ધ્વન્યાલોક (ટીકા સહિત) · ભાગ 6180

સ્ફોટવાદિનો વૈયાકરણાદય ઇત્યર્તઃ ।
સ અવિદ્યેતિ ।
અવિદ્યાપદં વ્યવહારમાર્ગઃ ।
અસ્મચ્છાસ્ત્રકારેણ આનન્દવર્ધનાચાર્યેણ ।
ન ન વિદિતં વિદિતમેવ ।
અત્ર હેતુઃ--તત્તવાલોગ્રન્થં વિરચયતેતિ ।
લોચનમ્ યત્તુ ભટ્ટનાયકેનોક્તમ્--ઇહ દૃપ્તસિંહાદિપદપ્રયોગે ચ ધાર્મિકપદપ્રયોગે ચ ભયાનકરસાવેશકૃતૈવ નિષેદાવગતિઃ તદીયભીરુવીરત્વપ્રકૃતિનિયમાવગમમન્તરેણૈકાન્તતો નિષેધાવગત્યભાવાદિતિ તન્ન કેવલાર્થસામર્થ્યનિષેધાવગતેર્નિમિત્તમિતિ ।
તત્રોચ્યતેકેનોક્તમેતત્ ઽવક્તૃપ્રતિપત્તૃવિશેષાવગમવિરહેણ શબ્દગતધ્વનનવ્યાપારવિરહેણ ચ નિષેધાવગતિઃઽ ઇતિ ।
પ્રતિપત્તૃપિરતિભાસહકારિત્વં હ્યસ્માભિર્દ્યેતનસ્ય પ્રાણત્વેનોક્તમ્ ।
ભયાનકરસાવેશશ્ચ ન નિવાર્યતે, તસ્ય ભયમાત્રોત્પત્ત્યભ્યુપગમાત્ ।
પ્રતિપત્તુશ્ચ રસાવેશો રસાભિવ્યકત્યૈવ ।
રસશ્ચ વ્યઙ્ગ્ય એવ, તસ્ય ચ શબ્દવાચ્યત્વં તેનાપિ નોપગતમિતિ બાલપ્રિયા યત્વિત્યાદિ ।
ઉક્તિપ્રકારમાહ--ઇહેત્યાદિ ।
ઇહ ઽભ્રમેઽત્યાદૌ ।
ભયાનકરસાવેશકૃતૈવ નિષેધાવગતિરિતિ સમ્બન્ધઃ ।
કુત ઇત્યત આહ--દૃપ્તેત્યાદિ ।
નિમિત્તરૂપાર્થે સપ્તમ્યૌ ।
શ્વમારણનિમિત્તભ્રમણવિધિસિદ્ધં ધાર્મિકભીરુત્વં વિના નિષેધાર્થો ન સિધ્યતીતિ ધાર્મિકેત્યાદ્યુક્તમ્ ।
તાવન્માત્રેણાપિ ગૃહભ્રમણવિધિરેવાનુગૃહીતો ભવતિ, ન પ્રકૃતનિષેધ ઇત્યતો દૃપ્તસિંહાદીતિચ ।
એવકારો ભયાનકરસાવેશસ્ય નિષેધાવગતિજનને પ્રાધાન્યં દર્સયતિ ।
ધ્વનનવ્યાપારેણૈવાસ્તુ નિષેધાવગતિઃ, કિમિત્યેવં કલ્પ્યત ઇત્યત્રાહ--તદીયેત્યદિ ।
તદીયયોઃ ધાર્મિકસિંહસમ્બન્ધિનોઃ ।
ભીરુત્વવીરત્વરૂપયોઃ પ્રકૃત્યોઃ સ્વભાવયોઃ નિયમસ્યાવિનાભાવસ્યાવગમં જ્ઞાનમ્ ।
અન્તરેણ વિના ।
એકાન્તતઃ કારણાન્તરેમ તન્નિયમાત્ ।
ધ્વનનવ્યાપારમાત્રેણેતિ યાવત્ ।
ય નિષેધેતિ ।
ભ્રમણનિષેધેત્યર્થઃ ।
ફલિતમાહ--ઇતીત્યાદિ ।
ઇતિ તદિતિ ।
ઇત્યુક્તાદ્ધેતોરિત્યર્થઃ ।
અર્થસામર્થ્યસ્યાપિ સહકારિતયા હેતુત્વલાનપાયં કેવલપદેન દર્શયતિ ।
ઽઇતિ યત્તુ ઉક્તમ્ઽ ઇતિ સમ્બન્ધઃ ।
ઽતન્ન કેવલેઽત્યાદિકં શ્રુત્વા તદસહમાનો ધ્વનિવાદ્યાહકેનેત્યાદિ ।
ઽઇત્યેતત્કેનોક્તમ્ઽ ઇતિ સમ્બન્ધઃ. યદ્વા---એતદિતિ વક્તૃપ્રતીત્યાદિસમાસઘટકમ્ ।
એતસ્ય વાક્યસ્ય સમ્બન્ધિનૌ એતૌ વા યૌ વક્તૃપ્રતિપત્તૃવિશેષૌ સઙ્કેતસ્થાનપરિરક્ષણોત્સુકકામિનીભીરુધાર્મિકૌ, તયોરવગમસ્ય વિરહેણ અભાવેન ।
વિશેષપદેન વક્તૃગતસ્વૈરિણીત્વાદિકં પ્રતિપત્તૃગતપ્રતિભાદિકં ચ વિવક્ષિતમ્ ।
નનુ ત્વયૈવોક્તમિત્યાત્રાહ--પ્રતિપત્ર્રિતિ ।
તદુક્તં કઞ્ચિદંશમનુજાનન્ વિરુદ્ધમંશં નિરાકરોતિ---ભયાનકેત્યાદિ ।
ન નિવાર્યત ઇતિ ।

તસ્યાસ્તિત્વમાત્રં ન નિષેધાવગતિં પ્રતિ હેતુત્વમિતિ ભાવઃ ।
કથં બોદ્ધવ્યે ધાર્મિકે ભયાનકરસાવેશ ઇત્યત આહ--તસ્યેત્યાદિ ।
તસ્ય ભયાનકરસાવેશસ્ય ।
ભયમાત્રોત્પત્ત્યેતિ ।
પ્રકૃત્યાદિત્વાત્તૃતીયા ।
તદ્રૂપસ્ય પસ્યેત્યર્થઃ ।
માત્રપદેન રસ્ત્વં વ્યુદસ્યતે ।
અભ્યુપગમાત્ બોદ્ધવ્યે સ્વીકારાત્ ।
તથૈક કિં સહૃદયસ્ય નેત્યાહ--પ્રતિપત્તુરિત્યાદિ ।
પ્રતિપત્તુઃ સહૃદયસ્ય તુ રસો ઽભિવ્યજ્યતે, નોત્પદ્યતે ।
તદભિવ્યક્ત્યા તદાવેશશ્ચ ભવતીત્યર્થઃ ।
બોદ્ધવ્યસ્ય ભયમિવ,સહૃદયસ્ય રસો ઽપ્યુત્પદ્યતાં કિં તદભિવ્યક્તિકલ્પનયેત્યત આહ--રસશ્ચેત્યાદિ ।
લોચનમ્ વ્યઙ્ગ્યત્વમેવ ।
પ્રતિપત્તુરપિ રસાવેશો ન નિયતઃ, ન હ્યસૌ નિયમેન ભીરુધાર્મિસબ્રહ્મચારી સહૃદયઃ ।
અથ તદ્વિશેષો ઽપિ સહકારી કલ્પ્યતે, તર્હિ વક્તૃપ્રતિપત્તૃપ્રતિભાપ્રાણિતો ધ્વનનવ્યાપારઃ કિં ન સહ્યતે ।
કિં ચ વસ્તુધ્વનિં દૂષયતા રસધ્વનિસ્તદનુગ્રાહકઃ સમર્થ્યત ઇતિ સુષ્ઠુતરાં ધ્વનિધ્વંસો ઽયમ્ ।
યદાહ--ઽક્રોધો ઽપિ દેવસ્ય વરેણ તુલ્યઃઽ ઇતિ ।
અથ રસસ્યૈવેયતા પ્રાધાન્યમુક્તમ્; તત્કો ન સહતે ।
અથ વસ્તુમાત્રધ્વનેરેતદુદાહરણં ન યુક્તમિત્યુચ્યતે તથાપિ કાવ્યોદાહરણત્વાદ્દ્વાવપ્યત્ર ધ્વની સ્તઃ, કો દોષઃ ।
યદિ તુ રસાનુવેધેન વિના ન તુષ્યતિ, તત્ ભયાનકરસાનુવેધો નાત્ર સહૃદયહૃયયદર્પણમધ્યાસ્તે; અપિ તુ ઉક્તનીત્યા સમ્ભોગાભિલાષવિભાવસઙ્કેતસ્થાનોચિતાવિશિષ્ટકાક્વાદ્યનુભાવશબલનોદિતશૃઙ્ગરરસાનુવેધઃ ।
બાલપ્રિયા ફલિતમાહ--ઇતીતિ ।
યદ્યસ્તિ પ્રતિપત્તૂ રસાભિવ્યક્તિઃ, તર્હિ તયૈવાસ્તુ નિષેદાવગતિરિત્યત્રાહ--પ્રતિપત્તુરપીત્યાદિ ।
પ્રતિત્તુરપિ સહૃદયસ્યાપિ ।
નિયતઃ અવિનાભૂતઃ ।
ઉક્તમુપપાદયતિ--ન હીત્યાદિ ।
સબ્રહ્યચારી સદ્દશઃ ।
કસ્યચિદ્ભયાનકરસાસ્વાદસમ્ભવે ઽપિ વીરાદિપ્રકૃતેઃ પ્રતિપત્તુસ્તદસમ્ભવાત્, ભયાનકરસાભિવ્યક્ત્યા નિષેષપ્રતીતિર્ન ભવતીતિ ભાવઃ ।
શઙ્કતે--અથેતિ ।
તદ્વિશેષો ઽપિ પ્રતિપત્તૃવિશેષો ઽપિ ।
વિશેષો ભીરુસ્વભાવત્વમ્ ।
સહકારીતિ ।
ભયાનકરસાભિવ્યક્તાવિતિ શેષઃ ।
પરિહરતિ--તર્હીત્યાદિ ।
ઉક્તનયેનાપસિદ્ધાન્તાપાતાદપિ રસાવેશકૃતા નિષેધાવગતિરિતિ વક્તું ન શક્યમિત્યુપહાસમુખેનાહ--કિઞ્ચેત્યાદિ ।
દૂષયતેતિ ।
ભયાનકવિભાવાદીનભિદધત્યા તદ્રસાવેશશક્તિસહકારિણ્યા અભિધયા અર્થાદભિહિત એવાયં નિષેધ ઇત્યભિપ્રાયેણ દૂષયતેત્યર્થઃ ।
ક્રોધો ઽપીત્યાદિ ।
તદિહાયાતમિતિ શેષઃ ।
ક્રોધો હિ શાપેન તુલ્યઃ ।
અત્ર તુ વરેણેતિ ભાવઃ ।

શઙ્કતે--અથેતિ ।
રસસ્ય પ્રાધાન્યમેવ દર્શિતં ન તુ વસ્તુધ્વનેર્દૂષણમિત્યર્થઃ ।
પરિહરતિ--તદિતિ ।
તત્ તર્હિ ।
કો ન સહત ઇતિ ।
વસ્તુધ્વને રસધ્વન્યઙ્ગત્વમિષ્ટમિતિ ભાવઃ ।
પુનરપિ શઙ્કતે--અથેતિ ।
પરિહરતિ-તથાપીતિ ।
ધ્વની સ્તામિતિ ।
કામચારાભ્યનુજ્ઞાને લોટ્ ।
અત્ર હેતુઃ--કાવ્યેતિ ।
નનુ કામચારભ્યનુજ્ઞાનં ન યુક્તં, રસસ્યૈવ સહૃદયાહ્લાદકારિત્વાદિત્યત આહ--યદિ ત્વિત્યાદિ ।
અનુવેધઃ આવેશઃ ।
તુષ્યતીતિ ।
સહૃદય ઇતિ શેષઃ ।
તુષ્યતે ઇતિ પાઠે સહૃદયેનેતિ શેષઃ ।
ઉક્તનીત્યેતિ ।
કસ્યાશ્ચિત્ સઙ્કેતસ્થાનં જીવિતસર્વસ્વાયમાનમિતિ પૂર્વોક્તરીત્યેત્યર્થઃ ।
સમ્ભોગેતિ ।
સમ્ભોગાભિલાષસ્ય વિભાવઃ ઉદ્દીપનવિભાવભૂતં યત્સઙ્કેતસ્થાનં તસ્ય ।
તથા તસ્યૈવાભિલાષસ્ય ઉચિતાઃ સમ્ભોગાનુગુણ્યાદ્વિશિષ્ટાશ્ચ યે કાક્વાદયઃ અનુભાવાઃ, આદિપદેન તાત્કાલિક્યો ઽન્યાશ્ચેષ્ટા ગ્રાહ્યાઃ ।
તેષાઞ્ચ શબલનાત્સંવલનાદુદિતો ઽભિવ્યક્તો યઃ શૃઙ્ગારરસઃ, તસ્યાનુવેધ લોચનમ્ રસસ્યાલૌકિકત્વાત્તાવન્માત્રાદેવ ચાનવગમાત્પ્રથમં નિર્વિવાદસિદ્ધવિવિક્તવિધિનિષેધપ્રદર્શનાભિપ્રાયેણ ચૈતદ્વસ્તુધ્વનેરુદાહરણં દત્તમ્ ।
યસ્તુ ધ્વનિવ્યાક્યાનોદ્યતસ્તાત્પર્યશક્તિમેવ વિવક્ષાસૂચકત્વમેવ વા ધ્વનનમવોચત્, સ નાસ્માકં હૃદયમાવર્જયતિ ।
યદાહુઃ--ઽભિન્નરુચિર્હિ લોકઃઽ ઇતિ ।
તદેતદગ્રે યથાયથં પ્રતનિષ્યામ ઇત્યાસ્તાં તાવત્ ।
ભ્રમેતિ ।
અતિસૃષ્ટો ઽસિ પ્રાપ્તસ્તે ભ્રમણકાલઃ ।
ધાર્મિકેતિ ।
કુસુમાદ્યૂપકરણાર્થં યુક્તં તે ભ્રમણમ્ ।
વિસ્રબ્ધ ઇતિ શઙ્કારણવૈકલ્યાત્ ।
સ ઇતિ પુનરસ્યાનુત્થાનમ્ ।
તેનેતિ ।
યઃ પૂર્વં કર્ણોપકર્ણિકયા ત્વયાપ્યાકર્ણિતો ગોદાવરીકચ્છગહને પ્રતિવસતીતિ ।
પૂર્વમેવ હિ તદ્રક્ષાયૈ તત્તયોપશ્રાવિતો ઽસૌ; સ ચાધુના તુ બાલપ્રિયા ઇત્યર્થઃ ।
સહૃદયહૃદયદર્પણમધ્યાસ્ત ઇત્યનુષઙ્ગઃ ।
વિવેચનદશાયામત્ર ભયાનકવિભાવાદયો ન પ્રતીયન્તે, અપિ તુ શૃઙ્ગરસમ્બન્ધિન એવેતિ ભાવઃ ।
નનુ યદિ શૃઙ્ગારધ્વનિરત્રાઙ્ગી, તર્હિ કુતસ્તદુદાહરણત્વેનેયં ગાથા નોક્તા? વસ્તુધ્વન્યુદાહરમતયોક્તા ચેત્યત આહ--રસસ્યેત્યાદિ ।
તાવન્માત્રાદેવ ઉદાહરણમાત્રાદેવ ।
અનવગમાત્ અવગમાસમ્ભવાત્ ।
વક્ષ્યમાણયુક્તિભિરેવ રસસ્વરૂપજ્ઞાનસમ્ભવાદિતિ ભાવઃ ।

તાવન્માત્રાદેવેત્યસ્ય લોકમાત્રાદેવેત્યર્થ ઇતિ કેચિત્ ।
નિર્વિવાદેતિ ।
નિર્વિવાદસિદ્ધં વિવિક્તં વિવેકો ભેદો યયોર્વિધિનિષેધયોઃ ।
એતદુક્તં ભવતિ--રસધ્વનિર્હિ કાવ્યાત્મત્વેન પ્રતિપિપાદયિષિતઃ ।
સ ચ પ્રમાણેન કેનાપિ ન સિદ્ધો લોકે, નાદ્યાપિ કાવ્યવ્યાપારવિષયતયા ચ ।
અતસ્તત્પ્રતિપાદનાર્થમારભમાણેન તદુપોદ્ધાતતયા પ્રથમં વસ્તુધ્વન્યાદિકમન્યદેવ વાચ્યાદ્ભિન્નત્વેન પ્રદર્શનીયં, પશ્ચાદવિવાદસિદ્ધે ધ્વનિસામાન્યે સાક્ષાલ્લક્ષણીયો રસધ્વનિરુદાહરણીય ઇતિ ।
યસ્ત્વિત્યાદિ ।
વિવક્ષાયાઃ વિવક્ષિતાર્થસ્ય ।
સૂચકત્વમનુમાપકત્વમ્ ।
નાવર્જયતીતિ ।
નિર્યુક્તિકત્વાદિતિ ભાવઃ ।
નન્વેતદ્દ્વયાતિરિક્તં નાદ્યપિ હૃદયપથમવતરતીત્યત્રાહ--તદેતદિતિ ।
યદુક્તમતિસર્ગપ્રાપ્તકાલયોર્હ્યયં લોડિતિ, તદનુરોધેન વ્યાચષ્ટે--ભ્રમેત્યાદિ ।
સ ઇત્યનુભૂતાર્થકમિત્યાહ--યસ્ત ઇતિ ।
ઽઅદ્યેઽતિ પદં પૂર્વં બિધિઃ પ્રતિકૂલો ઽભૂદિદાનીં તુ ભવદ્ભાગ્યમહિમ્નાનુકૂલો જાત ઇત્યર્થં દ્યોતયતીત્યહ--દિષ્ટ્યતિ ।
ઽમારિતઽ ઇત્યાદેર્વ્યઙ્ગ્યં દર્શયતિ--મારિત ઇતીત્યાદિના ।
ઽતેનેઽતિ પદમપ્યનુભૂતાર્થકમિત્યાહ--યઃ પૂર્વમિતિ ।
ઽવસતીત્યાકર્ણિતઽ ઇતિ સમ્બન્ધઃ ।
નનુ સ્વૈરિણ્યા ગોદાવરીતીરે સિંહસદ્ભાવસ્સ્વયમારોપિતઃ ।
તત્કથમેવમુક્તમિત્યતો વ્યાખ્યાતા તદૂપપાદયતિ--પૂર્વમેવેત્યાદિ ।
તદ્રજ્ઞાયૈ સઙ્કેતસ્થાનરક્ષણાર્થમ્ ।
તત્તયોપશ્રાવિતો ઽસાવિતિ ।
તત્ સિંહનિવાસવૃત્તમ્ ।
અસૌ ધાર્મિકઃ ।
સઙ્કેતસ્થાનરક્ષણાર્તમન્યાપદેશેન વવચિદ્વાચ્યે પ્રતિષેધરૂપે વિધિરૂપો યથા-- અત્તા એત્થ ણિમજ્જૈ એત્ય અહં દિઅસઅં પલોએહિ ।
મા પહિઅ રત્તિઅન્ધઅ સેજ્જાએ મહ ણિમજ્જહિસિ ॥
લોચન.મ્ દૃપ્તત્વાત્તતો ગહનાન્નિસ્સરતીતિ પ્રસિદ્ધગોદાવરીતીરપરિસરાનુસરણમપિ તાવત્કથાશેષીભૂતં કા કથા તલ્લતાગહનપ્રવેશશઙ્કયેતિ ભાવઃ ।
અત્તા ઇતિ ।
શ્વશ્રૂરત્ર શેતે અથવા નિમજ્જતિ અત્રાહં દિવસકં પ્રલોકય ।
મા પથિક રાત્ર્યન્ધ શય્યાયામાવયોઃ શયિષ્ટાઃ ॥
મહ ઇતિ નિપાતો ઽનેકાર્તવૃત્તિરત્રાવયોરિત્યર્થે ન તુ મમેતિ ।
એવં હિ વિશેષવચનમેવ શઙ્કાકારિ ભવેદિતિ પ્રચ્છન્નાભ્યુપગમો ન સ્યાત્ ।
કાઞ્ચિત્પ્રોષિતપતિકાં તરુણીમવલોક્ય પ્રવૃદ્ધમદનાઙ્કુરઃ સંપન્નઃ પાન્થો ઽનેન નિષેધદ્વારેણ તયાભ્યુપગત ઇતિ નિષેધાભાવો ઽત્ર બાલપ્રિયા પૂર્વં સ્વૈરિણ્યૈ વૃત્તાન્તો ઽયં સખ્યાદિદ્વારા ધર્મિકસ્ય કર્ણગોચરીકૃત ઇત્યર્થઃ ।
નન્વેવં કિમિતિ સ્વયમુક્તમિત્યત આહ--સ ચાધુના ત્વિતિ ।
સઃ સિંહઃ ।
ગહનાન્નિસ્સરતીતિ ।
ઇતીત્યનન્તરં તયાસાવુપશ્રાવ્યત ઇતિ શેષઃ ।
ધર્મિકસ્ય શઙ્ગા મા ભૂદિતિ ઽગૌદેઽત્યાદ્યનુવાદપૂર્વકંસિંહસ્ય દૃપ્તત્વાદિવિશેષો બોધ્યત ઇતિ ભાવઃ ।
વિશેષબોધનસ્ય ફલમાહ--પ્રસિદ્ધેત્યાદિ ।
ઇતિ ભાવ ઇતિ ।

બોધ્યત ઇતિ શેષઃ ।
એતે ચાર્થાઃ ભ્રમણનિષેધવ્યઞ્જને સહકારિભૂતાઃ ।
એવમુપર્યપિ બોધ્યમ્ ।
"ણિમજ્જૈ" ઇત્યસ્ય છાયાં દ્વેધા દર્શયતિ---શેત ઇત્યાદિ ।
અનેકાર્થવૃત્તિરિતિ ।
બગુલટનાન્ચ ઇત્યર્થઃ ।
એવં હિ પ્રચ્છન્નાભ્યુપગમો ન સ્યાદિતિ સમ્બન્ધઃ ।
અત્ર હેતુમાહ--વિશેષેતિ ।
શઙ્કેતિ ।
શ્વશ્ર્વાદિશઙ્કેત્યર્થઃ ।
પ્રચ્છન્નેતિ ।
પ્રચ્છન્નત્વાભાવે ઽભ્યુપગમસ્ય ન સહૃદયચમત્કારકારિતેતિ ભાવઃ ।
કાઞ્ચિદિત્યાદિ ।
તરુણીમાકારૈઃ પ્રોષિતપતિકાં ચાલોક્યેત્યર્થઃ ।
ઽસમ્પન્નઽ ઇત્યનેનાસ્ય સમ્બન્ધઃ ।
પ્રવૃદ્ધેતિ ।
દર્શનક્ષણે મદનાઙ્કુરો જાતસ્તદીયસૌન્દર્યાદેર્મુહુરવલોકનાદિના સ પ્રવૃદ્ધઃ ।
અનેન મા શયિષ્ટા ઇત્યુક્તેન ।
નિષેધ એવ દ્વારમુપાયસ્તેન ।
તયા પ્રોષિતપતિકયા ।
લોચનમ્ વિધિઃ ।
ન તુ નિમન્ત્રણરૂપો ઽપ્રવૃત્તપ્રવર્તનાસ્વભાવઃ સૌભાગ્યાભિમાનખણ્ડનાપ્રસઙ્ગાત્ ।
અત એવ રાત્ર્યન્ધેતિ સમુચિતસમયસંભાવ્યમાનવિકારાકુલિતત્વં ધ્વનિતમ્ ।
ભાવતદભાવયોશ્ચ સાક્ષાદ્વિરોધાદ્વાચ્યાદ્વ્યસ્ય સ્ફુટમેવાન્યત્વમ્ ।
યત્ત્વાહ ભટ્ટનાયકઃ--ઽઅહમિત્યભિનયવિશેષેણાત્મદશાવેદનાચ્છાબ્દમેતદપીઽતિ ।
તત્રાહમિતિ શબ્દસ્ય તાવન્નાયં સાક્ષાદર્થઃ; કાક્વાદિસહાયસ્ય ચ તાવતિ ધ્વનનમેવ વ્યાપાર ઇતિ ધ્વનેર્ભૂષણમેતત્ ।
અત્તેતિ પ્રયત્નેનાનિભૃતસંભોગપરિહારઃ ।
અથ યદ્યપિ ભવાન્મદનશરાસારદીર્યમાણહૃદય ઉપેક્ષિતું ન યુક્તઃ, તથાપિ કિં કરોમિ પાપો દિવસકો ઽયમનુચિતત્વાત્કુત્સિતો ઽયમિત્યર્થઃ ।
પ્રાકૃતે પુંનપુંસકયોરનિયમઃ ।
ન ચ સર્વથા ત્વામુપેક્ષે, યતો ઽત્રૈવાહં તત્પ્રલોકય નાન્યતો ઽહં ગચ્છમિ, તદન્યોન્યવદનાવલોકનવિનોદેનોદેન બાલપ્રિયા અભ્યુપગતઃ શયનાભ્યુપગમઃ કૃતઃ ।
ફલિતમાહ--ઇતીત્યાદિ ।
વિધિરિતિ ।
સ ચ પાન્થગતનિષેધશઙ્કાનિવૃત્ત્યર્થઃ ।
ન ત્વિત્યત્ર હેતુમાહ--સૌભાગ્યેતિ ।
વિધેર્નિમન્ત્રણરૂપત્વે સ્વાનુરાગપ્રકાશનાદિતિ ભાવઃ ।
વ્યાખ્યાતે ઽર્થે પ્રમાણત્વેન પદાન્તરમવતારયતિ--અત એવેત્યાદિ ।
અત એવ યતો વિધિર્નિષેધાભાવરૂપસ્તત એવ ।
સમુચિતેતિ ।
સમુચિતે સમ્ભોગયોગ્યે સમયે રાત્રૌ ભવિષ્યતીત્યાત્મના સમ્ભાવ્યમાનો યો ઽર્થઃ તન્નિમિત્તકા યે વિકરાઃ ।
યદ્વા-ભવિષ્યન્તીતિ સમ્ભાવ્યમાના યે વિકારાઃ તૈરાકુલિતત્વમિત્યર્થઃ ।

તદ્વ્વનનેનાત્મનઃ સૌભાગ્યાભિમાનઃ ખ્યાપિત ઇતિ ભાવઃ ।
ભાવેતિ ।
વ્યઙ્ગ્યશયનક્રિયાવિધિલક્ષણસ્ય ભાવસ્ય વાચ્યતદભાવસ્ય ચેત્યર્થઃ ।
અહમિત્યાદિ ।
અભિનયવિશેષસહિતેનાહમિતિ પદેનેત્યર્થઃ ।
આત્મદશેતિ ।
સ્વીયકામાવસ્થેત્યર્થઃ ।
એતદપિ નિષેધદ્વારા અભ્યુપગમનમપિ ।
અપિશબ્દો ઽર્થાન્તરસમુચ્ચયે ।
શાબ્દં શબ્દાભિધેયમ્ ।
પ્રતિવક્તિ---તત્રેત્યાદિ ।
અયમિતિ ।
ઉક્ત ઇત્યર્થઃ ।
કાક્વાદીતિ ।
આદિપદેનાભિનયો ગૃહ્યતે ।
તાવતિ ઉક્તાર્થે ।
વાચ્યાર્થં સિદ્ધવત્કૃત્યોક્તવ્યઙ્ગ્યશેષતયાવાન્તરવાક્યાભિપ્રાયં વિવૃણોતિ--પ્રયત્નેનેત્યાદિ ।
વિધેય ઇતિ શેષઃ ।
અનુરાગાતિરેકેણ સમ્ભાવિતો ય આવયોરનિભૃતઃ સમ્ભોગઃ તસ્ય પરિહારઃ ।
પૂર્વવ્યાખ્યાતરાત્ર્યન્દપદાર્થાભિપ્રાયેણાહ---ભવાનિતિ ।
ઉપેક્ષિતું ન યુક્ત ઇત્યનેન સ્વસ્યાભિલાષો ઽપિ પ્રદર્શિતઃ ।
અનુચિતત્વાદિતિ ।
સમ્ભોગાયોગ્યત્વાદિત્યર્થઃ ।
ઽદિઅસઅમ્ઽ ઇત્યસ્ય કથં પ્રથમાન્તતયા વ્યાખ્યાનમિત્યત આહ---પ્રકૃત ઇતિ ।
ન ચોપેક્ષે ક્વચિદ્વાચ્યે વિધિરૂપે ઽનુભયરૂપો યથા--- વચ્ચ મહ વ્વિઅ એક્કેઇ હોન્તુ ણીસાસરોઇઅવ્વાઇં ।
મા તુજ્જ વિ તીઅ વિણા દક્ખિણ્ણહઅસ્સ જાઅન્તુ ॥
લોચનં દિનં તાવદતિવાહયાવ ઇત્યર્થઃ ।
પ્રતિપન્નમાત્રાયાં ચ રાત્રાવન્ધીભૂતો મદીયાયાં શય્યાયાં માં શ્લિષઃ, અપિ તુ નિભૃતનિભૃતમેવાત્તાભિધાનનિકટકંણ્ટકનિદ્રાન્વેષણપૂર્વકમિતીયદત્ર ધ્વન્યતે ।
વ્રજ મમૈવૈકસ્યા ભવન્તુ નિઃશ્વાસરોદિતવ્યાનિ ।
મા તવાપિ તયા વિના દાક્ષિણ્યહતસ્ય જનિષત ॥
અત્ર વ્રજેતિ વિધિઃ ।
ન પ્રમાદાદેન વાયિકાન્તરસંગમનં તવ, અપિ તુ ગાઢાનુરાગાત્, યેનાન્યાદ્દઙ્મુખરાગઃ ગોત્રસ્ખલનાદિ ચ, કેવલં પૂર્વકૃતાનુપાલનાત્મના દાક્ષિણ્યેનૈકરૂપત્વાભિમાનેનૈવ બાલપ્રિયા ઇતિ સમ્બન્ધઃ ।
પ્રતિપન્નમાત્રાયામિતિર્ ।
ઇષદર્થે માત્રાશબ્દઃ ।
અન્ધીભૂતો મા શિલષ ઇતિ ।
અન્ધીભૂતત્વેન શ્લેષણં નિષિધ્યતે, ન તુ શ્લેષણમાત્રમ્ ।
અત્તેતિ ।
અત્ત ઇત્યભિધાનં યસ્ય સઃ ।
ઽદત્તાવધાનેઽતિ પાઠે સ્વભાવત એવ સાવધાન ઇત્યર્થઃ ।
કણ્ટક શ્વશ્રૂરૂપઃ ।

સ્વાભિમતવિરોધિત્વેનાનિષ્ટકારિત્વાત્કણ્ટકત્વેનોક્તિઃ ।
પૂર્વકમિતિ ।
શય્યં પ્રપ્નુહીતિ શેષઃ ।
ઇયદિતિ ।
ઉક્તમિત્યર્થઃ ।
વિધિરિતિ ।
વાચ્ય ઇતિ શેષઃ ।
વ્યઙ્ગ્યમાહ---ન પ્રમાદાદિત્યાદિ ।
ત્વમેકરૂપતાભિમાનેન અહમેકરૂપ ઇત્યભિમાનેન ।
અત્ર મદ્વિષયે ।
ઽસ્થિત ઇતિ યત્ તત્ કેવલં દાક્ષિણ્યેનૈવેઽતિ સમ્બન્ધઃ ।
કેવલૈવકારાભ્યામનુરાગરૂપહેતોર્વ્યવચ્છેદઃ ।
અત એવાહ-પૂર્વેતિ ।
પૂર્વકૃતેન પૂર્વકર્મણા અદ્દષ્ટેન હેતુના યદનુપાલનં મત્પાલનમ્ ।
યદ્વા-પૂર્વકૃતં યદ્દાક્ષિણ્યં તસ્યાનુપાલનમવિચ્છેદેન પાલનં તદાત્મના દાક્ષિણ્યેન ।
ફલિતમાહ--તદિત્યાદિ ।
ક્વચિદ્વાચ્યે પ્રતિષેધરૂપે ઽનુભયરૂપો યથા----
દે આ પસિઅ ણિવત્તસુ મુહસસિજોહ્લાવિલુત્તતમણિવહે ।
અહિસારિઆણં વિગ્ધં કરોસિ અણણાણં વિ હઆસે ॥
લોચન.મ્ ત્વમત્ર સ્થિતઃ, તત્સર્વથા શઠો ઽસીતિ ગાઢમન્યુરૂપો ઽયં ખણ્ડિતનાયિકાભિપ્રાયો ઽત્ર પ્રતીયતે ।
ન ચાસૌ વ્રજ્યાભાવરૂપો નિષેધઃ, નાપિ વિધ્યન્તરમેવાન્યનિષેધાભાવઃ ।
દે ઇતિ નિપાતઃ પ્રાર્થનાયામ્ ।
આ ઇતિ તાવચ્છબ્દાર્થે ।
તેનાયમર્તઃ-- પ્રાર્થયે તાવત્પ્રસીદ નિવર્તસ્ય મુખશશિજ્યોત્સ્નાવિલુપ્તતમોનિવહે ।
અભિસારિકાણાં વિધ્નં કરોષ્યન્યાસામપિ હતાશે ॥
અત્ર વ્યવસિતાદ્ગમનાન્નિવર્તસ્વેતિ પ્રતીતેર્નિષેધો વાચ્યઃ ।
ગૃહાગતા નાયિકા ગોત્રસ્ખલિતાદ્યપરાધિનિ બાલપ્રિયા સર્વથેતિ ।
તત્રૈવાસક્તત્વેન, ઉભયત્રાપિ વેત્યર્થઃ ।
અનુભયરૂપત્વં વિવૃણોતિ--ન ચેત્યાદિ ।
વ્રજ્યાભાવરૂપ ઇતિ ।
વ્રજ્યા ગમનમ્ ।
અન્યનિષેધા ભાવ ઇતિ ।
વ્રજ્યાપેક્ષયા અન્યો નિષેધાભાવ ઇત્યર્થઃ ।
તદાત્મકં વિધ્યન્તરમિતિ સમ્બન્ધઃ ।
અભિપ્રાયરૂપવ્યઙ્ગ્યસ્ય તદુભયરૂપત્વાભાવાદિતિ ભાવઃ ॥
ઽપ્રાર્થયઽ ઇત્યાદૌ નિષેધવાચકસ્ય નઞાદેરપ્રયોગાદસઙ્ગતિમાશઙ્ક્યાહ---અત્રેત્યાદિના ।
નિવર્તસ્વેત્યનેન માગમ ઇત્યર્થસ્યોક્તતયા ગમનનિષેધો વાચ્ય ઇતિ ભાવઃ ।
વ્યઙ્ગ્યબોધાઙ્ગતયા વક્ત્રાદિવિશેષં દર્શયતિ---ગૃહાગતેત્યાદિ ।
ઽઅન્યાસામપીઽત્યાપિશબ્દાર્થમાહ--ન કેવલમિત્યાદિ ।
લોચનમ્ નાયકે સત તતઃ પ્રતિગન્તું પ્રવૃત્તા, નાયકેન ચાટૂપક્રમપૂર્વકં નિવર્ત્યતે ।

ન કેવલં સ્વાત્મનો મમ ચ નિર્વૃતિવિધ્નં કરોષિ, યાવદન્યાસામપિ; તતસ્તવ ન કદાચન સુખલવલાભો ઽપિ ભવિષ્યતીત્યત એવ હતાશાસીતિ વલ્લભાભિપ્રાયરુપશ્ચાટુવિશેષો વ્યઙ્ગ્યઃ ।
યદિ વા સખ્યોપદિશ્યમાનાપિ તદવધીરણયા ગચ્છન્તી સખ્યોચ્યતે-ન કેવલમાત્મનો વિધ્નં કરોષિ, લાઘવાદબહુમાનાસ્પદમાત્માનં કુર્વતી, અત એવ હતાશા, યાવદ્વદનચન્દ્રિકાપ્રકાશિતમાર્ગતયાન્યાસામપ્યભિસારિકાણાં વિધ્નં કરોષીતિ સખ્યભિપ્રાયરૂપશ્ચાદુવિશેષો વ્યઙ્ગ્યઃ ।
અત્ર તુ વ્યાખ્યાનદ્વયે ઽપિ વ્યવસિતાત્પ્રતીપગમનાત્પ્રિયતમગૃહગમનાચ્ચ નિવર્તસ્વેતિ પુનરપિ વાચ્ય એવ વિશ્રાન્તેર્ગુણીભૂતવ્યઙ્ગ્યભેદસ્ય પ્રેયોરસવદલઙ્કારસ્યોદાહરણમિદં સ્યાત્, ન ધ્વનેઃ ।
તેનાયમત્ર ભાવઃ--કાચિદ્રભસાત્પ્રિયતમમભિસરન્તી તદ્ગૃહાભિમુખમાગચ્છતા તેનૈવ હૃદયવલ્લભેનૈવમુપશ્લોક્યતે ઽપ્રત્યભિજ્ઞાનચ્છલેન, અત એવાત્મપ્રત્યભિજ્ઞાપનાર્થમેવ નર્મવચનં બાલપ્રિયા નિર્વૃતિવિઘ્નમિતિ ।
વિઘ્નપદેનાત્ર નિર્વૃતિવિધ્નો વિવક્ષિત ઇતિ ભાવઃ ।
ફલિતમાહ--તત ઇત્યાદિ ।
તતઃ સર્વેષામપિ સુખવિઘ્નકરણાત્ ।
અત એવેતિ. સુખલેશસ્યાપ્યલાભાદેવેત્યર્તઃ ।
હતેતિ ।
હતા વિષયાલાભાદ્ભગ્ના આશા યસ્યાઃ સા ।
એવં વાચ્યાર્થં વ્યાખ્યાય વ્યઙ્ગ્યં દર્શયતિ--ઇતીત્યાદિ ।
ઇતીતિ હેતૌ ।
ઉક્તેન વાચ્યર્થેન હેતુનેત્યર્થઃ ।
વલ્લભેતિ ।
ત્વત્સદ્દશી નાન્ય કાચિદિત્યેવંરૂપો યો વલ્લભાભિપ્રાયઃ, તદ્રૂપ ઇત્યર્થઃ ।
પ્રકારાન્તરેણ વ્યાચષ્ટે---યદિ વેત્યાદિ ।
ઽન કેવલમાત્મનો વિધ્નં કરોષિ, યાવદન્યાસામપીઽતિ સમ્બન્ધઃ ।
આત્મનો વિધ્નં કરોષીત્યસ્ય વિવરણમ્---લાઘવાદિત્યાદિ ।
અત એવ અબહુમાનાસ્પદત્વકરણાદેવ ।
સખ્યભિપ્રાય ઇતિ ।
સ ચ પૂર્વવદ્વોધ્યઃ ।
પ્રતીપગમનાદિતિ ।
સ્વગૃહં પ્રતિ ગમનાદિત્યર્થઃ ।
વિશ્રાન્તેરિતિ ।
ઉક્તવ્યઙ્ગ્યસ્યેતિ શેષઃ ।
પ્રેયોરસવદિતિ ।
પ્રેયશ્ચ રસવચ્ચાનયોસ્સમાહારઃ પ્રેયોરસવત્તદાત્મકાલઙ્કારસ્યેત્યર્થઃ ।
ભાવસ્ય પરાઙ્ગત્વે પ્રેયો ઽલઙ્કારઃ ।
રસસ્ય તત્ત્વે રસવદલઙ્કારઃ ।
સખીવચનપક્ષે સખીગતાયા નાયિકાવિષયકરતેર્ભાવરૂપાયા વ્યઙ્ગ્યત્વાત્તસ્યાશ્ચાનુભાવરૂપતદુક્તાર્થદ્વારેમ ઽનિવર્તસ્વેઽતિ વાક્યાર્થં પ્રત્યઙ્ગત્વાત્પ્રેયો ઽલઙ્કારત્વમ્ ।
નાયકોક્તિપક્ષે તૂક્તરીત્યા રસવદલઙ્કારત્વમિત્યર્થઃ ।
ન ધ્વનેરિતિ ।
તથા ચ પ્રક્રમવિરોધ ઇતિ ભાવઃ ।
તેનાયમિતિ ।
અયં વક્ષ્યમાણપ્રકારઃ ।
ઉપશ્લોક્યત ઇતિ ।
મુખેન્દુકાન્તિવર્ણનાદિરૂપોપશ્લોકનમાત્રાભિપ્રાયકમેતદિત્યર્થઃ ।
નનુ ગૂઢાભિસરણે નાયિકાયાઃ સાક્ષાન્નાયકેનોપશ્લોકનમનુચિતમિત્યત્રાહ--અપ્રતિયબિજ્ઞાનચ્છલેનેતિ ।
અપ્રત્યભિજ્ઞાનં ક્વચિદ્વાચ્યાદ્વિભિન્નવિષયત્વેન વ્યવસ્થાપિતો યથા--
કસ્સ વણ હોઇ રોસો દટ્ઠૂણ પિઆએં સવ્વણં અહરમ્ ।

લોચનમ્ હતાશ ઇતિ ।
અન્યાસાઞ્ચ વિધ્નં કરોષિ તવ ચેપ્સિતલાભો ભવિષ્યતીતિ કા પ્રત્યાશા ।
અત એવ મદીયં વા ગૃહમાગચ્છ, ત્વદીયં વા ગચ્છાવેત્યુભયત્રાપિ તાત્પર્યાદનુભયરૂપો વલ્લભાબિપારાયસ્ચાટ્વાત્મા વ્યઙ્ગ્ય ઇત્યતેયેવ વ્યવતિષ્ટતે ।
અન્યે તુ---ઽતટસ્થાનાં સહૃદયાનામભિસારિકાં પ્રતીયમુક્તિઃઽ ઇત્યાહુઃ ।
તત્ર હતાશે ઇત્યામન્ત્રણાદિ યુક્તમયુક્તં વેતિ સહૃદયા એવ પ્રમાણમ્ ।
એવં વાચ્યવ્યઙ્ગ્યયોર્ધાર્મિકપાન્થપ્રિયતમાભિસારિકાવિષયૈક્યે ઽપિ સ્વરૂપભેદાદ્ભેદ ઇતિ પ્રતિપાદિતમ્ ।
અધુના તુ વિષયભેદાદપિ વ્યઙ્ગ્યસ્ય વાચ્યાદ્ભેદ ઇત્યાહ--ક્વચિદ્વાચ્યાદિતિ ।
વ્યવસ્થાપિતિ ઇતિ ।
વિષયભેદો ઽપિ વિચિત્રરૂપો વ્યવતિષ્ટમાનઃ સહૃદયૈર્વ્યવસ્થાપયિતું શક્યત ઇત્યર્થઃ ।
કસ્ય વા ન ભવતિ રોષો દૃષ્ટ્વા પ્રિયાયાઃ સવ્રણમધરમ્ ।
સભ્રમરપઝાઘ્રાણશીલે વારિતવામે સહસ્વેદાનીમ્ ॥
કસ્ય્.અ વેતિ ।
અનીર્ષ્યાલોરપિ ભવતિ રોષો દૃષ્ટ્વૈવ; અકૃત્વાપિ કુતશ્ચિદેવાપૂર્વતયા બાલપ્રિયા તદ્વિષયકપ્રત્યભિજ્ઞાનાભાવઃ, તસ્ય છલેન તદપ્રત્યભિજ્ઞાનં સ્વસ્મિન્નારોપ્યેત્યર્થઃ ।
અત એવ ઉપશ્લોકનરૂપત્વાદેવ ।
આત્મેતિ ।
સ્વસ્ય બોધનાયેત્યર્થઃ ।
પ્રિયડજનેનૈવ નર્મવચનસ્ય પ્રયોક્તવ્યત્વાદિતિ ભાવઃ ।
ઽહતાશ ઇતિ નર્મવચનમ્ઽ ઇતિ સમ્બન્ધઃ ।
તત્પદસ્યોક્તાર્થાનુગુણમર્થમાહ---અન્યાસાં ચેત્યાદિ ।
અન્યાસાં ચ ત્વદ્ગૃહગમનોત્સુકસ્ય મમ ચેતિ ચકારાર્થઃ ।
વ્યઙ્ગ્યમાહ--અત એવેત્યાદિ ।
અત એવ યત એવંરૂપો વાચ્યાર્થઃ, તત એવ ।
ઽમદીયં ગૃહમાગચ્છ ત્વદીયં વા ગૃહઙ્ગચ્છાવેતિ ચાટવાત્મા વલ્લભાભિપ્રાયો વ્યઙ્ગ્યઽ ઇતિ સમ્બન્ધઃ ।
ઇયત્યેવેતિ ।
ઉક્તરૂપવ્યઙ્ગ્યઃ વ્યવતિષ્ટત એવ, ન તુ પશ્ચાદ્વાચ્યોપસ્કારાય ધાવતીત્યર્થઃ ।
અત્ર પક્ષે ઽનિવર્તસ્વેઽ ત્યસ્ય તવાધ્વવસાયાન્નિવર્તસ્વેતિ વાચ્યાર્થે બોધ્યઃ ।
અન્યે ત્વિતિ ।
પક્ષે ઽસ્મિન્ તટસ્થાનાં નાયિકાપ્રેમાબાવાત્તેષાં વચનં ન પ્રવર્તકં , ન વા નિવર્તકમતઃ પૂર્વોક્તવ્યઙ્ગ્યસ્ય વાચ્યાઙ્ગત્વં નેતિ બોધ્યમ્ ।
આમન્ત્રણાદીત્યાદિપદેન અભિસારિકાવિઘ્નકરણવચનાદેર્ગ્રહણમ્ ।
નનુ વૃત્તૌ ઽવ્યવસ્થાપિતઽ ઇત્યુક્તિઃ કથં સઙ્ગચ્છતે વ્યવસ્થાપનસ્યાનિષ્પન્નત્વાદિત્યતો વ્યાચષ્ટે--વિષયભેદો ઽપીત્યાદિ ।
વિચિત્રરૂપઃ નાનાવિધઃ ।
ઽકસ્યેઽ ત્યસ્ય ભાવાર્થવિવરમમનીર્ષ્યાલોરપીત્યાદિ ।
ઽકસ્ય વેઽતિ વાકારો ઽવધારણાર્થઙ્કો દૃષ્ટ્વેત્યુત્તરં થોજ્ય ઇત્યાશયેન વ્યાચષ્ટે---દૃષ્ટ્વૈવેત્યાદિ ।
એવકારાર્થમાહ--અકૃત્વાપીતિ ।
સભમરપૌમગ્ઘાઇણિ વારિઅવામે સહસુ એહ્ણિમ્ ॥
અન્યે ચૈવંપ્રકારા વાચ્યાદ્વિભેદિનઃ પ્રતીયમાનભેદાઃ પ્રતીયમાનભેદાઃ સમ્ભવન્તિ ।
તેષાં દિઙ્માત્રમેતત્પ્રદર્શિતમ્ ।
દ્વિતીયો ઽપિ પ્રભેદો વાચ્યાદ્વિભિન્નઃ સપ્રપઞ્ચમગ્રે દર્શાયિષ્યતે ।
લોચનમ્ પ્રિયાયાઃસવ્રણમધરમવલોક્ય ।
સભ્રમરપઝાઘ્રામશીલે શીલં હિ કથઞ્ચિદપિ વારયિતું ન શક્યમ્ ।

વારિતે વારણાયાં, વામે તદનઙ્ગીકારિમિ ।
સહસ્વેદાનીમુપાલમ્ભપરમ્પરામિત્યર્થઃ ।
અત્રાયં ભાવઃ---કાચિદવિનીતા કુતશ્ચિત્ખણ્ડિતાધરા નિશ્ચિતતત્સવિધસંનિધાને તદ્ભર્તરિ તમનવલોકમાનયેવ કયાચિદ્વિદગ્ધસખ્યા તદ્વાચ્યતાપરિહારાયૈવમુચ્યતે ।
સહસ્વેદાનીમિતિ વાચ્યમવિનયવતીવિષયમ્ ।
ભર્તૃવિષયં તુ-અપરાધો નાસ્તીત્યાવેદ્યમાનં વ્યઙ્ગ્યમ્ ।
સહસ્વેત્યપિ ચ તદ્વિષયં વ્યઙ્ગ્યમ્ ।
તસ્યાં ચ પ્રિયતમેન ગાઢમુપારબ્યમાનાયાં તહ્યલીકશઙ્કિતપ્રાતિવેશકલોકવિષયં સૌભાગ્યાતિશયખ્યાપનં પ્રિયાયા ઇતિ શબ્દબલાદિતિ સપત્નીવિષયં વ્યઙ્ગ્યમ્ ।
સપત્નીમધ્યે ઇયતા ખલીકૃતાસ્મીતિ બાલપ્રિયા વસ્તુતસ્સવ્રણત્વાભાવે ઽપીત્યર્થઃ ।
તર્હિ કથં તદવલોક્નમિત્યત આહ--કુતશ્ચિદિત્યાદિ ।
કેનાપિ કારણેન પ્રગદ્દષ્ટવિશેષવત્તયા પ્રમુખતઃ સવ્રણતયા વિલોક્યેત્યર્થઃ ।
કૃત્વાપીતિ પાઠે કૃતશ્ચિલ્લાક્ષારસાદિના કેનચિદેવ કૃત્વાપિ સ્વયં કૃત્વાપીત્યર્થઃ ।
કૃત્વાપીતિ પાઠે કુતશ્ચિલ્લાક્ષારસાદિના કેનચિદેવ કૃત્વાપિ સ્વયં કૃત્વાપીત્યર્થઃ ।
ઽવામેઽ ઇત્યસ્ય તદનઙ્ગીકારિણીતિ વિવરણમ્ ।
અત્રાયં ભાવ ઇતિ ।
ઉક્તે વાચ્યાર્થે સ્થિતે વક્ષ્યમાણો વ્યઙ્ગ્યાર્થ ઇત્યર્થઃ ।
કુતશ્ચિદિતિ ।
જારાદિનેત્યર્થઃ ।
તદ્વાચ્યતેતિ ।
ભર્તુરુપાલમ્ભવિષયતેત્યર્થઃ ।
તસ્યાઃ વાચ્યતેતિ વા ।
વાચ્યતાપરિહારપ્રસઙ્ગઃ ક ઇત્યત ઉક્તં નિશ્ચિતેતિ ।
સખ્યા નિશ્ચિતેત્યર્થઃ ।
સવિધઃ પુરોભાગાતિરિક્તઃ પ્રદેશઃ ।
વાચ્યવ્યઙ્ગ્યયોર્વિષયભેદં દર્શયતિ-સહસ્વેત્યાદિના ।
ઇત્યાવેદ્યમાનમિતિ ।
નિરપરાધત્વમિત્યર્થઃ ।
સહસ્વેતિ ।
અધરવ્રણાવલોકનજનિતકોપભરં સહસ્વેત્યર્થઃ ।
ઇયમેવઙ્ખણ્ડિતાધરા તદન્યહેતુકત્વશઙ્કયામા કુપ્યેત્યર્થઃ ।
તસ્યાં નાયિકાયામ્ ।
ઉપાલબ્યમાનાયામિતિ ।
પ્રિયાતમાગમનસમય ઇતિ શેષઃ ।
તહ્યલીકમિતિ ।
તસ્ય ભર્તુર્વ્યલીકમપ્રિયમનયા કૃતમિતિ શઙ્કિતો યઃ પ્રાતિવેશિકલોકસ્તદ્વિષયમિત્યર્થઃ ।
પ્રત્યાયનં નિરપરાધત્વબોધનમ્ ।
તત્સપત્ન્યામિતિ ।
વિષયભેદકથનપ્રકરણત્વાત્સપ્તમી, તસ્યૈ ઇત્યર્થઃ ।
તદિત્યાદિ ।
તત્પદે નાયિકાર્થકે ।
સૌભાગ્યેતિ ।

નાયિકાસૌભાગ્યેત્યર્થઃ ।
ખ્યાપનમિતિ ।
વ્યઙ્ગ્યમિતિ શેષઃ ।
ઇતિ શબ્દબલાદિતિ ।
શ્રુતપ્રિયાશબ્દાયાઃ પ્રિયતમકૃતોપાલમ્ભપ્રતીત્યનન્તરમિયમેવ મત્તો ઽધિકતરં સુભગેતિ પ્રતીતિસમ્ભવાદિતિ ભાવઃ ।
ઇયતેતિ ।
અવિનયસ્ફુટોટ્ભાવનેનેત્યર્થઃ ।
ખલીકૃતા લઘુઃકૃતા ।
પ્રત્યુતેતિ ।
સખીમધ્ય ઇત્યનુષજ્યતે ।
બહુમાન ઇતિ ।
અવિનયસ્યાત્યન્તપ્રચ્છાદનાદિતિ ભાવઃ ।
તૃતીયસ્તુ રસાદિલક્ષણઃ પ્રભેદો વાચ્યસામર્થ્યાક્ષિપ્તઃ લોચનમ્ લાઘવમાત્મનિ ગ્રહીતું ન યુક્તં; પ્રત્યુતાયં બહુમાનઃ, સહસ્વ શોભસ્વેદાનીમિતિ સખીવિષયં સૌભાગ્યપ્રખ્યાપનં વ્યઙ્ગ્યમ્ ।
અદ્યેયં તવ પ્રચ્છન્નાનુરાગિણી હૃદયવલ્લભેત્થં રક્ષિતા, પુનઃ પ્રકટરદનદંશનવિધિર્ન વિધેય ઇતિ તચ્ચૌર્યકામુકવિષયસમ્બોધનં વ્યઙ્ગ્યમ્ ।
ઇત્થં મયૈતદપહ્નુતમિતિ સ્વવૈદગ્ધ્યખ્યાપનં તટસ્થવિદગ્ધલોકવિષયં વ્યઙ્ગ્યમિતિ ।
તદેતદુક્તં વ્યવસ્થાપિતશબ્દેન ।
અગ્ર ઇતિ ।
દ્વિતીયોદ્દ્યોતે ઽઅસંલક્ષ્યક્રમવ્યઙ્ગ્યઃ ક્રમેણોદ્દ્યોતિતઃ પરઃઽ ઇતિ વિવક્ષિતાન્યપરવાચ્યસ્ય દ્વિતીયપ્રભેદવર્ણનાવસરે ।
યથા હિ વિધિનિષેધતદનુભયાત્મના રૂપેણ સંકલય્ય વસ્તુધ્વનિઃ સંક્ષેપેણ સુવચઃ, તથા નાલઙ્કારધ્વનિઃ, અલઙ્કારાણાં ભૂયસ્ત્વાત્ ।
તત એવોક્તમ્-સપ્રપઞ્ચં ઇતિ ।
તૃતીયસ્ત્વિતિ ।
તુશબ્દો વ્યતિરેકે ।
વસ્ત્વલઙ્કારાવપિ શબ્દાભિધેયત્વમધ્યાસાતે તાવત્ ।
રસભાવતદાભાસતત્પ્રશમાઃ પુનર્ન કદાચિદભિધિયન્તે, અથ ચાસ્વાદ્યમાનતાપ્રાણતયા ભાન્તિ ।
તત્ર ધ્વનનવ્યાપારાદ્દતે નાસ્તિકલ્પનાન્તરમ્ ।
સ્ખલદ્ગતિત્વાભાવે મુખ્યાર્થબાધાદેર્લક્ષણાનિબન્ધનસ્યાનાશઙ્કનીયત્વાત્ ।
ઔચિત્યેન પ્રવૃત્તૌ ચિત્તવૃત્તેરાસ્વાદ્યત્વે સ્થાયિન્યા રસો, વ્યભિચારિણ્યા ભાવઃ, અનૌચિત્યેન તદાભાસઃ, રાવણસ્યેવ સીતાયાં રતેઃ ।
યદ્યપિ તત્ર હાસ્યરસરૂપતૈવ, ઽશૃઙ્ગારાદ્ધિ ભવેદ્ધાસ્યઃઽ ઇતિ વચનાત્ ।
તથાપિ પાશ્ચાત્યેયં સામાજિકાનાં બાલપ્રિયા સખીતિ ।
નાયિકેત્યર્થઃ ।
સમ્બોધનમિતિ ।
ઉપદેશ ઇત્યર્થઃ ।
ન હ્યેતત્સર્વં સ્વોત્પ્રેક્ષામાત્રેણોક્તમપિ તુ વિધિધમવસ્થાપિતો ઽવ્યવસ્થાપિતઽ ઇતિ વૃત્તિગ્રન્થાનુરોધેનેત્યાહ---તદેતદિત્યાદિ ।
નનુ વસ્તુધ્વનિવદલઙ્કારધ્વનેરપ્યત્રૈવ પ્રદર્શનીયત્વે કિમિત્યગ્રે દર્શયિષ્યત ઇત્યુક્તમિત્યતસ્તાત્પર્યમાહ-યથા હીત્યાદિ ।
વ્યતિરેકમેવ દર્શયતિ---વસ્ત્વિત્યાદિ ।
ઽશબ્દાભિધેયત્વમપીઽતિ યોજના ।
કિં રસાદયો ઽપિ તથેત્યત્રાહ-રસભાવેતિ ।
ભાવાદિગ્રહણેન વૃત્તિસ્થાદિશબ્દો વ્યાખ્યાતઃ ।
અથ ચેતિ ।
તથાપીત્યર્થઃ ।

તત્રેતિ ।
રસાદિભાન ઇત્યર્થઃ ।
કલ્પનાન્તરં વ્યાપારાન્તરમ્ ।
નાસ્તીત્યત્ર હેતુમાહ---રખલદિતિ ।
રસાદીનાં સ્વરૂપમાહ--ઔચિત્યેનેતિ ।
ઽઔચિત્યેન પ્રવૃત્તાવિઽતિ રસભાવયોઃ સમ્બધ્નાતિ ।
સ્થાથિન્યાશ્ચિત્તવૃત્તેરાસ્વાદ્યત્વે રસઃ, વ્યભિચારિણ્યાશ્ચિત્તવૃત્તેરાસ્વદ્યત્વે ભાવ ઇતિ યોજના ।
અનૌચિત્યેનેતિ ।
સ્થાયિન્યાશ્ચિત્તવૃત્તેરનૌચિત્યેન પ્રવૃત્તાવિત્યર્થઃ ।
તદાભાસઃ રસાભાસઃ ।
રસાભાસાનાં હાસ્યાદ્ભેદં દર્શયિષ્યન્ પ્રાધાન્યાચ્છૃઙ્ગારાભાસવિષયમાહ--રાવણસ્યેતિ ।
હાસ્યવિષય એવાયમિત્યાશઙ્ક્ય પરિહરિતિ--યદ્યપીત્યાદિ ।
તત્ર સીતાવિષયકરાવણરતૌ ।
શૃઙ્ગારાદિતિ ।
શૃઙ્ગારાભાસદ્વારેણેત્યર્થઃ ।
પાશ્ચાત્યા તન્મયીભવનકાલોત્તરકાલભવા ।
પૂર્વાપરવિવેકદશાયાં લોચનમ્ સ્થિતિઃ, તન્મયીભવનદશાયાં તુ રતેરેવાસ્વાદ્યતેતિ શૃઙ્ગારતૈવ ભાતિ પૌર્વાપર્યવિવેકાવધારણેન ઽદૂરાકર્ષણમોહમન્ત્ર ઇવ મે તન્નામ્નિ યાતે શુતિમ્ઽ ઇત્યાદૌ ।
તદસૌ શૃઙ્ગારાભાસ એવ ।
તદઙ્ગં ભાવાભાસશ્ચિત્તવૃત્તેઃ પ્રશમ એવ પ્રકાન્તયા હૃદયમાહ્લાદયતિ યતો વિશેષેણ, તત એવ તત્સઙ્ગૃહીતો ઽપિ પૃથગ્ગણિતો ઽસૌ ।
યથા-- એકસ્મિન્ શયને પરાઙ્મુખતયા વીતોત્તરં તામ્યતો- રન્યોન્યસ્ય હૃદિ સ્થિતે ઽપ્યનુનયે સંરક્ષતોર્ગૌરવમ્ ।
દંપત્યોઃ શનકૈરપાઙ્ગવલનામિશ્રીભવચ્ચક્ષુષોર્- ભગ્રો માનકલિઃ સહાસરભસવ્યાવૃત્તકણ્ઠગ્રહમ્ ॥
ઇત્યત્રેર્ષ્યારોષાત્મન્.ઓ માનસ્ય પ્રશમઃ ।
ન ચાયં રસાદિરર્થઃ ઽપુત્રસ્તે જાતઃઽ ઇત્યતો યથા હર્ષો જાયતે તથા ।
નાપિ લક્ષણયા ।
અપિ તુ સહૃદયસ્ય હૃદયસંવાદબલાદ્વિભાવાનુભાવપ્રતીતૌ બાલપ્રિયા વિભાવાભાસજ્ઞાનદ્વારા સ્થાય્યાભાસનિશ્ચયેનેત્યર્થઃ ।
ઇયં સ્થિતિઃ રતેર્હાસ્યરૂપત્વાધ્યવસાયઃ ।
કુત ઇત્યત્રાહ---તન્મયીત્યાદિ ।
પૌર્વાપર્યેતિ ।
વિભાવરત્યાદ્યોર્યત્ પૌર્વાપર્ય તદ્વિવેકસ્યાવધીરણેનાભાવેન ।
ઽઇત્યાદૌ ભતીઽત્યન્વયઃ ।
શ્લોકો ઽયં દ્વિતીયોદ્યોતે વક્ષ્યતે ।
અત્રાદૌ સહૃદયાનાં સીતાવિષયકરાવણરતેસ્તન્મયીભાવેનાસ્વાદ્યતેતિ શૃઙ્કારચર્વણૈવ, પશ્ચાત્તદ્રતેરનુચિતાલમ્બનકત્વજ્ઞાનેન તદ્વિષયકહાસૌદ્બોધાદ્ધાસ્યચર્વણા શૃઙ્ગારચર્વણા ચ તદાભાસચર્વણૈવેત્યાશયેનોપસંહરતિ---તદિતિ ।
તદઙ્ગં ભાવાભાસ ઇતિ ।
શૃઙ્ગારાદિરસાભાસસ્યાઙ્ગભૂતો ભાવો ભાવાભાસ ઇત્યર્થઃ ।
ભાવશબ્દેનૈવ ભાવપ્રશમસ્યાપિ ગ્રહણસમ્ભવાત્ કિમિતિ પૃથક્ તદ્ગ્રહણમિત્યત આહ-ચિત્તવૃત્તેરિત્યાદિ ।
પ્રક્રાન્તાયાઃ રસં વ્યઞ્જયિતુમારબ્ધાયાઃ ।
ઽપ્રશમ એવ યતો વિશેષેંણાહ્લાદયતિ ।
તતો ઽસૌ પૃથગ્ગણિતઽ ઇત્યન્વયઃ ।
તત્સંગૃહીતો ઽપિ ભાવશબ્દેન બોધિતો ઽપિ ।
અસૌ ભાવપ્રશમઃ ।

એકસ્સિન્નતિ ।
એકસ્મિન્ શયને સખ્યા કથઞ્ચિદેકશયનં નીતયોઃ ।
માનસ્યાનુવૃત્યા યા પરાઙ્મુખતા તયા ।
વીતમપગતમુત્તરં શયનાનન્તરકૃત્યં યત્ર, તત્તથા ।
તામ્યતોઃ સન્તપ્યતોઃ ।
અન્યોન્યસ્યેતિ ।
ગૌરવભઙ્ગભયેન હૃદિ સ્થિતમપ્યનુનયમકુર્વતોઃ ।
અપાઙ્ગયોર્વલનાદ્વિવર્તનાત્ ।
માનકલિઃ પ્રણંયરોષકલહઃ ।
હાસેન રભસેન વેગેન, યદ્વ્યાવૃત્તં વ્યાવર્તનં તેન ચ સહિતઃ કણ્ઠગ્રહો યત્ર, તત્તથા ।
યોજયતિ-ઇત્યત્રેતિ ।
રિર્ષ્યારૂપો રોષસ્તદાત્મનઃ ।
ક્રોધેતિ ચ પાઠઃ ।
પ્રશમ ઇતિ ।
પ્રતીયત ઇતિ શેષઃ ।
ઽવાચ્યસામર્થ્યક્ષિપ્તઃ પ્રકાશતઽ ઇત્યનેન દર્શિતં વિભાવાદિવ્યઙ્ગ્યત્વં રસાદેઃ સાધયિષ્યન્ આદૌ તસ્ય તાત્પર્યશક્તિગમ્યત્વં નિષેધતિ---ન ચેત્યાદિ તથેત્યન્તેન ।
અત્ર કાવ્યાદિતિ શેષઃ ।
યથા ઽપુત્રસ્તે જાતઽ ઇત્યાદિવાક્યં પ્રિયરૂપાર્થપ્રતિપાદનમુખેન શ્રોતુર્હર્ષમુત્પાદયતિ, પ્રકાશતે, ન તુ સાક્ષાચ્છબ્દવ્યાપારવિષય ઇતિ વાચ્યાદ્વિભિન્ન એવ ।
તથા હિ વાચ્યત્વં તસ્ય સ્વશબ્દનિવેદિતત્વેન વા સ્યાત્ વિભાવાદિપ્રતિપાદનમુખેન વા ।
પૂર્વસ્મિન્ પક્ષે સ્વશબ્દનિવેદિતત્વાભાવે રસાદીનામપ્રતીતિપ્રસઙ્ગઃ ।
લોચનમ્ તન્મયીભાવેનાસ્વાદ્યમાન એવ રસ્યમાનતૈકપ્રાણઃ સિદ્ધસ્વભાવસુખાદિવિલક્ષણઃ પરિસ્ફુરતિ ।
તદાહ-પ્રકાશત ઇતિ ।
તેન તત્ર શબ્દસ્ય ધ્વનનમેવ વ્યાપારો ઽર્થસહકૃતસ્યેતિ ।
વિભાવાદ્યર્થે ઽપિ ન પુત્રજન્મહર્ષન્યાયેન તાં ચિત્તવૃત્તિં જનયતીતિ જનનાતિરિક્તો ઽર્થસ્યાપિ વ્યાપારો ધ્વનનમેવોચ્યતે ।
સ્વશબ્દેતિ ।
શૃઙ્ગારાદિના શબ્દેનાભિદાવ્યાપારવશાદેવ નિવેદિતત્વેન ।
વિભાવાદીતિ ।
તાત્પર્યશક્ત્યેત્યર્થઃ ।
તત્ર સ્વશબ્દસ્યાન્વયવ્યતિરેકૌ રસ્યમાનતાસારં રસં પ્રતિ નિરાકુર્વન્ધ્વનનસ્યૈવ તાવિતિ બાલપ્રિયા તથા કાવ્યં વિભાવાદ્યર્થપ્રતિપાદનદ્વારા તાત્પર્યશક્ત્યા રસચર્વણાં ન જનયતીત્યર્થઃ ।
નાપીતિ ।
રસાદિરર્થ ઇત્યનુષજ્યતે ।
પરિસ્ફુરતીત્યપપકૃષ્યતે ।
આપત્વિત્યાદિ ।
હૃદયસ્ય સંવાદઃ સમ્પ્રતિપત્તિઃ, સ એવ બલં સહકારિ તસ્માત્ ।
પ્રતીતાવિત્યનેન સામગ્રી દર્શિતા ।
આસ્વાદ્યમાન એવ સન્ ।
રસપદલભ્યાર્થકથનં---રસ્યમાનતેતિ ।
સુકાદિવત્સાધ્યત્વં વ્યાવર્તયતિ--સિદ્ધેત્યાદિ ।
આત્માનતિરેકેણ સિદ્ધસ્વભાવઃ ।
સુખાદિ તુ તદતિરેકેણ સાધ્યસ્વભાવમિતિ સુખાદિવિલક્ષણશ્ચેત્યર્થઃ ।

યદ્વા--સ્થાય્યેવ વિભાવાદિપ્રત્યયારભ્યત્વાદ્રસ ઇતિ મતમપાકર્તુમાહ---સિદ્ધેતિ ।
સિદ્ધસ્વભાવા યે સુખાદયો ભાવાઃ સુખપદેન રતિર્વિવક્ષિતા ।
તદ્વિલક્ષણ ઇત્યર્થઃ ।
તદાહ તદેતદાહ ।
ફલિતમાહ---તેનેત્યાદિ ।
તેન કારકત્વલક્ષકત્વયોરભાવેન ।
ઇતીતિ ।
ઉક્તમિતિ શૈષઃ ।
અથાર્થસ્યાપિ ધ્વનનમેવ વ્યાપાર ઇતિ જનકત્વનિષેધપૂર્વકં દર્શયતિ-વિભાવાદ્યર્થો ઽપીત્યાદિ ।
ઽસ્વશબ્દનિવેદિત્ત્વેન વેઽત્યાદિના યત્ કલ્પદ્વયમુક્તં તદભિધાતાત્પર્યશક્તિદ્વયાભિપ્રાયકમિતિ દર્શયતિ--શૃઙ્ગારાદિનેત્યાદિ ।
તત્રેતિ ।
આદ્યપક્ષ ઇત્યર્થઃ ।
અન્વયેતિ ।
યત્ર યત્ર રસાદિપ્રતીતિઃ, તત્ર તત્ર નેતિ વ્યતિરેકઃ, તાવિત્યર્થઃ ।
યદ્વા---સ્વશબ્દસત્વે રસાદિપ્રતીતિસ્તદભાવે રસાદિપ્રતીત્યભાવ ઇત્યન્વયવ્યતિરેકાવિત્યર્થઃ ।
રસ્યમાનતાસારમિતિ હેતુગર્ભમ્ ।
ન ચ સર્વત્ર તેષાં સ્વશબ્ધનિવેદિતત્વમ્ ।
યત્રાપ્યસ્તિ તત્, તત્રાપિ વિશિષ્ટવિભાવાદિપ્રતિપાદનમુખેનૈવૈષાં પ્રતીતિઃ ।
સ્વશબ્દેન સા કેવલમનૂદ્યતે, ન તુ તત્કૃતા ।
વિષયાન્તરે તથા તસ્યા અદર્શનાત્ ।
ન હિ કેવલશૃઙ્ગરાદિબ્દમાત્રભાજિ લોચનમ્ દર્શયતિ--ન ચ સર્વત્રેતિ ।
યથા ભટ્ટેન્દુરાજસ્ય--- યદ્વિશ્રમ્ય વિલોકિતેષુ બહુશો નિઃસ્થેમની લોચને યદ્ગાત્રાણિ દરિદ્રતિ પ્રતિદિનં લૂનાબ્જિનીનાલવત્ ।
દૂર્વાકાણ્ડવિડમ્બકશ્ચ નિબિડો યત્પાણ્ડિમા ગણ્ડયોઃ કૃષ્ણે યૂનિ સયૌવનાસુ વનિતાસ્વેષૈવ વેષસ્થિતિઃ ॥
ઇત્યત્રાનુભાવવિભાવબોધનોત્તરમેવ્.અ તન્મયીભવનયુક્ત્યા તદ્વિભાવાનુભાવોચિતચિત્તવૃત્તિવાસનાનુરઞ્જિતસ્વસંવિદાનન્દચર્વણાગોચરો ઽર્થો રસાત્મા સ્ફુરત્યેવાભિલાષચિન્તૌત્સુક્યનિદ્રાધૃતિગ્લાન્યાલસ્યશ્રમસ્મૃતિવિતર્કાદિશબ્દાભાવે ઽપિ ।
એવં વ્યતિરેકાભાવં પ્રદર્શ્યાન્વયાભાવં દર્શયતિ-યત્રાપીતિ ।
તદિતિ સ્વશબ્દનિવેદિતત્વમ્ ।
પ્રતિપાદનમુખેનેતિ ।
શબ્દપ્રયુક્તયા વિભાવાદિપ્રતિપત્ત્યેત્યર્થઃ ।
સા કેવલમિતિ ।
તથા હિયાતે દ્વારવતીં તદા મધુરિપૌ તદ્દત્તઝમ્પાનતાં બાલપ્રિયા વ્યભિચારવિષયમુદાહરતિ---યદિતિ ।
વિશ્રમ્ય મધ્યે મધ્યે વિરમ્ય ।
નિસ્થેમની સ્થૈર્યરહિતે અતિવ્યાકુલે ।
આદ્યપાદેન અલસા નામ દૃષ્ટિરુક્તા ।
વ્રીડૌત્સુક્યૈ ચ દ્યોત્યેતે ।
દરિદ્રતિ કૃશીભવન્તિ શુષ્યન્તિ ચ ।
લૂનેત્યાદ્યુપમયા મ્લાનચ્છાયત્વાદિકં દ્યોત્યતે ।
નિવિડઃ ઘનઃવર્ણાન્તરાનુપ્રવેશરહિતઃ ।
પાદત્રયેણાનુભાવવ્યભિચારિવર્ગો દર્શિતઃ ।
યૂનિ આરબ્ધયૌવને ।
કૃષ્ણ ઇત્યનેન વિભાવશ્ચ ।

વનિતાસુગોપીષુ ।
એષૈવ ઉક્તાલસવિલોકનાદિરૂપૈવ ।
વેષસ્થિતિઃ વેષરચના ।
તદિતિ ।
તન્મયીભવનસ્ય યુક્તિર્યોગસ્તયા ।
તદિતિ ।
તેષાં રસાદીનાં ત એવ વા યે વિભાવાનુભાવાઃ,તેષામુચિતા યાશ્ચિત્તવૃત્તયઃ સ્થાયિવ્યભિચારિરૂપાસ્તાસાં વાસનાભિરનુરઞ્જિતાયા રૂષિતાયાસ્સ્વસંવિદો યા આનન્દમયી ચર્વણા તસ્યાઃ, ગોચરો વિષય ઇત્યર્થઃ ।
ઽરસાત્મા અર્થઃ ઇત્યાદિશબ્દાભાવે ઽપિસ્ફુરત્યેવેઽતિ સમ્બન્ધઃ ।
અભિલાષઃ અભિલાષવિપ્રલમ્ભઃ ।
અત્રાભિલાષો મહાવાક્યેન ચિન્તાદયસ્ત્વવાન્રવાક્યેન વ્યજ્યન્ત ઇતિ બોધ્યમ્ ।
અન્વયાભાવમિતિ ।
યદિ લક્ષ્યે સ્વશબ્દેન રસાદિપ્રતીતિસ્તર્હ્યન્વયઃ સ્યાન્ન તુ સ્વશબ્દેનાતો ઽન્વયાભાવ ઇતિ ભાવઃ ।
વૃત્તૌ ઽયત્રાપીઽ ત્યપિશબ્દસ્તુશબ્દાર્થે ।
યાત ઇતિ ।
દ્વારવર્તિ યાત ઇત્યનેન પ્રત્યાગમનપ્રત્યાશાવિરહઃ સૂચ્યતે ।
મધુરિપાવિત્યનેન દુષ્ટનિગ્રહવ્યગ્રતાદ્યોતનેન સ એવોપોદ્બલિતઃ ।
તદા મગધરાજે મધુરામુપરુન્દ્દતિ સતિ ।
આલિઙ્ગને હેતુમાહ--તદ્દત્તેતિ ।
તેન મધુરિપુણા લોચનમ્ કાલિન્દીતટરૂઢવઞ્જુલલતામાલિઙ્ગ્ય સોત્કણ્ઠયા ।
તદ્ગીતં ગુરુબાષ્પગદ્ગદગલત્તારસ્વરં રાધયા યેનાન્તર્જલચારિભિર્જલચરૈરપ્યુત્કમુત્કૂજિતમ્ ॥
ઇત્યત્ર વિભાવાનુભાવાવમ્લાનતયા પ્રતીયેતે ।
ઉત્કણ્ઠા ચ ચર્વણાગોચરં પ્રતિપદ્યત એવ ।
સોત્કણ્ઠાશબ્દઃ કેવલં સિદ્ધં સાધયતિ, ઉત્કમિત્યનેન તૂક્તાનુભાવાનુકર્ષણં કતું સોત્કણ્ઠાશબ્દઃ પ્રયુક્ત ઇત્યનુવાદો ઽપિ નાનર્થકઃ, પુનરનુભાવપ્રતિપાદને હિ પુનરુક્તિરતન્મયીભાવો વા ન તુ તત્કૃતેત્યત્ર હેતુમાહ---વિષાયાન્તર ઇતિ ।
ઽયદ્વિશ્રમ્યઽ બાલપ્રિયા દત્તા યા ઝમ્પા વેગેનોર્ધ્વાદિદેશાદાસ્ફાલનપૂર્વકપતનક્રિયા વિહરણકાલભવા તયા ।
ઝમ્પાશબ્દઃ પુલ્લિઙ્ગો વા ।
આનતામ્ દાને હિ પ્રતિગ્રહીતુરાનતિરુચિતા ।
ઽસમ્પન્નતેઽતિ પાઠે તેન દત્તા સમ્પાદિતા સમ્પન્નતા પુષ્પપલ્લવાદિસમૃદ્ધિર્યસ્યાસ્તામિત્યર્થઃ ।
કાલિન્દીતટરૂઢેતિ વલ્લભવિહરણસ્થાનરૂઢત્વેન સૌભાગ્યાતિશયં સૂચયતિ, તદ્દેશત્યોત્કણ્ઠાકારિત્વં ચ ।
તત્ તથાવિધમ્ ।
ગાતમિતિ ભાવે ક્તઃ ।
ગુર્વિતિ ।
ગુરુણા પ્રભૂતેન બાષ્પેણ રુદ્ધકણ્ઠતયા ગદ્ગદં યથા તથા ગલન્ પ્રસરન્ તાર ઉચ્ચૈસ્તશ્ચ સ્વરો યત્ર તત્તથા ।
યેન ગીતેન ।
યદાકર્ણનેનેતિ યાવત્ ।
અન્તર્જલચારિભિઃ સારસાદિમિરપિ, ન કેવલં જલબહિર્ભાગસઞ્ચારિભિર્હસાદિભિઃ ।
ઉત્કં સોત્કણ્ઠમ્ ।
ઉત્કૂજિતં ઉચ્ચૈઃકૂજિતં તન્મયીભવનયુક્ત્યા રુદિતમિત્યર્થઃ ।
વિભાવાનુભાવાવિતિ ।
મધુરિપુવિરહો, વિયુક્તો મધુરિપુર્વા આલમ્બનવિભાવઃ, કાલિન્દીતટાદય ઉદ્દીપનવિભાવાઃ, લતાલિઙ્ગનાદયો ઽનુભાવાઃ ।
ઽવિભાનુભાવમ્ઽ ઇતિ ચ પાઠઃ ।

અમ્લાનતયા અક્લેશેન વાચ્યતયૈવેતિ યાવત્ ।
પ્રતીયેતે પ્તીયત ઇતિ ચ પાઠઃ ।
તતઃ કિમત આહ---ઉત્કણ્ઠા ચેતિ ।
ચર્વણાયા ગોચરં વિષયત્વં પ્રતિપદ્યત એવ, નાત્ર સ્વશબ્દાપેક્ષામૂલકસ્સંશયઃ કાર્ય ઇત્યર્થઃ ।
નનુ સા સ્વશબ્દાવેદિતૈવેત્યત આહ--સોત્કરાઠાશબ્ગ ઇતિ ।
સિદ્ધં સાધયતીતિ ।
જ્ઞાતં જ્ઞાપયતીત્યર્થઃ ।
અતશ્ચાનુવાદક ઇતિ ભાવઃ ।
કેવલશબ્દનાત્ર વિભાવાનુભાવૌ પ્રતિ સહકારિત્વમપિ નેતિ દર્શયતિ ।
અનુવાદો ઽપ્યયં નાનર્થક ઇત્યાહ--ઉત્કમિત્યાદિ ।
અયમર્થઃ---જલચારિણાં કૂજિતે ઽપિ ગુરુબાષ્પેત્યાદ્યુક્તાનુભાવાનાં સંયોજન એવ તન્મયીભવનયુકત્યા તદુત્કણ્ઠાયાશ્ચર્વણાગોચરત્વં ભવતિ ।
ઉત્કમિત્યનેન ચ તદનુભાવસાહિત્યં પ્રતિપિપાદયિષિતમ્ ।
ન ચ કેવલેનોત્કશબ્દેન તત્પ્રતિપાદનં ભવતિ, તસ્ય તાવત્યપર્યાપ્તત્વાત્ ।
સતિ ચ પૂર્વવાક્યે સોત્કણ્ઠાશબ્દે તત્સંગૃહીતાનામનુભાવાનાં સોત્કણ્ઠાસમાનાર્થકોત્કશબ્દેન પ્રતિપાદનં ભવતીતિ સોત્કણ્ઠાશબ્દસ્સપ્રયોજન ઇત્યર્થઃ ।
નનુ પુનરપ્યનુભાવપ્રદર્શનમસ્ત્વિત્યત આહપુનરિતિ ।
ન કેવલં પુનરુક્તિરેવ, તથાવિધસ્યાનુભવજાતસ્ય તન્મયીભવનોપયોગિતાપિ ન સ્યાદનૌચિત્યપ્રતિપત્તિગ્રસ્તસૌભાગ્યત્વાદિત્યાહ--અતન્મયીતિ ।
ઽવિષયાન્તરઽ વિભાવાદિપ્રતિપાદનરહિતે કાવ્યે મનાગપિ રસવત્ત્વપ્રતીતિરસ્તિ ।
યતશ્ચ સ્વાભિધાનમન્તરેણ કેવલેભ્યો ઽપિ વિભાવાદિભ્યો વિશિષ્ટેભ્યો રસાદીનાં પ્રતીતિઃ ।
કેવલાચ્ચ સ્વાભિધાનાદપ્રતીતિઃ ।
તસ્માદન્વયવ્યતિરેકાભ્યામભિધેયસામર્થ્યાક્ષિપ્તત્વમેવ રસાદીનામ્ ।
ન સ્વભિધેયત્વં કથઞ્ચિત્, લોચનમ્ ઇત્યાદૌ ।
ન હિ યદભાવે ઽપિ યદ્ભવતિ તત્કૃતં તદિતિ ભાવઃ ।
અદર્શનમેવ દ્રઢયતિન હીતિ ।
કેવલશબ્દાર્થ સ્ફુટયતિ---વિભાવાદીતિ ।
કાવ્ય ઇતિ ।
તવ મતે કાવ્યરૂપતયા પ્રસજ્યમાન ઇત્યર્થઃ ।
મનાગપીતિ ।
શૃઙ્ગારહાસ્યકરુણરૌદ્રવીરભયાનકાઃ ।
બીભત્સાદ્ભુતસંજ્ઞૌ ચેત્યષ્ટૌ નાટ્યે રસાઃ સ્મૃતાઃ ॥
ઇત્યત્ર. ।
એવં સ્વશબ્દેન સહ રસાદેર્વ્યતિરેકાન્વયાભાવમુપપત્યા પ્રદર્શ્ય તથૈવોપસંહરતિ-યતશ્ચેત્યાદિના કથઞ્ચિદિત્યન્તેન ।
અભિધેયમેવ સામર્થ્યં સહકારિશક્તિરૂપં વિભાવાદિકં રસધ્વનને શબ્દસ્ય કર્તવ્યે, અભિધેયસ્ય ચ પુત્રજન્મહર્ષભિન્નયોગક્ષેમતયા જનનવ્યતિરિક્તે દિવાભોજનાભાવવિશિષ્ટપીનત્વાનુમિતરાત્રિભોજનવિલક્ષણતયા ચાનુમાનવ્યતિરિક્તે ધ્વનને કર્તવ્યે સામર્થ્યં શક્તિઃ વિશિષ્ટસમુચિતો વાચકસાકલ્યમિતિ બાલપ્રિયા ઇત્યસ્ય વિવરણમ્ યદ્વિશ્રમ્યેત્યાદાવિતિ ।
ભાવમાહ-ન હીતિ ।
ઽતત્તત્કૃતં ન હીઽતિ સમ્બન્ધઃ ।
નનુ વિભાવાદિપ્રતિપાદકત્વાભાવે કથં કાવ્યત્વં, યેન સિદ્ધવન્નિર્દેશ ઇત્યાશઙ્કાં પરિહરન્ પરાભિમતસ્યૈવ કાવ્યરૂપત્વપ્રસઞ્જનાભિપ્રાયેયમુક્તિરિત્યાહ---તવ મત ઇત્યાદિ ।
સ્વશબ્દકૃતા રસાદિપ્રતીતિઃ ન વિભાવાદિકૃતેત્યસ્મિન્ મતે કાવ્યત્વેનાનભિમતમપિ કાવ્યમાપદ્યેતેત્યર્થઃ ।
તથાવિધમેવોદાહરણમાહ--શૃઙ્ગારેતિ ।
ઽયતશ્ચેઽત્યાદિવૃત્તિગ્રન્થસ્યાનર્થક્યશઙ્કામુપસંહારત્વોક્ત્યા શમયન્નાહ--એવમિત્યાદિ ।
વૃત્તાવભિધેયસામર્થ્યાક્ષિપ્તત્વમુપસંહૃતં, તત્તુ શબ્દાર્થોભયગતધ્વનનવ્યાપારગમ્યત્વરૂપમિતિ વ્યાચષ્ટે---અભિધેયમેવેત્યાદિ ।
સામર્થ્યપદસ્ય વિવરણમ્--સહેત્યાદિ ।

સહકારિ એવ શાક્તિઃ શક્નોત્યનયેતિ શક્તિસ્તદ્રૂપમ્ ।
તત્કિમિત્યત્રાહ--વિભાવાદિકમિતિ ।
ધ્વનન ઇત્યાક્ષેપપદવ્યાખ્યાનમ્ ।
કર્મધારયાશ્રયણેન શબ્દે યોજયિત્વા ષષ્ટીતત્પુરુષાશ્રયેણાર્થે યોજયતિ---અભિધેયસ્ય યેત્યાદિ ।
અભિધેયસ્યેત્યસ્ય ધ્વનન ઇત્યનેન સમ્બન્ધઃ ।
ભિન્નયોગક્ષેમતયા ભિન્નસ્વભાવતયા ।
પુત્રજન્મ ખલુ હર્ષ જનયતિ, ન તથા વિભાવાદ્યર્થો રસં જનયતીતિ તદ્વિલક્ષ્ણત્વમર્થગતધ્વનનસ્ય ।
અનુમાનપક્ષમપિ પરાકરોતિ--દિવેતિ ।
સામર્થ્યમૈત્યસ્ય વ્યાખ્યાનમ્--શક્તિરિતિ ।
શક્તિમેવ વિવૃણોતિ--વિશિષ્ટેતિ ।
ગુણાલઙ્કારાદિવિશિષ્ટેન સમુચિતેન રસાનુગુણેન ચ વાચકેન ઇતિ તૃતીયો ઽપિ પ્રભેદો વાચ્યાદ્ભિન્ન એવેતિ સ્થિતમ્ ।
વાચ્યેન ત્વસ્ય સહેવ પ્રતીતિરિત્યગ્રે દર્શયિષ્યતે ।
કાવ્યસ્યાત્મા સ એવાર્થસ્ તથા ચાદિકવેઃ પુરા ।
(ધ્વ્ક્_1.5અ)
કાવ્યસ્યાત્મા સ એવાર્થસ્તથા ચાદિકવેઃ પુરા ।
લોચનમ્ દ્વયોરપિ શબ્દાર્થયોર્ધ્વનનં વ્યાપારઃ ।
એવં દ્વૌ પક્ષાવુપક્રમ્યાદ્યો દૂષિતઃ, દ્વિતીયસ્તુ કથઞ્ચિદ્દૂષિતઃ કથઞ્ચિદઙ્ગીકૃતઃ, જનનાનુમાનવ્યાપારાભિપ્રાયેણ દૂષિતઃ; ધ્વનનાભિપ્રાયેણાઙ્ગીકૃતઃ ।
યસ્ત્વત્રાપિ તાત્પર્યશક્તિમેવ ધ્વનનં મન્યતે, સ ન વસ્તુતત્ત્વવેદી ।
વિભાવાનુભાવપ્રતિપાદકે હિ વાક્યે તાત્પર્યશક્તિર્ભેદે સંસર્ગે વા પર્યવસ્યેત્; ન તુ રસ્યમાનતાસારે રસે ઇત્યલં બહુના ।
ઇતિશબ્દો હેત્વર્થે ।
ઽઇત્યપિ હેતોસ્તૃતીયો ઽપિ પ્રકારો વાચ્યાદ્ભિન્ન એવેઽતિ સમ્બન્ધઃ ।
સહેવેતિ ।
ઇવશબ્દેન વિદ્યમાનો ઽપિ ક્રમો ન સંલક્ષ્યત ઇતિ તદ્દર્શયતિ--અગ્ર ઇતિ ।
દ્વિતીયોદ્દ્યોતે ॥ 4 ॥
એવં ઽપ્રતીયમાનં પુનરન્યદેવઽ ઇતીયતા ધ્વનિસ્વરૂપં વ્યાખ્યાતમ્ ।
અધુના કાવ્યાત્મત્વમિતિહાસવ્યાજેન ચ દર્શયતિ---કાવ્યાસ્યાત્મેતિ ।
સ એવેતિ પ્રતીયમાનમાત્રે ઽપિ પ્રક્રાન્તે તૃતીય એવ રસધ્વનિરિતિ મન્તવ્યં, ઇતિહાસબલાત્ પ્રક્રાન્તવૃત્તિગ્રન્થાર્થબલાચ્ચ ।
બાલપ્રિયા સાકલ્યં પરિપૂર્ણત્વમિત્યર્થઃ ।
ઇતીતિ હેતૌ ।
આદ્ય ઇતિ ।
ઽસ્વશબ્દનિવેદિતત્વેન વેઽતિ પક્ષ ઇત્યર્થઃ ।
દ્વિતીય ઇતિ ।
ઽવિભાવાદિપ્રતિપાદનમુખેન વેઽતિ પક્ષ ઇત્યર્થઃ ।
રસાદીનામભિધેયસામર્થ્યાક્ષિપ્તત્વમેવેતિ વદતો વૃત્તિકૃતસ્તાત્પર્યશાક્તિરેવ ધ્વનનવ્યાપારો ઽભિમતઃ, ન તુ તદ્વ્યતિરિક્તશ્ચતુર્થકક્ષ્યાનિવેશી અભિધેયાન્યથાનુપપત્તિસહાયાર્થબોધનશક્તેરેવ તાત્પર્યશક્તિત્વાદિતિ કશ્ચિદાહ, તન્મતમનૂદ્ય દૂષયતિ--યસ્ત્વિત્યાદિ ।
ભેદે સંસર્ગે વેતિ ।
ગામાનયેત્યાદૌ કર્માન્તરેભ્યઃ ક્રિયાન્તરેભ્યશ્ચ ભેદો વાક્યાર્થઃ, સંસર્ગસ્ત્વાર્થ ઇતિ કેચિત્ ।
કર્મવિશેષાદેઃ ક્રિયાવિશેષેણ સમ્બન્ધરૂપસંસર્ગો વાક્યાર્થઃ, ભેદસ્ત્વાર્થ ઇત્યપરે ॥ .4 ॥ ॥ .॥
નનુ ધ્વનિસ્વરૂપે વાચ્યાદ્ભેદેન સમર્થિતે, લક્ષણનુક્ત્વા તસ્યાત્મત્વપ્રતિપાદિકાયાઃ કારિકાયાઃ કા સઙ્ગતિરિત્યતો વૃત્તાનુવાદપુરસ્સરં તાં દર્શયતિ--એવમિત્યાદિના ।
વ્યાખ્યાતમિતિ ।
ધ્વનિસ્વરૂપં તસ્ય કાવ્યાત્મત્વઞ્ચેતિ પ્રકૃતયોર્દ્વયોરાદ્યં પ્રતિપાદિતમિત્યર્થઃ ।

ઇતિહાસવ્યાજેનેતિ ।
વ્યાજશબ્દેન ધ્વનેરાત્મત્વપ્રતિપાદન એવ તાત્પર્યં, નેતિહાસોપક્ષેપ ઇતિ દર્શિતમ્ ।
પ્રકૃતાનુગુણ્યેન વ્યાચષ્ટે---સ એવેત્યાદિ ।
સ એવેતીત્યસ્યાનન્તરં
ક્રૌઞ્ચ-દ્વન્દ્વ-વિયોગોત્થઃ શોકઃ શ્લોકત્વમ્ આગતઃ
ક્રૌઞ્ચદ્વન્દ્વવિયોગોત્થઃ શોકઃ શ્લોકત્વમાગતઃ ॥ 5 ॥
લોચનમ્ તેન રસ એવ વસ્તુત આત્મા, વસ્ત્વલઙ્કારધ્વની તુ સર્વથા રસં પ્રતિપર્યવસ્યેતે ઇતિ વાચ્યાદુત્કૃષ્ટૌ તાવિત્યભિપ્રાયેણ ઽધ્વનિઃ કાવ્યસ્યાત્મેઽતિ સામાન્યેનોક્તમ્ ।
શોક ઇતિ ।
ક્રૌઞ્ચસ્ય દ્વન્દ્વવિયોગેન સહચરીહનનોદ્ભૂતેન સાહચર્યધ્વંસનેનોત્થિતો યઃ શોકઃ સ્થાયિભાવો નિરપેક્ષભાવત્વાદ્વિપ્રલમ્ભશૃઙ્ગારોચિતરતિસ્થાયિભાવાદન્ય એવ, સ એવ તથાભૂતવિભાવતદુત્થાક્રન્દાદ્યનુભાવચર્વણયા હૃદયસંવાદતન્મયીભવનક્રમાદાસ્વાદ્યમાનતાં બાલપ્રિયા તચ્છબ્દેનેતિ, રસધ્વનિરિત્યસ્યાનન્તરં પરામૃષ્ટ ઇતિ ચ શેષઃ ।
મન્તવ્યમિતિ ।
યુક્ત્યા નિશ્ચેતવ્યભિત્યર્થઃ ।
તામાહ--ઇતિહાસેત્યાદિ ।
ઇતિહાસવલાદિતિ ।
કારિકાશેષબલાદિત્યર્થઃ ।
પ્રક્રાન્તેતિ ।
ઽતૃતીયસ્ત્વિઽત્યાદિના પૂર્વોક્તેત્યર્થઃ ।
ઽપ્રતીયમાનસ્ય ચેઽત્યાદિ સમનન્તરવૃત્તિગ્રન્થસ્યાપ્યુપલક્ષણમિદમ્ ।
તેનેતિ ।
યસ્માદ્રસ ધ્વનિરેવ સ એવેતિ પરામર્શનીયસ્તસ્માદિત્યર્થઃ ।
ઽતેન ઇત્યભિપ્રાયેણ સામાન્યેનોક્તમ્ઽ ઇતિ સમ્બન્ધઃ ।
ઇતિશબ્દપરામૃષ્ટમભિપ્રાયમાહ--રસ એવેત્યાદિ ।
સર્વથેતિ ।
અઙ્ગિત્વે ઽઙ્ગત્વે ચેત્યર્થઃ ।
ઇતીતિ હેતૌ ।
અન્યથા પ્રતિપત્તિનિરાસાય વિવક્ષિતં વ્યાચષ્ટે---ક્રૌઞ્ચસ્યેત્યાદિ ।
દ્વન્દ્વવિયોગકાણમાહ---સહચરીત્યાદિ ।
દ્વન્દ્વવિયોગેનેત્યસ્ય વ્યાક્યાનમ્---સાહચર્યધ્વંસનેનેતિ ।
ઉત્થિતઃ ઉત્પન્નઃ ।
ક્રૌઞ્જ ઇતિ શેષઃ ।
સાહચર્યધ્વંસોત્થત્વેન પ્રાપ્તં શૃઙ્ગારસ્થાયિત્વં પ્રતિષેધતિ--નિરપેક્ષેત્યાદિ ।
ઉપેક્ષાયાઃ સઙ્ગમપ્રત્યાશાયાઃ નિષ્ક્રાન્તો નિરપેક્ષો ભાવસ્તત્વાત્ ।
ક્રૌઞ્ચેત્યાદિકં વ્યાખ્યાય શોકસ્ય શ્લોકતાપ્રાપ્તિં વિવૃણોતિ---સ એવેત્યાદિ ।
ક્રૌઞ્ચે તાતસ્ય શોકસ્ય વાસનારૂપેણાદિકવૌ સ્થિતસ્ય શોકસ્ય ચાભેદબુદ્ધિકૃતમૈક્યં વિવક્ષિત્વા સ એવેત્યુક્તમ્ ।
ઽસ એવેતિ શ્લોકરૂપતાં પ્રાપ્તઽ ઇતિ સમ્બન્ધઃ ।
અત્ર હેતુઃ--કરુણરસરૂપતાં પ્રતિપન્ન ઇતિ ।
તત્ર ચાસ્વાદ્યમાનતાં પ્રતિપન્ન ઇતિ ।
રત્યાદિચિત્તવૃત્તિરાસ્વાદ્યમાના હિ શૃઙ્ગારાદિવ્યપદેશગોચર ઇતિ ભાવઃ ।
આસ્વાદ્યમાનતાપ્રાપ્તૌ હેતુઃ---હૃદયેત્યાદિ ।
સહૃદયસ્યાદૌ હૃદયસંવાદઃ, તતસ્તન્મયીભાવલાભસ્તદુત્તરમાસ્વાદ ઇતિ ક્રમઃ ।
અત્રાપિ હેતુઃ---તથાભૂતેત્યાદિ ।

તથાભૂતો ધ્વસ્તસાહચર્યો વિભાવઃ ક્રૌઞ્ચરૂપઃ ।
લોચનમ્ પ્રતિપન્નઃ કરુણરસરૂપતાં લૌકિકશોકવ્યતિરિક્તાં સ્વચિત્તદ્ગુતિસમાસ્વાદ્યસારાં પ્રતિપન્નો રસપરિપૂર્ણકુમ્ભોચ્ચલનવચ્ચિત્તવૃત્તિનિઃષ્યન્દસ્વભાવવાગ્વિલાપાદિવચ્ય સમયાનપેક્ષત્વે ઽપિ ચિત્તવૃત્તિવ્યઞ્જકત્વાદિતિ નયેનાકૃતકતયૈવાવેશવશાત્સમુચિતશબ્દચ્છન્દોવૃત્તાદિનિયન્ત્રિતશ્લોકરૂપતાં પ્રાપ્તઃ-- મા નિષાદ પ્રતિષ્ટાં ત્વંમગમઃ શાશ્વતીઃ સમાઃ ।
યત્ક્રૌઞ્ચમિથુનાદેકમવધીઃ કામમોહિતમ્ ॥
ઇત્.ઇ ॥
ન તુ મુનેઃ શોક ઇતિ મન્તવ્યમ્ ।
એવં હિ સતિ તદ્દુઃખેન સો ઽપિ દુઃખિત ઇતિ કૃત્વા રસસ્યાત્મતેતિ નિરવકાશં ભવેત્ ।
ન ચ દુઃખસન્તપ્તસ્યૈષા દશેતિ ।
એવં ચર્વણોચિતશોકસ્થાયિભાવાત્મકકરુણરસમુચ્ચલનસ્વભાવત્વાત્સ બાલપ્રિયા આક્રાન્દનાદીત્યાદિપદેનાવનિતલપરિલુણ્ઠનાદિર્ગ્રાહ્યઃ ।
કરુણરસરૂપતાપ્રાપ્તેઃ ફલમાહલૌકિકેતિ ।
સ્વરૂપસામગ્રીભેદાદિતિ ભાવઃ ।
સ્વસંવેદનપ્રમાણસિદ્ધત્વમલૌકિકરસસ્ય દર્શયિતુમાહ---સ્વેત્યાદિ ।
સ્વસ્ય ચર્વયિતુશ્ચિત્તસ્ય યા દ્ગુતિસ્તન્મયીભાવજનિતા પુલકાદિભિર્લક્ષ્યમાણા તયા સમાસ્વાદ્યો મનસાનુભાવ્યઃ સારઃ પ્રાણો યસ્યાસ્તામ્ ।
કથમાત્મભૂતસ્ય રસસ્ય બહિઃશ્લોકતયા પરિણામ ઇતિ શઙ્કાયાં દૃષ્ટાન્તેનોત્તરમાહ---રસેત્યાદિ ।
યથા જલપરિપૂર્ણમૌલિસ્થકુમ્ભોચ્ચલને તદ્ગતજલં બહિઃ પ્રસ્રવતિ, તથેત્યર્થઃ ।
મૂર્તત્વામૂર્તત્વાભ્યાં વૈષમ્યાશઙ્કાયાં દૃષ્ટાન્તાન્તરમાહ--ચિત્તવૃત્તીત્યાદિ ।
યથા દુઃખાદિ ચિત્તવૃત્તિપરિણામરૂપા વાઙ્મયા વિલાપાદયઃ, આદિપદેન પ્રશંસાદયો ગ્રાહ્યાઃ, તથેત્યર્થઃ ।
ચકારો વિકલ્પે ।
નનુ રસસ્ય કાવ્યાત્મત્વં તદ્વિષયત્વેનૈવ વક્તવ્યમ્ ।
ન ચ સમયસવ્યપેક્ષપ્રવૃત્તિકસ્ય શબ્દસ્ય તદ્વિષયત્વં સમ્ભવતીત્યાશઙ્કામનુવદન્ વ્યઙ્ગ્યત્વેન તદ્વિષયત્વં દર્શયતિ--સમયાનપેક્ષત્વે ઽપીત્યાદિ ।
ઇતિ નયેનેતિ ।
લોકે હિ વિલાપપ્રશંસાદયો વચનપ્રકારાઃ શોકબહુમાનરૂપાં ચિત્તવૃત્તિં વ્યઞ્જયન્તીત્યુક્તરીત્યેત્યર્થઃ ।
અકૃતકતયૈવેતિ ।
અમુમર્થમનેન પ્રકાશયામીતિ બુદ્ધિપૂર્વકત્વમન્તરેણૈવેત્યર્થઃ ।
તર્હિ કથમિત્યત આહ--આવેશવશાદિતિ ।
આવેશઃ આત્મવ્યાપ્તિઃ ।
સમુચિતેતિ ।
સમુચિતા એવ શબ્દાદયો રસાદીન્ વ્યઞ્જયન્તીતિ ભાવઃ ।
આદિકવેઃ શ્લોકત્વમાગત ઇત્યેવં વ્યાખ્યાયાદિકવેઃ શોક ઇત્યન્વયભ્રમં નિરસ્યતિ---ન ત્વિત્યાદિ ।
મુનિશબ્દેન દુઃખપ્રસઙ્ગં નિરસ્યતિ ।
તથાન્વયે દોષમાહ--એવમિત્યાદિ ।
તદ્દુઃખેન જ્ઞાતેન ક્રૌઞ્જટુઃખેન ।
સો ઽપિ આદિકવિરપિ ।
ઇતિ કૃત્વા ઇત્યર્થાદ્ધેતોઃ ।
ઇતીતિ ।
ઇતિ વચનમિત્યર્થઃ ।
દોષાન્તરમપ્યાહ--ન ચેતિ ।
એષા દશેતિ ।
શાપવચનકર્તૃત્વરૂપા શ્લોકરચનારૂપા વા દર્શત્યર્થઃ ।
ઉપસંહરતિ--એવમિત્યાદિ ।
એવમુક્તપ્રકારેણ ચર્વણોચિતઃ શોકસ્થાયિભાવ એવાત્મા યસ્ય તથા ભૂતો યઃ કરુણરસસ્તસ્ય વિવિધવાચ્યવાચકરચનાપ્રપઞ્જચારુણઃ કાવ્યસ્ય સ એવાર્થઃ સારભૂતઃ ।

લોચનમ્ એવ કાવ્યસ્યાત્મા સારભૂતસ્વભાવો ઽપરશાવ્દવૈલક્ષણ્યકારકઃ એતદેવોક્તં હૃદયદર્પણે--ઽયાવત્પૂર્ણો ન ચૈતેન તાવન્નૈવ વમત્યમુમ્ઽ ઇતિ ।
અગમ ઇતિ ચ્છાન્દસેનાડાગમેન ।
સ એવેત્યાવકારેણેદમાહ--નાન્ય આત્મેતિ ।
તેન યદાહ ભટ્ટનાયકઃ-- શબ્દપ્રાધાન્યમાશ્રિત્ય તત્ર શાસ્ત્રં પૃથગ્વિદુઃ ।
અર્થતત્ત્વેન યુક્તં તુ વદન્ત્યાખ્યાનમેતયોઃ ॥
દ્વયોર્ગુણત્વ્.એ વ્યાપારપ્રાધાન્યે કાવ્યધીર્ભવેત્ ॥
ઇતિ તદપાસ્તમ્ ।
વ્યાપારો હિ યદિ ધ્વનનાત્મા રસનાસ્વભાવસ્તન્નાપૂર્વમુક્તમ્ ।
અથાભિધૈવ વ્યાપારસ્તથાપ્યસ્યાઃ પ્રધાન્યં નેત્યાવેદિતં પ્રાક્ ।
શ્લોકં વ્યાચષ્ટે-વિવિધેતિ ।
વિવિધં તત્તદભિવ્યઞ્જનીયરસાનુગુણ્યેન વિચિત્રં કૃત્વા બાલપ્રિયા સમુચ્ચલનં બહિઃ પ્રસરણં સ્વભાવઃ સ્વરૂપં યસ્ય ઽમા નિષાદેઽત્યાદિશ્લોકસ્ય તસ્ય ભાવસ્તત્વં તસ્માત્ ।
સ એવ કરુણરસ એવ ।
કાવ્યસ્યાત્મેતિ ।
યતો ઽમા નિષાદેઽત્યાદિકાવ્યં કરુણરસસમુચ્ચલનસ્વરૂપમતઃ કાવ્યસ્ય રસ એવાત્મેતિ ભાવઃ ।
આત્મેત્યસ્ય વ્યાખ્યા સારભૂતસ્વભાવ ઇતિ ।
તદુપપાદકમ્---અપરેત્યાદિ ।
કાવ્યસ્ય રસસમુચ્ચલનસ્વભાવત્વે ભટ્ટનાયકવચનં સંવાદયતિ---યાવદિતિ ।
કવિરિતિ શેષઃ ।
એતેન રસેન ।
યાવન્ન પૂર્ણાઃ વિભાવાદિતન્મયીભવનક્રમેણ, તાવત્ અમું રસમ્ ।
નૈવ વમતિ બહિર્ભાવમાપાદ્ય પરાસ્વાદનીયં નૈવ કરોતિ ।
રસેન પૂર્ણ એવ કવિઃ, કાવ્યરૂપેણ રસમુદ્ગિરતીતિ રસવમનરૂપસ્ય કાવ્યસ્ય રસરૂપત્વમેવેતિ ભાવઃ ।
સ્વેન વિલિખિતે ઽમા નિષાદેઽત્યાદૌ ઽઅગમઽ ઇત્યડાગમસ્ય "નમાઙ્યોગઽ ઇતિ નિષેધશઙ્કાયામુપપત્તિમાહ--અગમ ઇત્યાદિ ।
તેનેતિ ।
રસસ્યાત્મત્વસમર્થનેનેત્યર્થઃ ।
ઽતદપાસ્તમ્ઽ ઇત્યાનેનાસ્ય સમ્બન્ધઃ ।
શબ્દેતિ ।
આશ્રિત્યેતિ ।
પ્રવૃત્તમિતિ શેષઃ ।
શાસ્ત્રં વેદાદિ ।
અર્થતત્વેન અર્થપ્રાધાન્યેન ।
યુક્તમિતિહાસાદિ ।
ઽયુક્તેઽ ઇતિ ચ પાઠઃ ।
એતયોર્દ્વયોઃ શબ્દાર્તયોઃ ।
કાવ્યધીઃ કાવ્યવ્યવહારઃ ।
તદ્વતિ પ્રબન્ધ ઇતિ શેષઃ ।
વ્યાપાર ઇતિ ।
વ્યાપારપ્રાધાન્ય ઇત્યત્ર વ્યાપારપદાર્થ ઇત્યર્થઃ ।
અથેતિ શઙ્કાયામ્ ।
વિવિધં વાચ્યવાચકરચનાસુ પ્રપઞ્જેન ચારુ ઇતિ વિગ્રહમભિપ્રેત્ય વ્યાચષ્ટે---તત્તદિત્યાદિ ।