Language

ENहिગુ
Scripture Library

Dhvanyāloka with Abhinavagupta's Locana and Rāmaśāraka's Bālapriya (with commentary) · Part 6180

sphoṭavādino vaiyākaraṇādaya ityartaḥ /
sa avidyeti /
avidyāpadaṃ vyavahāramārgaḥ /
asmacchāstrakāreṇa ānandavardhanācāryeṇa /
na na viditaṃ viditameva /
atra hetuḥ--tattavālogranthaṃ viracayateti /
locanam yattu bhaṭṭanāyakenoktam--iha dṛptasiṃhādipadaprayoge ca dhārmikapadaprayoge ca bhayānakarasāveśakṛtaiva niṣedāvagatiḥ tadīyabhīruvīratvaprakṛtiniyamāvagamamantareṇaikāntato niṣedhāvagatyabhāvāditi tanna kevalārthasāmarthyaniṣedhāvagaternimittamiti /
tatrocyatekenoktametat 'vaktṛpratipattṛviśeṣāvagamaviraheṇa śabdagatadhvananavyāpāraviraheṇa ca niṣedhāvagatiḥ' iti /
pratipattṛpiratibhāsahakāritvaṃ hyasmābhirdyetanasya prāṇatvenoktam /
bhayānakarasāveśaśca na nivāryate, tasya bhayamātrotpattyabhyupagamāt /
pratipattuśca rasāveśo rasābhivyakatyaiva /
rasaśca vyaṅgya eva, tasya ca śabdavācyatvaṃ tenāpi nopagatamiti bālapriyā yatvityādi /
uktiprakāramāha--ihetyādi /
iha 'bhrame'tyādau /
bhayānakarasāveśakṛtaiva niṣedhāvagatiriti sambandhaḥ /
kuta ityata āha--dṛptetyādi /
nimittarūpārthe saptamyau /
śvamāraṇanimittabhramaṇavidhisiddhaṃ dhārmikabhīrutvaṃ vinā niṣedhārtho na sidhyatīti dhārmiketyādyuktam /
tāvanmātreṇāpi gṛhabhramaṇavidhirevānugṛhīto bhavati, na prakṛtaniṣedha ityato dṛptasiṃhādītica /
evakāro bhayānakarasāveśasya niṣedhāvagatijanane prādhānyaṃ darsayati /
dhvananavyāpāreṇaivāstu niṣedhāvagatiḥ, kimityevaṃ kalpyata ityatrāha--tadīyetyadi /
tadīyayoḥ dhārmikasiṃhasambandhinoḥ /
bhīrutvavīratvarūpayoḥ prakṛtyoḥ svabhāvayoḥ niyamasyāvinābhāvasyāvagamaṃ jñānam /
antareṇa vinā /
ekāntataḥ kāraṇāntarema tanniyamāt /
dhvananavyāpāramātreṇeti yāvat /
ya niṣedheti /
bhramaṇaniṣedhetyarthaḥ /
phalitamāha--itītyādi /
iti taditi /
ityuktāddhetorityarthaḥ /
arthasāmarthyasyāpi sahakāritayā hetutvalānapāyaṃ kevalapadena darśayati /
'iti yattu uktam' iti sambandhaḥ /
'tanna kevale'tyādikaṃ śrutvā tadasahamāno dhvanivādyāhakenetyādi /
'ityetatkenoktam' iti sambandhaḥ. yadvā---etaditi vaktṛpratītyādisamāsaghaṭakam /
etasya vākyasya sambandhinau etau vā yau vaktṛpratipattṛviśeṣau saṅketasthānaparirakṣaṇotsukakāminībhīrudhārmikau, tayoravagamasya viraheṇa abhāvena /
viśeṣapadena vaktṛgatasvairiṇītvādikaṃ pratipattṛgatapratibhādikaṃ ca vivakṣitam /
nanu tvayaivoktamityātrāha--pratipatrriti /
taduktaṃ kañcidaṃśamanujānan viruddhamaṃśaṃ nirākaroti---bhayānaketyādi /
na nivāryata iti /

tasyāstitvamātraṃ na niṣedhāvagatiṃ prati hetutvamiti bhāvaḥ /
kathaṃ boddhavye dhārmike bhayānakarasāveśa ityata āha--tasyetyādi /
tasya bhayānakarasāveśasya /
bhayamātrotpattyeti /
prakṛtyāditvāttṛtīyā /
tadrūpasya pasyetyarthaḥ /
mātrapadena rastvaṃ vyudasyate /
abhyupagamāt boddhavye svīkārāt /
tathaika kiṃ sahṛdayasya netyāha--pratipatturityādi /
pratipattuḥ sahṛdayasya tu raso 'bhivyajyate, notpadyate /
tadabhivyaktyā tadāveśaśca bhavatītyarthaḥ /
boddhavyasya bhayamiva,sahṛdayasya raso 'pyutpadyatāṃ kiṃ tadabhivyaktikalpanayetyata āha--rasaścetyādi /
locanam vyaṅgyatvameva /
pratipatturapi rasāveśo na niyataḥ, na hyasau niyamena bhīrudhārmisabrahmacārī sahṛdayaḥ /
atha tadviśeṣo 'pi sahakārī kalpyate, tarhi vaktṛpratipattṛpratibhāprāṇito dhvananavyāpāraḥ kiṃ na sahyate /
kiṃ ca vastudhvaniṃ dūṣayatā rasadhvanistadanugrāhakaḥ samarthyata iti suṣṭhutarāṃ dhvanidhvaṃso 'yam /
yadāha--'krodho 'pi devasya vareṇa tulyaḥ' iti /
atha rasasyaiveyatā prādhānyamuktam; tatko na sahate /
atha vastumātradhvaneretadudāharaṇaṃ na yuktamityucyate tathāpi kāvyodāharaṇatvāddvāvapyatra dhvanī staḥ, ko doṣaḥ /
yadi tu rasānuvedhena vinā na tuṣyati, tat bhayānakarasānuvedho nātra sahṛdayahṛyayadarpaṇamadhyāste; api tu uktanītyā sambhogābhilāṣavibhāvasaṅketasthānocitāviśiṣṭakākvādyanubhāvaśabalanoditaśṛṅgararasānuvedhaḥ /
bālapriyā phalitamāha--itīti /
yadyasti pratipattū rasābhivyaktiḥ, tarhi tayaivāstu niṣedāvagatirityatrāha--pratipatturapītyādi /
pratitturapi sahṛdayasyāpi /
niyataḥ avinābhūtaḥ /
uktamupapādayati--na hītyādi /
sabrahyacārī saddaśaḥ /
kasyacidbhayānakarasāsvādasambhave 'pi vīrādiprakṛteḥ pratipattustadasambhavāt, bhayānakarasābhivyaktyā niṣeṣapratītirna bhavatīti bhāvaḥ /
śaṅkate--atheti /
tadviśeṣo 'pi pratipattṛviśeṣo 'pi /
viśeṣo bhīrusvabhāvatvam /
sahakārīti /
bhayānakarasābhivyaktāviti śeṣaḥ /
pariharati--tarhītyādi /
uktanayenāpasiddhāntāpātādapi rasāveśakṛtā niṣedhāvagatiriti vaktuṃ na śakyamityupahāsamukhenāha--kiñcetyādi /
dūṣayateti /
bhayānakavibhāvādīnabhidadhatyā tadrasāveśaśaktisahakāriṇyā abhidhayā arthādabhihita evāyaṃ niṣedha ityabhiprāyeṇa dūṣayatetyarthaḥ /
krodho 'pītyādi /
tadihāyātamiti śeṣaḥ /
krodho hi śāpena tulyaḥ /
atra tu vareṇeti bhāvaḥ /

śaṅkate--atheti /
rasasya prādhānyameva darśitaṃ na tu vastudhvanerdūṣaṇamityarthaḥ /
pariharati--taditi /
tat tarhi /
ko na sahata iti /
vastudhvane rasadhvanyaṅgatvamiṣṭamiti bhāvaḥ /
punarapi śaṅkate--atheti /
pariharati-tathāpīti /
dhvanī stāmiti /
kāmacārābhyanujñāne loṭ /
atra hetuḥ--kāvyeti /
nanu kāmacārabhyanujñānaṃ na yuktaṃ, rasasyaiva sahṛdayāhlādakāritvādityata āha--yadi tvityādi /
anuvedhaḥ āveśaḥ /
tuṣyatīti /
sahṛdaya iti śeṣaḥ /
tuṣyate iti pāṭhe sahṛdayeneti śeṣaḥ /
uktanītyeti /
kasyāścit saṅketasthānaṃ jīvitasarvasvāyamānamiti pūrvoktarītyetyarthaḥ /
sambhogeti /
sambhogābhilāṣasya vibhāvaḥ uddīpanavibhāvabhūtaṃ yatsaṅketasthānaṃ tasya /
tathā tasyaivābhilāṣasya ucitāḥ sambhogānuguṇyādviśiṣṭāśca ye kākvādayaḥ anubhāvāḥ, ādipadena tātkālikyo 'nyāśceṣṭā grāhyāḥ /
teṣāñca śabalanātsaṃvalanādudito 'bhivyakto yaḥ śṛṅgārarasaḥ, tasyānuvedha locanam rasasyālaukikatvāttāvanmātrādeva cānavagamātprathamaṃ nirvivādasiddhaviviktavidhiniṣedhapradarśanābhiprāyeṇa caitadvastudhvanerudāharaṇaṃ dattam /
yastu dhvanivyākyānodyatastātparyaśaktimeva vivakṣāsūcakatvameva vā dhvananamavocat, sa nāsmākaṃ hṛdayamāvarjayati /
yadāhuḥ--'bhinnarucirhi lokaḥ' iti /
tadetadagre yathāyathaṃ prataniṣyāma ityāstāṃ tāvat /
bhrameti /
atisṛṣṭo 'si prāptaste bhramaṇakālaḥ /
dhārmiketi /
kusumādyūpakaraṇārthaṃ yuktaṃ te bhramaṇam /
visrabdha iti śaṅkāraṇavaikalyāt /
sa iti punarasyānutthānam /
teneti /
yaḥ pūrvaṃ karṇopakarṇikayā tvayāpyākarṇito godāvarīkacchagahane prativasatīti /
pūrvameva hi tadrakṣāyai tattayopaśrāvito 'sau; sa cādhunā tu bālapriyā ityarthaḥ /
sahṛdayahṛdayadarpaṇamadhyāsta ityanuṣaṅgaḥ /
vivecanadaśāyāmatra bhayānakavibhāvādayo na pratīyante, api tu śṛṅgarasambandhina eveti bhāvaḥ /
nanu yadi śṛṅgāradhvaniratrāṅgī, tarhi kutastadudāharaṇatveneyaṃ gāthā noktā? vastudhvanyudāharamatayoktā cetyata āha--rasasyetyādi /
tāvanmātrādeva udāharaṇamātrādeva /
anavagamāt avagamāsambhavāt /
vakṣyamāṇayuktibhireva rasasvarūpajñānasambhavāditi bhāvaḥ /

tāvanmātrādevetyasya lokamātrādevetyartha iti kecit /
nirvivādeti /
nirvivādasiddhaṃ viviktaṃ viveko bhedo yayorvidhiniṣedhayoḥ /
etaduktaṃ bhavati--rasadhvanirhi kāvyātmatvena pratipipādayiṣitaḥ /
sa ca pramāṇena kenāpi na siddho loke, nādyāpi kāvyavyāpāraviṣayatayā ca /
atastatpratipādanārthamārabhamāṇena tadupoddhātatayā prathamaṃ vastudhvanyādikamanyadeva vācyādbhinnatvena pradarśanīyaṃ, paścādavivādasiddhe dhvanisāmānye sākṣāllakṣaṇīyo rasadhvanirudāharaṇīya iti /
yastvityādi /
vivakṣāyāḥ vivakṣitārthasya /
sūcakatvamanumāpakatvam /
nāvarjayatīti /
niryuktikatvāditi bhāvaḥ /
nanvetaddvayātiriktaṃ nādyapi hṛdayapathamavataratītyatrāha--tadetaditi /
yaduktamatisargaprāptakālayorhyayaṃ loḍiti, tadanurodhena vyācaṣṭe--bhrametyādi /
sa ityanubhūtārthakamityāha--yasta iti /
'adye'ti padaṃ pūrvaṃ bidhiḥ pratikūlo 'bhūdidānīṃ tu bhavadbhāgyamahimnānukūlo jāta ityarthaṃ dyotayatītyaha--diṣṭyati /
'mārita' ityādervyaṅgyaṃ darśayati--mārita itītyādinā /
'tene'ti padamapyanubhūtārthakamityāha--yaḥ pūrvamiti /
'vasatītyākarṇita' iti sambandhaḥ /
nanu svairiṇyā godāvarītīre siṃhasadbhāvassvayamāropitaḥ /
tatkathamevamuktamityato vyākhyātā tadūpapādayati--pūrvamevetyādi /
tadrajñāyai saṅketasthānarakṣaṇārtham /
tattayopaśrāvito 'sāviti /
tat siṃhanivāsavṛttam /
asau dhārmikaḥ /
saṅketasthānarakṣaṇārtamanyāpadeśena vavacidvācye pratiṣedharūpe vidhirūpo yathā-- attā ettha ṇimajjai etya ahaṃ diasaaṃ paloehi /
mā pahia rattiandhaa sejjāe maha ṇimajjahisi //
locana.m dṛptatvāttato gahanānnissaratīti prasiddhagodāvarītīraparisarānusaraṇamapi tāvatkathāśeṣībhūtaṃ kā kathā tallatāgahanapraveśaśaṅkayeti bhāvaḥ /
attā iti /
śvaśrūratra śete athavā nimajjati atrāhaṃ divasakaṃ pralokaya /
mā pathika rātryandha śayyāyāmāvayoḥ śayiṣṭāḥ //
maha iti nipāto 'nekārtavṛttiratrāvayorityarthe na tu mameti /
evaṃ hi viśeṣavacanameva śaṅkākāri bhavediti pracchannābhyupagamo na syāt /
kāñcitproṣitapatikāṃ taruṇīmavalokya pravṛddhamadanāṅkuraḥ saṃpannaḥ pāntho 'nena niṣedhadvāreṇa tayābhyupagata iti niṣedhābhāvo 'tra bālapriyā pūrvaṃ svairiṇyai vṛttānto 'yaṃ sakhyādidvārā dharmikasya karṇagocarīkṛta ityarthaḥ /
nanvevaṃ kimiti svayamuktamityata āha--sa cādhunā tviti /
saḥ siṃhaḥ /
gahanānnissaratīti /
itītyanantaraṃ tayāsāvupaśrāvyata iti śeṣaḥ /
dharmikasya śaṅgā mā bhūditi 'gaude'tyādyanuvādapūrvakaṃsiṃhasya dṛptatvādiviśeṣo bodhyata iti bhāvaḥ /
viśeṣabodhanasya phalamāha--prasiddhetyādi /
iti bhāva iti /

bodhyata iti śeṣaḥ /
ete cārthāḥ bhramaṇaniṣedhavyañjane sahakāribhūtāḥ /
evamuparyapi bodhyam /
"ṇimajjai" ityasya chāyāṃ dvedhā darśayati---śeta ityādi /
anekārthavṛttiriti /
bagulaṭanānca ityarthaḥ /
evaṃ hi pracchannābhyupagamo na syāditi sambandhaḥ /
atra hetumāha--viśeṣeti /
śaṅketi /
śvaśrvādiśaṅketyarthaḥ /
pracchanneti /
pracchannatvābhāve 'bhyupagamasya na sahṛdayacamatkārakāriteti bhāvaḥ /
kāñcidityādi /
taruṇīmākāraiḥ proṣitapatikāṃ cālokyetyarthaḥ /
'sampanna' ityanenāsya sambandhaḥ /
pravṛddheti /
darśanakṣaṇe madanāṅkuro jātastadīyasaundaryādermuhuravalokanādinā sa pravṛddhaḥ /
anena mā śayiṣṭā ityuktena /
niṣedha eva dvāramupāyastena /
tayā proṣitapatikayā /
locanam vidhiḥ /
na tu nimantraṇarūpo 'pravṛttapravartanāsvabhāvaḥ saubhāgyābhimānakhaṇḍanāprasaṅgāt /
ata eva rātryandheti samucitasamayasaṃbhāvyamānavikārākulitatvaṃ dhvanitam /
bhāvatadabhāvayośca sākṣādvirodhādvācyādvyasya sphuṭamevānyatvam /
yattvāha bhaṭṭanāyakaḥ--'ahamityabhinayaviśeṣeṇātmadaśāvedanācchābdametadapī'ti /
tatrāhamiti śabdasya tāvannāyaṃ sākṣādarthaḥ; kākvādisahāyasya ca tāvati dhvananameva vyāpāra iti dhvanerbhūṣaṇametat /
atteti prayatnenānibhṛtasaṃbhogaparihāraḥ /
atha yadyapi bhavānmadanaśarāsāradīryamāṇahṛdaya upekṣituṃ na yuktaḥ, tathāpi kiṃ karomi pāpo divasako 'yamanucitatvātkutsito 'yamityarthaḥ /
prākṛte puṃnapuṃsakayoraniyamaḥ /
na ca sarvathā tvāmupekṣe, yato 'traivāhaṃ tatpralokaya nānyato 'haṃ gacchami, tadanyonyavadanāvalokanavinodenodena bālapriyā abhyupagataḥ śayanābhyupagamaḥ kṛtaḥ /
phalitamāha--itītyādi /
vidhiriti /
sa ca pānthagataniṣedhaśaṅkānivṛttyarthaḥ /
na tvityatra hetumāha--saubhāgyeti /
vidhernimantraṇarūpatve svānurāgaprakāśanāditi bhāvaḥ /
vyākhyāte 'rthe pramāṇatvena padāntaramavatārayati--ata evetyādi /
ata eva yato vidhirniṣedhābhāvarūpastata eva /
samuciteti /
samucite sambhogayogye samaye rātrau bhaviṣyatītyātmanā sambhāvyamāno yo 'rthaḥ tannimittakā ye vikarāḥ /
yadvā-bhaviṣyantīti sambhāvyamānā ye vikārāḥ tairākulitatvamityarthaḥ /

tadvvananenātmanaḥ saubhāgyābhimānaḥ khyāpita iti bhāvaḥ /
bhāveti /
vyaṅgyaśayanakriyāvidhilakṣaṇasya bhāvasya vācyatadabhāvasya cetyarthaḥ /
ahamityādi /
abhinayaviśeṣasahitenāhamiti padenetyarthaḥ /
ātmadaśeti /
svīyakāmāvasthetyarthaḥ /
etadapi niṣedhadvārā abhyupagamanamapi /
apiśabdo 'rthāntarasamuccaye /
śābdaṃ śabdābhidheyam /
prativakti---tatretyādi /
ayamiti /
ukta ityarthaḥ /
kākvādīti /
ādipadenābhinayo gṛhyate /
tāvati uktārthe /
vācyārthaṃ siddhavatkṛtyoktavyaṅgyaśeṣatayāvāntaravākyābhiprāyaṃ vivṛṇoti--prayatnenetyādi /
vidheya iti śeṣaḥ /
anurāgātirekeṇa sambhāvito ya āvayoranibhṛtaḥ sambhogaḥ tasya parihāraḥ /
pūrvavyākhyātarātryandapadārthābhiprāyeṇāha---bhavāniti /
upekṣituṃ na yukta ityanena svasyābhilāṣo 'pi pradarśitaḥ /
anucitatvāditi /
sambhogāyogyatvādityarthaḥ /
'diasaam' ityasya kathaṃ prathamāntatayā vyākhyānamityata āha---prakṛta iti /
na copekṣe kvacidvācye vidhirūpe 'nubhayarūpo yathā--- vacca maha vvia ekkei hontu ṇīsāsaroiavvāiṃ /
mā tujja vi tīa viṇā dakkhiṇṇahaassa jāantu //
locanaṃ dinaṃ tāvadativāhayāva ityarthaḥ /
pratipannamātrāyāṃ ca rātrāvandhībhūto madīyāyāṃ śayyāyāṃ māṃ śliṣaḥ, api tu nibhṛtanibhṛtamevāttābhidhānanikaṭakaṃṇṭakanidrānveṣaṇapūrvakamitīyadatra dhvanyate /
vraja mamaivaikasyā bhavantu niḥśvāsaroditavyāni /
mā tavāpi tayā vinā dākṣiṇyahatasya janiṣata //
atra vrajeti vidhiḥ /
na pramādādena vāyikāntarasaṃgamanaṃ tava, api tu gāḍhānurāgāt, yenānyāddaṅmukharāgaḥ gotraskhalanādi ca, kevalaṃ pūrvakṛtānupālanātmanā dākṣiṇyenaikarūpatvābhimānenaiva bālapriyā iti sambandhaḥ /
pratipannamātrāyāmitir /
iṣadarthe mātrāśabdaḥ /
andhībhūto mā śilaṣa iti /
andhībhūtatvena śleṣaṇaṃ niṣidhyate, na tu śleṣaṇamātram /
atteti /
atta ityabhidhānaṃ yasya saḥ /
'dattāvadhāne'ti pāṭhe svabhāvata eva sāvadhāna ityarthaḥ /
kaṇṭaka śvaśrūrūpaḥ /

svābhimatavirodhitvenāniṣṭakāritvātkaṇṭakatvenoktiḥ /
pūrvakamiti /
śayyaṃ prapnuhīti śeṣaḥ /
iyaditi /
uktamityarthaḥ /
vidhiriti /
vācya iti śeṣaḥ /
vyaṅgyamāha---na pramādādityādi /
tvamekarūpatābhimānena ahamekarūpa ityabhimānena /
atra madviṣaye /
'sthita iti yat tat kevalaṃ dākṣiṇyenaive'ti sambandhaḥ /
kevalaivakārābhyāmanurāgarūpahetorvyavacchedaḥ /
ata evāha-pūrveti /
pūrvakṛtena pūrvakarmaṇā addaṣṭena hetunā yadanupālanaṃ matpālanam /
yadvā-pūrvakṛtaṃ yaddākṣiṇyaṃ tasyānupālanamavicchedena pālanaṃ tadātmanā dākṣiṇyena /
phalitamāha--tadityādi /
kvacidvācye pratiṣedharūpe 'nubhayarūpo yathā----
de ā pasia ṇivattasu muhasasijohlāviluttatamaṇivahe /
ahisāriāṇaṃ vigdhaṃ karosi aṇaṇāṇaṃ vi haāse //
locana.m tvamatra sthitaḥ, tatsarvathā śaṭho 'sīti gāḍhamanyurūpo 'yaṃ khaṇḍitanāyikābhiprāyo 'tra pratīyate /
na cāsau vrajyābhāvarūpo niṣedhaḥ, nāpi vidhyantaramevānyaniṣedhābhāvaḥ /
de iti nipātaḥ prārthanāyām /
ā iti tāvacchabdārthe /
tenāyamartaḥ-- prārthaye tāvatprasīda nivartasya mukhaśaśijyotsnāviluptatamonivahe /
abhisārikāṇāṃ vidhnaṃ karoṣyanyāsāmapi hatāśe //
atra vyavasitādgamanānnivartasveti pratīterniṣedho vācyaḥ /
gṛhāgatā nāyikā gotraskhalitādyaparādhini bālapriyā sarvatheti /
tatraivāsaktatvena, ubhayatrāpi vetyarthaḥ /
anubhayarūpatvaṃ vivṛṇoti--na cetyādi /
vrajyābhāvarūpa iti /
vrajyā gamanam /
anyaniṣedhā bhāva iti /
vrajyāpekṣayā anyo niṣedhābhāva ityarthaḥ /
tadātmakaṃ vidhyantaramiti sambandhaḥ /
abhiprāyarūpavyaṅgyasya tadubhayarūpatvābhāvāditi bhāvaḥ //
'prārthaya' ityādau niṣedhavācakasya nañāderaprayogādasaṅgatimāśaṅkyāha---atretyādinā /
nivartasvetyanena māgama ityarthasyoktatayā gamananiṣedho vācya iti bhāvaḥ /
vyaṅgyabodhāṅgatayā vaktrādiviśeṣaṃ darśayati---gṛhāgatetyādi /
'anyāsāmapī'tyāpiśabdārthamāha--na kevalamityādi /
locanam nāyake sata tataḥ pratigantuṃ pravṛttā, nāyakena cāṭūpakramapūrvakaṃ nivartyate /

na kevalaṃ svātmano mama ca nirvṛtividhnaṃ karoṣi, yāvadanyāsāmapi; tatastava na kadācana sukhalavalābho 'pi bhaviṣyatītyata eva hatāśāsīti vallabhābhiprāyarupaścāṭuviśeṣo vyaṅgyaḥ /
yadi vā sakhyopadiśyamānāpi tadavadhīraṇayā gacchantī sakhyocyate-na kevalamātmano vidhnaṃ karoṣi, lāghavādabahumānāspadamātmānaṃ kurvatī, ata eva hatāśā, yāvadvadanacandrikāprakāśitamārgatayānyāsāmapyabhisārikāṇāṃ vidhnaṃ karoṣīti sakhyabhiprāyarūpaścāduviśeṣo vyaṅgyaḥ /
atra tu vyākhyānadvaye 'pi vyavasitātpratīpagamanātpriyatamagṛhagamanācca nivartasveti punarapi vācya eva viśrānterguṇībhūtavyaṅgyabhedasya preyorasavadalaṅkārasyodāharaṇamidaṃ syāt, na dhvaneḥ /
tenāyamatra bhāvaḥ--kācidrabhasātpriyatamamabhisarantī tadgṛhābhimukhamāgacchatā tenaiva hṛdayavallabhenaivamupaślokyate 'pratyabhijñānacchalena, ata evātmapratyabhijñāpanārthameva narmavacanaṃ bālapriyā nirvṛtivighnamiti /
vighnapadenātra nirvṛtividhno vivakṣita iti bhāvaḥ /
phalitamāha--tata ityādi /
tataḥ sarveṣāmapi sukhavighnakaraṇāt /
ata eveti. sukhaleśasyāpyalābhādevetyartaḥ /
hateti /
hatā viṣayālābhādbhagnā āśā yasyāḥ sā /
evaṃ vācyārthaṃ vyākhyāya vyaṅgyaṃ darśayati--itītyādi /
itīti hetau /
uktena vācyarthena hetunetyarthaḥ /
vallabheti /
tvatsaddaśī nānya kācidityevaṃrūpo yo vallabhābhiprāyaḥ, tadrūpa ityarthaḥ /
prakārāntareṇa vyācaṣṭe---yadi vetyādi /
'na kevalamātmano vidhnaṃ karoṣi, yāvadanyāsāmapī'ti sambandhaḥ /
ātmano vidhnaṃ karoṣītyasya vivaraṇam---lāghavādityādi /
ata eva abahumānāspadatvakaraṇādeva /
sakhyabhiprāya iti /
sa ca pūrvavadvodhyaḥ /
pratīpagamanāditi /
svagṛhaṃ prati gamanādityarthaḥ /
viśrānteriti /
uktavyaṅgyasyeti śeṣaḥ /
preyorasavaditi /
preyaśca rasavaccānayossamāhāraḥ preyorasavattadātmakālaṅkārasyetyarthaḥ /
bhāvasya parāṅgatve preyo 'laṅkāraḥ /
rasasya tattve rasavadalaṅkāraḥ /
sakhīvacanapakṣe sakhīgatāyā nāyikāviṣayakaraterbhāvarūpāyā vyaṅgyatvāttasyāścānubhāvarūpataduktārthadvārema 'nivartasve'ti vākyārthaṃ pratyaṅgatvātpreyo 'laṅkāratvam /
nāyakoktipakṣe tūktarītyā rasavadalaṅkāratvamityarthaḥ /
na dhvaneriti /
tathā ca prakramavirodha iti bhāvaḥ /
tenāyamiti /
ayaṃ vakṣyamāṇaprakāraḥ /
upaślokyata iti /
mukhendukāntivarṇanādirūpopaślokanamātrābhiprāyakametadityarthaḥ /
nanu gūḍhābhisaraṇe nāyikāyāḥ sākṣānnāyakenopaślokanamanucitamityatrāha--apratiyabijñānacchaleneti /
apratyabhijñānaṃ kvacidvācyādvibhinnaviṣayatvena vyavasthāpito yathā--
kassa vaṇa hoi roso daṭṭhūṇa piāeṃ savvaṇaṃ aharam /

locanam hatāśa iti /
anyāsāñca vidhnaṃ karoṣi tava cepsitalābho bhaviṣyatīti kā pratyāśā /
ata eva madīyaṃ vā gṛhamāgaccha, tvadīyaṃ vā gacchāvetyubhayatrāpi tātparyādanubhayarūpo vallabhābipārāyascāṭvātmā vyaṅgya ityateyeva vyavatiṣṭate /
anye tu---'taṭasthānāṃ sahṛdayānāmabhisārikāṃ pratīyamuktiḥ' ityāhuḥ /
tatra hatāśe ityāmantraṇādi yuktamayuktaṃ veti sahṛdayā eva pramāṇam /
evaṃ vācyavyaṅgyayordhārmikapānthapriyatamābhisārikāviṣayaikye 'pi svarūpabhedādbheda iti pratipāditam /
adhunā tu viṣayabhedādapi vyaṅgyasya vācyādbheda ityāha--kvacidvācyāditi /
vyavasthāpiti iti /
viṣayabhedo 'pi vicitrarūpo vyavatiṣṭamānaḥ sahṛdayairvyavasthāpayituṃ śakyata ityarthaḥ /
kasya vā na bhavati roṣo dṛṣṭvā priyāyāḥ savraṇamadharam /
sabhramarapajhāghrāṇaśīle vāritavāme sahasvedānīm //
kasy.a veti /
anīrṣyālorapi bhavati roṣo dṛṣṭvaiva; akṛtvāpi kutaścidevāpūrvatayā bālapriyā tadviṣayakapratyabhijñānābhāvaḥ, tasya chalena tadapratyabhijñānaṃ svasminnāropyetyarthaḥ /
ata eva upaślokanarūpatvādeva /
ātmeti /
svasya bodhanāyetyarthaḥ /
priyaḍajanenaiva narmavacanasya prayoktavyatvāditi bhāvaḥ /
'hatāśa iti narmavacanam' iti sambandhaḥ /
tatpadasyoktārthānuguṇamarthamāha---anyāsāṃ cetyādi /
anyāsāṃ ca tvadgṛhagamanotsukasya mama ceti cakārārthaḥ /
vyaṅgyamāha--ata evetyādi /
ata eva yata evaṃrūpo vācyārthaḥ, tata eva /
'madīyaṃ gṛhamāgaccha tvadīyaṃ vā gṛhaṅgacchāveti cāṭavātmā vallabhābhiprāyo vyaṅgya' iti sambandhaḥ /
iyatyeveti /
uktarūpavyaṅgyaḥ vyavatiṣṭata eva, na tu paścādvācyopaskārāya dhāvatītyarthaḥ /
atra pakṣe 'nivartasve' tyasya tavādhvavasāyānnivartasveti vācyārthe bodhyaḥ /
anye tviti /
pakṣe 'smin taṭasthānāṃ nāyikāpremābāvātteṣāṃ vacanaṃ na pravartakaṃ , na vā nivartakamataḥ pūrvoktavyaṅgyasya vācyāṅgatvaṃ neti bodhyam /
āmantraṇādītyādipadena abhisārikāvighnakaraṇavacanādergrahaṇam /
nanu vṛttau 'vyavasthāpita' ityuktiḥ kathaṃ saṅgacchate vyavasthāpanasyāniṣpannatvādityato vyācaṣṭe--viṣayabhedo 'pītyādi /
vicitrarūpaḥ nānāvidhaḥ /
'kasye' tyasya bhāvārthavivaramamanīrṣyālorapītyādi /
'kasya ve'ti vākāro 'vadhāraṇārthaṅko dṛṣṭvetyuttaraṃ thojya ityāśayena vyācaṣṭe---dṛṣṭvaivetyādi /
evakārārthamāha--akṛtvāpīti /
sabhamarapaumagghāiṇi vāriavāme sahasu ehṇim //
anye caivaṃprakārā vācyādvibhedinaḥ pratīyamānabhedāḥ pratīyamānabhedāḥ sambhavanti /
teṣāṃ diṅmātrametatpradarśitam /
dvitīyo 'pi prabhedo vācyādvibhinnaḥ saprapañcamagre darśāyiṣyate /
locanam priyāyāḥsavraṇamadharamavalokya /
sabhramarapajhāghrāmaśīle śīlaṃ hi kathañcidapi vārayituṃ na śakyam /

vārite vāraṇāyāṃ, vāme tadanaṅgīkārimi /
sahasvedānīmupālambhaparamparāmityarthaḥ /
atrāyaṃ bhāvaḥ---kācidavinītā kutaścitkhaṇḍitādharā niścitatatsavidhasaṃnidhāne tadbhartari tamanavalokamānayeva kayācidvidagdhasakhyā tadvācyatāparihārāyaivamucyate /
sahasvedānīmiti vācyamavinayavatīviṣayam /
bhartṛviṣayaṃ tu-aparādho nāstītyāvedyamānaṃ vyaṅgyam /
sahasvetyapi ca tadviṣayaṃ vyaṅgyam /
tasyāṃ ca priyatamena gāḍhamupārabyamānāyāṃ tahyalīkaśaṅkitaprātiveśakalokaviṣayaṃ saubhāgyātiśayakhyāpanaṃ priyāyā iti śabdabalāditi sapatnīviṣayaṃ vyaṅgyam /
sapatnīmadhye iyatā khalīkṛtāsmīti bālapriyā vastutassavraṇatvābhāve 'pītyarthaḥ /
tarhi kathaṃ tadavaloknamityata āha--kutaścidityādi /
kenāpi kāraṇena pragaddaṣṭaviśeṣavattayā pramukhataḥ savraṇatayā vilokyetyarthaḥ /
kṛtvāpīti pāṭhe kṛtaścillākṣārasādinā kenacideva kṛtvāpi svayaṃ kṛtvāpītyarthaḥ /
kṛtvāpīti pāṭhe kutaścillākṣārasādinā kenacideva kṛtvāpi svayaṃ kṛtvāpītyarthaḥ /
'vāme' ityasya tadanaṅgīkāriṇīti vivaraṇam /
atrāyaṃ bhāva iti /
ukte vācyārthe sthite vakṣyamāṇo vyaṅgyārtha ityarthaḥ /
kutaściditi /
jārādinetyarthaḥ /
tadvācyateti /
bharturupālambhaviṣayatetyarthaḥ /
tasyāḥ vācyateti vā /
vācyatāparihāraprasaṅgaḥ ka ityata uktaṃ niściteti /
sakhyā niścitetyarthaḥ /
savidhaḥ purobhāgātiriktaḥ pradeśaḥ /
vācyavyaṅgyayorviṣayabhedaṃ darśayati-sahasvetyādinā /
ityāvedyamānamiti /
niraparādhatvamityarthaḥ /
sahasveti /
adharavraṇāvalokanajanitakopabharaṃ sahasvetyarthaḥ /
iyamevaṅkhaṇḍitādharā tadanyahetukatvaśaṅkayāmā kupyetyarthaḥ /
tasyāṃ nāyikāyām /
upālabyamānāyāmiti /
priyātamāgamanasamaya iti śeṣaḥ /
tahyalīkamiti /
tasya bharturvyalīkamapriyamanayā kṛtamiti śaṅkito yaḥ prātiveśikalokastadviṣayamityarthaḥ /
pratyāyanaṃ niraparādhatvabodhanam /
tatsapatnyāmiti /
viṣayabhedakathanaprakaraṇatvātsaptamī, tasyai ityarthaḥ /
tadityādi /
tatpade nāyikārthake /
saubhāgyeti /

nāyikāsaubhāgyetyarthaḥ /
khyāpanamiti /
vyaṅgyamiti śeṣaḥ /
iti śabdabalāditi /
śrutapriyāśabdāyāḥ priyatamakṛtopālambhapratītyanantaramiyameva matto 'dhikataraṃ subhageti pratītisambhavāditi bhāvaḥ /
iyateti /
avinayasphuṭoṭbhāvanenetyarthaḥ /
khalīkṛtā laghuḥkṛtā /
pratyuteti /
sakhīmadhya ityanuṣajyate /
bahumāna iti /
avinayasyātyantapracchādanāditi bhāvaḥ /
tṛtīyastu rasādilakṣaṇaḥ prabhedo vācyasāmarthyākṣiptaḥ locanam lāghavamātmani grahītuṃ na yuktaṃ; pratyutāyaṃ bahumānaḥ, sahasva śobhasvedānīmiti sakhīviṣayaṃ saubhāgyaprakhyāpanaṃ vyaṅgyam /
adyeyaṃ tava pracchannānurāgiṇī hṛdayavallabhetthaṃ rakṣitā, punaḥ prakaṭaradanadaṃśanavidhirna vidheya iti taccauryakāmukaviṣayasambodhanaṃ vyaṅgyam /
itthaṃ mayaitadapahnutamiti svavaidagdhyakhyāpanaṃ taṭasthavidagdhalokaviṣayaṃ vyaṅgyamiti /
tadetaduktaṃ vyavasthāpitaśabdena /
agra iti /
dvitīyoddyote 'asaṃlakṣyakramavyaṅgyaḥ krameṇoddyotitaḥ paraḥ' iti vivakṣitānyaparavācyasya dvitīyaprabhedavarṇanāvasare /
yathā hi vidhiniṣedhatadanubhayātmanā rūpeṇa saṃkalayya vastudhvaniḥ saṃkṣepeṇa suvacaḥ, tathā nālaṅkāradhvaniḥ, alaṅkārāṇāṃ bhūyastvāt /
tata evoktam-saprapañcaṃ iti /
tṛtīyastviti /
tuśabdo vyatireke /
vastvalaṅkārāvapi śabdābhidheyatvamadhyāsāte tāvat /
rasabhāvatadābhāsatatpraśamāḥ punarna kadācidabhidhiyante, atha cāsvādyamānatāprāṇatayā bhānti /
tatra dhvananavyāpārāddate nāstikalpanāntaram /
skhaladgatitvābhāve mukhyārthabādhāderlakṣaṇānibandhanasyānāśaṅkanīyatvāt /
aucityena pravṛttau cittavṛtterāsvādyatve sthāyinyā raso, vyabhicāriṇyā bhāvaḥ, anaucityena tadābhāsaḥ, rāvaṇasyeva sītāyāṃ rateḥ /
yadyapi tatra hāsyarasarūpataiva, 'śṛṅgārāddhi bhaveddhāsyaḥ' iti vacanāt /
tathāpi pāścātyeyaṃ sāmājikānāṃ bālapriyā sakhīti /
nāyiketyarthaḥ /
sambodhanamiti /
upadeśa ityarthaḥ /
na hyetatsarvaṃ svotprekṣāmātreṇoktamapi tu vidhidhamavasthāpito 'vyavasthāpita' iti vṛttigranthānurodhenetyāha---tadetadityādi /
nanu vastudhvanivadalaṅkāradhvanerapyatraiva pradarśanīyatve kimityagre darśayiṣyata ityuktamityatastātparyamāha-yathā hītyādi /
vyatirekameva darśayati---vastvityādi /
'śabdābhidheyatvamapī'ti yojanā /
kiṃ rasādayo 'pi tathetyatrāha-rasabhāveti /
bhāvādigrahaṇena vṛttisthādiśabdo vyākhyātaḥ /
atha ceti /
tathāpītyarthaḥ /

tatreti /
rasādibhāna ityarthaḥ /
kalpanāntaraṃ vyāpārāntaram /
nāstītyatra hetumāha---rakhaladiti /
rasādīnāṃ svarūpamāha--aucityeneti /
'aucityena pravṛttāvi'ti rasabhāvayoḥ sambadhnāti /
sthāthinyāścittavṛtterāsvādyatve rasaḥ, vyabhicāriṇyāścittavṛtterāsvadyatve bhāva iti yojanā /
anaucityeneti /
sthāyinyāścittavṛtteranaucityena pravṛttāvityarthaḥ /
tadābhāsaḥ rasābhāsaḥ /
rasābhāsānāṃ hāsyādbhedaṃ darśayiṣyan prādhānyācchṛṅgārābhāsaviṣayamāha--rāvaṇasyeti /
hāsyaviṣaya evāyamityāśaṅkya parihariti--yadyapītyādi /
tatra sītāviṣayakarāvaṇaratau /
śṛṅgārāditi /
śṛṅgārābhāsadvāreṇetyarthaḥ /
pāścātyā tanmayībhavanakālottarakālabhavā /
pūrvāparavivekadaśāyāṃ locanam sthitiḥ, tanmayībhavanadaśāyāṃ tu raterevāsvādyateti śṛṅgārataiva bhāti paurvāparyavivekāvadhāraṇena 'dūrākarṣaṇamohamantra iva me tannāmni yāte śutim' ityādau /
tadasau śṛṅgārābhāsa eva /
tadaṅgaṃ bhāvābhāsaścittavṛtteḥ praśama eva prakāntayā hṛdayamāhlādayati yato viśeṣeṇa, tata eva tatsaṅgṛhīto 'pi pṛthaggaṇito 'sau /
yathā-- ekasmin śayane parāṅmukhatayā vītottaraṃ tāmyato- ranyonyasya hṛdi sthite 'pyanunaye saṃrakṣatorgauravam /
daṃpatyoḥ śanakairapāṅgavalanāmiśrībhavaccakṣuṣor- bhagro mānakaliḥ sahāsarabhasavyāvṛttakaṇṭhagraham //
ityatrerṣyāroṣātman.o mānasya praśamaḥ /
na cāyaṃ rasādirarthaḥ 'putraste jātaḥ' ityato yathā harṣo jāyate tathā /
nāpi lakṣaṇayā /
api tu sahṛdayasya hṛdayasaṃvādabalādvibhāvānubhāvapratītau bālapriyā vibhāvābhāsajñānadvārā sthāyyābhāsaniścayenetyarthaḥ /
iyaṃ sthitiḥ raterhāsyarūpatvādhyavasāyaḥ /
kuta ityatrāha---tanmayītyādi /
paurvāparyeti /
vibhāvaratyādyoryat paurvāparya tadvivekasyāvadhīraṇenābhāvena /
'ityādau bhatī'tyanvayaḥ /
śloko 'yaṃ dvitīyodyote vakṣyate /
atrādau sahṛdayānāṃ sītāviṣayakarāvaṇaratestanmayībhāvenāsvādyateti śṛṅkāracarvaṇaiva, paścāttadrateranucitālambanakatvajñānena tadviṣayakahāsaudbodhāddhāsyacarvaṇā śṛṅgāracarvaṇā ca tadābhāsacarvaṇaivetyāśayenopasaṃharati---taditi /
tadaṅgaṃ bhāvābhāsa iti /
śṛṅgārādirasābhāsasyāṅgabhūto bhāvo bhāvābhāsa ityarthaḥ /
bhāvaśabdenaiva bhāvapraśamasyāpi grahaṇasambhavāt kimiti pṛthak tadgrahaṇamityata āha-cittavṛtterityādi /
prakrāntāyāḥ rasaṃ vyañjayitumārabdhāyāḥ /
'praśama eva yato viśeṣeṃṇāhlādayati /
tato 'sau pṛthaggaṇita' ityanvayaḥ /
tatsaṃgṛhīto 'pi bhāvaśabdena bodhito 'pi /
asau bhāvapraśamaḥ /

ekassinnati /
ekasmin śayane sakhyā kathañcidekaśayanaṃ nītayoḥ /
mānasyānuvṛtyā yā parāṅmukhatā tayā /
vītamapagatamuttaraṃ śayanānantarakṛtyaṃ yatra, tattathā /
tāmyatoḥ santapyatoḥ /
anyonyasyeti /
gauravabhaṅgabhayena hṛdi sthitamapyanunayamakurvatoḥ /
apāṅgayorvalanādvivartanāt /
mānakaliḥ praṇaṃyaroṣakalahaḥ /
hāsena rabhasena vegena, yadvyāvṛttaṃ vyāvartanaṃ tena ca sahitaḥ kaṇṭhagraho yatra, tattathā /
yojayati-ityatreti /
rirṣyārūpo roṣastadātmanaḥ /
krodheti ca pāṭhaḥ /
praśama iti /
pratīyata iti śeṣaḥ /
'vācyasāmarthyakṣiptaḥ prakāśata' ityanena darśitaṃ vibhāvādivyaṅgyatvaṃ rasādeḥ sādhayiṣyan ādau tasya tātparyaśaktigamyatvaṃ niṣedhati---na cetyādi tathetyantena /
atra kāvyāditi śeṣaḥ /
yathā 'putraste jāta' ityādivākyaṃ priyarūpārthapratipādanamukhena śroturharṣamutpādayati, prakāśate, na tu sākṣācchabdavyāpāraviṣaya iti vācyādvibhinna eva /
tathā hi vācyatvaṃ tasya svaśabdaniveditatvena vā syāt vibhāvādipratipādanamukhena vā /
pūrvasmin pakṣe svaśabdaniveditatvābhāve rasādīnāmapratītiprasaṅgaḥ /
locanam tanmayībhāvenāsvādyamāna eva rasyamānataikaprāṇaḥ siddhasvabhāvasukhādivilakṣaṇaḥ parisphurati /
tadāha-prakāśata iti /
tena tatra śabdasya dhvananameva vyāpāro 'rthasahakṛtasyeti /
vibhāvādyarthe 'pi na putrajanmaharṣanyāyena tāṃ cittavṛttiṃ janayatīti jananātirikto 'rthasyāpi vyāpāro dhvananamevocyate /
svaśabdeti /
śṛṅgārādinā śabdenābhidāvyāpāravaśādeva niveditatvena /
vibhāvādīti /
tātparyaśaktyetyarthaḥ /
tatra svaśabdasyānvayavyatirekau rasyamānatāsāraṃ rasaṃ prati nirākurvandhvananasyaiva tāviti bālapriyā tathā kāvyaṃ vibhāvādyarthapratipādanadvārā tātparyaśaktyā rasacarvaṇāṃ na janayatītyarthaḥ /
nāpīti /
rasādirartha ityanuṣajyate /
parisphuratītyapapakṛṣyate /
āpatvityādi /
hṛdayasya saṃvādaḥ sampratipattiḥ, sa eva balaṃ sahakāri tasmāt /
pratītāvityanena sāmagrī darśitā /
āsvādyamāna eva san /
rasapadalabhyārthakathanaṃ---rasyamānateti /
sukādivatsādhyatvaṃ vyāvartayati--siddhetyādi /
ātmānatirekeṇa siddhasvabhāvaḥ /
sukhādi tu tadatirekeṇa sādhyasvabhāvamiti sukhādivilakṣaṇaścetyarthaḥ /

yadvā--sthāyyeva vibhāvādipratyayārabhyatvādrasa iti matamapākartumāha---siddheti /
siddhasvabhāvā ye sukhādayo bhāvāḥ sukhapadena ratirvivakṣitā /
tadvilakṣaṇa ityarthaḥ /
tadāha tadetadāha /
phalitamāha---tenetyādi /
tena kārakatvalakṣakatvayorabhāvena /
itīti /
uktamiti śaiṣaḥ /
athārthasyāpi dhvananameva vyāpāra iti janakatvaniṣedhapūrvakaṃ darśayati-vibhāvādyartho 'pītyādi /
'svaśabdanivedittvena ve'tyādinā yat kalpadvayamuktaṃ tadabhidhātātparyaśaktidvayābhiprāyakamiti darśayati--śṛṅgārādinetyādi /
tatreti /
ādyapakṣa ityarthaḥ /
anvayeti /
yatra yatra rasādipratītiḥ, tatra tatra neti vyatirekaḥ, tāvityarthaḥ /
yadvā---svaśabdasatve rasādipratītistadabhāve rasādipratītyabhāva ityanvayavyatirekāvityarthaḥ /
rasyamānatāsāramiti hetugarbham /
na ca sarvatra teṣāṃ svaśabdhaniveditatvam /
yatrāpyasti tat, tatrāpi viśiṣṭavibhāvādipratipādanamukhenaivaiṣāṃ pratītiḥ /
svaśabdena sā kevalamanūdyate, na tu tatkṛtā /
viṣayāntare tathā tasyā adarśanāt /
na hi kevalaśṛṅgarādibdamātrabhāji locanam darśayati--na ca sarvatreti /
yathā bhaṭṭendurājasya--- yadviśramya vilokiteṣu bahuśo niḥsthemanī locane yadgātrāṇi daridrati pratidinaṃ lūnābjinīnālavat /
dūrvākāṇḍaviḍambakaśca nibiḍo yatpāṇḍimā gaṇḍayoḥ kṛṣṇe yūni sayauvanāsu vanitāsveṣaiva veṣasthitiḥ //
ityatrānubhāvavibhāvabodhanottaramev.a tanmayībhavanayuktyā tadvibhāvānubhāvocitacittavṛttivāsanānurañjitasvasaṃvidānandacarvaṇāgocaro 'rtho rasātmā sphuratyevābhilāṣacintautsukyanidrādhṛtiglānyālasyaśramasmṛtivitarkādiśabdābhāve 'pi /
evaṃ vyatirekābhāvaṃ pradarśyānvayābhāvaṃ darśayati-yatrāpīti /
taditi svaśabdaniveditatvam /
pratipādanamukheneti /
śabdaprayuktayā vibhāvādipratipattyetyarthaḥ /
sā kevalamiti /
tathā hiyāte dvāravatīṃ tadā madhuripau taddattajhampānatāṃ bālapriyā vyabhicāraviṣayamudāharati---yaditi /
viśramya madhye madhye viramya /
nisthemanī sthairyarahite ativyākule /
ādyapādena alasā nāma dṛṣṭiruktā /
vrīḍautsukyai ca dyotyete /
daridrati kṛśībhavanti śuṣyanti ca /
lūnetyādyupamayā mlānacchāyatvādikaṃ dyotyate /
niviḍaḥ ghanaḥvarṇāntarānupraveśarahitaḥ /
pādatrayeṇānubhāvavyabhicārivargo darśitaḥ /
yūni ārabdhayauvane /
kṛṣṇa ityanena vibhāvaśca /

vanitāsugopīṣu /
eṣaiva uktālasavilokanādirūpaiva /
veṣasthitiḥ veṣaracanā /
taditi /
tanmayībhavanasya yuktiryogastayā /
taditi /
teṣāṃ rasādīnāṃ ta eva vā ye vibhāvānubhāvāḥ,teṣāmucitā yāścittavṛttayaḥ sthāyivyabhicārirūpāstāsāṃ vāsanābhiranurañjitāyā rūṣitāyāssvasaṃvido yā ānandamayī carvaṇā tasyāḥ, gocaro viṣaya ityarthaḥ /
'rasātmā arthaḥ ityādiśabdābhāve 'pisphuratyeve'ti sambandhaḥ /
abhilāṣaḥ abhilāṣavipralambhaḥ /
atrābhilāṣo mahāvākyena cintādayastvavānravākyena vyajyanta iti bodhyam /
anvayābhāvamiti /
yadi lakṣye svaśabdena rasādipratītistarhyanvayaḥ syānna tu svaśabdenāto 'nvayābhāva iti bhāvaḥ /
vṛttau 'yatrāpī' tyapiśabdastuśabdārthe /
yāta iti /
dvāravarti yāta ityanena pratyāgamanapratyāśāvirahaḥ sūcyate /
madhuripāvityanena duṣṭanigrahavyagratādyotanena sa evopodbalitaḥ /
tadā magadharāje madhurāmuparunddati sati /
āliṅgane hetumāha--taddatteti /
tena madhuripuṇā locanam kālindītaṭarūḍhavañjulalatāmāliṅgya sotkaṇṭhayā /
tadgītaṃ gurubāṣpagadgadagalattārasvaraṃ rādhayā yenāntarjalacāribhirjalacarairapyutkamutkūjitam //
ityatra vibhāvānubhāvāvamlānatayā pratīyete /
utkaṇṭhā ca carvaṇāgocaraṃ pratipadyata eva /
sotkaṇṭhāśabdaḥ kevalaṃ siddhaṃ sādhayati, utkamityanena tūktānubhāvānukarṣaṇaṃ katuṃ sotkaṇṭhāśabdaḥ prayukta ityanuvādo 'pi nānarthakaḥ, punaranubhāvapratipādane hi punaruktiratanmayībhāvo vā na tu tatkṛtetyatra hetumāha---viṣāyāntara iti /
'yadviśramya' bālapriyā dattā yā jhampā vegenordhvādideśādāsphālanapūrvakapatanakriyā viharaṇakālabhavā tayā /
jhampāśabdaḥ pulliṅgo vā /
ānatām dāne hi pratigrahīturānatirucitā /
'sampannate'ti pāṭhe tena dattā sampāditā sampannatā puṣpapallavādisamṛddhiryasyāstāmityarthaḥ /
kālindītaṭarūḍheti vallabhaviharaṇasthānarūḍhatvena saubhāgyātiśayaṃ sūcayati, taddeśatyotkaṇṭhākāritvaṃ ca /
tat tathāvidham /
gātamiti bhāve ktaḥ /
gurviti /
guruṇā prabhūtena bāṣpeṇa ruddhakaṇṭhatayā gadgadaṃ yathā tathā galan prasaran tāra uccaistaśca svaro yatra tattathā /
yena gītena /
yadākarṇaneneti yāvat /
antarjalacāribhiḥ sārasādimirapi, na kevalaṃ jalabahirbhāgasañcāribhirhasādibhiḥ /
utkaṃ sotkaṇṭham /
utkūjitaṃ uccaiḥkūjitaṃ tanmayībhavanayuktyā ruditamityarthaḥ /
vibhāvānubhāvāviti /
madhuripuviraho, viyukto madhuripurvā ālambanavibhāvaḥ, kālindītaṭādaya uddīpanavibhāvāḥ, latāliṅganādayo 'nubhāvāḥ /
'vibhānubhāvam' iti ca pāṭhaḥ /

amlānatayā akleśena vācyatayaiveti yāvat /
pratīyete ptīyata iti ca pāṭhaḥ /
tataḥ kimata āha---utkaṇṭhā ceti /
carvaṇāyā gocaraṃ viṣayatvaṃ pratipadyata eva, nātra svaśabdāpekṣāmūlakassaṃśayaḥ kārya ityarthaḥ /
nanu sā svaśabdāveditaivetyata āha--sotkarāṭhāśabga iti /
siddhaṃ sādhayatīti /
jñātaṃ jñāpayatītyarthaḥ /
ataścānuvādaka iti bhāvaḥ /
kevalaśabdanātra vibhāvānubhāvau prati sahakāritvamapi neti darśayati /
anuvādo 'pyayaṃ nānarthaka ityāha--utkamityādi /
ayamarthaḥ---jalacāriṇāṃ kūjite 'pi gurubāṣpetyādyuktānubhāvānāṃ saṃyojana eva tanmayībhavanayukatyā tadutkaṇṭhāyāścarvaṇāgocaratvaṃ bhavati /
utkamityanena ca tadanubhāvasāhityaṃ pratipipādayiṣitam /
na ca kevalenotkaśabdena tatpratipādanaṃ bhavati, tasya tāvatyaparyāptatvāt /
sati ca pūrvavākye sotkaṇṭhāśabde tatsaṃgṛhītānāmanubhāvānāṃ sotkaṇṭhāsamānārthakotkaśabdena pratipādanaṃ bhavatīti sotkaṇṭhāśabdassaprayojana ityarthaḥ /
nanu punarapyanubhāvapradarśanamastvityata āhapunariti /
na kevalaṃ punaruktireva, tathāvidhasyānubhavajātasya tanmayībhavanopayogitāpi na syādanaucityapratipattigrastasaubhāgyatvādityāha--atanmayīti /
'viṣayāntara' vibhāvādipratipādanarahite kāvye manāgapi rasavattvapratītirasti /
yataśca svābhidhānamantareṇa kevalebhyo 'pi vibhāvādibhyo viśiṣṭebhyo rasādīnāṃ pratītiḥ /
kevalācca svābhidhānādapratītiḥ /
tasmādanvayavyatirekābhyāmabhidheyasāmarthyākṣiptatvameva rasādīnām /
na svabhidheyatvaṃ kathañcit, locanam ityādau /
na hi yadabhāve 'pi yadbhavati tatkṛtaṃ taditi bhāvaḥ /
adarśanameva draḍhayatina hīti /
kevalaśabdārtha sphuṭayati---vibhāvādīti /
kāvya iti /
tava mate kāvyarūpatayā prasajyamāna ityarthaḥ /
manāgapīti /
śṛṅgārahāsyakaruṇaraudravīrabhayānakāḥ /
bībhatsādbhutasaṃjñau cetyaṣṭau nāṭye rasāḥ smṛtāḥ //
ityatra. /
evaṃ svaśabdena saha rasādervyatirekānvayābhāvamupapatyā pradarśya tathaivopasaṃharati-yataścetyādinā kathañcidityantena /
abhidheyameva sāmarthyaṃ sahakāriśaktirūpaṃ vibhāvādikaṃ rasadhvanane śabdasya kartavye, abhidheyasya ca putrajanmaharṣabhinnayogakṣematayā jananavyatirikte divābhojanābhāvaviśiṣṭapīnatvānumitarātribhojanavilakṣaṇatayā cānumānavyatirikte dhvanane kartavye sāmarthyaṃ śaktiḥ viśiṣṭasamucito vācakasākalyamiti bālapriyā ityasya vivaraṇam yadviśramyetyādāviti /
bhāvamāha-na hīti /
'tattatkṛtaṃ na hī'ti sambandhaḥ /
nanu vibhāvādipratipādakatvābhāve kathaṃ kāvyatvaṃ, yena siddhavannirdeśa ityāśaṅkāṃ pariharan parābhimatasyaiva kāvyarūpatvaprasañjanābhiprāyeyamuktirityāha---tava mata ityādi /
svaśabdakṛtā rasādipratītiḥ na vibhāvādikṛtetyasmin mate kāvyatvenānabhimatamapi kāvyamāpadyetetyarthaḥ /
tathāvidhamevodāharaṇamāha--śṛṅgāreti /
'yataśce'tyādivṛttigranthasyānarthakyaśaṅkāmupasaṃhāratvoktyā śamayannāha--evamityādi /
vṛttāvabhidheyasāmarthyākṣiptatvamupasaṃhṛtaṃ, tattu śabdārthobhayagatadhvananavyāpāragamyatvarūpamiti vyācaṣṭe---abhidheyamevetyādi /
sāmarthyapadasya vivaraṇam--sahetyādi /

sahakāri eva śāktiḥ śaknotyanayeti śaktistadrūpam /
tatkimityatrāha--vibhāvādikamiti /
dhvanana ityākṣepapadavyākhyānam /
karmadhārayāśrayaṇena śabde yojayitvā ṣaṣṭītatpuruṣāśrayeṇārthe yojayati---abhidheyasya yetyādi /
abhidheyasyetyasya dhvanana ityanena sambandhaḥ /
bhinnayogakṣematayā bhinnasvabhāvatayā /
putrajanma khalu harṣa janayati, na tathā vibhāvādyartho rasaṃ janayatīti tadvilakṣṇatvamarthagatadhvananasya /
anumānapakṣamapi parākaroti--diveti /
sāmarthyamaityasya vyākhyānam--śaktiriti /
śaktimeva vivṛṇoti--viśiṣṭeti /
guṇālaṅkārādiviśiṣṭena samucitena rasānuguṇena ca vācakena iti tṛtīyo 'pi prabhedo vācyādbhinna eveti sthitam /
vācyena tvasya saheva pratītirityagre darśayiṣyate /
kāvyasyātmā sa evārthas tathā cādikaveḥ purā /
(DhvK_1.5a)
kāvyasyātmā sa evārthastathā cādikaveḥ purā /
locanam dvayorapi śabdārthayordhvananaṃ vyāpāraḥ /
evaṃ dvau pakṣāvupakramyādyo dūṣitaḥ, dvitīyastu kathañciddūṣitaḥ kathañcidaṅgīkṛtaḥ, jananānumānavyāpārābhiprāyeṇa dūṣitaḥ; dhvananābhiprāyeṇāṅgīkṛtaḥ /
yastvatrāpi tātparyaśaktimeva dhvananaṃ manyate, sa na vastutattvavedī /
vibhāvānubhāvapratipādake hi vākye tātparyaśaktirbhede saṃsarge vā paryavasyet; na tu rasyamānatāsāre rase ityalaṃ bahunā /
itiśabdo hetvarthe /
'ityapi hetostṛtīyo 'pi prakāro vācyādbhinna eve'ti sambandhaḥ /
saheveti /
ivaśabdena vidyamāno 'pi kramo na saṃlakṣyata iti taddarśayati--agra iti /
dvitīyoddyote // 4 //
evaṃ 'pratīyamānaṃ punaranyadeva' itīyatā dhvanisvarūpaṃ vyākhyātam /
adhunā kāvyātmatvamitihāsavyājena ca darśayati---kāvyāsyātmeti /
sa eveti pratīyamānamātre 'pi prakrānte tṛtīya eva rasadhvaniriti mantavyaṃ, itihāsabalāt prakrāntavṛttigranthārthabalācca /
bālapriyā sākalyaṃ paripūrṇatvamityarthaḥ /
itīti hetau /
ādya iti /
'svaśabdaniveditatvena ve'ti pakṣa ityarthaḥ /
dvitīya iti /
'vibhāvādipratipādanamukhena ve'ti pakṣa ityarthaḥ /
rasādīnāmabhidheyasāmarthyākṣiptatvameveti vadato vṛttikṛtastātparyaśāktireva dhvananavyāpāro 'bhimataḥ, na tu tadvyatiriktaścaturthakakṣyāniveśī abhidheyānyathānupapattisahāyārthabodhanaśaktereva tātparyaśaktitvāditi kaścidāha, tanmatamanūdya dūṣayati--yastvityādi /
bhede saṃsarge veti /
gāmānayetyādau karmāntarebhyaḥ kriyāntarebhyaśca bhedo vākyārthaḥ, saṃsargastvārtha iti kecit /
karmaviśeṣādeḥ kriyāviśeṣeṇa sambandharūpasaṃsargo vākyārthaḥ, bhedastvārtha ityapare // .4 // // .//
nanu dhvanisvarūpe vācyādbhedena samarthite, lakṣaṇanuktvā tasyātmatvapratipādikāyāḥ kārikāyāḥ kā saṅgatirityato vṛttānuvādapurassaraṃ tāṃ darśayati--evamityādinā /
vyākhyātamiti /
dhvanisvarūpaṃ tasya kāvyātmatvañceti prakṛtayordvayorādyaṃ pratipāditamityarthaḥ /

itihāsavyājeneti /
vyājaśabdena dhvanerātmatvapratipādana eva tātparyaṃ, netihāsopakṣepa iti darśitam /
prakṛtānuguṇyena vyācaṣṭe---sa evetyādi /
sa evetītyasyānantaraṃ
krauñca-dvandva-viyogotthaḥ śokaḥ ślokatvam āgataḥ
krauñcadvandvaviyogotthaḥ śokaḥ ślokatvamāgataḥ // 5 //
locanam tena rasa eva vastuta ātmā, vastvalaṅkāradhvanī tu sarvathā rasaṃ pratiparyavasyete iti vācyādutkṛṣṭau tāvityabhiprāyeṇa 'dhvaniḥ kāvyasyātme'ti sāmānyenoktam /
śoka iti /
krauñcasya dvandvaviyogena sahacarīhananodbhūtena sāhacaryadhvaṃsanenotthito yaḥ śokaḥ sthāyibhāvo nirapekṣabhāvatvādvipralambhaśṛṅgārocitaratisthāyibhāvādanya eva, sa eva tathābhūtavibhāvatadutthākrandādyanubhāvacarvaṇayā hṛdayasaṃvādatanmayībhavanakramādāsvādyamānatāṃ bālapriyā tacchabdeneti, rasadhvanirityasyānantaraṃ parāmṛṣṭa iti ca śeṣaḥ /
mantavyamiti /
yuktyā niścetavyabhityarthaḥ /
tāmāha--itihāsetyādi /
itihāsavalāditi /
kārikāśeṣabalādityarthaḥ /
prakrānteti /
'tṛtīyastvi'tyādinā pūrvoktetyarthaḥ /
'pratīyamānasya ce'tyādi samanantaravṛttigranthasyāpyupalakṣaṇamidam /
teneti /
yasmādrasa dhvanireva sa eveti parāmarśanīyastasmādityarthaḥ /
'tena ityabhiprāyeṇa sāmānyenoktam' iti sambandhaḥ /
itiśabdaparāmṛṣṭamabhiprāyamāha--rasa evetyādi /
sarvatheti /
aṅgitve 'ṅgatve cetyarthaḥ /
itīti hetau /
anyathā pratipattinirāsāya vivakṣitaṃ vyācaṣṭe---krauñcasyetyādi /
dvandvaviyogakāṇamāha---sahacarītyādi /
dvandvaviyogenetyasya vyākyānam---sāhacaryadhvaṃsaneneti /
utthitaḥ utpannaḥ /
krauñja iti śeṣaḥ /
sāhacaryadhvaṃsotthatvena prāptaṃ śṛṅgārasthāyitvaṃ pratiṣedhati--nirapekṣetyādi /
upekṣāyāḥ saṅgamapratyāśāyāḥ niṣkrānto nirapekṣo bhāvastatvāt /
krauñcetyādikaṃ vyākhyāya śokasya ślokatāprāptiṃ vivṛṇoti---sa evetyādi /
krauñce tātasya śokasya vāsanārūpeṇādikavau sthitasya śokasya cābhedabuddhikṛtamaikyaṃ vivakṣitvā sa evetyuktam /
'sa eveti ślokarūpatāṃ prāpta' iti sambandhaḥ /
atra hetuḥ--karuṇarasarūpatāṃ pratipanna iti /
tatra cāsvādyamānatāṃ pratipanna iti /
ratyādicittavṛttirāsvādyamānā hi śṛṅgārādivyapadeśagocara iti bhāvaḥ /
āsvādyamānatāprāptau hetuḥ---hṛdayetyādi /
sahṛdayasyādau hṛdayasaṃvādaḥ, tatastanmayībhāvalābhastaduttaramāsvāda iti kramaḥ /
atrāpi hetuḥ---tathābhūtetyādi /

tathābhūto dhvastasāhacaryo vibhāvaḥ krauñcarūpaḥ /
locanam pratipannaḥ karuṇarasarūpatāṃ laukikaśokavyatiriktāṃ svacittadgutisamāsvādyasārāṃ pratipanno rasaparipūrṇakumbhoccalanavaccittavṛttiniḥṣyandasvabhāvavāgvilāpādivacya samayānapekṣatve 'pi cittavṛttivyañjakatvāditi nayenākṛtakatayaivāveśavaśātsamucitaśabdacchandovṛttādiniyantritaślokarūpatāṃ prāptaḥ-- mā niṣāda pratiṣṭāṃ tvaṃmagamaḥ śāśvatīḥ samāḥ /
yatkrauñcamithunādekamavadhīḥ kāmamohitam //
it.i //
na tu muneḥ śoka iti mantavyam /
evaṃ hi sati tadduḥkhena so 'pi duḥkhita iti kṛtvā rasasyātmateti niravakāśaṃ bhavet /
na ca duḥkhasantaptasyaiṣā daśeti /
evaṃ carvaṇocitaśokasthāyibhāvātmakakaruṇarasamuccalanasvabhāvatvātsa bālapriyā ākrāndanādītyādipadenāvanitalapariluṇṭhanādirgrāhyaḥ /
karuṇarasarūpatāprāpteḥ phalamāhalaukiketi /
svarūpasāmagrībhedāditi bhāvaḥ /
svasaṃvedanapramāṇasiddhatvamalaukikarasasya darśayitumāha---svetyādi /
svasya carvayituścittasya yā dgutistanmayībhāvajanitā pulakādibhirlakṣyamāṇā tayā samāsvādyo manasānubhāvyaḥ sāraḥ prāṇo yasyāstām /
kathamātmabhūtasya rasasya bahiḥślokatayā pariṇāma iti śaṅkāyāṃ dṛṣṭāntenottaramāha---rasetyādi /
yathā jalaparipūrṇamaulisthakumbhoccalane tadgatajalaṃ bahiḥ prasravati, tathetyarthaḥ /
mūrtatvāmūrtatvābhyāṃ vaiṣamyāśaṅkāyāṃ dṛṣṭāntāntaramāha--cittavṛttītyādi /
yathā duḥkhādi cittavṛttipariṇāmarūpā vāṅmayā vilāpādayaḥ, ādipadena praśaṃsādayo grāhyāḥ, tathetyarthaḥ /
cakāro vikalpe /
nanu rasasya kāvyātmatvaṃ tadviṣayatvenaiva vaktavyam /
na ca samayasavyapekṣapravṛttikasya śabdasya tadviṣayatvaṃ sambhavatītyāśaṅkāmanuvadan vyaṅgyatvena tadviṣayatvaṃ darśayati--samayānapekṣatve 'pītyādi /
iti nayeneti /
loke hi vilāpapraśaṃsādayo vacanaprakārāḥ śokabahumānarūpāṃ cittavṛttiṃ vyañjayantītyuktarītyetyarthaḥ /
akṛtakatayaiveti /
amumarthamanena prakāśayāmīti buddhipūrvakatvamantareṇaivetyarthaḥ /
tarhi kathamityata āha--āveśavaśāditi /
āveśaḥ ātmavyāptiḥ /
samuciteti /
samucitā eva śabdādayo rasādīn vyañjayantīti bhāvaḥ /
ādikaveḥ ślokatvamāgata ityevaṃ vyākhyāyādikaveḥ śoka ityanvayabhramaṃ nirasyati---na tvityādi /
muniśabdena duḥkhaprasaṅgaṃ nirasyati /
tathānvaye doṣamāha--evamityādi /
tadduḥkhena jñātena krauñjaṭuḥkhena /
so 'pi ādikavirapi /
iti kṛtvā ityarthāddhetoḥ /
itīti /
iti vacanamityarthaḥ /
doṣāntaramapyāha--na ceti /
eṣā daśeti /
śāpavacanakartṛtvarūpā ślokaracanārūpā vā darśatyarthaḥ /
upasaṃharati--evamityādi /
evamuktaprakāreṇa carvaṇocitaḥ śokasthāyibhāva evātmā yasya tathā bhūto yaḥ karuṇarasastasya vividhavācyavācakaracanāprapañjacāruṇaḥ kāvyasya sa evārthaḥ sārabhūtaḥ /

locanam eva kāvyasyātmā sārabhūtasvabhāvo 'paraśāvdavailakṣaṇyakārakaḥ etadevoktaṃ hṛdayadarpaṇe--'yāvatpūrṇo na caitena tāvannaiva vamatyamum' iti /
agama iti cchāndasenāḍāgamena /
sa evetyāvakāreṇedamāha--nānya ātmeti /
tena yadāha bhaṭṭanāyakaḥ-- śabdaprādhānyamāśritya tatra śāstraṃ pṛthagviduḥ /
arthatattvena yuktaṃ tu vadantyākhyānametayoḥ //
dvayorguṇatv.e vyāpāraprādhānye kāvyadhīrbhavet //
iti tadapāstam /
vyāpāro hi yadi dhvananātmā rasanāsvabhāvastannāpūrvamuktam /
athābhidhaiva vyāpārastathāpyasyāḥ pradhānyaṃ netyāveditaṃ prāk /
ślokaṃ vyācaṣṭe-vividheti /
vividhaṃ tattadabhivyañjanīyarasānuguṇyena vicitraṃ kṛtvā bālapriyā samuccalanaṃ bahiḥ prasaraṇaṃ svabhāvaḥ svarūpaṃ yasya 'mā niṣāde'tyādiślokasya tasya bhāvastatvaṃ tasmāt /
sa eva karuṇarasa eva /
kāvyasyātmeti /
yato 'mā niṣāde'tyādikāvyaṃ karuṇarasasamuccalanasvarūpamataḥ kāvyasya rasa evātmeti bhāvaḥ /
ātmetyasya vyākhyā sārabhūtasvabhāva iti /
tadupapādakam---aparetyādi /
kāvyasya rasasamuccalanasvabhāvatve bhaṭṭanāyakavacanaṃ saṃvādayati---yāvaditi /
kaviriti śeṣaḥ /
etena rasena /
yāvanna pūrṇāḥ vibhāvāditanmayībhavanakrameṇa, tāvat amuṃ rasam /
naiva vamati bahirbhāvamāpādya parāsvādanīyaṃ naiva karoti /
rasena pūrṇa eva kaviḥ, kāvyarūpeṇa rasamudgiratīti rasavamanarūpasya kāvyasya rasarūpatvameveti bhāvaḥ /
svena vilikhite 'mā niṣāde'tyādau 'agama' ityaḍāgamasya "namāṅyoga' iti niṣedhaśaṅkāyāmupapattimāha--agama ityādi /
teneti /
rasasyātmatvasamarthanenetyarthaḥ /
'tadapāstam' ityānenāsya sambandhaḥ /
śabdeti /
āśrityeti /
pravṛttamiti śeṣaḥ /
śāstraṃ vedādi /
arthatatvena arthaprādhānyena /
yuktamitihāsādi /
'yukte' iti ca pāṭhaḥ /
etayordvayoḥ śabdārtayoḥ /
kāvyadhīḥ kāvyavyavahāraḥ /
tadvati prabandha iti śeṣaḥ /
vyāpāra iti /
vyāpāraprādhānya ityatra vyāpārapadārtha ityarthaḥ /
atheti śaṅkāyām /
vividhaṃ vācyavācakaracanāsu prapañjena cāru iti vigrahamabhipretya vyācaṣṭe---tattadityādi /

Original text: Dhvanyāloka with Abhinavagupta's Locana and Rāmaśāraka's Bālapriya · Data entry members of the Sansknet Project · GRETIL (Göttingen) · CC BY-NC-SA 4.0

Esc