Dhvanyāloka with Abhinavagupta's Locana and Rāmaśāraka's Bālapriya (with commentary) · Part 101120

nāyikāyā nāyake yo vyavahāraḥ sa niśāyāṃ samāropitaḥ; nāyikāyāṃ nāyakasya yo vyavahāraḥ sa śaśini samāropita iti vyākhyāne naikaśeṣaprasaṅgaḥ /
ākṣepa iti /
pratiṣedha iveṣṭasya yo viśeṣābhidhitsayā /
vakṣyamāṇoktaviṣayaḥ sa ākṣepo dvidhā mataḥ //
tatrādya.u yathā--- ahaṃ tvāṃ yadi nekṣeya kṣaṇamapyutsukā tataḥ /
iyadevāstvato 'nyena kimuktenāpriyeṇa te //
bālapriyā ityuktyanuguṇatayā rājahaṃsānāṃ cāmaratvaṃ śaradaścāmaragrāhiṇītvaṃ cārthāt sidhyati, tathā prakṛte timirāṃśukapadānuguṇatayā niśādernāyikātvādikamata ekadeśavivartirūpakaṃ syādityarthaḥ /
na tu samāsoktirityatra hetumāha-tulyeti /
uktamuktipadānuguṇyaṃ nirākaroti--gamyata ityādi /
aneneti /
lakṣaṇavacanenetyarthaḥ /
uktiriti tu prakṛtaviṣayatayaivopapadyate yatroktityādyārambhāditi bhāvaḥ /
nāyikāyā ityādi /
nāyikāyā vyavahāre nīlāmbaragalanānavalokanādirūpo vyāpāraḥ, nāyakasya tu vadanacumbanārambhādilakṣaṇaḥ /
iti vyākhyāna iti /
evamarthasya vivakṣitasya vyākhyāne satītyarthaḥ /
naikaśeṣaprasaṅga iti /
nāyikānāyaketyatra "pumāṃsstriye"tyekaśeṣaprasaṅgo netyarthaḥ /
evaṃ samāsoktau vyaṅgyopaskṛtaṃ vācyameva pradhānamatastatra dhvanilakṣaṇasya nātivyāptiriti pradarśyākṣepe 'pi sa eva prakāra ityāha vṛtto-'ākṣepe 'pī' tyādi /
ākṣepe 'pi 'vācyasyaiva cārutvaṃ, prādhānyena jñāyata' iti sambandhaḥ /
atra hetuḥ 'vākyārtha' ityādi /
vākyārthe viṣaye yā ākṣepoktiḥ, tasyāḥ sāmarthyādityarthaḥ /
kathaṃ tatrākṣepoktirityata uktam--'vyagye'ti /
vyaṅgayo yo viśeṣastadākṣepiṇastadākarṣitvādityarthaḥ /
'śabdopārūḍha' iti /
śabdavācya ityarthaḥ /
locane bhāmahokte tallakṣaṇādyodāharaṇe darśayati--pratiṣedha iti /
viśeṣābidhitsayā vyaṅgyabhūtaviśeṣapratipipādayiṣayā /
yaḥ iṣṭasya vaktumiṣṭasya /
pratiṣedha iva locanam iti vakṣyamāṇamaraṇaviṣayo niṣedhātmākṣepaḥ /
tatreyadastvityetadevātra mriye ityākṣipatsaccārutvanibandhanamityākṣepyeṇākṣepakamalaṅkṛtaṃ satpradhānam /
uktaviṣayastu yathā mamaiva--- bho bhoḥ kiṃ kimakāṇḍa eva patitastvaṃ pāntha kānyā gatiḥ tattāddaktṛṣitasya me khalamatiḥ so 'yaṃ jalaṃ gūhate /
asthānopanatāmakālasulabhāṃ tṛṣṇāṃ prati krudhya bhoḥ trailokyaprathitaprabhāvamihimā mārgaḥ punarmāravaḥ //
bālapriy.ā pratiṣedhābhāsaḥ iṣṭatvādeva /
saḥ ākṣepaḥ /
tasya dvaividhyamāha---vakṣyamāṇeti /
atra vakṣyamāṇaviṣaye kathanasyaiva niṣedhaḥ /
uktaviṣaye tu kvacidvastunaḥ, kvacidvastukathanasyeti bodhyam /
ahamiti /
prasthānonmukhaṃ priyatamaṃ prati sotkaṇṭhāyāḥ kasyāściduktiḥ /

utsukāhaṃ tvāṃ kṣaṇamapi na tar ikṣeya yadi, tataḥ tarhi iyadetāvat yadiparyantaṃ vacanameva astu /
ataḥ anyena te apriyeṇeti hetugarbham /
uktena vacanena /
kiṃ na vakṣyāmītyarthaḥ /
atra lakṣaṇaṃ yojayati---itītyādi /
niṣedhātmeti /
kimukteneti kathananiṣedhābhāsātmetyarthaḥ /
atrāpi vācyasyaiva prādhānyamiti darśayati--tatretyādi /
ityetadeva iti vācyārthaṃ eva /
ākṣipat /
vyañjayat /
ākṣepyeṇa maraṇādhyavasāyarūpavyaṅgyena /
ākṣepakamiyadevāstvityādinoktam /
bho bho iti /
'khalasṛtisseyam' iti 'khalamatisso 'yam' iti ca pāṭhaḥ /
atra pānthamarumārgasambandhyartho vācyaḥ /
prakṛto duṣprabhusevāvṛttāntastu vyaṅgyaḥ /
bho bho iti vīpsayā bodhanīyaṃ pratyādarātiśayo dyotyate /
akāṇḍe /
asthāna eva /
kiṃ kiṃ patitaḥ atrāgamanena etatsevanena cābhimataṃ phalaṃ na sidhyatītyarthaḥ /
pānthetyanena sevānabhijñatvaṃ dyotyate /
cirasevinā kenacidevamukte pānthaḥ kiñcit kupita āha---kānyetyādi khaletyantena /
he khala /
tattādṛgatiśayena tṛṣitasya tṛṣā jalapipāsā dhanalipsā ca /
me anyāgatirāśrayaḥ kā naivetyarthaḥ /
mārgāntarālābhādatrāgataḥ āśrayaṇīyāntarālābhādayaṃ prabhurāśritaścetyarthaḥ /
tacchrutvāpara āha--sṛtirityādisā tvayā'śritā /
iyaṃ sṛtiḥ ayaṃ mārgaḥ prabhuśca /
jalaṃ vāri dhanaṃ ca /
ghate saṃvṛṇoti /
kuto vitaramasambhāvaneti bhāvaḥ /
'khalamatisso 'yam' iti pāṭhe tu so 'yamiti māravamārgaṃ prabhuṃ coddiśyoktiḥ /
gūhata ityantaṃ pānthasyaiva vacanamiti kecit /
khaletyanena prakāśitaṃ kopamupahasan para evāha-asthānetyādi /
akālasulabhāṃ yadā viṣayasya sulabhatvaṃ tadā tṛṣṇā na bhavati, yadā punarasulabhatvaṃ tadā bhavatītyakālasulabhatvam /
tṛṣṇāṃ prati tava tṛṣṇāyai krudhya na māṃ pratīti bhāvaḥ /
kathamasthānopanatatvamityatrāha--trailokyetyādi /
prabhāvamahimā atyantāpakāritvādiratyantalubdhatvādiśca /
māravaḥ marusambandhī mārgaḥ, atha ca duṣprabhuḥ /

locanam atra kaścitsevakaḥ prāptaḥ prāptavyamasmātkimiti na labha iti pratyāśāviśasyamānahṛdayaḥ kenacidamunākṣepeṇa pratibodhyate /
tatrākṣepeṇa niṣedharūpema vācyasyaivāsatpuruṣasevātadvaiphalyatatkṛtodvegātmanaḥ śantarasasthāyibhūtanirvedavibhāvarūpatayā camatkṛtidāyitvam /
vāmanasya tu 'upamānākṣepaḥ' ityākṣepalakṣaṇam /
upamānasya candrāderākṣepaḥ; asminsati kiṃ tvayā kṛtyamiti /
yathā--- tasyāstanmukhamasti saumyasubhagaṃ kiṃ pārvaṇenenḍhunā saundaryasya padaṃ dṛśau yadi ca taiḥ kiṃ nāma nīlotpalaiḥ /
bālapriyā uktaṃ vyaṅgyamarthamabhipretyāha-atretyādinā /
'kaścit sevakaḥ kenacitpratibodhyata' iti sambandhaḥ /
prāpta ityādidvayaṃ sevakaviśeṣaṇam /
prāptaḥ sevyaṃ prabhuṃ prāptaḥ /
prāptavyam dhanādikam /
asmāt prabhoḥ /
kimiti /
kasmāt kāraṇāt /
na labhe iti vitarkānantarajātayā pratyāśayā pratikṣaṇotpannayā āśayā viśasyamānaṃ hṛdayaṃ yasya sa iti pratibodhane hetuḥ /
kenacit cirasevinā kenāpi kartrā /
amunā ākṣepeṇa asatpuruṣasevātadvaiphalyādirūpavyaṅgyaviśeṣapratipipādayiṣayā kṛtena kiṃ kimakāṇḍa eva patita iti niṣedharūpeṇa /
pratibodhyata iti /
pūrvameva jñātaṃ prabhoratyantalobhaśīlatvādisvabhāvaṃ kāruṇyātpratibodhyata ityarthaḥ /
atrāpi vyaṅgyasya vācyopaskārakatvaṃ darśayati---tatretyādi /
tatra udāharaṇe /
niṣedharūpeṇeti /
kiṃ kimiti patanaphalaniṣedharūpemetyarthaḥ /
ākṣepeṇeti tṛtīyārtho vaiśiṣṭyaṃ vācyānvayi, tatsahitavācyetyarthaḥ /
vācyasyaiveti /
pānthamarumārgādivācyārthaṃ pratyevetyarthaḥ /
'camatkṛtidāyitvam' ityanena sambandhaḥ /
kasyetyatrāha-asadityādi /
asatpuruṣaḥ duṣprabhuḥ /
vyaṅgyasyetyarthāt /
asya vyaṅgyasya vācyārthacamatkārasampādane hetumāha---śāntetyādi /
asatpuruṣasevāvaiphalyaṃ vibhāvaḥ, tatkṛtodvego 'nubhāvaḥ /
kiṃ kimakāṇḍa eva patita itīṣṭapatanaphalaniṣedharūpākṣepemākṣepyaṃ yadasatpuruṣasevāvaiphalyādi tenālaṅkṛtamākṣepakaṃ tadvācyameva pradhānamiti bhāvaḥ /
"prāṇā yena samarpitā" ityādivadatrāprastutapraśaṃsāpyastīti tatsaṅkīrṇo 'yamākṣepa ityapi bodhyam /
'vāmanasyeti lakṣaṇam' ityanena sambandhaḥ /
ākṣepaśabdārthaṃ darśayati---āsminnityādi /
asmin upameyatvābhimate mukhādau /
tvayā mukhādyupamānena candrādinā /
kṛtyaṃ phalam /
tasyā iti /
tadityanubhūtārthakaṃ dṛśāvityanenāpi vipariṇāmena yojyam /

saumyaṃ madhuradarśanamata eva subhagaṃ ca /
kiṃ kiṃ phalam /
dṛśāviti /
sta iti śeṣaḥ /
yadīti siddhānuvāde /
taiḥ prasiddhaiḥ /
tatra tasmin /
hīti /
aho kaṣṭamityarthaḥ /
rūpo ya ākṣepaḥ sa eva vyaṅgyaviśeṣamākṣipanmukhyaṃ kāvyaśarīram /
cārutvotkarṣanibandhanā hi vācyavyaṅgyayoḥ prādānyavivakṣā /
yathā---- anurāgavatī sandhyā divasastatpurassaraḥ /
locanam kiṃ vā komalakāntibhiḥ kisalayaiḥ satyeva tatrādhare hī dhātuḥ punaruktavasturacanārambheṣvapūrvā grahaḥ //
atr.a vyaṅgyo 'pyupamārtho vācyasyaivopaskurute /
kiṃ tena kṛtyamiti tvapahastanārūpa ākṣepo vācya eva camatkārakāraṇam /
yadi vopamānasyākṣepaḥ sāmarthyādākarṣaṇam /
yathā-- aindraṃ dhanuḥ pāṇḍupayodhareṇa śaraddadhānārdranakhakṣatābham /
prasādayantī sakalaṅkaminduṃ tāpaṃ raverabhyadhikaṃ cakāra //
ityatrerṣyākaluṣitanāyakāntaramupamānamākṣiptamap.i vācyarthamevālaṅkarotītyeṣā tu samāsoktireva /
tadāha---cārutvotkarṣeti /
atraiva prasiddaṃ dṛṣṭāntamāha---anurāgavatīti /
tenopaprameyasamarthanamevāparisamāptamiti mantavyam /
tatrodāharamatvena bālapriyā punariti /
punaruktānāmanupādeyānāṃ niṣphalānāṃ vastūnāṃ pārvaṇacandrādīnāṃ racanāyāṃ sṛṣṭau viṣaye ye ārambhā vyāpārāḥ teṣu /
apūrvaḥ anyatrāddaṣṭaḥ /
grahaḥ abhisandhiviśeṣaḥ /
atrāpi vyaṅgayasya guṇībhāvaṃ darsayati---atretyādi /
upamārthaḥ candrādisāddaśyarūpārthaḥ /
vācyasyaivopaskurute vāyyārthamevālaṅkareti /
atra hetumāha---kimityādi /
'iti vācya ākṣepa eva camatkārakāraṇam' iti sambandhaḥ /
apahastanārūpaḥ nirasanarūpaḥ /
"upamānākṣepa" iti sūtramanyathā vyācaṣṭe---yadi vetyādi /
sāmarthyādarthasāmarthyāt /
ākarṣaṇaṃ vyañjanam /
aindramiti /
payodharo medhaḥ stanasca /
prasādayantītyādi /
śaratkāle hi candrasya prasādātiśayo ravitāpādhikyaṃ ca /
atra lakṣamaṃ yojayati---atretyādir /

irṣyetir /
irṣyayā ākṣāntyā kaluṣitaṃ yannāyakāntaraṃ tadrūpamupamānamityarthaḥ /
ākṣiptamiti /
vyañjitamityarthaḥ /
nāyikāvyañjanasyāpyupalakṣaṇamidam /
nāyikāpakṣe nakhakṣatasthatayā śrutamapyupamānatvamaindre dhanuṣiyojanīyamindracāpābhaṃ nakakṣataṃ dadhānetyarthaḥ /
eṣetyādi /
vāmanamate ākṣepodāharaṇatvenoktaṃ idaṃ bhāmahamate samāsoktyudāharaṇamevetyarthaḥ /
tadāheti /
vācyasyaiva prādhānyaṃ na vyaṅgyasyetyasminnuktārthe hetumāhetyarthaḥ /
atraiveti /
cārutvotkarṣakṛtaṃ prādhānyamityasminnartha evetyarthaḥ /
evakāro 'laṅkārodāharaṇatvaśaṅkāśamanārthaḥ /
anurāgavatīti /
anurāgau raktimā premaviśeṣaśca /
tatpurassaraḥ tasyāḥsa purassaraḥ pūrvakāle sammukhaṃ ca saranniti dvayorarthayoradhyavasāyenaikyaṃ bodhyamata evāho ityādeparupapattiḥ /
nāyakapakṣe tu sammukhaṃ vartamāna ityarthaḥ /
teneti /
ddaṣṭāntoktitayā aho daivagatiḥ kīddaktathāpi na samāgamaḥ //
atra satyāmapi vyaṅgyapratītau vācyasyaiva cārutvamutkarṣavaditi tasyaiva prādhānyavivakṣā /
yathā ca dīpakāpahnutyādau vyaṅgyatvenopamāyāḥ pratītāvapi prādhānyenāvivikṣitatvānna tayā vyapadeśastadvadatrāpi draṣṭavyam /
locanam samāsoktiślokaḥ paṭhitaḥ /
aho daivagatiriti /
gurupāratantryādinimitto 'samāgama ityarthaḥ /
tasyaiveti /
vācyasyaiveti yāvat /
vāmanābhiprāyemāyamākṣepaḥ, bhāmahābhiprāyeṇa tu samāsoktirityamumāśayaṃ hṛdaye gṛhītvā samāsoktyakṣepayoḥ yuktyedamekamevodāharaṇaṃ vyataradgranthakṛt /
eṣāpi samāsoktirvāstu ākṣepo vā, kimanenāsmākame /
sarvathālaṅkāreṣu vyaṅgyaṃ vācye guṇībhavatīti naḥ sādhyamityatrāśayo 'tra granthe 'smadgurubhirnirūpitaḥ /
evaṃ prādhānyavivakṣāyāṃ dṛṣṭāntamuktvā vyapadeśo 'pi prādhānyakṛta eva bhavatītyatra dṛṣṭāntaṃ svaparaprasiddhamāha---yathā ceti /
upamāyā iti /
upamānopameyabhāva syetyarthaḥ /
tayetyupamayā /
dīpake hi 'ādimadhyāntaviṣayaṃ tridhā dīpakamiṣyate' iti lakṣaṇam /
maṇiḥ śāṇollīḍhaḥ samaravijayī hetidalitaḥ kalāśeṣaścandra suratamṛditā bālalanā /
madakṣīṇo nāgaḥ śaradi saridāśyānapulinā tanimnā śobhante galitavibhavāścārthiṣu janāḥ //
bālapriy.ā alaṅkārodāharaṇatvābhāvenetyarthaḥ /
aparisamāptameveti yojanā /
tatreti /
ākṣepasamarthana ityarthaḥ /

nāyakayorasamāgame gamyaṃ hetuṃ darśayati---gurvityādi /
'anurāge'tyādyudāharaṇapradarśanābiprāyamāha---vāmanetyādi /
vāmanābhiprāyema upamānapratyāyanapakṣarūpeṇa /
idamiti /
anurāgetyādikamityarthaḥ /
atra grantha iti /
cārutvetyādiprādhānyavivakṣetyantagrantha ityarthaḥ /
dīpake hīti /
'ityatra dīpanakṛtameva cārutvam' ityanvayaḥ /
dīpake hītyasya sthāne 'tathāhī'ti ca pāṭhaḥ /
bhāmahoktalakṣaṇamanyattadudāharaṇañca darśayati---ādītyādi /
atrādyādayaśśabdā vākyaviṣayāḥ /
tatrāntyadīpakamudāharati---maṇiriti /
locanam ityatra dīpanakṛtameva cārutvam /
'apahnutirabhīṣṭasya kiñcidantargatopamā' iti /
tatrāpahnutyaiva śobhā /
yathā--- neyaṃ virauti bhṛṅgālī madena mukharā muhuḥ /
ayamākṛṣyamāṇasya kandarpadhanuṣo dhvaniḥ //
iti //
evamākṣepaṃ vicāryoddeśakrameṇaiva prameyāntaramāha-anuktanimittāyāmiti /
ekadeśasya vigame yā gumāntarasaṃstutiḥ /
viśeṣaprathanāyāsau viśeṣoktiriti smṛtā //
yathā--- sa ekastrīṇi jayati jaganti kusumāyudhaḥ /
haratāpi tanuṃ yasya śambhunā na hṛtaṃ balam //
iyaṃ cācintyanimitteti nāsyāṃ vyaṅgyasya sadbhāvaḥ /
uktanimittāyāmapi vastusvabhāvamātratve paryavasānamiti tatrāpi na vyaṅgyasadbhāvaśaṅkā /
yathā--- karpūra iva dagdho 'pi śaktimānyo jane jane /
namo 'stvavāryavīryāya tasmai kusumadhanvane //
bālapriy.ā śloko 'rtha kuvalayānande 'pyudāhṛtaḥ /
dīpanakṛtameveti /
dīpanaṃ nāmānekatraikadharmānvayaḥ /
evakāreṇa vyaṅgyāyā upamāyā vyavacchedaḥ /
apahnuterbhāmahīye lakṣaṇodāharaṇe darśayati---apahnutirityādi /
atrāpahnutipadasyāvṛttirbodhyā /
abhīṣṭasya varṇyatvenābhimatasya /
kiñjidantargatā vyaṅgyā upamā yasyāssā /
apahnutiḥ niṣedhaḥ /
apahnutiḥ tannāmālaṅkāraḥ /
apahnutyeti /
apahnaveneti ca pāṭhaḥ /

śobhācārutvam /
neyamiti /
muhurvirautītyanvayaḥ /
'madena mukharā ākṛṣyamāṇasye'ti ca bimbapratibimbatayoktiḥ /
'anuktanimittāyām' ityādigranyasya pūrvagranthena sambandhaṃ darśayannavatārayati--evamityādi /
uddeśeti /
samāsoktyākṣepetyādipūrvoktetyarthaḥ /
'anuktanimittāyā'miti kathanasya phalaṃ vaktumupakramamāṃṇa āha---eketyādi /
eketyādilakṣaṇaṃ bhāmahīyam /
ekadesasya tanumattvādeḥ kāraṇasya /
guṇāntarasya balavatvādirūpakāryasya /
saṃstutiḥ kathanam /
viśeṣaprathanāya kasyacidatiśayasya khyāpanāya /
sa iti /
saḥ prasiddhaḥ /
apiśabdaḥ sambhunetyatrāpi yojyaḥ /
balasya tanvāśrayatvāttanuvigame balavigamo nyāyyaḥ /
iha tu tanuvigame 'pi balasadbhāva uktaḥ /
tatra ca yatkiñcinnimittaṃ bhavet, parantu tadacintyamityāha---iyañceti /
vastusvabhāvamātratve paryavasānamiti /
vārthāntaravyañjakatvamityarthaḥ /
karpūra iti /
avāryetyādirnimittoktiḥ /
teneti /
yasmādukte prakāradvaye vyaṅyasadbhāvo anuktanimittāyāmapi viśeṣoktau---- āhūto 'pi sahāyaiḥ omityuktvā vimuktanidro 'pi /
gantumanā api pathikaḥ saṅkocaṃ naiva śithilayati //
ityāda.u vyaṅgyasya prakaraṇasāmarthyātpratītimātram /
na tu tatpratītinimittā locanam tena prakāradvayamavadhīrya tṛtīyaṃ prakāramāśaṅkate--anuktanimittāyāmapīti /
vyahgyasyeti /
śītakṛtā khalvārtiratra nimittamiti bhaṭṭodbhaṭaḥ, tadabhiprāyeṇāha-na tvatra kāciccārutvaniṣpattiriti /
yattu rasikairapi nimittaṃ kalpitam-'kāntāsamāgame gamanādapi laghutaramupāyaṃ svapnaṃ manyamāno nidrāgamabuddhyā saṅkocaṃ nātyajat' iti tadapi nimittaṃ cārutvahetutayā nālaṅkāravidbhiḥ kalpitam, api tu viśeṣoktibhāga eva na śithilayatītyevambhūto 'bhivyajyamānanimittopaskṛtaścārutvahetuḥ /
anyathā tu viśeṣoktireveyaṃ na bhavet /
evamabhiprāyadvayamapi sādhāraṇoktyā granthakṛnnyarūpayanna tvaudbhaṭenaivābhiprāyeṇa grantho vyavasthita iti mantavyam /
paryāyokte 'pīti /
paryāyoktaṃ yadanyena prakāremābhidhīyate /
vācyavācakavṛttibhyāṃ śūnyenāvagamātmanā //
iti lakṣaṇam /
yathā--- śatrucchedaddaḍhecchasya munerutpathagāminaḥ /
rāmasyānena dhanuṣā deśitā dharmadeśanā //
iti //

bālapriyā nāsti, tasmādityarthaḥ /
atra nimittamiti /
saṅkocāśithilane gamyaṃ nimittamityarthaḥ /
laghutaramiti /
saṅkocāparityāgalabhyatvānnidrāgamasyeti bhāvaḥ /
tadapi nimittamiti /
rasikaiḥ kalpitaṃ nidrāgamabuddhirūpaṃ nimittamityarthaḥ /
api tvityādi /
'na śithilayatītyevaṃbhūto viśeṣoktibhāga eve'ti yojanā /
abhivyajyamānanimitteti /
pūrvoktanimittetyarthaḥ /
anyathā tviti /
vyajyamānanimittopaskārarūpaviśeṣavirahetvityarthaḥ /
abhiprāyadvayamiti /
udbhaṭarasikābhiprāyadvayamityarthaḥ /
sādhāraṇokatyā vyaṅgyasyatyādyuktyā /
bhaṭṭodbhaṭoktaṃ lakṣaṇamāha--paryāyoktamiti /
taditi śeṣaḥ /
paryāyaśabdārthaṃ darśayati--anyeneti /
tameva sphuṭayati--vācyeti /
śatruccheda iti /
muneśśatrusadbhāvo nocitaḥ, tatra taducchedecchā tato 'pyanucitā, tasyā draḍhimā atyantānucitaḥ; ata evāha-utpateti /
rāmasya bhārgavasya /
anena bhīṣmema kartrā dhanuṣā karaṇena /
deśitā kṛtā /
dharmadeśanā dharmopadeśaḥ /
atrāpi vācyameva pradhānamiti darśayati-atretyādi /
kāciccārutvaniṣpattiriti na prādhānyam /
paryāyokte 'pi yadi prādhānyena vyaṅgyatvaṃ tadbhavatu nāma tasya dhvanāvantarbhāvaḥ /
na tu dhvanestatrāntarbhāvaḥ /
tasya mahāviṣayatvenāṅgitvena ca pratipādayiṣyamāmatvāt /
locanam atra bhīṣmasya bhārgavaprabhāvabhibhāvī prabhāva iti yadyapi pratīyate, tathāpi tatsahāyena deśitā dharmadeśanetyabhidhīyamānenaiva kāvyārtho 'laṅkṛtaḥ /
ata eva paryāyeṇa prakārāntareṇāvagamātmanā vyaṅgyenopalakṣitaṃ sadyadabhidhīyate tadabhidhīyamānamuktameva satparyāyoktamityabhidhīyata itilakṣaṇapadam, paryāyoktamiti lakṣyapadam, arthālaṅkāratvaṃ sāmānyalakṣaṇaṃ ceti sarvaṃ yujyate /
yadi tvabhidhīyata ityasya balādyvakhyānamabhidhīyate pratīyate pradānatayeti, udāharamaṃ ca 'bhama dhammia' ityādi, tadālaṅgāratvameva dūre sampannamātmatāyāṃ paryavasānāt /
tadā cālaṅkāramadhye gaṇanā na kāryā /
bhedāntarāṇi cāsyā vaktavyāni /
tadāha---yadi prādhānyeneti /
dhvanāviti /
ātmanyantarbhāvādātmaivāso nālaṅkārassyādityarthaḥ /
tatreti /

bālapriyā pratīyata iti /
vyajyata ityarthaḥ /
tatsahāyeneti /
tena pratīyamānārthenopaskṛtenetyarthaḥ /
abhidhīyamānenaiva vācyārthenaiva /
kāvyārthaḥ vīrarasaḥ /
ata eveti /
'ata eva iti sarvaṃ yujyata' iti sambandhaḥ /
vyaṅgyasya prādhānye sarvametadanupapannaṃ bhavedato vācyasyaiva prādhānyamabhyupeyamiti bhāvaḥ /
'paryāyoktaṃ yadanyena prakāreṇābhidhīyata' ityetāvanmātraṃ bhāmahoktaṃ lakṣaṇam; tatrānyena prakāreṇetyasya vivaraṇaṃ 'paryāyeṇetyādyupalakṣita'mityantam /
paryāyaśabdārtha evānyena prakāreṇetyanenokta ityavedayitumatra paryāyeṇetyuktam /
ata eva tasya vyākhyānam---prakārāntareṇeti /
ko 'sau prakāra ityātrāha--avagamātmaneti /
asyaiva vivaraṇam--vyaṅgyeneti /
tṛtīyāyā arthamāha---upalakṣitamiti /
'yadabhidhīyate tadabhidīyamānaṃ pāryayoktamityabhidhīyate' iti sambandhaḥ /
'abhidīyamānam' ityasya vyākhyānam---uktameva saditi /
iti lakṣaṇapadamiti /
ityarthakaṃ lakṣaṇavākyamityarthaḥ /
anena lakṣaṇavākyenaiva vyaṅgyānugatasya vācyasya prādhānyaṃ gamyata iti bhāvaḥ /
iti lakṣyapadamiti /
anvarthenānenāpi pūrvoktaṃ gamyata iti bhāvaḥ /
arthālaṅkārattvaṃ sāmānyalakṣaṇamiti /
vyaṅgyasya prādhānye 'laṅkāryatvaprāptyālaṅkāratvabhaṅgassyāditi /
bhāvaḥ /
sāmānyalakṣaṇaṃ sāmānyadharmaḥ /
pakṣāntaramāśaṅkate-yaditviti /
balāditi /
śabdapīḍanenetyarthaḥ /
pratīyate pradhānatayeti /
abhītyābhimukhye /
tacca prādānyanibandhanamiti bhāvaḥ /
asmin pakṣe 'bhimataṃ na siddhyedityāha--tadetyādi /
nanu mābhūdalaṅkāratvamityatrāha---tadeti /
na kevalamasya prasiddhasvabhāvaparityāgaḥ, aprasiddhāvāntarabhedakalpanāpi syādityāha-bhedetyādi /
prādhānavyaṅgyānāṃ na punaḥ paryāyokte bhāmahodāhṛtasaddaśe vyaṅgyasyaiva prādhānyam /
vācyasya tatropasarjanābhāvenāvivakṣitatvāt /
apahnutidīpakayoḥ punarvācyasya locanam yāddaśo 'laṅkāratvena vivakṣitastāddaśe dhvanirnāntarbhavati, na tāddagasmābhirdhvaniruktaḥ /
dhvanirhi mahāviṣayaḥ sarvatra bhāvādyvāpakaḥ samastapratiṣṭāsthānatvāccāṅgī /
na cālaṅkāro vyāpako 'nyālahkāravat /

na cāṅgī, alaṅkāryatantratvāt /
atha vyāpakatvāṅgitve tasyopagamyete, tyajyate cālaṅkāratā,tarhyasmannaya evāyamavalambyate kevalaṃ mātsaryagrahātparyāyoktavāceti bhāvaḥ /
na ceyadapi prāktanairddaṣṭamapi tvasmābhirevonmīlitamiti darśayati-na punariti /
bhāmahasya yāddaktadīyaṃ rūpabhimataṃ tāddagudāharaṇena darśatam. tatrāpi naiva vyaṅgyasya prādhānyaṃ cārutvāhetutvāt /
tena tadanusāritayā tatsaddaśaṃ yadudāharaṇāntaramapi kalpyate tatra naiva vyaṅgyasya prādhānyamiti saṅgatiḥ /
yadi tu taduktamudāharaṇamanāddataya 'bhama dhamm' ityādyudāhniyate, tadasmacchiṣyataiva /
kevalaṃ tu nayamanavalambyāpaśravamenātmasaṃskāra ityanāryaceṣṭitam. yadāhuraitihā sikāḥ---'avajñayāpyavacchādya śṛṇvannarakamṛcchati' iti /
bhāmahena hyudāhṛtam--- 'guheṣvadhvasu vā nānnaṃ bhuñjmahe yadadhītinaḥ /
viprā na bhuñjate' iti /
bālapriyā bahuvidhatvāditi bhāvaḥ /
vṛttau dhvanyantarbhāvamātramuktaṃ, tasyānalaṅkāratvaprasaṅgaparyavasāyitāmāha---ātmanīti /
yādṛśa iti /
upasarjanībhūtavyaṅgyārtha ityarthaḥ /
anantarbhāve hetumāha-netyādi /
samasteti /
guṇādītyarthaḥ /
anyālaṅkāravaditi /
lokaprasiddhakaṭakādivadityarthaḥ /
athetyādi /
paryāyoktamityayamalaṅkāraḥ vyāpakaścāṅgīcetyupagamyata iti cedityarthaḥ /
tarhīti /
mātsaryagrahaṇātkevalaṃ paryāyoktavācā ayamasmannaya evāvalambyata iti yojanā /
iyadapīti /
vyaṅgyasya prādhānyamapītyarthaḥ /
iti darśayatīti /
'na punari'tyādigranthenoktamarthaṃ darśayatītyarthaḥ /
tatrāpīti /
bhāmahodāharaṇe 'pītyarthaḥ /
pakṣāntaramāśaṅkya pariharati---yadi tvityādi /
kevalantu nayamanavalambyāpaśravaṇeneti /
yathāvidhi gurūpasadanapūrvakaṃ gurumukhādeva śāstrārthagrahaṇamakṛtvā śravaṇābhāsenetyarthaḥ /
śravajñayeti /
vidyāyāṃ gurau ceti śeṣaḥ /
anacchādya ātmāpahnavaṃ kṛtvā /
ṛcchati prāpnoti /
kiṃ tadbhāmahodāharaṇamityatrāha---bhāmaheneti /
gṛheṣviti /
'adhītinaḥ viprāḥ yadannaṃ na bhuñjate vayaṃ gṛheṣvadhvasu vā tadannaṃ na prādhānyaṃ vyaṅgyasya cānuyāyitvaṃ prasiddhameva /
saṅkarālaṅkāre 'pi yadālaṅkāro 'laṅkārāntaracchāyāmanugṛhṇāti, locanam etaddhi bhagavadvāsudevavacanaṃ paryāyema rasadānaṃ niṣedhati /
yatsa evāha---'tacca rasadānanivṛttaye' iti /

na cāsya rasadānaniṣedhasya vyaṅgyasya kiñciccārutvamasti yena prādhānyaṃ śaṅgyeta /
api tu tadyvaṅgyopodbalitaṃ viprabhojanena vinā yannabhojanaṃ tadevoktaprakāreṇa paryāyoktaṃ satprākaraṇikaṃ bhojanārthamalaṅkurute /
na hyasya nirviṣaṃ bhojanaṃ bhavatviti vivakṣitamiti paryāyoktamalaṅkāra eveti cirantanānāmabhimata iti tātparyam /
apahnutidīpakayoriti /
etatpūrvameva nirṇītam /
ata evāha---prasiddhamiti /
pratītaṃ prasādhitaṃ prāmāṇikaṃ cetyarthaḥ /
pūrvaṃ caitadupamādivyapadeśabhājanameva tadyathā na bhavatītyamuyā chāyayā dṛṣṭāntatayoktamapyuddeśakramapūraṇāya granthaśayyāṃ yojayituṃ punarapyuktaṃ 'vyahkyaprādānyābhāvānna dhvaniri'ti /
chāyāntarema vastu punarekamevopamāyā eva vyaṅgyatvena dhvanitvāśaṅkanāt /
yattu vivaraṇakṛt---dīpakasya sarvatropamānvayo nāstīti bahunodāharaṇaprapañcenavicāritavāṃstadanupayogi nissāraṃ supratikṣepaṃ ca /
mado janayati prītiṃ sānaṅgaṃ mānabhañjanam /
bālapriyā bhuñjamahe' ityanvayaḥ /
vacanamiti /
caidyaṃ pratīti śeṣaḥ /
paryāyeṇeti /
avagamātmanā prakārantareṇetyarthaḥ /
rasadānaṃ niṣedhatīti /
viṣadānanivṛttiṃ bodhayatītyarthaḥ /
caidyasaṅkalpatamannayojitaviṣadānaṃ me mā bhavatviti, bhojanaṃ nirviṣaṃ bhavatviti vā bhagavato 'bhiprāyassahṛdayānāṃ vyaṅgyo bhavatītyarthaḥ /
'cārutvaṃ nāstī'ti sambandhaḥ /
vācyasyaiva cārutvamiti bhāvaḥ /
tadvyaṅgyeti /
uktavyaṅgyetyarthaḥ /
tadeva vācyantadeva /
uktaprakāreṇeti /
avagamātmanā vyaṅgyenopalakṣitatvenetyarthaḥ /
prākaraṇikaṃ bhojanārthamiti /
prakaraṇasiddhamadhītibhuktaśiṣṭamannaṃ bhuñjamahe ityevaṃbhūtamarthamityarthaḥ /
vyahgyasyāvikṣitatvena cāprādhānyamityāha---na hyasyeti /
asya vāsudevasya /
na vivakṣitaṃ caidyaṃ prata na bubodhayiṣitam /
upasaṃharati--itīti /
prasiddhapadaṃ tridhā vyācaṣṭe---pratītamityādi /
tīpakāpahnutyādāviti pūrvoktasyaivādyakathanena paunarukatyamityāśaṅkāyāṃ svarūpaikye 'pi prakārabhedānna paunaruktyamityāha---pūrvamityādi /
ityamuyā cchāyayeti /
ityanena prakāreṇetyarthaḥ /
'vyaṅgya prādhānyābhāvānna dhvaniriti punarapyuktam' iti sambandhaḥ /
vastviti /
vyaṅgyatve 'pyupamāyā aprādhānyarūpaṃ vastvityarthaḥ /
upamānvayapradarśanena supratikṣepatvamāha--mada ityādi /

madaḥ viśiṣṭaviṣayaniṣevājjanito harṣaḥ /
prītiṃ viṣayābhiṣaṅgam /
mānaḥ citasamunnatiḥ, tadbhañjanamityanaṅgaviśeṣaṇam /
locanam sa priyāsaṅgamotkaṇṭhāṃ sāsahyāṃ manasaḥ śucam //
it.i /
atrāpyuttarottarajanyatva'pyupamānopameyabhāvasya sukalpatvāt /
na hi kramikāṇāṃ nopamānopameyabhāvaḥ /
tathā hi--- rāma iva daśaratho 'bhūddaśaratha iva radhurajo 'pi radhusaddaśaḥ /
aja iva dilīpavaṃśaścitraṃ rāmasya kīrtiriyam //
it.i na na bhavati /
tasmātkramikatvaṃ samaṃ vā prākaraṇikatvamupamāṃ niruṃṇaddhīti ko 'yaṃ trāsa itlaṃ gardabhīdohānuvartanena /
saṅkarālaṅgāre 'pīti /
viruddhālaṅkriyollekhe samaṃ tadvṛtyasambhave /
ekasya ca grahe nyāyadoṣābhāve ca saṅkaraḥ //
it.i lakṣaṇādekaḥ prakāraḥ /
yathā mamaiva--- śaśivadanāsitasarasijanayanā sitakundadaśanapaṅktiriyam /
gaganajalasthalasambhavahṛdyākārā kṛtā vidhinā //
it.i /
atra śaśī vadanamasyāḥ tadvadvā vadanamasyā iti rūpakopamollekhādyugapaddvayāsambhavādekatarapakṣatyāgagrahaṇe pramāṇābhāvātsaṅkara iti vyaṅgyavācyatāyā evaniścayātkā dhvanisambhāvanā /
yo 'pi dvitīyaḥ prakāraḥ---śabdārthālaṅkārāmāmekatrabhāva iti tatrāpi pratīyamānasya kā śaṅkā /
yathā--smara smaramiva priyaṃ ramayase yamāliṅganāt iti /
bālapriyā uttareti /
uttarottarasya pūrvapūrvajanyatve 'pītyarthaḥ /
anena kramikatvamuktam /
upamāneti /
manovikārajanakatvena teṣāṃ sāmyasya kalpayituṃ śakyatvādityarthaḥ /
kramikāmāmupamānopameyabhāvaṃ darśayati--rāma iveti /
atra gumaviśeṣavatvena sāmyaṃ bodyam /
na na bhavatīti /
bhavatyevetyarthaḥ /
sopahāsamupasaṃharati---tasmādityādi /
saṅkaraścaturvidhaḥ---sandehasaṅkarādibhedāditi; teṣāṃ lakṣaṇāni bhaṭṭodbhaṭamatānurodhena darśayati--viruddheti /
viruddhayoralaṅkriyayoḥ ullekhaḥ ullāsaḥ tasmin sati /
samaṃ yugapata /
tadvṛtyasambhava iti /
tayorvartanasyāsambhava ityarthaḥ /
ekasya grahe tayorekasyānyatyāgena graheṇe /
nyāyaḥ sādhakaṃ bhānam. doṣaḥ bādhakam /
śaśīti /
'śaśivadane'tyādi viśeṣaṇatrayaṃ krameṃṇa 'gagane'tyāderupapādakam /

eketi /
ekatarasya pakṣasya tyāge grahaṇe cetyarthaḥ /
itīti hetau /
vyaṅgyetyādi /
ko vyaṅgyaḥ ko vācya ityaniścayādvyaṅgyaprādānyakṛtadhvanitvasambhāvanāpi locanam atraiva yamakamupamā ca /
tṛtīyaḥ prakāraḥ-- yatraikatra vākyāṃśe 'neko 'rthālaṅkārastatrāpi dvayoḥ sāmyātkasya vyaṅgyatā /
yathā--- tulyodayāvasānatvādgate 'staṃ prati bhāsvati /
vāsāya vāsaraḥ klānto viśatīva tamoguhām //
it.i /
atra hi svāmivipattisamucitavratagrahaṇahevākikulaputrakarūpaṇamekadeśavivarttirūpakaṃ darśayati /
utprekṣā cevaśabdenoktā /
tadidaṃ prakāradvayamuktam /
śabdārthavarttyalaṅkārā vākya ekatra varttinaḥ /
saṅgaraścaikavākyāṃśapraveśādvābhidhīyate //
it.i ca /
caturthastu prakāraḥ yatrānugrahyānugrāhakabhāvo 'laṅkārāṇām /
yathā--- pravātanīlotpalanirviśeṣamadhīraviprekṣitamāyatākṣyā /
tayā gṛhītaṃ nu mṛgāṅganābhyastato gahītaṃ nu mṛgāṅganābhiḥ //
atra mṛgāṅganāvalokanena tadavalokanasyopamā yadyapi vyaṅgyā, tathāpi vāyyasya sā sandehālaṅkārasyābhyutthānakārimītvenānugrahakatvādguṇībhūtā, anugrāhyatvena hi sandehe paryavasānam /
yathoktam--- parasparopakāreṇa yatrālaṅkṛtayaḥ sthitāḥ /
svātantryeṇātmalābhaṃ no labhante so 'pi saṅkaraḥ //
bālapriyā ketyarthaḥ /
ekavākyavartanarūpaṃ saṅkaraṃ darśayitvā, ekavākyāṃśasamāveśarūpaṃ saṅkaraṃ darśayati--yatretyādi /
sāmyāditi /
vācyātvena sāddaśyādityarthaḥ /
svāmītī /
svāmino vipattau satyāṃ samucitaṃ yadvratagrahaṇa tatra hevākī udyuktaḥ yaḥ kulaputrakaḥ tadrūpaṇaṃ vāsaraviṣayakaṃ karma /
tamoguhāmityekadeśavivartirūpaṅkaṃ kartaḥ /
bhāsvatassvāmitvamatastadgamanasya vipattitvaṃ guhānivāsasya vratagrahamatvaṃ tatpraveśasya tadarthavyāpāratvañca tamoguhāmiti śābdena rūpakeṇa gamyata iti bhāvaḥ /
uktayorbhedayossammatimāha--tadidamityādi /
anayā kārikayā uktayorbhedayorlakṣaṇaṃ pradarsitam /
vṛttigranthānurodena vācyavyaṅgyayoranugrāhyānugrāhakabhāvāpannaṃ saṅkaramudāharati-pravāteti /
tayeti /
śrīpārvatyetyarthaḥ /
nanvanugrāhakatve 'pi kuto guṇībhāva ityata āha---anugrāhyatveneti /
sandehasyeti śeṣaḥ /
paryavasānamiti /
anugrāhikāyāvyaṅgyopamāyā iti śeṣaḥ /
tadā vyaṅgyasya prādhānyenāvivakṣitatvānna dhvaniviṣayatvam /
alaṅkāradvayasambhāvanāyāṃ tu vācyavyaṅgyayoḥ samaṃ prādhānyam /

atha vācyopasarjanībhāvena vyaṅgyasya tatrāvasthānaṃ tadā locanam tadāha-yadālaṅkāra ityādi /
evaṃ caturthe 'pi prakāre dhvanitā nirākṛtā /
madhyamayostu vyahgyasambhāvanaiva nāstītyuktam /
ādye tu prakāre 'śaśivadane'tyādyudāhṛte kathañcidasti sambhāvanetyāśacaṅkya nirākaroti---alaṅkāradvayeti /
samamiti /
dvayorapyāndolyamānatvāditi bhāvaḥ /
nanu yatra vyaṅgyameva prādhānyena bhāti tatra kiṃ kartavyam /
yathā--- hīi ṇa guṇāṇurāo khalāṇaṃ ṇavaraṃ pasiddhisaraṇāṇam /
kira pahiṇusai sasimaṇaṃ cande piāmuhe diṭṭhe //
atrārthāntaranyāsastāvadvācyatvenābhāt.i, vyatirekāpahnutī tu vyaṅgyatvena pradhānatayetyabhiprāyeṇāśaṅkate---atheti /
tatrottaram--tadā so 'pīti /
saṅkarālaṅkāra bālapriyā asmiṃścaturthe bhede dhvanyabhāvaparatayā vṛttigranthamavatārayati---tadāheti /
āndolyamānatvāditi /
vācyatvavyaṅgyatvābhyāṃ sandihyamānatvādityarthaḥ /
nanvityādi /
yatreti /
yāddaśe saṅkarālaṅkāra ityarthaḥ /
hoi iti /
bhavati na guṇānurāgaḥ khalānāṃ kevalaṃ prasiddhiśaraṇānām /
kila prasnaiti śaśimaṇiḥ candre na priyāmukhe dṛṣṭe //
iti cchāyā /
guṇānurāgaḥ parairvarṇyamāneṣvapi keṣāñcidguṇeṣu prītiḥ /
na bhavatītyatra hetumāha--prasiddhīti /
vastutatvāvamarśarahitānāmiti bhāvaḥ /
uktaṃ sāmānyaṃ viśeṣeṇa samarthayate---kiletyādi /
'śaśimaṇiḥ candre dṛṣṭe prasnauti kila; priyāmukhe dṛṣṭe na prasnautī'tyānvayaḥ /
yadi śasimaṇergumānurāgassyāttadā priyāmukhadarśane kathaṃ na niḥṣyandeteti bhāvaḥ /
vyatireketi /
candraḥ priyāmukhameva candra ityarthasya khyāpanādapahnutiśceti bhāvaḥ /
vyaṅgyatvenetyādi /
vyaṅgyatvena pradhānatayā ca bhāta ityarthaḥ /
saṅkaroktereva dhvanitvabuddhinivartakatvaṃ vṛttāvuktaṃ, so 'pi dhvaniviṣayo 'stu, na tu sa eva dhvaniriti vaktuṃ śakyam /
paryāyoktanirdiṣṭanyāyāt /
api ca saṅkarālaṅkāre 'pi ca kvacit saṅkaroktireva locanam evāyaṃ na bhavati, api tvalaṅkāradhvanināmāyaṃ dhvanerdvitīyo bhedaḥ /
yacca paryāyokte nirūpataṃ tatsarvamatrāpyanusaraṇīyam /
atha sarveṣu saṅkaraprabhedeṣu vyaṅgyasambhāvanānirāsaprakāraṃ sādhāraṇamāha---api ceti /
'kvacidapi saṅkarālaṅkāre ce'ti sambandhaḥ, sarvabhedabhinna ityarthaḥ /
saṅkīrmatā hi miśratvaṃ lolībhāvaḥ, tatra kathamekasya prādhānyaṃ kṣīrajalavat /
adhikārādapetasya vastuno 'nyasya yā stutiḥ /
aprastutapraśaṃsā sā trividhā parikīrttitā //

aprastutasya varṇanaṃ prastutākṣepima ityarthaḥ /
sa cākṣepastrividho bhavati---sāmānyaviśeṣabhāvāt, nimittanimittibhāvāt sārūpyācca /
tatra prathame prakāradvaye prastutāprastutayostulyameva prādhānyamiti pratijñāṃ karoti-aprastutetyādinā prādhānyamityantena /
tatra sāmānyaviśeṣabhāve 'pi dvayī gatiḥ--sāmānyamaprākaraṇikaṃ śabdenocyate, gamyate tu prākaraṇiko viśeṣaḥ sa ekaḥ prakāraḥ /
yathā--- aho saṃsāranairghṛṇyamaho daurātmyamāpadām /
aho nisargajihmasya durantā gatayo vidheḥ //
atra hi daivaprādhānyaṃ sarvatra sāmānyarūpamaprastutaṃ varṇitaṃ satprakṛte vastuni kvāpi vinaṣṭe viśeṣātmani paryavasyati /
tatrāpi viśeṣāṃśasya sāmānyena vyāptatvādyvaṅgyaviśeṣavadvācyasāmānyasyāpi prādhānyam, na hi sāmānyaviśeṣayoryugapatprādhānyaṃ virudhyate /
yadā tu viseṣo 'prākaramikaḥ prākaraṇikaṃ sāmānyamākṣipati tadā dvitīyaḥ bālapriyā tatkathamityatrāha--saṅkīrṇateti /
'mikṣatvam' ityasya vivaraṇam---lolībhāva iti /
ātyantikassaṃśleṣa ityarthaḥ /
adhikārāditi bhāmahīyamidam /
adhikāraḥ prastutatvam /
sārārthaṃ vyācaṣṭe-aprastutasya varṇanamiti /
stutiśabdārthakathanaṃ varṇanamiti /
dvayī gatiriti /
prakāradvayamityarthaḥ /
sa iti /
sāmānyādviśeṣapratītirūpa ityarthaḥ /
daivaprādhānyamiti /
'daivasvātantryam' iti ca pāṭhaḥ /
sarvatra sāmānyarūpamiti /
saṃsāranairghṛṇyādāvanugatamityarthaḥ /
sarvasya tadāyattasthititvāditi bhāvaḥ /
kvāpīti /
preyasīputrādirūpa ityarthaḥ /
atra vyaṅgyavācyayossamaprādhānyaṃ darśayati--tatrāpītyādi /
nanu vyaṅgyasya viśeṣasyāstu prādhānyaṃ, vācyasya sāmānyasya tatkathaṃ syādityatrāha--viśeṣāṃśasyeti /
prādhānyamiti /
dhvanisambhāvanāṃ nirākaroti /
aprastutapraśaṃsāyāmapi yadā sāmānyaviśeṣabhāvānnimittanimittibhāvādvā abhidhīyamānasyāprastutsaya pratīyamānena prastutenābhisambandhaḥ tadābhidhīyamānapratīyamānayoḥ samameva prādhānyam /
yadā tāvatsāmānyasyāprastutasyābhidhīyamānasya prākaraṇikena viśeṣeṇa pratīyamānena sambandhastadā viśeṣapratītau satyāmapi prādhānyena tatsāmānyenāvinābhāvātsāmānyasyāpi prādhānyam /
yadāpi viśeṣasya sāmānyaniṣṭhatvaṃ tadāpi sāmānyasya prādhānye sāmanye sarvaviśeṣāṇāmantarbhāvādviśeṣasyāpi prādhānyam /
locanam prakāraḥ /
yathā--- etattasya mukhātkiyattakamalinīpattre kaṇaṃ pārthaso yanmuktāmaṇirityamaṃsta sa jaḍaḥ śṛṇvanyadasmādapi /
aṅgulyagralaghukriyāpravilayinyādīyamāne śanai. statroṅḍīya gato hahetyanudinaṃ nidrāti nāntaḥ śucā //
atrāsthān.e mahattvasambhavanaṃ sāmānyaṃ prastutam, prastutaṃ tu jalabindau maṇitvasambhāvanaṃ viśeṣarūpaṃ vācyam /
tatrrāpi sāmānyaviśeṣayoryugapatprādhānye na virodha ityuktam /
evamekaḥ prakāro dvibhedo 'pi vicāritaḥ, yadā tāvadityādinā viśeṣasyāpi prādhānyamityantena /
etameva nyāyaṃ nimittanaimittikabhāve 'tidiśaṃstasyāpi dviprakāratāṃ bālapriyā viśeṣaprādhānyanāntarīyakatvaṃ sāmānyaprādhānyasyeti bhāvaḥ /

na hi virudhyata iti /
yathā 'raktaṃ paṭaṃ vaye'tyādau dvayostrayāṇaṃ vā vidhirit bhāvaḥ /
etaditi /
mukhāditi /
ārambhata ityarthaḥ /
prathamatassambhūtamiti yāvat /
'etadvakṣyamāṇaṃ śṛṇvi'ti sambandhaḥ /
muktāmaṇirityamasta yat etattasya jaḍasya kiyat vakṣyamāṇāpekṣayā atyalpamevetyarthaḥ /
sāddaśyanimittakastadbhramasya sambhavājjalakaṇe muktāmaṇibhramo bhavediti bhāvaḥ /
śṛṇviti /
asmāt pūrvoktāt /
anyadapi tvaṃ śṛṇu; kiṃ tadityatrāha---aṅgulīti /
sa jaḍa ityatrāpyanuṣajyate /
jātamuktāmaṇibhramo jaḍa ityarthaḥ /
tatreti /
tasmiñjalakaṇa ityarthaḥ /
'kutroḍḍīye'ti pāṭhe tu tasminniti śeṣo bodhyaḥ /
śanaiḥ muktāmaṇibudhyā mandam /
ādīyamāne aṅgulyagrasya laghukriyayā alpacācalanena pravlayini aṅguloveva lagra ityarthastathā sati /
uḍḍīyeti /
ayamiti śeṣaḥ /
tasyādarśinānmamāyaṃ muktāmaṇiḥ khamutpatya gata iti matvā antaḥśucā na nidrātītyarthaḥ /
nimittanimittibhāve cāyameva nyāyaḥ /
yadā tu sārūpyamātravaśenāprastutapraśaṃsāyāmaprakṛtaprakatayoḥ locanam darśayati---nimitteti /
kadācinnimittamaprastutaṃ sadabhidhīyamānaṃ naimittikaṃ prastutamākṣipati /
yathā----- ye yāntyabhyudaye prītiṃ nojjhanti vyasaneṣu ca /
te bāndhavāste suhṛdo lokaḥ svārthaparo 'paraḥ //
atrāprastuta.ṃ suhṛdbāndhavarūpatvaṃ nimitt sajjanāsaktyā varṇayati naimittikīṃ śraddheyavacanatāṃ prastutāmātmano 'bhivyaṅktum; yatra naimittikapratītāvapi nimittapratītireva pradhānībhavatyanuprāṇākatveneti vyaṅgyavyañjakayoḥ prādhānyam /
kadācittu nemititakamaprastutaṃ varṇyamānaṃ satprastutaṃ nimittaṃ vyanakti /
yathā setau---
saggaṃ apārijāaṃ kotthuhalacchirahiaṃ mahumahassa uram /
sumarābhi mahaṇapurao amuddhaandaṃ ca harajaḍāpabbhāram //
atra jāmbavān kaustubhalakṣmīvirahitaharivakṣaḥsmaraṇādikamaprastutanemittikaṃ varṇayati prastutaṃ vṛddhasevācirajīvitvavyavahārakauśalādinimittabhūtaṃ mantritāyāmupādeyamabhivyaṅktum /
tatra nimittapratītāvapi nemittikaṃ vācyabhūtam; pratyuta tannimittānuprāṇitatvenoddhurakandharīkarotyātmānamiti samapradhānataiva vācyavyaṅgyayoḥ /
tatrāpi dvau prakārau---aprastutātkadācidvācyāccamatkāraḥ, vyaṅgyaṃ tu tanmukhaprekṣam /
yathāsmadupādhyāyabhaṭṭendurājasya---- prāṇā yena samarpitāstava balādyena tvamutthāpitaḥ skandhe yasya ciraṃ sthito 'si vidadhe yaste saparyāmapi /
tasyāsya smitamātrakeṇa janayan prāṇāpahārakriyāṃ bhrātaḥ pratyupakāriṇāṃ dhuri paraṃ vetāla līlāyate //
bālapriyā atrāsthāna iti /
jaḍānāmiti śeṣaḥ /
ye iti /

aparaḥ uktaviparītavṛttiḥ /
nimittaṃ śraddheyavacanatānimittam /
sajjanāsaktyeti /
sajjanabahumatyetyarthaḥ /
naimittaketi /
śraddheyavacanatetyarthaḥ /
nimittapratītireveti /
na hi vaktustathāvidhabāndhavatvādipratītiṃ vinā śraddheyavacanatvaṃ pratītipathamavatarediti bhāvaḥ /
saggamiti /
svargamapārijātaṃ kaustubhalakṣmīrahitaṃ madhumathanasyoraḥ /
smarāmi mathanātpurataḥ amugdhacandraṃ ca harajaṭāprāgbhāram //
iti chāyā /
vṛddhetyāditrayaṃ prastutamityasya viśeṣaṇama /
uddhurakandharīkarotīti /
pradhānīkarotītyarthaḥ /
tanmukhaprekṣamiti /
tathā ca apradhānamiti bhāvaḥ /
prāṇā iti /
locanam atra yadyapi sārūpyavaśena kṛtadhnaḥ kaścidanyaḥ prastuta ākṣipyate, tathāpyaprastutasyaiva vetālavṛttāntasya camatkārakāritvam /
na hyacetanopālambhavadasambhāvyamāno 'yamartho na ca na hṛdya iti vācyasyātra pradhānatā /
yadi punaracetanādinātyantāsambhāvyamānatadarthaviśeṣaṇenāprastutena varṇitena prastutamākṣipyamāṇaṃ camatkārakāri tadā vastudhvanirasau /
yathā mamaiva---- bhāvavrāta haṭhājjanasya hṛdayānyākramya yannartayan bhaṅgībhirvividhābhirātmahṛdayaṃ pracchādya saṃkrīḍase /
sa tvāmāha jaḍaṃ tataḥ sahṛdayammanyatvaduḥśikṣito manye 'muṣya jaḍātmatā stutipadaṃ tvatsāmyasambhāvanāt //
kaścinmahāpuruṣo vītarāgo 'pi sarāgavaditi nyāyena gāḍhavivekālokatiraskṛtatimirapratāno 'pi lokamadhye svātmānaṃ pracchādayalaṃlokaṃ ca vācālayannātmanyapratibhāsamevāṅgīkurvaṃstenaiva lokena mūrkho 'yamiti yadavajñāyate tadā tadīyaṃ lokottaraṃ caritaṃ prastutaṃ bālapriyā 'tvamutpādita' iti 'saparyāṃ pura' iti ca pāṭhaḥ /
sārūpyavaśeneti /
prāṇasamarṣaṇādyupakartari apakartṛtvarūpasāddaśyabalenetyarthaḥ /
prastutasyaiveti /
vācyasyeti śeṣaḥ /
atra hetumāha---na hītyādi /
na ca na hṛdya iti /
hṛdya evetyarthaḥ /
yadītyādi /
'acetanādinā ākṣipyamāṇam' iti yojanā /
acetanādinetyasya viśeṣaṇāni-atyantetyādīni /
atyantamasambhāvyamānāni tadarthasya aprastutārthasya viśeṣaṇāni yatra tena /
vastudhvanirasāviti /
nāyamaprastutapraśaṃsālaṅkāra iti bhāvaḥ /
bhāveti /
bhāvānāṃ candrodyānādipadārthanāṃ vrātaḥ sārthaḥ he bhāva vrāta /
tvaṃ tathā saṃkrīḍase yaditi sambandhaḥ /

tataḥ evaṃ saṃkrīḍanāddhetoḥ /
sahṛdayammanyatvena sahṛdayo 'hamityabhimānena duḥśikṣitaḥ durlalitaḥ /
saḥ janaḥ /
tvāṃ jaḍamāha /
parantu amuṣya evaṃvadato janasya /
yā jaḍātmatā jaḍo 'sītyucyamānatā sā tvatsāmyasambhāvanāt tvatsāmyāpātāddhetoḥ /
'amuṣya stutipadaṃ manye' iti sambandhaḥ /
yene'tyasya 'pracchādayanni'tyādinā sambandhaḥ /
yathoktam---- "jñātatatvasya loko 'yaṃ jaḍonmattapiśācavat /
jñātatatvo 'pi lokasya jaḍonmattapiśācavadi"ti //
gāḍheti. /
gāḍho yo viveka evālokaḥ tena tiraskṛtaṃ timirapratānaṃ mohāndhakārasamūho yasya saḥ /
vācālayanniti /
ātmāvamānagarbhitā bahvīrvācaḥ pravartayannityarthaḥ /
ātmani svasmin /
apratibhāsaṃ janairāropitamavabodham /
atha sambandhastadāpyaprastutasya sarūpasyābhidhīyamānasya prādhānyenāvivakṣāyāṃ dhvanāvevāntaḥpātaḥ /
locanam vyaṅgyatayā prādhānyena prakāśyate /
jaḍo 'yamiti hyudyānendūdayādirbhāvo lokenāvajñāyete, sa ca pratyuta kasyacidvirihiṇa autsukyacintādūyamānamānasatāmanyasya praharṣaparavaśatāṃ karotīti haṭhādeva lokaṃ yathecchaṃ vikārakāraṇābhirnartayati /
na ca tasya hṛdayaṅkenāpi jñāyate kīdṛgayamiti, pratyuta mahāgambhīro 'tividagdhaḥ suṣṭugarvahīno 'tiśayena krīḍācaturaḥ sa yadi lokena jaḍa iti tata eva kāraṇātpratyuta vaidagdhyasambhāvananimittātsambhāvitaḥ, ātmā ca yata eva kāraṇātpratyuta jāḍyena sambhāvyastata eva sahṛdayaḥ sambhāvitastadasya lokasya jaḍo 'sīti yadyucyate tadā jaḍyamevaṃvidhasya bhāvavrātasyāvidagdhasya prasiddhamiti sā pratyuta stutirit /
jaḍādapa pāpīyānayaṃ loka iti dhvanyate /
tadāha---yadā tviti /
itarathā tviti /
itarathaiva punaralaṅkārāntaratvamalaṅkāraviśeṣatvaṃ na vyaṅgyasya kathañcidapi prādhānya iti bhāvaḥ /
uddeśe yadādigrahaṇaṃ kṛtaṃ samāsoktītyatra dvandve tena vyājastutiprabhṛtiralaṅkāravargo 'pi sambhāvyamānavyaṅgyānuveśaḥ sambhāvitaḥ /
bālapriyā vācyārthaṃ darśayati---jaḍo 'yamityādi stutirityantena /
'iti hyavajñāyata' iti sambandhaḥ /
lokena kartrā /
sa ca udyānādirbhāvaśca /
pratyuteti /
ajaḍa eva na, kintu vidagdhasvabhāvo 'pītyarthaḥ /
anyasyeti /
priyatamāmilitasyetyarthaḥ /
haṭhādākramyetyasya vyākhyānam----yathecchaṃ vikārakāraṇābhirit /
vikārāṇāmautsukyaharṣādīnāṃ kāraṇābhiḥ pravartanābhiḥ /
ātmahṛdayaṃ pracchādyetyasya vyākhyānam---na cetyādi /
pratyutetyasyaiva vivaraṇam---mahāgambhīra ityādi /
sa ityāsya atrāpi sambandhaḥ /
uttarārdhaṃ vyācaṣṭe---sa yadītyādi /
saḥ uktaguṇaviśiṣṭo bhāvavrātaḥ /

jaḍa itītyasya sambhāvita ityanenānvayaḥ /
tata ityasya vyākhyānam--tata eva kāraṇāditi /
uktaprakārakasaṃkrīḍanarūpādityarthaḥ /
kāraṇādityasya viśeṣaṇam--pratyuta vaidagdhyetyādi /
sahṛdayetyādervyākhyānam---ātmā cetyādi /
taditi /
tarhi ityarthaḥ /
'asya lokasya sā stutiri'ti sambandhaḥ /
kā stutirevetyarthaḥ /
kuta etadityata āha-tadetyādi /
tadā tadvacanakāle /
jāḍyamevaṃvidhasyetyādi /
ayamarthaḥ---ajaḍasya sato jaḍatvaprasidhyupajīvinī hi janasambandhijaḍatvoktiḥ /
tathā sati tattulyayogakṣematayā janasyāpyajaḍatvasambhavājjanaṃ pratijaḍo 'sītyuktirvāstavī stutireva paryavasyediti /
evamaprastutaṃ vācyārtha vyākhyā pāryantikamarthaṃ pradarśayati---jaḍādapīti /
tadāheti /
yadetatsārūpyeṇa pratīyamānasya prādhānye dhvanitvamuktaṃ tadāhetyarthaḥ /
evakāro bhinnakrama iti darśayati---itarathaiveti /
tuśabdārthakathanaṃ itarathātvalaṅkārāntarameva /
tadayamatra saṅkṣepaḥ---- locanam tatra sarvatra sādhāraṇamuttaraṃ dātumupakramate---tadayamatreti /
kiyadvā pratipadaṃ likhyatāmiti bhāvaḥ /
tatra vyājastutiryathā--- kiṃ vṛttāntaiḥ paragṛhagataiḥ kintu nāhaṃ samartha- stūṇīṃ sthātuṃ prakṛtimukharo dākṣiṇātyasvabhāvaḥ /
gehe gehe vipaṇiṣu tathā catvare pānagoṣṭhyā- munmatteva bhramati bhavato vallabhā hanta kīrtiḥ //
atr.a vyaṅgyaṃ stutyātmakaṃ yattena vācyamevopaskriyate /
yattūdāhṛtaṃ kenacit---- āsīnnātha pitāmahī tava mahī jātā tato 'nantaraṃ mātā samprati sāmburāśiraśanā jāyā kulodbhūtaye /
pūrṇe varṣaśate bhaviṣyati punaḥ saivānavadyā snuṣā yuktaṃ nāma samagranītividuṣāṃ kiṃ bhūpatīnāṃ kule //
iti, tadasmākaṃ grāmyaṃ pratibhātyatyantāsabhyasmṛtihetutvāt /
kā cānena stutiḥ kṛtā? tvaṃ vaṃśakrameṇa rājeti hi kiyadidam? ityevaṃprāyā vyājastutiḥ sahṛdagoṣṭhīṣu ninditetyupekṣyaiva /
yasya vikāraḥ prabhavannapratibandhastu hetunā yena /
gamayati tamabhiprāyaṃ tatpratibandhaṃ ca bhāvo 'sau //
iti /
atrāpi vācyaprādhānye bhāvālaṅkārātā /
yasya cittavṛttiviśeṣasya sambandhī vāgvyāpārādirvikāro 'pratibandho niyataḥ bālapriyā punariti /
'alaṅkārāntarāṅgatvam' ityatrānyathāpratipattiḥ syādityato vivṛṇoti---alaṅkāraviśeṣatvamiti /
iti bhāva iti /
aprastutavarṇanasthale yatra vācyasya aprastutārthasya camatkārakāritvaṃ vyaṅgyaṃ, prastutaṃ tu tadaṅgaṃ tatraivāprastutapraśaṃsālaṅkāraḥ /
yatra tu prastutasya vyaṅgyasya prādhānyaṃ tatra vastudhvanireva nālaṅkāra iti granthakārāśaya ityarthaḥ /
stutyātmakamiti /
bhavataḥ kīrtirviśvaṃ vyāpnoti ityuttamaślokatvarūpaguṇakīrtanamityarthaḥ /
āsīditi /

snuṣā putrabhāryā /
atyantāsabhyeti /
pitāmahyā mātṛtvoktāvevāṅkuritā tāvadasabhyasmṛtistasāya jāyātvasnuṣātvavarṇanena sutarāmabhivyaktetyāśayenoktamatyantāsabhyeti /
vācye 'rthe doṣamuktvā vyaṅgye 'pi tamāha-kā ceti /
kiyadidamiti /
rājāntarādutkarṣaviśeṣāpratīteriti bhāvaḥ /
'vyājastutiprabhṛtiri'ti pūrvoktaprabhṛtipadārthaṃ bhāvālaṅkāraṃ rudraṭoktamāha-yasyeti /
'yasya vikārastu apratibandhaḥ prabhavan yena hetunā tamabhiprāyaṃ tatpratibandhaṃ ca gamayati asau bhāva ityanvayaḥ /
atrāpi dvaividhyamastītyāśayenāha---atrāpītyādi /
lakṣaṇavākyaṃ vyācaṣṭe---yasyetyādi /
cittavṛttiviśeṣasya anurāgādeḥ sambandhījanyaḥ /
apratibandha ityasya vyākhyānam---niyata iti /
vyaṅgyasya yatrāprādhānyaṃ vācyamātrānuyāyinaḥ /
samāsoktyādayastatra vācyālaṅkṛtayaḥ sphuṭāḥ //
vyaṅgyasy.a pratibhāmātre vācyārthānugame 'pi vā /
na dhvaniryatra vā tasya prādhānyaṃ na pratīyate //
locanam prabhavaṃstaṃ cittavṛttiviśeṣarūpamabhiprāyaṃ yena hetunā gamayati sa heturyatheṣṭopabhogyatvādilakṣaṇo 'rtho bhāvālaṅkāraḥ /
yathā--- ekākinī yadabalā taruṇī tathāhamasmingṛhe gṛhapatiśca gato videśam /
kaṃ yācase tadiha vāsamiyaṃ varākī śvaśrūrmamāndhabadhirā nanu mūḍha pāntha //
atra vyaṅgyamekaikatra padārthe upaskārakārīti vācyaṃ pradhānam /
vyaṅgyaprādhānye tu na kācidalaṅkārateti nirūpitamityalaṃ bahunā /
yatreti kāvye /
alaṅkṛtaya iti /
alaṅkṛtitvādeva ca vācyopaskārakatvam /
pratibhāmātra iti /
yatropamādau mliṣṭārthapratītiḥ /
vācyārthānugama iti /
vācyenārthenānugamaḥ samaṃ prādhānyamaprastutapraśaṃsāyāmivetyarthaḥ /
na pratīyata iti /
sphūṭatayā bālapriyā yena hetuneti /
vākyapratipādyeneti śeṣaḥ /
'yena pratibaddhena' iti pāṭhe tu pratibaddhenetyasyokta evārthaḥ /
sa heturiti /
kasyaciccittavṛttiviśeṣasya anubhāvo vyāpārādirvyaṅgyahetudvārā taccittavṛttiviśeṣasya gamakaḥ sa heturityarthaḥ /
vakṣyamāṇodāharamābhiprāyeṇa taddhetuṃ darśayati---yatheṣṭetyādi /
ahaṃ tvayā yatheṣṭamupabhoktavyā na kiñcitpratibandhakamiti nāyikāmanogatādirarthaṃ ityarthaḥ /
ekākinīti /
tatheti samuccaye /
taditi /
yadahamevaṃvidhāsmi gṛhapatirgataśca tadityarthaḥ /