન યદ્ભટ્ટનાયકેન દ્વિવચનં દૂષિતં તદ્ગજનિમીલિકયૈવ ।
અર્થઃ શબ્દો વેતિ તુ વિકલ્પાભિધાનં પ્રાધાન્યાભિપ્રાયેમ ।
કાવ્યં ચ તદ્વિશેષશ્ચાસૌ કાવ્યસ્ય વા વિશેષઃ ।
કાવ્યગ્રહણાદ્ગુણાઙ્કારોપસ્કૃતશબ્દાર્થપૃષ્ટપાતી ધ્વનિલક્ષણ ઽઆત્મેઽત્યુક્તમ્ ।
બાલપ્રિયા નન્વેકૈકત્ર શબ્દાર્થયોરેકૈકસ્યૈવ વ્યઞ્જકત્વાત્ વ્યઙ્ક્ત ઇતિ દ્વિવચનમનુપપન્નમિત્યત આહ--દ્વિવચનેનેત્યાદિ ।
અભયોરપિ ધ્વનનં વ્યાપારઃ ઽદ્વિવચનેનેદમાહઽ ઇતિ સમ્બન્ધઃ ।
વિશિષ્ટશબ્દેતિ ।
યથારસં વર્ણાનાં ભેદાદિતિ ભાવઃ ।
તેનેતિ ।
યુક્ત્યા દ્વિવચનસમર્થનેનેત્યર્થઃ ।
ગજનિમીલિકયેતિ ।
યથા ગજસ્યાક્ષિનિમીલનં ન બુદ્ધિપૂર્વકમપિ તુ સ્વભાવત એવેત્યવિચારો ગજનિમીલિકાશબ્દેન લક્ષ્યતે ।
નનુ યદિ સમુચ્ચયસ્તર્હિ ઽઅર્થશબ્દાવિઽતિ ભાવ્યમિત્યત આહ--અર્થ ઇત્યાદિ ।
પ્રાધાન્યેતિ ।
વ્યઞ્જનપ્રાધાન્યેત્યર્થઃ ।
અયં ભાવઃ---વાકારો ઽત્ર શબ્દાર્થયોઃ વ્યઞ્જનક્રિયાકર્ત્તૃત્વે વિકલ્પસ્ય ન બોધકઃ, યેન "શિરશ્શ્વા કાકો વા દ્ગુપદતનયો વા પરિમૃશે"દિત્યાદાવિવૈકવચનં ભવેત્, આપિ તુ વ્યઞ્જનક્રિયાયાં કર્તૃત્વેનાન્વિતયોઃ શબ્દાર્થયોઃ વ્યઞ્જનપ્રાધાન્યે વિકલ્પમવગમયતિ ।
તથા ચ વિકલ્પિતવ્યઞ્જનપ્રાધાન્યૌ શબ્દાર્થૌ વ્યઙ્ક્ત ઇતિ વાક્યાર્થ ઇતિ ।
વિશેષશબ્દસ્ય વિશિષ્ટાર્થત્વાભિપ્રાયેણ વિવૃણોતિ--કાવ્યમિત્યાદિ ।
પક્ષાન્તરમાહ---કાવ્યસ્ય વેતિ ।
કાવ્યેત્યાદિ ।
ઽયો ધ્વનિલક્ષણ આત્મા સ તથાવિધશબ્દાર્થપૃષ્ટપાતીતિ કાવ્યગ્રહણાદુક્તમ્ઽ ઇતિ સંબન્ધઃ ।
શબ્દાર્થપૃષ્ટપાતિત્વં તહ્યઙ્ગ્યત્વાત્ ।
લોચનમ્ તેનૈતન્નિરવકાશં શ્રુતાર્થાપત્તાવપિ ધ્વનિવ્યવહારઃ સ્યાદિતિ ।
યચ્ચોક્તમ્--ઽચારુત્વપ્રતીતિસ્તર્હિ કાવ્યસ્યાત્મા સ્યાત્ઽ ઇતિ તદઙ્ગીકુર્મ એવ ।
નામ્નિ ખલ્વયં વિવાદ ઇતિ ।
યચ્ચોક્તમ્---ઽચારુણઃ પ્રતીતિર્યદિ કાવ્યાત્મા પ્રત્યક્ષાદિપ્રમાણાદપિ સા ભવન્તી તથા સ્યાત્ઽ ઇતિ ।
તત્ર શબ્દાર્થમયકાવ્યાત્માભિધાનપ્રસ્તાવે ક એષ પ્રસઙ્ગ ઇતિ ન કિઞ્ચિદેતત્ ।
સ ઇતિ ।
અર્થો વા શબ્દો વા, વ્યાપારો વા ।
અર્થો ઽપિ વાચ્યો વા ધ્વનતીતિ, શબ્દોપ્યેવમ્ ।
વ્યઙ્ગ્યો વા ધ્વન્યત ઇતિ વ્યાપારો વા બાલપ્રિયા તેનેતિ ।

યતો ગુણાલઙ્કારોપસ્કૃતશબ્દાર્થપૃષ્ટપાતિનો ધ્વનિવ્યવહારસ્તત ઇત્યર્થઃ ।
સ્યાદિતિ ।
ઽપોનો દેવદત્તો દિવા ન ભુઙ્ક્તઽ ઇત્યાદૌ રાત્રિભોજનાદેર્ગમ્યત્વાદિતિ ભાવઃ ।
ચારુત્વપ્રતીતિસ્તર્હીત્યાદિ ।
યદિ ચારુત્વહેતુતયા પ્રાસિદ્ધેભ્યો ગુણાદિભ્યો ઽન્યઃ કાવ્યાત્મા સ્યાત્તર્હિ ચારુત્વપ્રતીતિરેવ તદાત્માસ્તુ, તસ્યાઃ દૃષ્ટત્વેનાદ્દષ્ટવસ્ત્વન્તરકલ્પને ગૌરવાદિતિ તદતિરિક્તો ન ધ્વનિરિત્યાક્ષેપઃ ।
કુતો ઽઙ્ગીકાર ઇત્યત આહ--નામ્નીતિ ।
ખલુરવધારણે ।
ચારુત્વપ્રતીતિરિત્યસ્ય ચારુત્વપ્રતીતેર્વિષયો હેતુર્વા કશ્ચિદ્ગુણાદિભ્યો ઽન્ય ઇત્યર્થસ્ય વક્તવ્યતયા ધ્વનિનામ્ન્યેન વિવાદ ઇત્યર્તઃ ।
ચારુણઃ પ્રતીતિરિતિ ।
ચારુવસ્તુપ્રતીતિરિત્યર્થઃ ।
વસ્તુવિશેષ્યકચારુત્વપ્રતીતિરિતિ યાવત્ ।
સેતિ ।
ચારુવસ્તુપ્રતીતિરિત્યર્થઃ ।
તથા ધ્વનિવ્યવહારવિષયઃ ।
પ્રકરણાનભિજ્ઞો ઽસૌ પૂર્વંપક્ષી, અત ઉપેક્ષ્ય ઇતિ પરિહરતિ---તત્રેત્યાદિ ।
તત્ર પ્રત્યક્ષાદિવિષયે ।
ઽએવ પ્રસઙ્ગઃ કઽ ઇતિ સમ્બન્ધઃ ।
નનુ કાવ્યસ્ય શબ્દાર્થજ્ઞિતત્વાભિદાનમિત્યત આહ--અર્થો વેત્યાદિ ।
કસ્ય કથેં ધ્વનિશબ્દવાચ્યત્વમિત્યત્રાહ--અર્થો ઽપીત્યાદિ ।
સર્વત્ર ઇતિશબ્દો ઽધ્વનિરિતિ પ્રતિપાદિતમ્ઽ ઇત્યનેન સમ્બધ્યતે ।
એવમિતિ ।
ધ્વનતીતિ પ્રકારેણેત્યર્થઃ ।
શબ્દવાચ્યવ્યઙ્ગ્યવ્યઞ્જનાનિ ચત્વાર્યપિ યોગેન ધ્વનિશબ્દવાચ્યાનીત્યર્થઃ ।
પ્રાધાન્યેનેતિ ।
મખ્યતાયાં હેતુઃ; સમુદાયસ્ય સમુદાય્યપેક્ષયા પ્રાધાન્યાત્ ।
વિભક્ત એવ ધ્વનેર્વિષય ઇતિ દર્શિતમ્ ।
યદપ્યુક્તમ્---ઽપ્રસિદ્ધપ્રસ્થાનાતિક્રમિણો માર્ગસ્ય કાવ્યત્વહાનેર્ધ્વનિર્નાસ્તિઽ ઇતિ, તદપ્યયુક્તમ્ ।
યતો લક્ષણકૃતામેવ સ કેવલં ન પ્રસિદ્ધઃ, લક્ષ્યે તુ પરીક્ષ્યમાણે સ એવ સહૃદયહૃદયાહ્લાદકારિ કાવ્યતત્ત્વમ્ ।
લોચનમ્ શબ્દાર્થયોર્ધ્વનનમિતિ ।
કારિકયા તુ પ્રાધાન્યેન સમુદાય એવ કાવ્યરૂપો મુખ્યતયા ધ્વનિરિતિ પ્રતિપાદિતમ્ ।
વિભક્ત ઇતિ ।
ગુણાલઙ્કારાણાં વાચ્યવાચકભાવપ્રાણત્વાત્ ।
વિષયશબ્દાર્થઃ ।
એવં તદ્વ્યતિરિક્તઃ કો ઽયં ધ્વનિરિતિ નિરાકૃતમ્ ।
લક્ષણકૃતામેવેતિ ।
લક્ષણકારાપ્રસિદ્ધતાવિરુદ્ધો હેતુઃ; તત એવ હિ યત્નેન લક્ષણીયતા ।
લક્ષ્યે ત્વપ્રસિદ્ધત્વમસિદ્ધો હેતુઃ ।
બાલપ્રિયા મુખ્યતયેતિ ।
ઇતરેષાન્ત્વમુખ્યતયેતિ ભાવઃ ।
ધ્વનિરિત્યાદિ ।

રૂઢ્યા ધ્વનિપદાર્થત્વેનોક્તમિત્યર્થઃ ।
તથાચ સઃ તથાવિધઃ શબ્દવાચ્યવ્યઙ્ગ્યવ્યઞ્જનસમુદાયાત્મકઃ કાવ્યવિશેષો ધ્વનિરિતિ કથિતઃ ।
રૂઢ્યા ધ્વનિપદવાચ્યત્વેન કથિત ઇતિ કારિકાર્થઃ ।
તથાવિધકાવ્યવિશેષત્વં લક્ષણં, રૂઢ્યા ધ્વનિપદવાચ્યત્વં લક્ષ્યતાવચ્છેદકમ્ ।
યદ્યપિ ઽકાવ્યવિશેષઘટિતલક્ષણસ્યૈવ પ્રકૃત ઉપયોગાત્તદભિહિતમિતિ ચ બોધ્યમ્ ।
વૃત્તૌ ઽઅનેનેઽતિ ।
એવં લક્ષણપ્રતિપાદનેનેત્યર્થઃ ।
ઽઉપમાદિભ્યઽ ઇત્યાદિ ।
તદ્વિષયેભ્ય ઇત્યર્થઃ ।
ઽવિભક્તઃઽ ભિન્નઃ ।
કથં ઘ્વનેરુપમાદિભ્યો વિભક્તવિષયત્વમિત્યત આહ--ગુણેત્યાદિ ।
વાચ્યવાચકાશ્રયત્વાત્તદ્ભાવોપજીવિત્વમ્ ।
ઉક્તાર્થોપપાદનાય ઽવિશેષેણ સિનોતિ બધ્નાતિ સ્વસમ્બન્ધિનં પદાર્થમ્ઽ ઇતિ વ્યુત્પત્તિમભિપ્રેત્ય વિષયશબ્દસ્યાર્થમાહ--અનન્યત્ર ભાવ ઇતિ ।
અન્યત્ર સદ્ભાવસ્યાભાવ ઇત્યર્થઃ ।
વિષયશબ્દાર્થઃ વિશેષણ વિધયા વિષયશબ્દપ્રતિપાદ્યઃ ।
ઽધ્વનેર્વિષયઽ ઇત્યસ્ય યસમાદન્યત્ર ધ્વનિવ્યવહારસ્ય સદ્ભાવો નાસ્તિ, સ ઇત્યર્થ ઇતિ ભાવઃ ।
લક્ષણપ્રતિપાદનેનૈવ પ્રથમાભાવવાદિમતં નિરાકૃતમિત્યભિપ્રાયેણ વૃત્તિકૃતો ઽયદપ્યુક્તમ્ઽ ઇત્યાદિના દ્વિતીયાભાવવાદિમતદૂષણાભિધાનમિતિ પ્રદર્શયિતુમાહ--એવમિત્યાદિ ।
એવમિતિ નિર્દેષલક્ષણકથનમુશેન ધ્વનેઃ સદ્ભાવસ્ય સમર્થિતત્વેનેત્યર્થઃ ।
ઇતીતિ ।
ઉપસંહારોક્તમેતાદિત્યર્થઃ ।
ઘ્નનિર્નામ કાવ્યપ્રકારો ન કાવ્યશબ્દવાચ્યઃ પ્રસિદ્ધપ્રસ્થાનાતિક્રામિત્વાદિતિ પરમતસ્ય પ્રસિદ્ધપ્રસ્થાનાતિક્રામિત્વાદિત્યનેન લક્ષણકારાપ્રસિદ્ધત્વં લક્ષ્યાપ્રસિદ્ધત્વં વા વિવક્ષિતમિતિ વિકલ્પમભિપ્રેત્ય યત ઇત્યાદિના દૂષણમભિહિતમિતિ વ્યાચષ્ટે---લક્ષણેત્યાદિ ।
વિરુદ્ધત્વં સાધયતિ---તત એવેતિ ।
લક્ષણકારાપ્રસિદ્ધત્વાદેવ ।
કાવ્યવિશેષેષુ ધ્વનિલક્ષણાનુગમનેન કાવ્યશબ્દવાચ્યેષ્વપિ લક્ષણકારાપ્રસિદ્ધત્વહેતોર્વર્તનાદ્વિરુદ્ધો હેતુરિત્યર્થઃ ।
તત્તો ઽન્યચ્ચિત્રમેવેત્યગ્રે દર્શયિષ્યામઃ ।
યદપ્યુક્તમ્---ઽકામનીયકમનતિવર્તમાનસ્ય તસ્યોક્તાલઙ્કારાદિપ્રકારેષ્વન્તર્ભાવઃઽ ઇતિ, તદપ્યસમીચીનમ્; વાચ્યવાચકમાત્રાશ્રયિણિ પ્રસ્થાને વ્યઙ્ગ્યવ્યઞ્જકસમાશ્રયેમ વ્યવસ્થિતસ્ય ધ્વનેઃ કથમન્તર્ભાવઃ, વાચ્યવાચકચારુત્વહેતવો હિ તસ્યાઙ્ગભૂતાઃ, સ ત્વઙ્ગિરૂપ એવેતિ પ્રતિપાદયિષ્યમાણત્વાત્ ।
પરિકરશ્લોકશ્ચાત્ર--- વ્યઙ્ગ્યવ્યઞ્જકસમ્બન્ધનિબન્ધનતયા ધ્વનેઃ ।
વાચ્યવાચકચારુત્વહેત્વન્તઃપાતિતા કુતઃ ॥
લોચન.મ્ યચ્ચ નુત્તગીતાદિકલ્પં, તત્કાવ્યસ્ય ન કિઞ્જિત્ ।
ચિત્રમિતિ ।
વિસ્મયકૃદ્વૃત્તાદિવશાત્, ન તુ સહૃદયાભિલષણીયચમત્કારસારરસનિઃષ્પન્દમયમિત્યર્થઃ ।
કાવ્યાનુકારિત્વાદ્વા ચિત્રમ્, આલેખમાત્રત્વાદ્વા, કલામાત્રત્વાદ્વા ।
અગ્ર ઇતિ ।
પ્રધાનગુણભાવાભ્યાં વ્યઙ્ગ્યસ્યૈવં વ્યવસ્થિતમ્ ।
દ્વિધા કાવ્યં તતો ઽન્યદ્યત્તચ્ચિત્રમભિધીયતે ॥
ઇતિ તૃતીયોદ્દ્યોતે વક્ષ્યતિ ।
પરિકરાર્થ કારિકાર્થસ્યાધિકાવાપં કર્તું શ્લોકઃ પરિકરશ્લોકઃ ।
બાલપ્રિયા ગુણાદિવ્યતિરિક્તસ્ય તસ્ય નૃત્તાદિપ્રાયત્વમેવેતિ યદુક્તં તદપિ નિરાકરોતિ--યચ્ચેત્યાદિ ।
કાવ્યસ્યેતિ ।
ધ્વનિલક્ષણલક્ષિતસ્યેત્યર્થઃ ।

ન કિઞ્જિદિતિ ।
ઉપહાસ્યતામાવહતીત્યર્થઃ ।
વૃત્તૌ ઽસહૃદયહૃદયાહ્લાદકારીઽતિ ધ્વનિગુણીભૂતવ્યઙ્ગ્યયોર્ગ્રહણમિત્યભિપ્રાયેણ ઽતતો ઽન્યચ્ચિત્રમેઽવેત્યત્ર ચિત્રપદં વ્યાચષ્ટે--વિસ્મયકૃદિતિ ।
વૃત્તાદીત્યાદિપદેન યમકોપમાદિપરિગ્રહઃ વિવક્ષિતં વ્યવચ્છેદ્યમાહ--ન ત્વિત્યાદિ ।
ગૌણો વા કાવ્યસ્ય ચિત્રપદેન વ્યવહાર ઇત્યાહ--કાવ્યેત્યાદિ ।
કાવ્યેતિ ।
ધ્વનિકાવ્યેત્યર્થઃ ।
વિષ્ણવાદ્યનુકારિત્વમાલેખ્યમાત્રત્વં કલારૂપત્વં ચ લોકપ્રસિદ્ધચિત્રાણામસ્તીતિ તદ્યોગાત્કાવ્યે ચિત્રશબ્દપ્રવૃત્તિરિત્યર્થઃ ।
વાકારસ્સમુચ્ચયે ।
વૃત્તૌ ઽપ્રસ્થાનઽ ઇતિ ।
અલઙ્કારાદાવિત્યર્થઃ ।
ઽવાચ્યેઽત્યાદિ ।
અલઙ્કારાદય ઇત્યર્થઃ ।
ઽતસ્યઽ ધ્વનેઃ ।
ઽસઃઽ ધ્વનિઃ ।
ઽપ્રતિપાદયિષ્યમામત્વાત્ઽ વક્ષ્યમામત્વાત્ ।
પરિકરરસ્ય સાપેક્ષત્વાત્કસ્યેત્યપેક્ષાયામાહ-કારિકાર્થસ્યેતિ ।
પરિકાર્થમિત્યસ્ય વ્યાખ્યાનમ્-અધિકાવાપં કર્તુમિતિ ।
નનુ યત્ર પ્રતિયમાનસ્યાર્થસ્ય વૈશદ્યેનાપ્રતીતિઃ સ નામ મા ભૂદ્ધ્વનેર્વિષયઃ ।
યત્ર તુ પ્રતીતિરસ્તિ, યથા-સમાસોક્ત્યાક્ષેપાનુક્તનિમિત્તવિશેષોક્તિપર્યાયોક્તાપહ્નુતિદી પકસઙ્ક- રાલઙ્કારાદૌ, તત્ર ધ્વનેરન્તર્ભાવો ભવિષ્યતીત્યાદિ નિરાકર્તુમભિહિતમ્- ઽઉપસર્જનીકૃતસ્વાર્થૌઽ ઇતિ ।
અર્થો ગુણીકૃતાત્મા, ગુણીકૃતાત્મા, ગુણીકૃતાભિધેયઃ શબ્દો વા યત્રાર્થાન્તરમભિવ્યનક્તિ સ ધ્વનિરિતિ ।
તેષુ કથં તસ્યાન્તર્ભાવઃ ।
વ્યઙ્ગ્યપ્રાધાન્યે હિ ધ્વનિઃ ।
ન ચૈતત્સમાસો લોચનમ્ યત્રેત્યલઙ્કારેઃ વૈશદ્યેનેતિ ।
ચારુતયા સ્ફુટતયા ચેત્યર્થઃ ।
અભિહિતમિતિ ભૂતપ્રયોગ આદૌ વ્યઙ્ક્ત ઇત્યસ્ય વ્યાખ્યાતત્વાત્ ।
ગુણીકૃતાત્મેતિ ।
આત્મેત્યનેન સ્વશબ્દસ્યાર્થો વ્યાખ્યાતઃ ।
ન ચૈતદિતિ ।
વ્યઙ્ગ્યસ્ય પ્રાદાન્યમ્ ।
પ્રાધાન્યં ચ યદ્યપિ જ્ઞપ્તૌ ન ચકાસ્તિ; ઽબુદ્ધૌ તત્ત્વાવભાસિન્યાંઽ ઇતિ નયેનાખણ્ડચર્વમાવિશ્રાન્તેઃ, તથાપિ વિવેચકૈર્જીવિતાન્વેષણે ક્રિયમાણે યદા વ્યઙ્ગ્યો ઽર્થઃ પુનરપિ વાચ્યમેવાનુપ્રાણયન્નાસ્તે તદા તદુપકરણત્વાદેવ તસ્યાલઙ્કારતા ।
તતો વાચ્યાદેવ તદુપસ્કૃતાચ્ચમત્કારલાભ ઇતિ ।
યદ્યપિ પર્યન્તે રસધ્વનિરસ્તિ, તથાપિ મધ્યકક્ષાનિવિષ્ટો ઽસૌ વ્યહ્ગ્યો ઽર્થો બાલપ્રિયા કારિકાયામનુક્તસ્યાધિકસ્યાપેક્ષિતસ્યાર્થસ્યાવાપઃ પ્રક્ષેપઃ તં કર્તુમિત્યર્થઃ ।
અલઙ્કાર ઇતિ ।
ઉપમાસ્વાભાવોક્ત્યાદાવિત્યર્થઃ ।
આહેત્યનુક્ત્વા ઽઅભિહિતમ્ઽ ઇત્યુક્તેર્બીજમાહ--અભિહિતમિત્યાદિના ।
પૂર્વોક્તમનુસ્મારયતિ--આત્મેત્યાદિ ।
ધ્વનિગુણીભૂતવ્યઙ્ગ્યયોર્દ્વયોરપિ પ્રતીતિદશાયાં પ્રાધાન્યપ્રતીત્યભાવસ્ય તુલ્યત્વાત્, પ્રાધાન્યં તુલ્યમિત્યાશઙ્ક્યાભિપ્રાયપ્રકટનેન પરિહરતિ--પ્રાધાન્યં ચેત્યાદિ ।
પ્રાધાન્યં વ્યઙ્ગ્યસ્ય પ્રાધાન્યમ્ ।
અખણ્ડેતિ ।

ખણ્ડો ગુમપ્રાધાન્યાદિલક્ષણો ભેદઃ, તદ્રહિતો ઽખણ્ડસ્તાદ્દશસ્ય વાક્યાર્થીભૂતસ્ય રસાદિવ્યઙ્ગ્યસ્ય ચર્વણાયાં વિશ્રાન્તેઃ સહૃદયમનસાં વિશ્રાન્તેરિત્યર્થઃ ।
વિવેચકૈઃ સહૃદયૈઃ ।
અખણ્ડચર્વણાનન્તરમિત્યર્થાત્ ।
જીવિતાન્વેષણે ક્રિયમામ ઇત્યુભયસાધારણમ્ ।
યદેત્યાદિ ।
યઃ પૂર્વં વાચ્યાદુત્તીર્મસ્તદ્વ્યઙ્ગ્યત્વાત્સકક્ષ્યાન્તરહ્ગતો ઽપિ પુનઃ પૂર્વભાવિર્ની વાચ્યકક્ષ્યાં પ્રવિશ્ય વાચ્યમેવાનુપ્રાણયન્યદા આસ્તે ઇત્યર્થઃ ।
ઽતદાલઙ્કારતેઽતિ સમ્બન્ધઃ ।
અવધાર્યત ઇતિ શેષઃ ।
તદુપકરણત્વાદિતિ ।
તસ્ય વાચ્યસ્ય ઉપકરણત્વદઙ્ગત્વાદિત્યર્થઃ ।
વ્યઙ્ગ્યં વિના તચ્ચારુત્વાસિદ્ધેરિતિ ભાવઃ ।
એવેતિ ।
નાન્યતેત્યર્થઃ ।
તસ્ય વ્યઙ્ગ્યસ્ય ।
અસ્ત્વેવં કિમત ઇત્યત્રાહ--તત ઇત્યાદિ ।
તતઃ તસ્યાલઙ્કારત્વાત્ ।
તદુપસ્કૃતાત્ વ્યઙ્ગ્યેનાલઙ્કૃતાત્ ।
ચમત્કારલાભ ઇતિ ।
યદા પુનર્વ્યઙ્ગ્યો ઽર્થો વાચ્યેનોપસ્કૃતઃ કાવ્યમનુપ્રાણટયન્નાસ્તે તદા તસ્માચ્ચમત્કારલાભ ઇત્યનેનાર્થાત્ સિધ્યતિ ।
સ્વયમઙ્ગસ્ય સત્યઙ્ગિનિ કિમિત્યઙ્ગાન્તરે પર્થવસાનમિત્યાશઙ્ક્ય સમાધત્તે---યદ્યપીત્યાદિ ।
મધ્યકક્ષેતિ ।
સમાસોક્ત્યાદિષુ ક્ત્યાદિષ્વસ્તિ ।
સમાસોક્તૌ તાવત્---- ઉપોઢરાગેમ વિલોલતારકં તથા ગૃહીતં શશિના નિશામુખમ્ ।
યથા સમસ્તં તિમિશંશુકં તયા પુરો ઽપિ રાગાદ્ગલિતં ન લક્ષિતમ્ ॥
ઇત્યાદ.ઉ વ્યઙ્ગ્યેનાનુગતં વાચ્યમેવ પ્રાધાન્યેન પ્રતીયતે લોચનમ્ ન રસોન્મુખીભવતિ; સ્વાતન્ત્ર્યેણાપિ તુ વાચ્યમેવાર્થ સંસ્કર્તું ધાવતીતિ ગુણીભૂતવ્યઙ્ગ્યતોક્ત ।
સમાસોક્તાવિતિ ।
યત્રોક્તૌ ગમ્યતે ઽન્યો ઽર્થસ્તત્સમાનૈર્વિશેષણૈઃ ।
સા સમસોક્તિરુદિતા સંક્ષિપ્તાર્થતયા બુધૈઃ ॥
ઇત્યત્ર સમાસોક્તેર્લક્ષણસ્વરૂપં હેતિર્નામ તન્નિર્વચનમિતિ પાદચતુષ્ટયેન ક્રમાદુક્તમ્ ।
ઉપોઢોરાગઃ સાન્ધ્યો ઽરુણિમા પ્રેમ ચયેન ।
વિલોલાસ્તારકા જ્યોતીંષિ નેત્રત્રિભાગાશ્ચ યત્ર ।
તથેતિ ।
ઝટિત્યેવ પ્રેમરભસેન ચ ।
ગૃહીતમાભાસિતં પરિચુમ્બિતુમાક્રાન્તં ચ ।
નિશાયા મુખં પ્રારમ્ભો વદનકોકનદં ચેતિ ।
યથેતિ ।
ઝટિતિ ગ્રહણેન પ્રેમરભસેન ચ ।
તિમિરં ચાંશુકાશ્ચ સૂક્ષ્માંશવસ્તિમિશંશુકં રશ્મિશબલીકૃતં તમઃપટલં, તિમિશંશુકં નીલજાલિકા નવોઢાપ્રૌઢવધૂચિતા ।
રાગાદ્રક્તત્વાત્ સન્ધ્યાકૃતાદનન્તરં પ્રેમરૂપાચ્ચ બાલપ્રિયા પ્રથમાવાચ્યસ્ય દ્વિતીયા વસ્તુવ્યઙ્ગ્યસ્ય તૃતીયા રસધ્વનેશ્ચ કક્ષેતિ સ્થિતિઃ ।
સ્વાતન્ત્ર્યેણેતિ ।

વાચ્યં---લક્ષણમિત્યાદિ ।
લક્ષણસ્વરૂપમિતિ ।
સ્વરૂપલક્ષણમિત્યર્થઃ ।
ઽલક્ષણં સ્વરૂપમ્ઽ ઇતિ ચ પાઠઃ ।
અત્ર નિશાશશિવૃત્તાન્તઃ પ્રાકારણિકત્વાદ્વાચ્યો નાયકવૃત્તાન્તસ્ત્વપ્રાકરણિકત્વાદ્વ્યઙ્ગ્ય ઇત્યભિપ્રેત્ય સમાનવિશેષણત્વં વિવૃણોતિ--ઉપોઢ ઇત્યાદિના ।
જ્યોતિષાં વિલોલત્વં પ્રતીત્યા ।
નેત્રત્રિભાગા ઇતિ ।
નેત્રત્રિભાગનિરીક્ષણાનીત્યર્થઃ ।
તથા ગૃહીતમિત્યેત્ત્પ્રકૃતાનુગુણતયા વ્યાચષ્ટે--ભક્તિટત્યેવેત્યાદિ ।
આક્રાન્તમિતિ ।
તથૈવ ચુમ્વનસ્ય રસાવહત્વાત્ ।
યથોક્તમ્--"વામો હિ કામ" ઇતિ ।
એકરૂપત્વાર્થં યથાશબ્દં વ્યાચષ્ટે--ભ્ક્તટિતીત્યાદિ ।
તિમિરાંશુકમિત્યત્ર રૂપકભ્રમં વ્યાવર્તંયતિ--તિમિરં ચેત્યાદિ ।
અલ્પાર્થે ક ઇત્યાભિપ્રાયેણંશુકપદં વ્યાચષ્ટે---સૂક્ષ્માંશવ ઇતિ ।
અર્થાચ્છશિનઃ ।
તિમિએંશુકમિતિ દ્વન્દ્વૈકવદ્ભાવઃ ।
ફલિતમાહ---રશ્મીતિ ।
શવલં ચિત્રમ્ ।
નીલજાલિકેતિ ।
નીલવર્ણપટ્ટવસનસ્ય કામશાસ્ત્રપ્રસિદ્ધં નામ ।
તસ્યાત્રૌચિત્યાદુક્તિરિત્યાહ---નવોઢેત્યાદિ ।
પ્રકૃતે તિમિરાંશુકગલનં પ્રતિરાગસ્યાહેતુત્વાત્ પૂરયતિ-અનન્તરમિતિ ।
પુર ઇત્યસ્ય વ્યાખ્યાનમ્-પૂર્વસ્યામિત્યાદિ ।
લોચનમ્ હેતોઃ ।
પુરો ઽપિ પૂર્વસ્યાં દિશિ અગ્રે ચ ।
ગલિતં પ્રશાન્તં પતિતં ચ ।
રાત્ર્યા કરણભૂતયા સમસ્તં મિશ્રિતમ્; ઉપલક્ષણત્વેન વા ।
ન લક્ષિતં રાક્ષિપ્રારમ્ભો ઽસાવિતિ ન જ્ઞાતં, તિમિરસંવલિતાંશુદર્શને હિ રાત્રિમુખમિતિ લોકેન લક્ષ્યતે ન તુ સ્ફુટ આલોકે ।
નાયિકાપક્ષે તુ તયેતિ કર્તૃપદમ્ ।
લાક્ષિપક્ષે તુ અપિશબ્દો લક્ષિતમિત્યસ્યાનન્તરઃ ।
અત્ર ચ નાયકેન પશ્ચાદ્ગતેન ચુમ્બનોપક્રમે પુરો નીલાંશુકસ્ય ગલનં પતનમ્ ।
યદિ વા ઽપુરો ઽગ્રે નાયકેન તથા ગૃહીતં મુખમ્ઽ ઇતિ સમ્બન્ધઃ ।
તેનાત્ર વ્યઙ્ગ્યે પ્રતીતે ઽપિ ન પ્રાધાન્યમ્ ।
તથાહિ નાયકવ્યવહારો નિશાશશિનાવેવ શૃઙ્ગારવિભાવરૂપૌ સંસ્કુર્વાણો ઽલઙ્કારતાં ભજતે, તતસ્તુ વાચ્યાદ્વિભાવીભૂતાદ્રસનિઃષ્યન્દઃ ।
યસ્તુ વ્યાચષ્ટે---ઽતેયાનિશયેતિ કર્તૃપદં, ન ચાચેતનાયાઃ કર્તૃત્વમુપપન્નમિતિ શબ્દેનૈવાત્ર નાયકવ્યવહાર ઉન્નીતો ઽભિધધેય એવ, ન વ્યઙ્ગ્ય ઇત્યત એવ સમાસોક્તિઃઽ ઇતિ ।
સ પ્રકૃતમેવ ગ્રન્થાર્થમત્યજદ્વ્યઙ્ગ્યેનાનુગતમિતિ ।
એકદેશવિવર્તિ ચેત્થં રૂપકં સ્યાત્, ઽરાજહંસૈરવીજ્યન્ત શરદૈવ સરોનૃપાઃઽ ઇતિવત્, ન તુ સમાસોક્તિઃ; તુલ્યવિશેષણાભવાત્ ।
બાલપ્રિયા તિમિરસ્ય સૂક્ષ્માંશૂનાં ચ સમ્મિશ્રણં પ્રતિ રાત્ર્યાઃ કરમત્વસમ્ભવાત્તયેતિ કરણે તૃતીયેત્યાહ---કરણભૂતયેતિ ।
તન્મિશ્રણં પ્રતિ રાત્ર્યાઃ જ્ઞાપકત્વરૂપોપલક્ષણત્વસમ્ભવાત્ તયેત્યુપલક્ષણે તૃતીયા વેત્યાહ-ઉપલક્ષણત્વેન વેતિ ।

તસ્યા ઉપલક્ષણત્વેન તયા મિક્ષિતમિતિ સમ્બન્ધઃ ।
ઉપલક્ષણેન વેતિ ચ પાઠઃ ।
ન લક્ષિતમિત્યેતદાકારં પ્રદર્શયન્ વ્યાચષ્ટે-રાત્રીત્યાદિ ।
ન જ્ઞાતમિતિ ।
જનૈરિતિ શેષઃ ।
લભિતમિતિ ભાવે ક્તઃ ।
ગલિતમિત્યન્તં ભિન્નં વાક્યમ્ ।
અત એવ ન લભિતમિતિ હેતુહેતુમદ્ભાવં બોધયિતુમાહ---તિમિરેત્યાદિ ।
રાત્રિપક્ષ ઇતિ ।
અનેનાન્યત્ર પુરો ઽપીત્યેવ સમ્બન્ધ ઇતિ દર્શિતમ્ ।
અનન્તર ઇતિ ।
તથા ચાપિશબ્દો ગલનાલક્ષણયોઃ સમુચ્ચાયક ઇત્યર્થઃ ।
કથં નીલામ્બરપુરોગલનમિત્યતસ્તદુપપાદયતિ-અત્ર ચેત્યાદિ ।
ચુમ્બનૌચિત્યાનુસારેણાહ--યદિ વેત્યાદિ ।
પુરશ્શબ્દસ્ય વ્યવહિતેન ગૃહીતમિત્યનેનાન્વય ઇતિ ભાવઃ ।
તેનેતિ ।
ઉક્તેનાર્થદ્વયેનેત્યર્થઃ ।
પ્યઙ્ગ્યે ઇતિ ।
નાયકવૃત્તાન્તરૂપવ્યઙ્ગ્યે ઇત્યર્થઃ ।
અલઙ્કારતાં ભજત ઇત્યત્ર હેતુગર્ભં વિશેષણમ્---નિશેત્યાદિ ।
સંસ્કુર્વામઃ આરોપેણાલઙ્કુર્વાણઃ ।
એવં વ્યઙ્ગ્યસ્ય ગુણીભૂતત્વં પ્રદર્શ્ય રસાપેક્ષ્યા ધ્વનિત્વમપ્યસ્તીતિ દર્શયિન્તુમાહ--તત ઇત્યાદિ ।
તતઃ સંસ્કૃતાત્ ।
વિભાવીભૂતાદિતિ ।
પૂર્વં વિભાવભાવમનનુભવતઃ સંસ્કરણાનન્તરં પ્રાપ્તવિભાવાદિત્યર્થઃ ।
શબ્દેનેતિ ।
નિશાશશિશબ્દેનેત્યર્થઃ ।
ઉન્નીતઃ અનુમિતઃ, કલ્પિતો વા ।
અભિઘે. એવેતિ ।
અભિધાતિરિક્તવ્યાપારભાવાદિતિ ભાવઃ ।
સમાસોક્તિરિતિ સંજ્ઞાબલાચ્ચાભિધેયત્વનિશ્ચય ઇત્યાહ---અત એવેત્યાદિ ।
પ્રત્યાચષ્ટે---સ ઇત્યાદિ ।
ઽઇતિ ગ્રન્થાર્થમ્ઽ ઇતિ સમ્બન્ધઃ ।
દૂષણાન્તરમાહ--એકદેશેત્યાદિ ।
ઇત્થમિતિ ।
નાયકવ્યવહારસ્યભિધેયત્વ ઇત્યર્થઃ ।
ઇતિવદિતિ ।
યથાત્ર સરોનૃપા સમારોપિતનાયિકાનાયકવ્યવહારયોર્નિશાશશિનોરેવ વાક્યાર્થત્વાત્ ।
આક્ષેપે ઽપિ વ્યઙ્ગ્યવિસેષાક્ષેપિણો ઽપિ વાચ્યસ્યૈવ ચારુત્વં પ્રાધાન્યેન વાક્યાર્થ આક્ષેપોક્તિસામર્થ્યાદેવ જ્ઞાયતે ।
તથાહિ-તત્ર શબ્દોપારૂઢો વિશેષાભિધાનેચ્છયા પ્રતિષેષ લોચનમ્ ગમ્યત ઇતિ ચાનેનાભિધાવ્યાપારનિરાસાદિત્યલમવાન્તરેણ બહુના ।