Dhvanyāloka with Abhinavagupta's Locana and Rāmaśāraka's Bālapriya (with commentary) · Part 4160

dvivacanāntāttral /
apiśabdaścādhyāhārya ityāśayena vyācaṣṭe--dvyaṃśatve satyapīti /
arthasyeti śeṣaḥ /
dvayorbhedayoḥ satorapītyarthaḥ /
apiśabdenaikasyaiva bahudhā vyākaraṇe virodhaṃ darśayatānyeṣāmapāraṃ maurkhyaṃ dyotyate /
prasiddhapadaṃ vyācaṣṭe--vanitetyādi /
viditaḥ /
'kāvyalakṣmavidhāyibhi'rityasya kārikācaturtapādatvaśaṅkāṃ parihartumāha---anyairityādi /
iti viśeṣapratiṣedhenetyādi /
ajñātajñāpanalakṣaṇaṃ pratipādanaṃ hi pratananaṃ, tasya viśeṣarūpasya pratiṣedhena tatpratidvandvitayā pariśiṣṭamanuvadanaṃ gamyata iti bhāvaḥ // 3 //
pratīyamānaṃ punar anyad eva vastv asti vāṇīṣu mahā-kavīnām /
(DhvK_1.4a)
pratīyamānaṃ punaranyadeva vastvasti vāṇīṣu mahākavinām /
locanam anyadeva vastviti /
punśśabdo vācyādviśeṣadyotakaḥ /
tadvyatiriktaṃ sārabhūtaṃ cetyarthaḥ /
mahākavīnāmiti bahuvacanamaśeṣaviṣayavyāpakatvamāha /
etadabhidhāsyamānapratīyamānānuprāṇitakāvyanirmāṇanipuṇapratibhābhājanatvenaiva mahākavivyapadeśe bhavatīti bhāvaḥ /
yadevaṃvidhamasti tadbhāti /
nahyatyantāsato bhānamupapannam; rajatādyapi nātyantamasadbhāti /
anena satvaprayuktaṃ tāvadbhānamiti bhānātsatvamavagamyate /
tena yadbhāti tadasti tathetyuktaṃ bhavati /
tenāyaṃ prayogārthaḥ--prasiddhaṃ vācyaṃ dharmi, bālapriyā 'pratīyamānam' ityādikārikāvyākhyānenaiva 'sahyartha' ityataḥ prāktano vṛttigrantho 'pi vyākhyāto bhavatītyāśayena kārikāṃ vyācaṣṭe--punaśśabda ityādi /
vācyāditi /
'vācyāṃśādi'ti ca pāṭhaḥ /
anyapadaṃ vyācaṣṭe---taditi /
vācyavyatiriktamityarthaḥ /
vastupadaṃ vyācaṣṭe--sāreti /
iti bahuvacanamiti /
'viṇīṣvi'ti bahuvacanasyāpyupalakṣaṇamidam /
aśeṣaviṣayavyāpakatvamiti /
pratīyamānasyeti śeṣaḥ /
etaditi /
etasminnetadgranthe abhidhāsyamānena pratīyamānena /
etaditi pratīyamānaviśeṣaṇaṃ vā /
iti bhāva iti /
'mahākavīnām' iti prakṛtyaṃśenāyamartho gamyataityarthaḥ /
kārikāyāḥ pratīyamānasattvasādhakānumānaparatāṃ darśayitumupakramate--yadityādi /
yat yasmāt /
evaṃvidhaṃ vyatiriktaṃ sārabhūtaṃ ca pratīyamānam asti /

tat tasmāt /
bhātīti /
hetuhetumadbhāvo 'yamārthiko bodhyaḥ /
anena sattvabhāsamānatvayorhetuhetumadbhāvarūpānukūlatarkaśca prakāśitaḥ /
nyāyamatānusāreṇāha--na hīti /
bhānaṃ pratītiḥ /
upapannaṃ yuktisiddham /
rajatādyapīti /
atyantamasanna bhāti, kintu āpaṇādau sadeva rajatādi śuktikādau bhātīti bhāvaḥ /
aneneti /
atyantāsato 'bhānenetyarthaḥ /
yadvā--'asti' vibhātī'tikārikābhāgenetyarthaḥ /
asmin pakṣe ityuktaṃ bhavatītyanenāsya sambandhaḥ /
tāvaditi sampratipattau /
yaditi /
yadyadityarthaḥ /
bhātīti /
yatheti śeṣaḥ /
ityuktamiti /
iti vyāptiḥ kārikāyāṃ vṛtto ca pradarśitetyarthaḥ /
teneti /
bhānasatvayoḥ vyāptidarśanenetyarthaḥ /
ayaṃ vakṣyamāṇaḥ prayujyata iti prayogastadrūpārthaḥ /
parārthānumānarūpanyāyaprayoga iti yāvat /
yat tat prasiddhāvayavātiriktaṃ vibhāti lāvaṇyam ivāṅganāsu
yattatprasiddhāvayavātiriktaṃ vibhāti lāvaṇyamivāṅganāsu // 4 //
pratīyamānaṃ punaranyadeva vācyādvastvasti vāṇīṣu mahākavīnām /
yattatsahṛdayasuprasiddhaṃ prasiddhebhyo 'laṅkṛtebhyaḥ pratītebhyo vāvayavebhyo vyatiriktatvena prakāśate lāvaṇyabhivāṅganāsu /
yathā hyaṅganāsu lāvaṇye pṛthaṅnirvarṇyamānaṃ nikhilāvayavavyatireki kimapyanyadeva sahṛdayalocanāmṛtaṃ tattvāntaraṃ tadvadeva so 'rthaḥ /
locanam pratīyamānena vyatiriktena tadvat, tathā bhāsamānatvāt lāvaṇyopetāṅganāṅgavat /
prasiddhaśabdasya sarvapratītatvamalaṅkakṛtatvaṃ cārthaḥ /
yattaditi sarvanāmasamudāyaścamatkārasāratāprakaṭīkaraṇārthamavyapadeśyatvamanyonyasaṃvalanākṛtaṃ cāvyatirekabhramaṃ dṛṣṭāntadārṣṭāntikayordarśayati /
etacca kimapītyādinā vyācaṣṭe /
lāvaṇyaṃ hi nāmānayavasaṃsthānābhivyaṅgyamavayavavyatiriktaṃ dharmāntarameva /
bālapriyā prasiddhamityādi dharmītyantena pakṣanirdeśaḥ /
'siddhaṃ dharmiṇamuddiśya sādhyadharme 'bhidhīyata' iti vacanānurodhena prasiddhaṃ dharmīti coktaṃ, na tvanayoḥ pakṣakoṭipraveśaḥ /
pratīyamānena vyatiriktena tadvaditi sādhyanirdeśaḥ /
svavyatiriktapratīyamānasambaddhamityarthaḥ /
vācyasyaiva pratīyamānatvamabhyupagacchatāṃ mate svātmakapratīyamānavatvaṃ siddhamiti siddhasādhanavāraṇāya svavyatiriktatvaniveśaḥ /
tathā bhāsamānatvāditi hetunirdeśaḥ /

svavyatiriktapratīyamānavatvena pramīyamāṇatvādityarthaḥ /
atra dṛṣṭāntaḥ--aṅganāṅgavaditi /
atra svavyatiriktapratīyamānapadārthatvena lāvaṇyaṃ grāhyamiti pradarśayituṃ lāvaṇyopetetyuktam /
aṅgvadityantaraṃ itīti śeṣaḥ /
vṛttau 'alaṅkṛtebhyaḥ pratītebhyo vā' ityatra vāśabdaḥ samuccayārthaka iti pradarśayituṃ vyācaṣṭe--prasiddhaśabdasyetyādi /
lāvaṇyasya bhūṣaṇaśobhāto vyatirekaṃ darśayitumalaṅkṛtatvarūpārthasyāpi kathanam /
kārikāyāṃ 'yattadi'tyatra yacchabdaḥ pūrvoktapratīyamānavastuvācī /
'tadi' ti tacchabdastu prasiddhārthaka ityāśayena 'sahṛdayasuprasiddham' iti vṛttau vyākhyātam, ābhyāṃ gamyamānamarthaṃ vyācaṣṭe--yattadityādi /
samudāya iti /
yacchabdasahitastacchabda ityarthaḥ /
camatkāraḥ sāraḥ prāṇo yatra tat /
camatkārasāraṃ pratīyamānaṃ lāvaṇyaṃ ca tasya bhāvastattā tasyāḥ /
prakaṭīkaraṇārthaṃ dyotanārtham /
avyapadaśyatvaṃ vyapadeṣṭumaśakyatvam /
rasadhvanyabhiprāyeṇa cedamuktam /
anyonyeti /
vācyavyaṅgyayoraṅgalāvaṇyayoścetyarthātsidhyati /
'avyatirekabhramaṃ ce'ti yojanā /
dṛṣṭāntetyādi /
yattadityasya dṛṣṭānte 'pi sambandho 'stīti bhāvaḥ /
darśayati sa hyartho vācyasāmarthyākṣiptaṃ vastumātramalaṅkārāḥrasādayaścetyanekaprabhedaprabhinno darśayiṣyate /
sarvoṣu ca teṣu prakāreṣu tasya vācyādanyatvam /
locanam na cāvayavānāmeva nirdeṣatā vā bhūṣaṇayego vā lāvaṇyam, pṛthaṅnirvarṇyamānakāṇādidoṣaśūnyaśarīrāvayavayoginyāmapyalaṅkṛtāyāmapi lāvaṇyaśūnyeyamiti, atathābhūtāyāmapi kasyāñcillāvaṇyāmṛtacandrikeyamiti sahṛdayānāṃ vyavahārāt /
nanu lāvaṇyaṃ tāvadvyatiriktaṃ prathitam /
pratīyamānaṃ kiṃ tadityeva na jānīmaḥ, dūre tu vyatirekapratheti /
tathā bhāsamānatvamasiddho heturityāśaṅkya sa hyartha ityādinā svarūpaṃ tasyābhidhatte /
sarveṣu cetyādinā ca vyatirekaprathāṃ sādhāyiṣyati /
tatra pratīyamānasya tāvaddvau bhedau--laukikaḥ, kāvyavyāpāraikagocaraśceti /
laukiko yaḥ svaśabdavācyatāṃ kadācidadhiśete, sa ca vidhiniṣedhādyanekaprakāro vastuśabdenocyate /
so 'pidvividhaḥ--yaḥ pūrvaṃ kvāpi vākyārthe 'laṅkārabhāvamupamādirūpatayānvabhūt, idānīṃ tvanalaṅkārarūpa bālapriyā sūcayati /
kimapītyādinā vyācaṣṭa iti /
vṛttau 'kimapī'tyādeḥ dārṣṭāntike 'pi sambandho bodhya iti bhāvaḥ /
ddaṣṭāntasya sādhyavaikalyaśaṅkāṃ parihartumāha-lāvaṇyaṃ hītyādi /
dharmāntaraṃ dharmaviśeṣaḥ /
uktamupapādayati--na ceti /
pṛthagiti /
pṛthaṅnirvarṇyamānā dṛśyamānāḥ kāṇādidoṣaśūnyāśca ye śarīrākyavāstadyoginyāmapi /
kāṇaśabdaḥ kāṇatvaparaḥ /
atathābhūtāyāmiti /
kāṇatvādidoṣasahitāyāmanalaṅkṛtāyāṃ cetyarthaḥ /

candriketyāropeṇoktiḥ /
vṛttau 'pṛthagi'tyādi /
pṛthaṅnirvaṇyamānebhyo nikhilāvayavebhyo vyatirekītyarthaḥ /
'sa hyartha' ityādivṛttigranthamavatārayati-nanvityādi /
taditi /
bhavaducyamānamityarthaḥ /
'kimityeva na jānīma' ityevakārasūcitaṃ kaimutikanyāyaṃ spaṣṭīkaroti-dūra iti /
tasyeti śeṣaḥ /
vyatirekasya vācyādbhedasya, prathā prasiddhaḥ /
dharmasiddheḥ dharmisidhyadhīnatvāt pratīyamānasyāsiddhau tatra vācyabhedasyāpyasiddhirityarthaḥ /
itīti hetau /
tathetyādi /
tathābhāsamānatvarūpo hetuḥ hetvaprasiddhirūpadoṣaviśiṣṭa ityarthaḥ /
'vastumātra' mityādivṛtyuktamupapādayati-tatra pratīyamānasyetyādi /
tatra pratīyamānasya astitve sati /
tāvadādau /
laukikaḥ lokaviditaḥ /
kāvyeti /
kāvyaṃ śabdārthamayaṃ tasya śabdasyārthasya ca yo vyāpāraḥ vyañjanārūpaḥ tadaikagocaraḥ nānyagocaraḥ /
tataścālaukika iti bhāvaḥ /
laukiko ya iti /
sa iti śeṣaḥ /
kadācit /
vācyatvāvasthāyām /
vastuśabdeneti /
vastudhvaniśabdenetyarthaḥ /
vastuśabdaṃ vyākhyāya 'vastumātra' miti mātraśabdavyākhyāsaukaryāyādāvalaṅkāradhvaniṃ vyākhyātumāha---so 'pītyādi /
pūrva vācyatvāvasthāyām /
idānīṃ vyaṅgyatvāvasthāyām /
anyatra vācyārthe yo locanam evānyatra guṇībhāvābhāvāt, sa pūrvapratyabhijñānavalādalaṅkāradhvaniriti vyapadiśyate brāhmaṇaśramaṇanyāyena /
tadrūpatābhāvena tūpalakṣitaṃ vastumātramucyate /
mātragrahaṇena hi rūpāntaraṃ nirākṛtam /
yastu svapne 'pi na svaśbdavācyo na laukikavyavahārapatitaḥ, kiṃ tu śabdasamarpyamāṇahṛdayasaṃvādasundaravibhāvānubhāvasamucitaprāgviniviṣṭaratyādivāsanānurāgasukumārasvasaṃvidānandacarvaṇāvyāpārarasanīyarūpo rasaḥ, sa kāvyavyāpāraikagocaro bālapriyā guṇībhāvaḥ tasyābhāvāt /
nanvanalaṅkārasvarūpatve kathamalaṅkāra dhvaniriti vyavahāra ityata ahā--pūrveti /
'nyāyena vyapadiśyata' iti sambandhaḥ /
śramaṇaḥ ārhatasamayapraviṣṭaḥ /
tadrūpatābhāvena alaṅkārarūpatvābhāvena /
mātragrahaṇeneti /
'vastumātram' iti vṛttisthamātraśabdenetyarthaḥ /
rūpāntaraṃ alaṅkārarūpatvam /

svapne 'pīti /
svapne hyaghaṭamānamapi ghaṭate /
na laukikavyavahārapatita iti /
na putrajanmādiharṣatulyarūpa iti bhāvaḥ /
śabdeti /
śabdaiḥ guṇālaṅkārasundarakāvyaśabdaiḥ /
samarpyamāṇāḥ samyaktayā rasābhivyañjanasamucitatayā arpyamāṇāḥ sahṛdayahṛdayamukurodare saṃkrāmitāḥ /
anena vibhāvādervāstavasatvamaprayojakamiti darsitam /
svaṣṭamidaṃ daśarūpakādau /
ata eva śakuntalādīnāmiva mālatyādīnāmapi vibhāvatvādikamupapannam /
na kevalaṃ kāvyaśabdasamarpamakṛtameva vibhāvatvādikaṃ, kintu sahṛdayahṛdayasaṃvādakṛtamapītyāha--hṛdayeti /
śabdasamarpyamāṇāḥ hṛdayasaṃvādasundarāśca ye vibhāvānubhāvāḥ teṣāṃ samucitāḥ prākjanmanaḥ ārabhya "na hyetaccittavṛttiśūnyaḥ prāṇī bhavatī"tyuktadiśā ātmani viśeṣato niviṣṭāḥ yāḥ ratyadīnāṃ vāsanāḥ sūkṣmarūpāḥ, tāsāmanurāgeṇa udbodhadvārakeṇa rūṣaṇena /
sukumārā rasacarvaṇayogyatāṃ gatā yā svasya carvayituḥ sahṛdayasya saṃvit samyagvettyanayeti saṃvinmanaḥ, tasyā ya ānandamayaḥ carvaṇārūpo vyāpāraḥ tena, rasanīyamāsvādanīyaṃ rūpaṃ yasya saḥ /
yathoktaṃ muninā--"āsvādayanti manase"tyādi /
yadvā--sukumāraḥ nityamanoharaḥ /
svasaṃvit svānubhavasiddhaḥ, ānandamayaśca yaḥ carvaṇāvyāpāraḥ tenetyarthaḥ /
rasadhvaniritītyanantaramucyata iti śeṣaḥ /
tathā hyādyastāvatprabhedo vācyāddūraṃ vibhedavān /
sa hi kadācidvācye vidhirūpe pratiṣedharūpaḥ /
yathā-- bhama dhammia vīsattho so suṇao ajja mārio deṇa /
golāṇaikacchakuḍaṅgavāsiṇā dariasīheṇa //
locana.m rasadhvaniriti, sa ca dhvanireveti, sa eva mukhyatayātmeti /
yadūce bhaṭṭanāyakena--'aṃśatvaṃ na rūpatā' iti, tadvastvalaṅkāradhvanyoreva yadi nāmopālambhaḥ, rasadhvanistu tenaivātmatayāṅgīkṛtaḥ, rasacarvaṇātmanastṛtīyasyāṃśasyābhidhābhāvanāṃśadvayottīrṇatvena nirṇayāt, vastvalaṅkāradhvanyo rasadhvaniparyantatvameveti vayameva vakṣyāmastatra tatretyāstāṃ tāvat /
vācyasāmarthyākṣiptamiti bhedatrayavyāpakaṃ bālapriyā vastvādidhvanito viśeṣamāha---sa ceti /
castvarthe /
dhvanireva vyaṅghya eva, na vācya ityevakārārthaḥ /
itīti hetau /
sa eva rasadhvanireva /
evakāreṇa vastvādidhvanervyavacchedaḥ /
mukhyatayā ātmeti /
vastvādidhvaneraupacārikamevātmatvaṃ, na mukhyamiti bhāvaḥ /
itītyanantaramucyata iti śeṣaḥ /
taditi /
tadvacanamityarthaḥ /
yadi nāmeti niścaye satyaniścayavacanam /
upālaṃbhaḥ pratikṣepaḥ, ātmatvaniṣedha iti yāvat /
bhavediti śeṣaḥ /
tadvacanaṃ vastvalaṅkāradhvanyorevātmatvapratiṣedharūpaṃ syānna rasadhvanerityarthaḥ /
kuta ityatrāha--raseti /
kathamidamavagatamityatrāha--rasacarvaṇetyādi nirṇayādityantam /

vastvalaṅkāradhvanyorātmatvapratiṣedho 'smadabhimata eveti tat siddhasādhanamityāha--vastviti /
rasadhvaniparyantatvameveti /
vācyayorvastvalaṅkārayoriva dhvanyamānayorapi tayoḥ vibhāvādirūpatvena kasyacidrasasya vyañjakatayā paryavasānādrasadhvaniviśrāntatvamevetyarthaḥ /
viśrāntadhāmatvakṛtaṃ hi mukhyamātmatvaṃ, tacca rasadhvanereva /
vastvalaṅkāradhvanyostu dhvanyamānatvakṛto vācyādutkarṣa ityamukhyamātmatvam /
tadapekṣayā ca 'dhvaniḥ kāvyātme'ti sāmānyenoktiriti bhāvaḥ /
'vācyasāmarthyakṣiptam' iti klībaikavacanāntatvena nirdeśādvastumātramityasyaiva viśeṣaṇamiti bhramaḥ sthādatastannivṛttaye vyācaṣṭe---vāyyasāmarthyakṣiptamiti /
bhedatrayeti /
vācyasāmarthyākṣiptamityasya liṅgavacanayorvipariṇāmemanālaṅkārā locanam sāmānyalakṣaṇam /
yadyapi hi dhvananaṃ śabdasyaiva vyāpāraḥ, tathāpyarthasāmarthyasya sahakāriṇaḥ sarvatrānapāyādvācyasāmarthyakṣiptatvam /
śabdaśaktimūlānuraṇanavyaṅgye 'pyarthasāmarthyadeva pratīyamānāvagatiḥ, śabdasaktiḥ kevalamavāntarasahakāriṇīti vakṣyāmaḥ /
dūraṃ vibhedavāniti /
vidhiniṣedhau viruddhāviti na kasyacidapi vimatiḥ /
etadarthaṃ prathamaṃ tāvevodāharati--- 'bhrama dhārmika visrabdhaḥ sa śunako 'dya māritastena /
godāvarīnadīkūlalatāgahanavāsinā dṛptasaṃhena //
bālapriy.ā rasādaya ityanayorapi yojanā kārtheti bhāvaḥ /
'vācyasāmarthyakṣipta' iti paṭhi tu artha ityasya viśeṣaṇam /
sāmānyalakṣaṇamiti /
vācyasāmarthyākṣiptatvaṃ vastudhvanyādibhedatrayānugato dharma ityarthaḥ /
nanvabhidhādivyāpāravat dhvananavyāpārasya śabdāśrayatvādvastvādidhvaneruktalakṣaṇamasambhavīti śaṅkate--yadyapīti /
samādhatte--tathāpītyādi /
nanu śabdaśaktimūle dhvanau śabdaśaktireva sahakāriṇī netaretya āha--śabdetyādi /
tarhi mā bhūcchabdaśaktirityatrāha--śabdaśaktiriti /
avāntarasahakāriṇī arthasāmarthyopakāriṇī /
vakṣyāma iti /
śabdaśaktimūlaprabhedanirūpaṇa iti śeṣaḥ /
vṛttau 'ādyaḥprabheda' iti /
vidhiniṣedhādirūpavastumātrarūpo bheda ityarthaḥ /
dūraṃ vibhedavāniti /
atyarthaṃ bhinna ityarthaḥ /
ātyantikaṃ bhedamupapādayati locane--vidhītyādi /
vidhiniṣedhau ekasyāḥ kriyāyāḥ vidhirniṣedhaśca /
viruddhāviti /
virodho nāma yugapadekatra vṛttitvābhāvo, bhinnatvaṃ vā /
itīti prakāre, ityatretyarthaḥ /
viparītā matirvimatiḥ /
etadarthe avimatyartham /
vimatyabhāvāddhetoriti yāvat /
yadvā--etadarthe ātyantikabhedapradarśanārtham /
tāveva vācyavyaṅgyabhūtau vidhiniṣedhāveva /

yathetyasya vyākhyānaṃ-udāharatīti /
anyata uddhṛtya tatpratipādakavākyāni āharati prabandhamimaṃ prāpayatītyarthaḥ /
chāyāṃ paṭhati--bhrametyādi /
vastabdhamiti ca pāṭhaḥ /
'godānadīkacchanikuñjavāsine'ti chāyā /
tatra godāpadasya godāvarīti, kacchādipadayoḥ kūlalatāgahaneti ca vivaraṇam locanam kasyāścitsaṅketasthānaṃ jīvitasarvasvāyamānaṃ dharmikasañcaraṇāntarāyadoṣāttadavalupyamānapallavakusumādivicchāyīkaraṇācca paritrātumiyamuktiḥ /
tatra svataḥsiddhamapi bhramaṇaṃśvabhayenāpoditamiti pratiprasavātmako niṣedhābhāvarūpaḥ, na tu niyogaḥ praiṣādirūpo 'tra vidhiḥ; atisargaprāptakālayorhyayaṃ loṭ /
tatra bhāvatadabhāvayorvirodhāddvayostāvanna yugapadvācyatā, bālapriyā vaktṛviśeṣānuktau vyaṅgyapratītyanudayamāśaṅkyāvatārikāmāha---kasyāścidityādi /
paritrāṇe hetuḥ--jīvitasarvasvāyamānamiti /
atipriyātvāditi bhāvaḥ /
sañcaraṇena yo 'ntarāyaḥ cauryasuratasya khalpakālavicchedarūpo vighnaḥ tadrūpo dāṣastasmāt /
doṣāntaramapyāha---tadaveti /
tena dhārmikeṇa avalupyamānamapahliyamāṇaṃ pallavakusumādi, tena yadvicchāyīkaraṇaṃ niśśebhatāpādanaṃ, tasmāt /
tatreti /
tathā satītyarthaḥ /
svata ityādi /
atra bhramamarūpe vākyārthe 'vidhirniṣedhābhāvarūpaḥ na tu praiṣādirūpo niyoga' iti sambandhaḥ /
nanu kimiti mukhya eva na syādityatrāha--pratiprasavātmaka iti /
atra hetumāha--svata ityādi /
śvabhayena kartrā /
apoditaṃ pratiṣiddham /
itīti hetau /
yathoktaṃ 'prāpte tu pratiṣedhe hi pratiprasavayogitā' iti /
niṣedhābhāvarūpo vidhirityatra hetutvena loḍarthamāha--atisargeti /
ayamarthaḥ--svatassiddhaṃ bhramaṇaṃ śvabhītirniṣedhati sma /
pratiṣiddhasya bhramaṇasya pratiṣedhakābhāvaḥ samprati kathyate /
ato 'yaṃ pratiprasavaḥ /
pratiṣedhanivartanaṃ hi saḥ /
ato bhramaṇasyedānīṃ na kaścit pratibandha iti niṣedhābhāvo 'tra vidheḥ, natu niyogaḥ /
na khalveṣā svairiṇī rājeva bhramaṇavidhiṃ karoti, śvabhayamiva bhramaṇaniṣedhaṃ vā /
kiṃ tarhi? bhramaṇapratiṣedhakābhāvaṃ kathayati /
tato bhramaṇaṃ vidhīyamānatākoṭiṃ niviśate /
tasmādayaṃ loṭ kāmacārabhyanujñārūpātisarge, prāptakālārthaścāyaṃ loḍiti /
atha bhramaṇaniṣedhasya vyaṅgyatvaṃ vyavasthāpayiṣyan vācyatvādikaṃ nirākaroti--tetretyādinā /
tatra tathāvidhavacane /
dvayoḥ bhrama, mā bhramīriti vidhiniṣedharūpayorarthayoḥ /
yugapat ekadā /
locanam na krameṇa, viramya vyāpārabhāvāt /
'viśeṣyaṃ nābhidhā gacchet' ityādinābhidhāvyāpārasya viramya vyapārāsaṃbhavābhidhānāt /
nanu tātparyaśaktiraparyavasitā vivakṣayā dṛptadhārmikatadādipadārthānanvayarūpamukhyārthabādhabalena virodhanimittayā viparītalakṣaṇayā ca vākyārthībhūtaniṣedhapratītimabhihitānvayaddaśā karotīti śabdaśaktimūla eva so 'rthaḥ /

evamanenoktamiti hi vyavahāraḥ, tanna bālapriyā na vācyatā na abhidheyatā /
atra hetuḥ--bhāveti /
ghaṭatadabhāvayoriva tayorvirodhādityarthaḥ /
viruddhayostayoryugapadbuddhipathānārohitvāditi /
yāvat /
na krameṇeti /
vācyatetyanuṣajyate /
atra hetumāha--viramya vyāpārābhāvāditi /
abhidhāyā viramya punaḥ sambhavābhāvādityarthaḥ /
ekaśśabda ekamarthamabhidhayā bodhayitvā punastayā arthāntaraṃ na bodhayati yataḥ, tasmāditi yāvat /
atra pramāṇamāha--viśeṣyamityādi /
ādipadena 'kṣīṇaśaktirviśeṣaṇa' ityasya saṃgrahaḥ /
abhidhā gavādipadābhidhā /
viśeṣaṇo gotvādāvarthe /
kṣīṇā viratā /
śaktiḥ bodhajananasāmarthyaṃ yasyāḥ sā tathā satī /
viśeṣyaṃ gavādivyaktirūpam /
na gacchet na bodhayediti tadarthaḥ /
ataśca vidhiniṣedhayoreka evābhidheya iti bhāvaḥ /
yadyevaṃ tarhi niṣedhasyaivātra bodho bhavatviti śaṅkate---nanvityādi /
yatra tātparyaṃ taddhi vākyārthaḥ /
tātparyaviṣayaścātra bhramaṇaniṣedhaḥ /
ataḥ sa eva vākyārthaḥ /
tena tasya vivakṣayā vivakṣitatvāddhetoḥ /
aparyavasitā bhramaṇavidhau paryavasānamanāpnuvatī /
tātparyaśaktiḥ padaniṣṭhā vivakṣitārthapratītijananasāmarthyarūpatātparyātmikā śaktiḥ /
vākyārthībhūtasya niṣedhasya pratītiṃ karoti /
kena vyāpāreṇetyatrāha--lakṣaṇayeti /
lakṣaṇānimittamāha--virodheti /
virodharūpasambandhanimittayetyarthaḥ /
'vācyārthasya ca vākyārthe sambandhānupapattitaḥ' ityuktaṃ mukhyārthabādhaṃ darśayati--dṛptetyādi /
bhrametyasya mukhyārthakatve dṛptatvādyabhidhānasya vaiyarthyāpattyā dṛptādipadārthaghaṭitavākyārthe bhramaṇavidhirūpamukhyārthasya yo 'nanvayaḥ anvayopapattyabhāvaḥ, tadrūpo yo mukhyārtabādhastasya balena sahakāreṇetyarthaḥ /
abhihitānvayadṛśeti /
abhihitānvayadarśanenetyarthaḥ /
abhihitānvayavādimatānurodheneti yāvatat /
phalitamāha--itītyādi /
śabdaśaktirabhidhā tanmūlaḥ /
tātparyaśaktilakṣaṇāsaktyorabhidhāśrayatvenāvasthānāditi bhāvaḥ /
vakṣyate ca 'abhidhāpucchabhūtā lakṣaṇe'ti /
so 'rtha iti /

bhramaṇaniṣedha ityarthaḥ /
atra pramāṇa locanam vācyātirikto 'nyo 'rtha iti /
naitat; trayo hyatra vyāpārāḥ saṃvedyante--padārtheṣu sāmānyātmasvabhidhāvyāpāraḥ, samayāpekṣayārthāvagamanaśaktirhyabhidhā /
samayaśca tāvatyeva, na viśeṣāṃśe, ānantyā dvyabhicārāccaikasya /
tato viśeṣarūpe vākyārthe tātparyaśaktiḥ parasparānvite, 'sāmānyānyanyathāsiddherviśeṣaṃ gamayanti hi' iti nyāyāt /
bālapriyā māha---evamityādi /
uktamiti hi vyavahāra iti /
na tu vyañjitamiti vyavahāra iti bhāvaḥ /
upasaṃharati---tanneti /
vācyātiriktaḥ abhidheyātiriktaḥ /
viparītalakṣaṇayātra niṣedhapratītirna sambhavati, tasyā anavakāsādityāśayena matametatpratyācaṣṭe--naitadityādi /
etanna etanmataṃ yuktaṃ netyārthaḥ /
kuta ityatrāha--traya ityādi /
atra lokavyavahāre /
trayo vyāpārāḥ abhidhātātparyalakṣaṇāḥ /
śabdasyeti /
śeṣaḥ /
saṃvedyantejñāyante /
ādyasya vyāpārasya viṣayamāha--padārtheṣviti /
sāmānyātmasu gotvādisāmānyarūpeṣu /
abhidāvyāpāra iti /
gavādipadānāmiti śeṣaḥ /
svarūpamāha-samayetyādi /
samayāpekṣayā saṅketagrahaṇasahakāreṇa /
'samayāpekṣe'ti ca pāṭhaḥ /
samayaṃ saṅketagrahaṇamapekṣata iti tadartaḥ /
arthāvagamanaśaktiḥ arthabodhanasāmarthyam /
tāvatyeva sāmānyātmakapadārtha eva /
evakāravyavacchedyamāha--netyādi /
viśeṣāṃśe vyaktyātmani /
kuta ityatrāha-ānantyāditi /
viśeṣāṃśānāmanantatvādityarthaḥ /
tathā ca sarvasmin viśeṣe samayaḥ kartuṃ na śakyaḥ /
anantaśca syāditi bhāvaḥ /
hetvantaramapyāha-vyabhicārāccaikasyeti /
ekaikasya viśeṣāṃśasya mitho vyabhicārāccetyarthaḥ /
gopadena yasya govyaktiviśeṣasya bodho jāyate, tasminnitaragovyaktigatasamayo nāstīti rītyā vyabhicāro bodhyaḥ /
yadvā--samayaścetyatra samayaśabdasya saṅketagraha ityarthaḥ /
sarvasmin viśeṣe saṅketagrahasya vyavahārāṅgatve doṣamāha--ānantyāditi /
viśeṣāṇāmanantatvātsarvasmin viśeṣe saṅketagraho na sambhavatītyarthaḥ /

tarhyekasminneva viśeṣe tadgraho vyavahārāṅgamastvityatrāha--vyabhicārāccaikasyeti /
agṛhītasaṅketakasyāpi gavādivyaktiviśeṣasya gavādivyaktiviśeṣasya gavādipadena bodhodayāttatra saṅketagrahasya vyabhicārāccetyarthaḥ /
atha dvitīyaṃ vyāpāraṃ saviṣayaṃ darśayati--tata ityādi /
tataḥ uktāddhetoḥ /
parasparānvite ākāṅkṣāvaśādguṇapradhānabhāvena mithassaṃbaddhe /
viśeṣarūpe sāmānyātmakatatatpadārthākṣiptattahyaktirūpaviśeṣaghaṭite /
vākyārthe viṣaye /
tātparyaśāktiḥ sa vākyārthaḥ paraḥpradhānatayā pratipādyaḥ yeṣāṃ tāni tatparāṇi teṣāṃ bhāvastātparya tadrūpā śaktiḥ, padānāmiti śeṣaḥ /
ākṣepaṃ bodhayannāha--sāmānyānītyādi /
sāmānyāni padairabhihitāḥ sāmānyarūpā arthāḥ anyathā viśeṣāṇāmanavagamane /
asiddheḥ kriyādyanvayāsiddheḥ /
viśeṣaṃ svāśrayavyaktirūpaṃ gamayanti /
svāvinābhāvādbodhayanti /
'sāmānyānanyathe'ti pāṭhe tu locanam tatra ca dvitīyakakṣyāyāṃ 'bhrame'ti vidhyatiriktaṃ na kiñcitpratīyate, anvayamātrasyaiva pratipannatvāt /
na hi 'gaṅgāyāṃ ghoṣaḥ' 'siṃho baṭuḥ' ityatra yathānvaya eva bubhūṣan pratihanyate, yogyatāvirahāt; tathā tava bhramamaniṣeddhā sa śvā siṃhena hataḥ /
tadidānīṃ bhramaṇaniṣedhakāramavaikalyādbhramaṇaṃ tavavocitamityanvayasya kācitkṣatiḥ /
ata eva mukhyārthabādhā nātra śaṅkyeti na viparītalakṣaṇāyā avasaraḥ /
bhavatu vāsau /
tathāpi dvitīyasthānasaṃkrāntā tāvadasau na bhavati /
tathā hi-mukhyārthabādhāyāṃ lakṣaṇāyāḥ praklṝptiḥ /
bādhā ca virodhapratītireva /
na cātra padārthānāṃ svātmani virodhaḥ /
parasparaṃ virodha iti cet--so 'yaṃ tarhyanvaye virodhaḥ pratyeyaḥ /
bālapriyā padānīti śeṣaḥ /
sāmānyānāṃ svābhihitasāmānyarūpāṇāmarthānāmanyathāsiddheravinābhāvādityarthaḥ /
evamupanibaddhapīṭhiko lakṣaṇāṃ nirākartumārabhate--tatra cetyādi /
tatra tātparyaśaktiviṣayabhūtāyām /
dvitīyakattyāyāṃ abhidhāvyāpāraviṣayāpekṣayā dvitīyasyāṃ kakṣyāyām /
bhrametyādivācyo bhramaṇavidhereva pratīyate, nānyanniṣedharūpaṃ kiñcidityarthaḥ /
anvayamātrasyeti /
vākyārthamātrasyetyarthaḥ /
evakāro mātraśabdārthasphuṭīkaraṇārthaḥ /
etahyavacchedyaṃ vidhyatiriktamityādi pūrvoktaṃ bodhyam /
pratipannatvāditi /
jñātatvādityarthaḥ /
uktamupapādayati---na hītyādi /
'ityanvayasya na hi kācit kṣati'riti sambandhaḥ /
gaṅgāyāmitāyadi vaidharmyeṇodāharaṇam /
anvaya iti vācyavarmiṇoranvaya ityarthaḥ /
bubhūṣanneva bhavitumārabdhavāneva /

pratihanyate vādhito bhavati /
yogyatāvirahāditi /
gaṅgādipadavācyadharmiṇaḥ srotoviśeṣādeḥ ghoṣādinā sahāghārādheyabhāvasambandhāderabhāvādityarthaḥ /
kṣatiḥ bādhā /
phalitamāha-ata evetyādi /
ata eva anvayakṣaterabhāvādeva /
atha lakṣaṇāprayojanaviṣaye dhvanivyāpāraṃ pradarśayiṣyannabhyupagamyāpi lakṣaṇāntasyāḥ pūrvapakṣyabhimatatātparyaśaktiviṣayakakṣyāniveśaṃ nirākurvannāha--bhavatu vetyādi /
asau lakṣaṇā /
dvitīyasthānasaṅkānteti /
tātparyakakṣyāniviṣṭetyarthaḥ /
tāvaditi sampratipattau, vākyālaṅkāre vā /
etadevopapādayati-tathāhītyādinā /
lakṣaṇāyāḥ praklṝptiriti /
lakṣyārthopasthitikalpanetyarthaḥ /
bādhā ceti /
bādhāpadārthaścetyarthaḥ /
'sā ce'ti kvacit pāṭhaḥ /
virodhapratītireveti /
mukyārthabādhā nāma mukhyārthasya yo virodhastatpratītirevetyarthaḥ /
ekakāreṇa nātra vivāda iti darśayati /
uktī virodhaḥ padārthānāṃ svātmanyuta parasparamiti vikalpaṃ hṛdi nidhāyādyaṃ nirācaṣṭe-na cetyādi /
castvarthaḥ /
atra lakṣaṇasthale /
'atra virodhastu padārthānāṃ svātmani na'ti sambandhaḥ /
svātmani svena saha /
dvitīyamāśaṅkate-parasparamiti /
padāryānāmityanuṣaṅgaḥ /
samādhatte-to 'yamityādi locanam na cāpratipanne 'nvaye virodhapratītiḥ, pratipattiścānvayasya nābhidhāśaktyā, tasyāḥ padārthapratipattyupakṣīṇāyā viramyāvyāpārāt iti tātparyaśaktyaivānvayapratipattiḥ /
nanvevaṃ 'aṅgulyagre karivaraśatam' kintu pramāṇāntareṇa so 'nvayaḥ pratyakṣādinā bādhitaḥ pratipanne 'pi śuktikāyāṃ rajatamiveti tadavagamakāriṇo vākyasyāprāmāṇyam /
'siṃhomāṇavakaḥ' ityatra dvitīyakakṣyāniviṣṭatātparyaśaktisamarpitānvayabādhakollāsānantaramabhidhātātparyaśaktidvayavyatirikta bālapriyā tarhi saḥ lakṣaṇamūlatvena prasiddhaḥ /
ayaṃ bhavadbhirabhyupagato virodhaḥ /
anveye padārthānāṃ parasparānvaye pratyeyaḥ jñātavyaḥ /
na cetyādi /
apratipanne ajñāte /
'virodhapratītirna ce'tyanvayaḥ /
dharmiṇyapratīte dharmarūpasya virodhasya tatra pratītyayogāditi bhāvaḥ /
tarhi pratipanne 'stvityatrāha--pratipattiścetyādi /
avyāpārāditi /
vyāpārāsbhavādityarthaḥ /
mukhyārthabādhā nāma lakṣaṇāsthale 'siho māṇavaka' ityādau siṃhādipadamukhyārthasya māṇavakapadārthena sahākāṅkṣātātparyavaśādbhāsamānastādātmyādisaṃsargarūpo yo 'nvayastasmin varuddhatvasya pratītiḥ /

viruddhatvaṃ ca tasminnanvaye siṃhādipratiyogikatvasya māṇavakādyanuyogikatvasya ca dvayorabhāvena tadrūpaṃ bādhitatvam /
ata eva vaktṛvivakṣitatvābhāvastadityapi kecit /
bhavati ca satyapi bādhaniścaye vākyajanyo bodha iti bhāvaḥ /
prasaṅgādāśaṅkate-nanvevamityādi /
evaṃ bādhitasyāpyanvayasya vākyātpratītyaṅgīkari /
iṣṭāpatyā samādhatte-kinnetyādi /
kiṃ na bhavati bhavatyeva /
vaidharmyeṇa dṛṣṭāntamāha-daśetyādi /
"daśadāḍimāni ṣaḍapūpā" ityādi mahābhāṣyodāhṛtavākyasamudāyasthala ivetyarthaḥ /
tatra bhavatikriyādhyāhāreṇa pratyekaṃ daśadāḍimānītyādi tattadvākyādanvayabodhe satyapi sarvavākyārthānāṃ mithaḥ saṃsargāvagāhyekaviśiṣṭārthabodhātmakānvayapratītirākāṅkṣādikāraṇābhāvānna bhavati, prakṛte ca tatsatvādanvayapratītirbhavatyevetyarthaḥ /
viśeṣamāha-kinviti /
'pratipanno 'pi so 'nvayaḥ śuktikāyāṃ rajatamiṃva pratyakṣādinā pramāṇāntareṇa bādhita' iti sambandhaḥ /
itīti hetau /
anvayasya bādhitatvādityarthaḥ /
tatyajñānasya /
nanu tarhi 'siṃho māṇavaka' ityāderapyaprāmāṇyaṃ syādityatrāha--siṃha ityādi /
śaktyā samarpite bodite anvaye, bādharakasya virodhasya ullāsaḥ pratītiḥ tadanantaram /
tadvādhakavidhurīti /
tadvādhakasya anvayabādhakasya vidhurīkaraṇe locanam tāvattṛtīyaiva śaktistadbādhakavidhurīkaraṇanipuṇā lakṣaṇābhidhānā samullasati /
nanvevaṃ 'siṃho vaṭuḥ' ityatrāpi kāvyarūpatā syāt; dhvananalakṣaṇasyātmano 'trāpi samanantaraṃ vakṣyamāṇatayā bhāvāt /
nanu ghaṭe 'pi jīvavyavahāraḥ syāt; ātmano vibhutvena tatrāpi bhāvāt /
śarīrasya khalu viśiṣṭādhiṣṭānayuktasya satyātmani jīvavyavahāraḥ, na yasya kasyaciditi cet-guṇālaṅkāraucityasundaraśabdārthaśarīrasya sati dhvananākhyātmani kāvyarūpatāvyavahāraḥ /
na cātmano 'sāratā kāciditi ca samānam /
na caivaṃ bhaktireva dhvaniḥ, bhaktirhi lakṣaṇāvyāpārastṛtīyakakṣyāniveśī /
caturthyā tu kakṣyāyāṃ dhvananavyāpāraḥ /
tathā hi-tritayasannidhau lakṣaṇā pravartata iti tāvadbhavanta eva vadanti /
tatra mukhyārthabādhā tāvatpratyakṣādipramāmāntaramūlā /
nimittaṃ ca yadabidhīyate sāmīpyādi tadapi pramāṇāntarāvagamyameva /
bālapriyā bādhane nipuṇā samarthā /
samullasati pravartate /
tathā ca tatra lakṣyārthasya na bādhitatvamiti bhāvaḥ /
lakṣaṇāṅgīkāre 'tiprasaṅgamāśaṅkate--nanvevamiti /
'ātmanaḥ atrāpi bhāvāt' satvāditi sambandhaḥ /
pratibandyā uttarayati---nanu ghaṭe 'pīti /
tatparihāramāha--śarīrasyeti /
viśiṣṭeti /
karacaraṇādyavayavairviśiṣṭaṃ yadadhiṣṭānaṃ saṃsthānaṃ tena yuktasya /
tulyamuttaramasmākamityāha---guṇeti /
guṇālaṅkārāṇāmaucityena rasaviṣayakeṇa sundarau śabdārthāveva śarīlaṃ tasya /
na cetyādi /

iti ca samānamiti /
yathā'tmano nissāraghaṭādisambandhitve 'pi nāsāratā kācit, tatā dhvananākhyātmano laukikavākye sattve 'pi nāsāratā kāpītyartha /
nanvevaṃ bhaktireva dhvaniḥsyādityāśaṅkya pariharati--na cevamityādi /
evaṃ lakṣaṇāsthale dhvananasadbhāve sati /
'dhvanirna ce'tyānvayaḥ /
atra hetumāha-bhaktirhiti /
bhinnakakṣyāniviṣṭatvādubhayorviṣayabhedo yataḥ, tasmādityarthaḥ /
tritayasannidhāviti /
mukhyārthabādhāditraye satītyarthaḥ /
bhavanta eva vadantīti /
lakṣaṇādhvananayorabhedaṃ vadanto bhavanta evāhurityārthaḥ /
'bhavatāṃ matam' iti ca pāṭhaḥ /
mukhyārthabādhādiṣu triṣvantyasya dhvanivyāpāramātragamyatvaṃ sādhayiṣyannādāvādyayoranyasiddhatvamāha--tatretyādinā /
abhidhīyata iti /
"abhidheyena sāmīpyādi" tyādivacanenocyata ityarthaḥ /
evaṃ bādhānimittayoranyaviṣayatvamuktvā prayojanasyānanyaviṣayatvaṃ svarūpakathanenāha--yattvityādi /
locanam yattvidaṃ ghoṣasyātipavitratvaśītalatvasevyatvādikaṃ prayojanamaśabdāntaravācyaṃ pramāṇāntarāpratipannam, vaṭorvā parākramātiśayaśālitvaṃ, tatra śabdasya na tāvanna vyāpāraḥ /
tathāhi--tatsāmīpyattaddharmatvānumānamanaikāntikam, siṃhaśabdavācyatvaṃ ca vaṭorasiddham /
atha yatra yatraivaṃśabdaprayogastatra tatra taddharmayoga ityanumānam, tasyāpi vyāptigrahaṇakāle maulikaṃ pramāmāntaraṃ vācyam, na cāsti /
na ca smṛtiriyam, ananubhūte tadayogāt, bālapriyā 'yattu atipavitratvādikaṃ parākramātiśayaśālitvaṃ vā tatre'ti sambandhaḥ /
ghoṣasyeti /
idaṃ cātipavitratvādeḥ tīre pratyāyānadvārā ghoṣa'pi tatpratyāyanamasti tasyaiva paramatātparyaviṣayatvādityāśayenoktam /
yadvā--ghoṣādhikaramasyeti tadarthaḥ /
aśabdāntaravācyaṃ lākṣaṇikaśabdātiriktaśacabdābodhyam /
pramāṇāntareti /
śabtātiriktapramāṇetyarthaḥ /
vaṭorveti /
prayojanamityāditrayamanuṣajyate /
nanu tarhi śabdenāpi na tatpratītirityalaṃ tahyāpārāntaragaveṣaṇayetyata āha--tatretyādi /
tatra pūrvokte prayojane /
śabdasya na tāvanna vyāpāra ityuktaṃ draḍhayati--tathāṃ hītyādinā /
tatsāmīpyāditi /
tīraṃ gaṅgatātipavitratvādidharmavat, gaṅgāsāmīpyāt /
munijanādivadityanumānaṃmityarthaḥ /
anaikāntikaṃ gaṅgātaṭādigataśiraḥ--kapālādau vyabhicāri /
siṃheti /
vaṭuḥ siṃhadharmavān siṃhaśabdavācyatvāt, sampratipannasiṃhavadityatra siṃhaśabdavācyatvarūpo hetuḥ svarūpāsiddha ityarathaḥ /
anumānāntaramāśaṅkya nirācaṣṭe-athetyādi /
evamiti /
lakṣaṇayetyarthaḥ /

ityanumānamiti /
taṭaḥ gaṅgaśabdavācyavṛttidharmavān lakṣaṇayā gaṅgaśabdaprayogaviṣayatvāt; vaṭuḥ siṃhaśabdavācyavṛttidharmavāna, lakṣaṇayā siṃhaśabdaprayogaviṣayatvāt; yo lakṣaṇayā yatpadaprayogaviṣayaḥ, sa tatpadavācyavṛttidharmavān ityādiratra prayogo bodhyaḥ /
yadvā-ityanumānamiti /
evaṃ vyāptiviśiṣṭo heturityarthaḥ /
tasyāpītyādi /
tasmin yadvyāptigrahaṇaṃ tatkāle /
maulikamiti /
mūle anumānāṅgavyāptigrahaṇarūpe sādhanatayā bhavamityarthaḥ /
prāmāmāntaraṃ pratyakṣādi /
na cāstīti /
pramāṇāntaramityanuṣajyate /
sāmānyamukhavyāptyadhīnānamitisthale prakṛtasādhyahetvoḥ tatsajātīyayorvā pratyakṣādinā vyāptigrahaṇaṃ vācyam /
tacca lakṣaṇāsthale vyabhicāraśaṅkyā utpattunnārhatītyarthaḥ /
na ceti /
iyaṃ pāvanatvādiprayojanajñānaṃ locanam niyamāpratipattervakturetadvivakṣitamityadhyavasāyābhāvaprasaṅgāccatyasti tāvadatra śabdasyaiva vyāpāraḥ /
vyāpāraśca nābhidhātmā, samayābhāvāt /
na tātparyātmā, tasyānvayapratītāveva parakṣayāt /
na lakṣaṇātmā, uktādeva hetoḥ skhaladgatitvābhāvāt /
tatrāpi hi skhaladgatitve punarmukyārthabādā nimittaṃ prayojanamityanavasthā syāt /
ata eva yatkenacillakṣitalakṣaṇeti nāma kṛtaṃ tahyasanamātram /
tasmādabhighātātparyalakṣaṇāvyatiriktaścaturtho 'sau bālapriyā 'smṛtirna ce'tyanvayaḥ /
na ca smṛtipratipannametadityarthaḥ /
atra hetumāha--ananubhūte tadayogāditi /
nanu tatsmṛtiḥ kathañcitsampādyetyato hetvantaramāha---niyametyādi /
niyāmakasya kasyacidanupalaṃbhādetadeva prayojanamatra vivakṣitamityaniścayaprasaṃgāccetyarthaḥ /
vyañjanavyāpāropagame tu sahakāriviśeṣānniyamaḥ setsyatīti bhāvaḥ /
nigamayati--itītyādi /
itīti hetau /
yata evaṃ nānyagamyaṃ prayojanaṃ tata ityarthaḥ /
atreti /
pāvanatvādau prayojana ityarthaḥ /
atha vyañjanavyāpārasya pāriśeṣyātsiddhiṃ darśayitumāha-vyāpāraścetyādi /
atretyasyānuṣaṅgaḥ /
samayābhāvāt gaṅgādiśabdasya pāvanatvādau saṅketābhāvāt /
anvayapratītāviti /
prāthamikavācyārthānvayabodha ityarthaḥ /
uktādevetyādi /
pūrvokto heturmukhyārthabādhādiḥ, tasmādyat skhaladgatitvaṃ skalantī pratihanyamānā gatiravabodhanavyāpāro yasya śabdasya tasya bhāvastattvam /
svārthādbhraṃśa iti yāvat /
tasyābhāvādityarthaḥ /

gaṅgādiśabdānāṃ hi mukhyārthabādhādivasāttīrādavavagamayitavye svārthātsrotoviśeṣāderyathā bhraṃśaḥ, tathā prayojane pāvanatvādāvavagamayitavye svārthāttīrāderbhraṃśo nāsti, yatastasmādityarthaḥ /
yadvā--uktādeva hetoriti /
nyimāpratipatterityādipūrvoktāddhetorityarthaḥ /
hetvantaraṃ cāha-skhaladgatitvābhāvāditi /
asyārthaḥ pūrvavadbodhyaḥ /
abhyupagamyāpi doṣamāha--tatrāpītyādi /
prayojanaṃ nimittīkṛtyāpi lakṣyārthāt skhaladgatitve 'ṅgīkriyamāṇe punaḥ punarapi lakṣaṇāmūlaparikalpanayālakṣaṇānavasthā syādityarthaḥ /
vyāpāraśca nābhidhātmetyādyetadantagranthasya vivaraṇarūpaḥ-"nābhidhā, samayābhāvādi"tyādikāvyaprakāśagrantha iti draṣṭavyam /
gaṅgādiśabdena tīrādau lakṣite punaḥ pāvanatvādiprayojanamapi lakṣyeta /
ata eva tallakṣaṇāyāḥ lakṣitalakṣaṇeti nāmeti kecit /
tanmataṃ nirākaroti-ata evetyādi /
ata eva anavasthādidoṣādeva /
nāma kṛtamiti /
prayojanaviṣayavalyāpārasyeti śeṣaḥ /
vyasanamātraṃ dhvaninirākaraṇanirbandhamātraṃ taddhetukamiti yāvat /
vakṣyate ca "tenāyaṃ lakṣatalakṣaṇāyā na viṣayaḥ" iti /
tasmādityādi /
dhvananeti /
dhvananādirūpāḥ locanam vyāpāro dhvananadyotanavyañjanapratyāyanāvagamanādisodaravyapadesanirūpito 'bhyupagantavyaḥ /
yadvakṣyati-- 'mukhyāṃ vṛttiṃ parityajya guṇavṛttyārthadarśanam /
yaduddisya phalaṃ tatra śabdo naiva skhaladgatiḥ //
it.i //
tena samayāpekṣā vācyāvagamanaśaktiribhidhāśaktiḥ /
tadanyathānupapattisahāyārthāvabodhanaśaktistātparyaśaktiḥ /
mukhyārthabādhādisahakāryapekṣārthapratibhāsanaśaktirlakṣaṇāśaktiḥ /
tacchaktitrayopajanitārthāvagamamūlajātatatpratibhāsapavitritapratipattṛpratibhāsahāyārthadyotanaśaktirdhvananavyāpāraḥ; bālapriyā sodarāḥ paryāyāśca ye vyapadeśāḥ śabdāḥ taiḥ nirūpito niścita ityarthaḥ /
dhvananādivyapadeśaḥ prasiddhaḥ /
vyapadeśaśca vyapadeśyaṃ vinā na tiṣṭatīti tacchravaṇānyathānupapattinirūpaṇīyo 'yamiti yāvat /
abhyupagantavyaḥ anicchadbharapīti śeṣaḥ /
prayojanāṃśe na lakṣaṇetyatra mūlasammatimāha---yadvattyatīti /
evaṃ prayojanaviṣayakaṃ dhvananavyāpāraṃ prasādhya tamevetaravyāpāratrayādbhedena spaṣṭayituṃ vyāpārāṇāṃ svarūpaṃ darśayati--tenetyādi /
samayāpekṣeti /
tadarthasaṅketagrahaṇasahakāreṇa tadarthabodhanasāmarthya padaniṣṭamabhidhā nāma śaktirityarthaḥ /
sāmarthyaṃ nāma śaktyaparaparyāyaṃ padārthāntaramiti bodhyam /
tadanyatheti /
tasyā abhidhāyāḥ, anyathā ātmānaṃ vinā anupapattirasambhavaḥ prayojanābhāvādinā sahāyo yasyāḥ sā /
kecittu tasya viśeṣarūpasyānvitārthasya anyathā tātparyābhāve yā anupapattiḥ, tatsahāyeti vyācakṣate /
artheti /
saṃsṛṣṭārthetyarthaḥ /
mukhyeti /

mukhyārthabādhāditrayaṃ yatsahakāri tadapekṣata iti tathā /
tacchaktīti /
tat pūrvoktaṃ yat śaktitrayamabhidhādikaṃ tena, upajanitaḥ yadarthānāṃ padārthavākyārthalakṣyārthānāmavagamaḥ bodhaḥ, tasmādeva mūlājjātā, tatpratibhāsena abhidheyādyarthānāṃ nirantarapratītyā pavitritasya saṃskāralakṣaṇātiśayavattayā locanam sa ca prāgvṛttaṃ vyāpāratrayaṃ nyakkurvanpradhānabhūtaḥ kāvyātmetyāśayena niṣedhapramukhatayā ca prayojanaviṣayo 'pi niṣedhaviṣaya ityuktam /
abhyupagamamātreṇa caitaduktam; na tvatra lakṣaṇā, atyantatiraskārānyasaṃkramaṇayorabhāvāt /
na hyarthaśaktamūle 'syā vyāpāraḥ /
sahakāribhedācca śaktibhedaḥ spaṣṭa eva, yathā tasyaiva śabdasya vyāptismṛtyādisahakṛtasya vivakṣāvagatāvanumāpakatvavyāpāraḥ /
akṣādisahakṛtasya vā viklpakatvavyāpāraḥ /
bālapriyā sampāditasya pratipatturyā pratibhā tatsahāyā /
arthadyotanaśaktiḥ prayojanādilakṣaṇasyārthasya vyañjane sāmarthyam /
ityuktaṃ bhavatīti śeṣaḥ /
astvevaṃbhūto 'sau; kathamasyaiva kāvyātmatvamityata āha--sa ceti /
cakāro 'vadhāraṇe /
'sa ca kāvyātme'ti sambandhaḥ /
atra hetuḥ--pradhānabhūta iti /
tatra hetuḥ--prāgvṛttamityādi /
abhidhāditrayamapekṣya svayaṃ pravṛtto 'pi tadupasarjanīkurvannityarthaḥ /
vyaṅgyasya kāvyātmatvādvyañjanasyāpi tattvaṃ bodhyam /
nanvetāvatā 'bhrama dhārmike'tyādau bhramaṇaniṣedho lakṣaṇāviṣayaḥ, tadanyaprayojanaviṣayakaśca vyañjanāvyāpāra ityāyātam /
tathāca kathaṃ vṛttikṛtā 'pratiṣedharūpa' iti vadatā vyañjanāvyāpārasya niṣedhaviṣayakatvamuktamityata āha-ityāśayenetyādi /
ityāśayena uktabhiprāyeṇa 'prayojanaviṣayo 'pi saḥ niṣedhapramukhatayā niṣedhaviṣaya ityuktam' iti sambandhaḥ /
prayojanaṃ viṣayo yasya saḥ /
prayojanaṃ cātra svairiṇyāḥ saṅketasthānaparitrāṇasvacchandaviharaṇādikam /
niṣedhapramukhatayā niṣedhapratītidvārakatvena /
ityuktamiti /
kadācidāvācye vidhirūpe pratiṣedharūpa ityanena pradarsitamityarthaḥ /
bhramaṇaniṣedho 'tra lakṣya eva /
prayojanasyoktasya niṣedhapratītipūrvakapratītiviṣayatvānniṣedharūpatayā uktirityarthaḥ /
vastuto 'tra lakṣaṇā na pravartata iti vṛttigranthānuguṇyenāha--abhyupagametyādi /
abhyupagamamātreṇa prauḍhivādamātreṇa /
idaṃ viparītalakṣaṇayā /
niṣedhabodhanam /
atra lakṣaṇāyā apravṛttau hetumāha--atyanteti /
yatra vācyasyātyantatiraskāro 'nyasaṅkramaṇaṃ vā tatra hi lakṣaṇā /
na cātra bhramaṇavidhirūpasya vācyasyobhayaṃ tasmādityarthaḥ /
nanvatrārthaśaktimūlo dhvanirevāstu; tatrāpi kiṃ na lakṣaṇetyata āha--na hīti /
arthaśaktimūla iti /
hetugarbham /
dhvanāviti śeṣaḥ /
asyā vyāpāraḥ lakṣaṇāyāḥ pravṛttiḥ /
kiñcārthaśaktimūladhvananavyāpārasya vaktṛboddhavyavaiśiṣṭyādikaṃ sahakāri, lakṣaṇāyāstu mukhyārthabādhādikamato 'pyanayorbheda ityaha-sahakārīti /

uktamarthaṃ dṛṣṭāntena viśadayati-yathetyādi /
tasyaiva arthabodhanāya prayuktasyaiva /
śabdasya gāmānayetyādiśabdasya /
smṛtyādītyādipadena pakṣadharmatājñānaparigrahaḥ /
anumāpakatvavyāpāraḥ anumāpakatvaśaktiḥ /
ayaṃ vaktā edvibakṣuḥ etacchabdaprayogāt ityādiḥ prayogo 'tra bodhyaḥ /
uktaṃ caitattṛtīyodyote akṣādīti /
akṣaṃ cakṣurādīndriyam /
ādipadena tatsannikarṣādiparigrahaḥ /
locanam evamabhihitānvayavādināmiyadanapahnavanīyam /
yopyanvitābhidhānavādī 'yatparaḥ śabdaḥ sa śabdārthaḥ' iti hṛdaye grahūtvā śaravadabhidhāvyāpārameva dīrghadīrghamicchati, tasya yadi dīrgho vyāpārastadeko 'sāviti kutaḥ? bhinnaviṣayatvāt /
athāneko 'sau? tadviṣayasahakāribhedādasajātīya eva yuktaḥ /
sajātīye ca kārye viramyavyāpāraḥ śabdakarmabuddhyādīnāṃ padārthavidbhirniṣiddhaḥ /
asajātīye cāsmannaya eva /
bālapriyā vikalpakatvavyāpāraḥ savikalpakajñānajanakatvaśaktiḥ /
śabdo hi śrotrādisahakāreṇa svapratyakṣaṃ janayati /
atha ca jñāyamānaḥ saṃjñāśabdaḥ saṃjñini cakṣussannikarṣādikāle svaviśeṣaṇakaṃ saṃjñipratyakṣaṃ janayati iti mataviśeṣaḥ /
iyaditi /
abhidhāditrayotīrṇadhvanivyāpāro 'stītyetāvadityarthaḥ /
anapahnavanīyamanirākaraṇīyaṃ, pratyutābhyupagantavyamiti bhāvaḥ /
yo 'pītyādi /
apiśabdastuśabdārthe /
'ya icchati tasye'ti sambandhaḥ /
gāmānayetyādikasya tattadvākyasya tattadvākyārthe prathamaṃ saṅgatigrahaḥ, paścādāvāpodvāpābhyāmanvitasvārthe gavādipadānāṃ saṅgatigraha ityādiranvitābidhānavādimataprakriyānyato 'vadheyā /
yatpara iti /
yo 'rthaḥ paraḥ pradhānapratipādyaḥ tātparyaviṣayo yasya saḥ śabdārthaḥ śabdābhidheyaḥ /
śaravt śaravyāpāratulyam /
icchatīti /
yathoktam-"so 'yamiṣorivadīrghadīrdho vyāpāra" iti /
yathā dhanurdhareṇa preritaśśaro vegākhyenaikeneva vyāpārema parasya varmacchedanagātrabhedanādikā anekakriyāḥ karoti, tathā sukavinā prayuktaḥ śabdo 'bhidhākhyenaikenaiva vyāpāreṇa padārthavākyārthayolaṅkṣyatvena vyaṅgyatvenābhimatayośca pratītīrjanayatītyarthaḥ /
itthaṃ tanmatamupanyasya tenāpi dhvananamaṅgīkārayituṃ sa dīrgho 'bhidhāvyāpāraḥ kimekaḥ prativiṣayamaneko veti vikalpyādyaṃ pratyācaṣṭe-tasyetyādi /
abhimata iti śeṣaḥ /
'vyāpāro dīrghastasyābhimato yadī'ti sambandhaḥ /
tat tarhi /
asau eka iti kutaḥ? eko bhavituṃ nārhatītyarthaḥ /
atra hetuḥ--bhinneti /
bhinnāḥ viṣayāḥ vācyādyarthāḥ yasya tattvāt /
viṣayabede sati tatsambandhivyāpārabhedo 'pyāvaśyaka iti bhāvaḥ /
divitīyamanūdyāvadyati-athetyādi /
atheti yadītyarthe /

tat tarhi /
viṣayeti /
viṣayāḥ vācyalakṣyavyaṅgyatvenābhimatā arthāḥ /
locanam atha yo 'sau caturthakakṣāniviṣṭo 'rthaḥ, sa eva jhaṭiti vākyenābhidhīyata ityevaṃvidhaṃ dīrghadīrghatvaṃ vivakṣitam, tarhi tatra saṅketākaraṇātkathaṃ sākṣātpratipattiḥ /
nimitteṣu saṅketaḥ, naimittikastvasāvarthassaṃketānapekṣa eveti cet-paśyata śrotriyasyoktikauśalam /
yo hyasau paryantakakṣābhāgyarthaḥ prathamaṃ pratītipathamavatīrṇaḥ, tasya paścāttanāḥ padārthāvagamāḥ bālapriyā sahakāriṇaḥ samayamukyārthabādhādivaktṛvaiśiṣṭyādayaḥ /
teṣāṃ bhedāt /
asajātīyaḥ bhinnajātīyaḥ /
sajātīyatvedoṣapradarsanenoktameva sādhayati-sajātīya ityādi /
aneko 'sāvityasya viparimāmenānuṣaṅgaḥ /
aneke 'smin vyāpāre sajātīye aṅgīkriyamāṇe satītyarthaḥ /
sa punarna pravartata iti śeṣaḥ /
atra hetumāha--kārya ityāda /
kārye kāryaṃ prati /
padārthavidbhiḥ naiyāyikādibhiḥ /
nanvasajātīyo 'stvityatrāha--asajātīya ityādi /
aneke 'sminnasajātīye aṅgīkriyamāṇe ca satītyarthaḥ /
asmannaya eveti /
vyāpārabhedasiddhyā dhvananavyāpārasiddheriti bhāvaḥ /
yadvāsajātīya ityāderayamarthaḥ--kiñca vyāpārasya yatkāryamanekārthajñānaṃ tatatatsajātīyamanyadveti vikalpaṃ manasi nidhāyāha--sajātīya ityādi /
sajātīye kārye tatprati /
vyāpāraḥ abhidhādiḥ /
niṣiddha iti /
ato vyāpārāntarasvīkāre cāsmannaya eveti bhāvaḥ /
asajātīya iti /
kārye ityanuṣajyate /
asmannaya eveti /
kāryasya vijātīyatve tatkāraṇabhūtavyāpāravaijātyasyāvaśyakatvāt dhvananavyāpārasiddhiriti bhāvaḥ /
atha vyāpārasya dīrghatvaṃ nāma naikatvamekajātīyatvaṃ vā; kintu pratipipādayiṣitārthapratipādanajhāṭityaviśeṣa eva /
ato vyaṅghyasyābhidhāviṣayatvamastyevetyāśaṅkate--athetyādi /
atha yadi /
'vivakṣitamathe'ti sambandhaḥ /
caturtheti /
antyetyarthaḥ /
sa eva so 'pi /
samādhatte--tarhityādi /
tatra antyakakṣyāniviṣṭārthe /
sākṣāditi /
abhidhayetyarthaḥ /
kathamiti /

bhavatīti śeṣaḥ /
na bhavatītyarthaḥ /
atha padārthavākyārthayornimittanaimittikabhāvābhyupagamānnimittabhūteṣu padārtheṣu saṅketagrahaṇāttanmātreṇaiva pṛthagantyavākyārthaviṣayakasaṅketānapekṣayā tadvākyārthapratītirabhidhāvyāpāreṇa bhavatītyāśaṅkāmudbhāvya vyudasyati--nimitteṣvityādi /
nimitteṣu padārtheṣu /
asāvarthaḥ antyavākyārthaḥ /
paśyatetyādi parihāsavacanam /
'ityuktikauśalam' iti sambandhaḥ /
paryantakakṣyāyāḥ bhāgī bhajanaśīlaḥ /
paścāttanāḥ vākyārthapratītyuttarakālabhāvinaḥ /
locanam nimittabhāvaṃ gacchantīti nūnaṃ mīmāṃsakasya prapautraṃ prati naimittikatvamabhimatam /
athocyate--pūrvaṃ tatra saṅketagrahaṇasaṃskṛtasya tathā pratipattirbhavatītyamuyā vastusthitayā nimittatvaṃ padārtānām, tarhi tadanusaraṇopayogi na kiñcidapyuktaṃ syāt /
na cāpi prakpadārtheṣu saṅketagrahaṇaṃ vṛttam, anvitānāmeva sarvadā prayogāt /
āvāpodvāpābhyaṃ tathābhāva iti cet-saṅketaḥ padārthamātra evetyabhyupagame pāscātyaiva viśeṣapratītiḥ /
athocyate--ddaṣṭeva jhaṭiti tātparyapratipattiḥ kimatra kurma iti /
tadidaṃ vayamapi na nāṅgīkurmaḥ /
yadvakṣyāmaḥ-- tadvatsacetasāṃ so 'rtho vākyārthavimukhātmanām /
buddhau tattvāvabhāsinyāṃ jhaṭityevāvabhāsate //
it.i //
kiṃ tu sātisayānuśīlanābhyāsāttatra sambhāvyamānī'pi kramaḥ sajātīyatadvikalpaparamparānudayādabhyastaviṣayavyāptisamayasmṛtikramavanna saṃvedyata iti /
bālapriyā padārthāvagamāḥ padārthapratītayaḥ /
prapautraṃ pratītyādi /
prapautraṃ nimittamapekṣayātmano naimittikatvamabhimataṃ syādityarthaḥ /
atha padārtapratīteḥ paścāttanatve 'pi tadviṣayakasaṅketagrahaṇasya pūrvaṃ jātatvāttaddvārakaḥ padārthānāṃ nimittatvavyapadeso na virudhyate /
upalabhyate hi gṛhūtasaṅketasya pratipattur'gaṅgāyāṃ dhoṣa' ityādiyākyaścavaṇānantarameva jhaṭiti śaityapāvanatvādirūpapāryantikārthapratītirityāśaṅkāmudbhāvya pariharati--athocyata ityādinā /
tadanusaraṇeti /
tasyāḥ pāryantikārthapratīteḥ anusaraṇe svamatena nirvahaṇe yadupayogi /
yadvā-tadanusaraṇe padārtānāṃ pāryantikārthasyāsaṅketitasya kathamavagamo bhavediti bhāvaḥ /
kiñca pūrvaṃ padārtheṣu saṅketagrahamapi na ghaṭata ityāha--na cāpīti /
anvitānāmeva anvitārthabodhakānāmeva /
vākyatvamāpannānāmeveti /
yāvat /
śaṅte-āvāpetyādi /
tathābhāvaḥ pṛthak pṛthak padārtheṣu saṅketagrahaṇasya bhavanam /
pariharati---saṅketa ityādi /
viśeṣapratītiḥ pāścātyaiveti /
vākyārthapratītiḥ paścāttanyeva bhavati, na pūrvakālabhavetyarthaḥ /
tathā ca bhavatsiddhānto virudhyeteti bhāvaḥ /
athetyādi /
tātparyapratipattiḥ pāryantikārthapratītiḥ /
kimatra kurma iti /

padārtheṣu saṅketagrahaṇasya nimittatā bhavatu mā veti bhāvaḥ /
yadyevaṃ tarhi siddhaṃ naḥ samīhitamityāha--tadityādi /
viśeṣamāha-kintvityādi /
tatreti /
pāryantikārtharūpavyaṅgyārthatapratītāvityarthaḥ /
sambhāvyamāno 'pi pramāṇena jñāyamāno 'pi /
kramaḥ padārthapratīteḥ paurvāparyam /
'saṃvedyata' iti sambandhaḥ /
atra hetumāha-sajātīyetyādi /
sajātīyāḥ vākyārthapratītyaṅgatvena sajātīyāḥ ye tadvikalpāḥ padārthaviṣayakapratyayāḥ /
teṣāṃ locanam nimittanaimittikabhāvaścāvaśyaśrayaṇīyaḥ, anyathā gauṇalākṣaṇikayormukhyādbhedaḥ 'śrutiliṅgādipramāṇaṣaṭkasya pāradaurbalyam' ityādiprakriyāvighātaḥ, nimittatāvaicitryeṇaivāsyāḥ samarthitatvāt /
nimittatāvaicitrye cābhyupagate kimaparamasmāsvasūyayā /
ye 'pyavibhaktaṃsphoṭaṃ vākyaṃ tadarthaṃ cāhuḥ, tairapyavidyāpadapatitaiḥ sarveyamanusaraṇīyā prakriyā /
taduttīrṇatve tu sarvaṃ parameśvarādvayaṃ brahyotyasmacchāstrakāreṇa na na viditaṃ tatvālokagranthaṃ viracayatetyāstām /
bālapriyā paramparāyā anudayādanullekhādityarthaḥ /
kramo hi hetuhetumadbhāvenāvasthitayordharmaḥ, tasya jñāne tayorjñānamapekṣitamiti bhāvaḥ /
anudaye hetumāha-sātiśayeti /
sātiśayaṃ yadanuśīlanaṃ paryālocanaṃ tasyābhyāsāt paunaḥpunyādityarthaḥ /
kramasya sattve 'pyapratipattau dṛṣṭāntamāha-abhyasteti /
abhyastaḥ bhūyo bhūyaḥ paryālocito viṣayo yayoste /
yadvā-abhyaste viṣaye dhūmādihetau gavādyarthe ca yo vyāptisamayayoḥ vahnyādisādhyavyāptigavādipadasaṅketayoḥ smṛtī, tayoranumitiśābdabodhayoryaḥ kramastadvadityarthaḥ /
itītyādi /
itīti hetau /
ato hetorityarthaḥ /
kramasya nimittanaimittikabhāvopajīvyatvattasya ca sādhitatvāditi yāvat /
nimittanemittikabhāvāśrayaṇasyāvaśyakatvaṃ vipakṣe bādhakamukhenāha--anyathetyādi /
'anyathā ityādi prakriyāvighāta' iti sambandhaḥ /
gauṇeti /
gauṇalākṣaṇikārthapratītau hi mukhyārthabādhānimittaṃ, tataśca mukhyārthe maulikaṃ nimittamityāpatati /
tadantareṇa bādhāyā mukhyāmukhyaniyamasya cāsiddherityarthaḥ /
laukikīṃ prakriyāmuktvā vaidikīmāha-śrutītyādi /
śrutyādipadārthāstadudāharaṇāni cāpodevīyādau kāvyapradīpādau ca grante prapañcitāni /
nimittanemittikabhāvānāśrayaṇekathamuktaprakriyāvighāta ityata āha--nimittateti /
nimittatāyāḥ vecitryaṇa bedena /
asyāḥ prakriyāyāḥ /
samarthitatvāditi /
etannimittatāvaicitryañca abhidhāyā dīrghadīrghatvāṅgīkāre nopapadya iti bhāvaḥ /
nanu tarhi nimittanaimittikabhāvo 'stu vicitro, yenāyaṃ prakriyāvighāto na syādityatrāha--nimittateti /
nimittatāvaicitryāṅgīkāre vyāpārabhedasyāpyaṅgīkartavyatayā kimasmaduktāvamarṣa ityarthaḥ /
ye 'pīti /