Language

ENहिગુ
Scripture Library

Dhvanyāloka with Abhinavagupta's Locana and Rāmaśāraka's Bālapriya (with commentary) · Part 521540

yasmāditi hiśabdārtha kathanam /
āvṛtyeti /
vācyālaṅkārasaṃsṛṣṭatatvaṃ padāpekṣayaiveti padānāmāvṛttiḥ tatra padāpekṣayetyasya tathāvidhapadāpekṣayetyarthaśceti bhāvaḥ /
idamupalakṣaṇaṃ tatreti śeṣaśca bodhyaḥ /
dīrghīkuvannityanenoktaṃ siprāvātahetukaṃ kūjitasya dīrghatvaṃ daiśikaṃ kālikaṃ svasajātīyasaṃvalanakṛtaṃ ceti trividhamiti vivṛṇoti--saprāvātenetyādi dīrghatvamityantena /
paṭu samarthaṃ dīrghīkurvannitiṃ kriyāviśeṣaṇamityabhiprāyeṇa vyācaṣṭe--tathetyādi /
sukumāraḥ mandaḥ /
dīpayati poṣayati yatastanmadhuramato nānupayogīnti sambandhaḥ /
tathāvidhaseveti /
sarataglāniharaṇādirūpasevetyarthaḥ /
tatreti /
ujjayinyāmityarthaḥ /
nirūpayati darśayati /
sphuṭitānītyasya truṭitānītyarthaṃ manasivṛtya tatra hetuṃ gamyaṃ darśayati--antarityādi /
sphuṭitānītyanenārthāntaraṃ ca vicakṣitamityāha--tathetyādi /
yatra strīṇāṃ harati surataglānimaṅgānukūlaḥ siprāvātaḥ priyatama iva prārthanācāṭukāraḥ //
locanam tathā sphuṭitāni vikasitāni nayanahārīṇi yāni kamalāni teṣāṃ ya āmodastena yā maitrī abhyāsāṅgāviyogaparasparānukūlyalābhastena kaṣāya uparakto makarandena ca kaṣāyavarṇīkṛtaḥ /
strīṇāmiti /
sarvasya tathāvidhasya trailokyasārabhūtasya ya evaṃ karoti suratakṛtāṃ glāniṃ tāntiṃ harati, atha ca tadviṣayāṃ glāniṃ punaḥ sambhogābhilāṣoddīpanena harati /
na ca prasahyaprabhutatayāpi tvaṅgānukūlo hyadyasparśaḥ hṛdayāntarbhūtaśca /
priyatame tadviṣaye prārthanārthaṃ cāṭūni kārayati /
priyatamo 'pi tatpavanasparśaprabuddhasambhogābhilāṣaḥ /
prārthanārthaṃ cāṭūni karotīti tena tathā kāryata iti parasparānurāgaprāṇaśṛṅgārasarvasvabhūto 'sau pavanaḥ /
yuktaṃ caitattasya yataḥ siprāparicito 'sau vāta iti nāgariko na tvavidagdho bālapriyā bhāvārthamāha--nayaneti /
maitrīpadamukhyārthasyātra bādhāttatpadena vivakṣitaṃ darśayati--abhyāsaṅgetyādi /
abhyāsaṅgasya saṃśleṣasyāviyogo 'vicchedaḥ avicchinnassaṃśleṣa iti yāvat /
tena parasparānukūlyasya parasparopakāritvasya lābha ityartha-. atrāvicchinnassaṃśleṣo lakṣyārthaḥ, paraspanukūlyalābhastu vyaṅgya iti vivekaḥ /
uparaktaḥ sambaddhaḥ /
arthāntaraṃ cāha--makarandenetyādi /
pītamiśro raktaḥ kaṣāyavarṇaḥ sarvasyeti bahuvacanārthakathanam /
tathāvidhasya strītvaviśiṣṭasya /
trailokyetyādi gamyārthakathanam /
surataglānimityetatsuratakṛtāṃ glāniṃ surataviṣayāṃ glānimityubhayathā vivṛṇoti--suratakṛtāmityādi /
tāntamiti /
śārīraṃ śramamityarthaḥ /
glānimiti /
anutsāhamityarthaḥ /
na ceti /
haratītyanuṣajyate /
aṅgasya hṛdayasyānukūla ityartho 'pītyāha--hṛdayāntarbhūta iti /

snigdha ityarthaḥ /
priyatame iti ca padacchedamabhipretya priyatame prārthanā cāṭukāra iti vātaviśeṣaṇatayāpi yojayati--priyatama ityādi /
priyatama iti saptamyantasya vivaraṇam--tadviṣayaiti /
prārthanārthamiti /
strīṇāṃ sambhogaprārthanotpādanamityarthaḥ /
cāṭukāra iti ṇyantātkartari pratyaya ityāha--cāṭūni atra hi maitrīpadamavivakṣitavācyo dhvaniḥ /
padāntareṣbalakārāntarāṇi /
saṃsṛṣṭālaṅkārāntarasaṃkīrṇo dhvaniryathā-- locanam grāmyaprāya ityarthaḥ /
priyatamo 'pi ratānte 'ṅgānukūlaḥ saṃvāhanādinā prārthanārthaṃ cāṭukāra evameva surataglāniṃ harati /
kūjitaṃ cānaṅgīkaraṇavacanādi madhuradhvanitaṃ dīrghīkaroti /
cāṭukaraṇāvasare ca sphuṭitaṃ vikasitaṃ yatkamalakāntidhārivadanaṃ tasya yāmodamaitrī sahajasaurabhaparicayastena kaṣāya uparakto bhavati /
aṅgeṣu cātuṣṣaṣṭikaprayogeṣvanukūlaḥ /
evaṃ śabdarūpagandhasparśā yatra hṛdyā yatra ca pavano 'pa tathā nāgarikaḥ sa tavāvaśyamabhigantavyo deśa iti meghaḍhūte meghaṃ prati kāmina iyamuktiḥ /
udāharaṇe lakṣaṇaṃ yojayati--maitrīpadamiti /
hiśabdo 'nantaraṃ paṭhitavya ityuktameva /
alaṅkārāntarāṇīti /
utprekṣāsvabhāvoktirūpakopamāḥ krameṇetyarthaḥ /
evamiyatā saguṇībhūtavyaṅgyaiḥ sālaṅkāraiḥ sahaprabhedaiḥ svaiḥ /
saṅkarasaṃsṛṣṭibhyām /
ityetadantaṃ vyākhyāyodāharaṇāni ca nirūpya 'punarapi' iti yatkārikābhāge padadvayaṃ tasyārthaṃ prakāśayatyudāharaṇadvāreṇaiva---saṃsṛṣṭetyādi /
punaḥśabdasyāyamarthaḥ---na kevalaṃ dhvaneḥ svaprabhedādibhiḥ saṃsṛṣṭisaṅkarau vivakṣitau yāvatteṣāmanyonyamapi svaprabhedānāṃ bālapriyā kārayatīti /
etadeva vivṛṇoti--priyatamo 'pītyādi /
teneti /
vātenetyarthaḥ /
parasparetyādi /
strīṇāṃ priyatamasya ca sambhogābhilāṣoddīpakatvāditi bhāvaḥ /
siprāparicita iti siprāyā nāyikātvaṃ gamyate /
itīti hetau /
upamāne priyatame 'pi viśeṣaṇāni yojayati--priyatamo 'pītyādi /
saṃvāhanādinā aṅgānukūla iti yojanā /
cāṭukāra iti /
cāṭuvākyakartetyarthaḥ /
anaṅgīkaraṇavacaneti /
mālamityādivacanenetyarthaḥ /
madakalamityasya vivaraṇam--madhuradhvanitamiti /
cāṭivatyādi /
priyatamacāṭuvākyaśravaṇāvasara ityarthaḥ /
vikasitamiti /
cāṭuśravaṇajanitasmiteneti bhāvaḥ /
kamalapadaṃ sādhyavasānalakṣaṇayā mukhaparamityāha--kamaletyādi /

vadanamiti /
strīṇāmiti śeṣaḥ /
aṅgānukūla ityetadanyathāpi vyācaṣṭe--aṅgeṣvityādi /
ślokasyāsya sārārthaṃ darśayan vivaraṇamupasaṃharati--evamityādi /
sa deśa iti /
ujjayinīdeśa ityarthaḥ /
utprekṣetyādi /
paṭu dīghokurvannityatra gamyotprekṣā, pratyūṣasvabhāvoktiḥ, aṅgānukūlaḥ snigdha ityasya vāyāvāropādrūpakaṃ, yadvā--rūpakamityasya rūpakātiśayoktirityarthaḥ /
kamalapadena mukhasya bodhanāttatra sā bodhya /
priyatama ivetyupamā cetyarthaḥ /
saṃsṛṣṭetyādigranthamavatārayati--evamiyatetyādi /
teṣāmanyonyamapīti /
dantakṣatāni karajaiśca vipāṭitāni prodbhinnasāndrapulake bhavataḥ śarīre /
dattāni raktamanasā mṛgarājavadhvā jātaspṛhairmunibhirapyavalokitāni //
atra hi samāsoktisaṃsṛṣṭena virodhālaṅkāreṇa saṃkīrṇasyālakṣyakamavyaṅgyasya dhvaneḥ prakāśanam /
dayāvīrasya paramārthato vākyārthībhūtatvāt /
locanam svaprabhedairguṇībhūtavyaṅgyena vā saṅkīrṇānāṃ saṃsṛṣṭānāṃ ca dhvanīnāṃ saṅkīrṇatvaṃ saṃsṛṣṭatvaṃ ca durlakṣamiti vispaṣṭodāharaṇaṃ na bhavatītyabhiprāyeṇālaṅkārasyālaṅkāreṇa saṃsṛṣṭasya saṃkīrṇasya vā dhvanau saṃkarasaṃsargau pradarśanīyau /
tadasmin bhedacatuṣṭaye prathamaṃ bhedamudāharati--dantakṣātanīti /
bodhisattvasya svakiśorabhakṣaṇapravṛttāṃ siṃho prati nijaśarīraṃ vitīrṇavataḥ kenaciccāṭukaṃ kriyate /
prodbhūtaḥ sāndraḥ pulakaḥ parārthasampattijenānandabhareṇa yatra /
rakte rudhire mano 'bhilāṣo yasyāḥ, anuraktaṃ ca mano yasyāḥ /
manuyaścodbodhitamadanāveśāśceti virodhaḥ /
jātaspṛhairiti ca vayamapi kadācidevaṃ kāruṇikapadavīmadhirokṣyāmastadā satyato munayo bhaviṣyāma iti manorājyayuktaiḥ /
samāsoktiśca nāyikāvṛttāntapratīteḥ /
dayāvīrasyeti /
dayāprayuktatvādatra dharmasya dharmavīra eva dayāvīraśabdenoktaḥ /
vīraścātra rasaḥ, utsāhasyaiva sthāyitvāditi bhāvaḥ /
dayāvīraśabdena vā śāntaṃ vyapadiśata /
so 'tra bālapriyā saṃsṛṣṭisaṅkarau vivakṣitāvityanuṣaṅgaḥ /
ayamartha iti pūrveṇa sambandhaḥ /
nanvevaṃ vṛttau saṃsṛṣṭālaṅkārāntarasaṅkīrṇatvādibhedamātrapradarśane kiṃ bījamityata āha--svaprabhedānāmityādi /
dhvanineti /
dhvaninā sahetyarthaḥ /
durllakṣamitīti /
durllakṣatvāddhetorityarthaḥ /
vispaṣṭeti /
suspaṣṭetyarthaḥ /
pradarśanīyau pradarśayituṃ śakyau /
prathamaṃ bhedamiti /
saṃsṛṣṭālaṅkārasaṅkīrṇatvarūpaṃ bhedamityarthaḥ /

parārthasampattijeneti /
paraparitrāṇajanyenetyarthaḥ /
nāyikāsambhogajanyena ceti /
bhavataśśarīra ityanena kāminaśśarīra iti, mṛgarājavadhvetyanena mṛgākhyapuñjātiviśeṣasya vadhveti ca gamyate /
munibhirapi jātaspṛhairityatra viṣayaviraktairapyudbuddhakāmairityarthapratītyā virodha ityāha--munayaścetyādi /
prakṛtamarthamāha--jātaspṛhairityādi /
manorājyayuktaiśceti yojanā /
muninā dayāvīrasyākathanādāha--dayetyādi /
dharmasya dayāprayuktatvādatra dayāvīraśabdena dharmavīra evokta iti sambandhaḥ /
pakṣāntaramāha--dayāvīraśabdenetyādi /
samāsoktisaṃsṛṣṭenetyādivṛttayuktaṃ vivṛṇoti--so 'tretyādi /
sa rasaḥ dharmavīraśśānto vā saṃsṛṣṭālaṅkārasaṃsṛṣṭatvaṃ ca dhvaneryathā---
ahiṇaapaoarasaesu pahiasāmāiesu diahesu /
sohai pasāraagiāṇaṃ ṇacciaṃ moravandāṇam //
locanam rasaḥ saṃsṛṣṭālaṅkāreṇānugṛhyate /
samāsoktimahamnā hyayamarthaḥ sampadyate--yathā kaścinmanorathaśataprārthitapreyasīsambhogāvasare jātapulakastathā tvaṃ parārthasampādanāya svaśarīradāna ita karuṇātiśayo 'nubhāvavibhāvasampadoddīpitaḥ /
dvivaseṣu /
tathā pathikān prati śyāmāyiteṣu mohajanakatvādrātrirūpatāmācaritavatsu /
yadi vā pathikānāṃ śyāmāyitaṃ duḥkhavaśena śyāmikā yebhyaḥ /
śobhate prasāritagrīvāṇāṃ mayūravṛndānāṃ nṛttam /
abhinayaprayogarasikeṣu pathikasāmājakeṣu satsu mayūravṛndānāṃ prasāritagītānāṃ prakṛṣṭasāraṇānusārigītānāṃ tathā grīvārecakāya prasāritagrīvāṇāṃ nṛttaṃ śobhate /
pathikān prati śyāmā ivācarantīti kyac /
pratyayena luptopamā nirdiṣṭā /
pathikasāmājikeṣviti karmadhārayasya spaṣṭatvādrūpakam /
tābhyāṃ dhvaneḥ saṃsarga iti granthakārasyāśayaḥ /
atraivodāharaṇe'nyadbhedadvayamudāhartuṃ śakyamityāśayenodāharaṇāntaraṃ na dattam /
tathāhi--vyāghrāderākṛtigaṇatve pathikasāmājikeṣvityupamārūpakābhyāṃ bālapriyā rasaḥ /
saṃsṛṣṭālaṅkāreṇeti /
samāsoktisaṃsṛṣṭena virodhālaṅkāreṇetyarthaḥ /
munibhirapi jātaspṛhairavalokitānītyanena dayāvīrasya paripoṣapratītyā virodhasyānugrāhakatvaṃ spaṣṭamiti manasi kṛtya samāsoktestadupapādayati--samāsoktimahimnetyādi /
itīti /
ityarthādityarthaḥ /
anubhāvetyādi /
anubhāvaḥ sāndrapulakāvirbhāvaḥ /
ālambanavibhāvaḥ siṃhī /
uddīpanavibhāvo dantakṣatādiriti bodhyam /
dvitīyamiti /
saṃsṛṣṭālaṅkārasaṃsṛṣṭatvarūpamityarthaḥ /
abhinavetyādi /
varṣāvarṇanam /

atrādau vācyamarthaṃ vyācaṣṭe--abhinavamityādi /
pathikān virahiṇaḥ /
iyāmāyitoṣvityatra rātrivācakāt śyāmāśabdādācārārthe kyajityabhipretya vyācaṣṭe--mohetyādi /
śyāmāyitamityasya śyāmiketyarthamabhipretyāha--yadi vetyādi /
śyāmikā varṇabhedaḥ /
chāyāntaradarśanenātra vyaṅgyamarthaṃ darśayati--abhinayaprayogetyādi /
prasāritagītānāmityasya vyākhyānam--prakṛṣṭetyādi /
atra pakṣe prasāritagrīvāṇāmiti ca yojyamityāha--tathetyādi /
dhvaneḥ saṃsṛṣṭālaṅkārasaṃsṛṣṭatvaṃ vivṛṇoti--pathikānityādi /
rūpakamiti /
pathikeṣu sāmājikatvāropāditi bhāvaḥ /
dhvaneriti /
abhinayaprayogetyādyuktasya vyaṅgyasyetyarthaḥ /
saṃsargaḥ saṃsṛṣṭiḥ /
anyadbhedadvayamiti /
atra hyupamārūpakābhyāṃ śabdaśaktyudbhavānuraṇanarūpavyaṅgyasya dhvaneḥ saṃsṛṣṭatvam /
evaṃ dhvaneḥ prabhedāḥ prabheda-bhedāś ca kena śakyante /
saṅkhyātuṃ diṅ-mātraṃ teṣām idam uktam asmābhiḥ
evaṃ dhvaneḥ prabhedāḥ prabhedabhedāśca kena śakyante /
saṃkhyātuṃ diṅmātraṃ teṣāmidamuktamasmābhiḥ // 44 //
anantā hi dhvaneḥ prakārāḥ sahṛdayānāṃ vyutpattaye teṣāṃ diṅmātraṃ kathitam /
ity ukta-lakṣaṇo yo dhvanir vivecyaḥ prayatnataḥ sadbhiḥ
sat-kāvyaṃ kartuṃ vā jñātuṃ vā samyag abhiyuktaiḥ
ityuktalakṣaṇo yo dhvanirvivecyaḥ prayatnataḥ sadbhiḥ /
satkāvyaṃ kartuṃ vā jñātu vā samyagabhiyuktaiḥ // 45 //
uktasvarūpadhvaninirūpaṇanipuṇā hi satkavayaḥ sahṛdayāśca niyatameva locanam sandehāspadatvena saṅkīrṇābhyāmabhinayaprayoge, abhinavaprayoge ca rasikeṣviti prasāritagītānāmiti yaḥ śabdaśaktyudbhavasta saṃsargamātramanugrāhyatvābhāvāt /
'pahiasāmāiesu' ityatra tu pade saṅkīrṇābhyāṃ tābhyāmupamārūpakābhyāṃ śabdaśaktimūlasya dhvaneḥ saṅkīrṇatvamekavyañjakānupraveśāditi saṅkīrṇālaṅkārasaṃsṛṣṭaḥ /
saṅkīrṇālaṅkārasaṅkīrṇaścetyapi bhedadvayaṃ mantavyam // 43 //
etadupasaṃharati---evamiti /
spaṣṭam // 44 //
atha 'sahṛdayamanaḥprītaye' iti yatsūcitaṃ tadidānīṃ na śabdamātramapi tu nirvyūḍhamityāśayenāha--ityukteta /
yaḥ prayatnato vivecyaḥ asmābhiścoktalakṣaṇo dhvaniretadeva kāvyatattvaṃ yathoditena prapañcanirūpaṇādinā vyākartumaśaknuvadbhiralaṅkāraiḥ rītayaḥ bālapriyā saṅkīrṇālaṅkārasaṃsṛṣṭatvasaṅkīrṇālaṅkārasaṅkīrṇatvarūpabhedadvayamityarthaḥ /
saṅkīrṇābhyāmupamārūpakābhyāmiti sambandha- /
'ahiṇaa' ityasya abhinaya abhinava ityubhayathāpi cchāyeti darśayan dhvaniṃ darśayati--abhinayetyādi /
anugrāhyatvābhāvāditi /
upamārūpakābhyāṃ tasyetyanuṣaṅgaḥ // 43 //
etaditi /
bahuprabhedakathanamityarthaḥ // 44 //
sahṛdayetyādi /
'sahṛdayamanaḥ prītaye tatsvarūpaṃ brūma' iti yaduktamityarthaḥ /

śabdamātraṃ vāṅmātram /
ityuktalakṣaṇa ityādikārikādvayamekavākyamityāha---ya ityādi /
uktetyatra pūrayati--asmābhiriti /
etaditi ya ityasya pratinirdeśaḥ /
yathoditamityasya vyākartumityanena sambandha iti darśayan vivṛṇoti--yathoditenetyādi /
anye tvityādi /
ityuktalakṣaṇo 'yaṃ dhvaniriti paṭhantītyarthaḥ /
etatpakṣe kāvyaviṣaye parāṃ prakarṣapadavīmāsādayanti /
asphuṭa-sphuritaṃ kāvya-tattvam etad yathoditam /
aśaknuvadbhir vyākartuṃ rītayaḥ sampravartitāḥ
asphuṭasphuritaṃ kāvyatattvametadyathoditam /
aśuknuvadbhirvyākartuṃ rītayaḥ sampravartitāḥ // 46 //
etaddhvanipravartanena nirṇītaṃ kāvyatattvamasphuṭasphuritaṃ sadaśaknuvadbhiḥ pratipādayituṃ vaidarbhī gauḍī pāñcālī ceti rītayaḥ pravartitāḥ /
rītilakṣaṇavidhāyināṃ hi kāvyatattvametadasphuṭatayā manāksphuritamāsāditi lakṣyate tadatra sphuṭatayā sampradarśitenānyena rītilakṣaṇenana kiñcit /
śabda-tattvāśrayāḥ kāścid artha-tattva-yujo 'parāḥ /
vṛttayo 'pi prakāśante jñāte 'smin kāvya-lakṣaṇe
śabdatattvāśrayāḥ kāścidarthatattvayujo 'parāḥ /
vṛttayo 'pi prakāśante jñāte 'smin kāvyalakṣaṇe // 47 //
asmin vyaṅgyavyañjakabhāvavivecanamaye kāvyalakṣaṇe jñāte sati yāḥ kāścitprasiddhā upanāgārakādyāḥ śabdatattvāśrayā vṛttayo yāścārthatattvasambanddhāḥ kaiśikyādayastāḥ samyagrītipadavīmavataranti /
anyathā tu tāsāmadṛṣṭārthanāmiva vṛttīnāmaśraddheyatvameva syānnānubhavasiddhatvam /
evaṃ sphuṭatayaiva lakṣaṇīyaṃ svarūpamasya dhvaneḥ /
yatra śabdānāmarthānāṃ ca keṣāñcitpratipattṛviśeṣasaṃvedyaṃ locanam pravartitā ityuttarakārikayā sambandhaḥ /
anye tu yacchabdasthāne 'ayaṃ' iti paṭhanti /
prakarṣapadavīmiti /
nirmāṇe bodhe ceti bhāvaḥ /
vyākartumaśaknuvadbhirityatra hetuḥ--asphuṭaṃ kṛtvā sphuritamiti /
lakṣyata iti /
rītirhi guṇeṣveva paryavasitā /
yadāha--viśeṣo guṇātmā guṇāśca rasaparyavasāyina eveti hyuktaṃ prāgguṇanirūpaṇe 'śṛṅgāra eva madhuraḥ' ityatreti // 45//
-46 //
prakāśanta iti /
anubhavasiddhatāṃ kāvyajīvitatve prayāntītyarthaḥ /
rītipadavīmiti /
bālapriyā ityuktetyādikamekaṃ vākyamasphuṭetyādivākyāntaraṃ tatraitadityanena dhvaneḥ parāmarśaśceti bodhyam /
parāṃ prakarṣapadavīmāsādayantītyatra pūrayati--nirmāṇe bodhe ceti /
'asphuṭasphuritaṃ sadi'ti vṛtyā tatpadaṃ hetugarbhamiti darśitaṃ, tadeva spaṣṭayati--vyākartumityādi /
'iti lakṣyata' ityuktaṃ vṛttau tatkathamityata upapādayati--rītirhityādi /
ityatra iti hyuktamiti sambandhaḥ // 45//
-46 //
anubhavasiddhatvamiti vṛttau vakṣyamāṇaṃ phalitamarthaṃ manasikṛtya vivṛṇoti---anubhavetyādi /

jātyatvamiva ratnaviśeṣāṇāṃ cārutvamanākhyeyamavabhāsate kāvye tatra dhvanivyavahāra iti yallakṣaṇaṃ dhvanerucyate kenācittadayuktamiti nābhidheyatāmarhati /
yataḥ śabdānāṃ svarūpāśrayastāvadakliṣṭatve satyaprayuktaprayogaḥ /
vācakāśrayastu prasādau vyañjakatvaṃ ceti viśeṣaḥ /
arthānāṃ ca sphuṭatvenāvabhāsanaṃ vyaṅgyaparatvaṃ vyaṅgyāṃśaviśiṣṭatvaṃ ceti viśeṣaḥ /
tau ca viśeṣau vyākhyātuṃ śakyete vyākhyātau ca bahuprakāram /
tadyvatiriktānākhyeyaviśeṣasambhāvanā tu vivekāvasādabhāvamūlaiva /
yasmādanākhyeyatvaṃ locanam tadvadeva rasaparyavasāyitvāt /
pratītipadavīmiti vā pāṭhaḥ /
nāgarikayā hyupamitetyanuprāsavṛttiḥ śṛṅgārādau viśrāmyati /
paruṣeti dīpteṣu raudrādiṣu /
komaleti /
hāsyādau /
tathā--'vṛttayaḥ kāvyamātṛkāḥ' iti yaduktaṃ muninā tatra rasocita eva ceṣṭāviśeṣo vṛttiḥ /
yadāha-- 'kaiśikī ślakṣṇanepathyā śṛṅgārarasambhavā' ityādi /
iyatā 'tasyābhāvaṃ jagadurapare' ityādābhāvavikalpeṣu 'vṛttayo rītayaśca gatāḥ śravaṇagocaraṃ, tadatiriktaḥ ko 'yaṃ dhvaniri'ti /
tatra kathañcidabhyupagamaḥ kṛtaḥ kathañcicca dūṣaṇaṃ dattamasphuṭasphuritamiti vacanena /
idānīṃ vācāṃ sthitamaviṣaye' iti yadūce tattu prathamoddyote dūṣitamapi dūṣayat sarvaprapañcakathane hi asambhāvyamevānākhyeyatvamityabhiprāyeṇa /
akliṣṭatva iti /
śrutikaṣṭādyabhāva ityarthaḥ /
aprayuktasya prayoga ityapaunaruktyam /
bālapriyā tadvadeva rītivadeva /
rītipadavīmavatarantīta prakāśanta ityasya vivaraṇamiti vaktavyaṃ, tacca na sambhavati tayorbhinnārthatvāt /
kiñca rītipadavīmavatarantītyatra kāvyalakṣaṇajñānasya hetutvamapi durghaṭamityato 'nyathaivātra pāṭha ityāha--pratītipadavīmiti /
vṛtteḥ rasaparyavasāyitāṃ viśiṣya darśayati--nāgarikayetyādi /
vṛttau--'yatre'tyādi /
ratnaviśeṣāṇāṃ jātyatvamiva pratipattṛviśeṣasaṃvedyaṃ yatra keṣāñcicchabdānāmarthānāṃ ca cārutvamanākhyeyamevāvabhāsata ityanvayaḥ /
'ayuktam' itīti /
ayuktatvāddhetorityarthaḥ /
cārutvaṃ nāma kaścidviśeṣa iti vaktavyamityabhipretya nābhidheyatāmarhatītyuktamupapādayati--'yata' ityādi /
'svarūpāśraya' iti 'viśeṣa' ityanenāsya sambandhaḥ. locane vṛttānuvādapūrvakamāha--iyatetyādi /
dhvaniritīti /
yadūce ityasyātrāpakarṣaḥ /
dūṣayatīti /
yatretyādinānūdya tadayuktamityādinā granthena dūṣayatītyarthaḥ /
abhiprāyeṇa dūṣayatīti sambandhaḥ /
akliṣṭatatva ityetadvivṛṇoti--śrutītyādi /
vivekāvasādabhāvetyaṃśaṃ sarvaśabdāgocaratvena na kasyacitsambhavati /
antato 'nākhyeyaśabdena tasyābhidhānasambhavāt /
sāmānyasaṃsparśivikalpaśabdāgocaratve sati, prakāśamānatvaṃ tu yadanākhyeyatvamucyate kvacit tadapi kāvyaviśeṣāṇāṃ ratnāviśeṣāṇāmiva na sambhavati /
teṣāṃ lakṣaṇakārairvyākṛtarūpatvāt /

ratnāviśeṣāṇāṃ ca sāmānyasambhāvanayaiva mūlyasthitiparikalpanādarśanācca /
umayeṣāmapi teṣāṃ pratipattṛviśeṣasaṃvedyatvamastyeva /
vaikaṭikā eva hi ratnatattvavidaḥ, sahṛdayā eva hi kāvyānāṃ rasajñā iti kasyātra vipratipattiḥ /
yattvanirdeśyatvaṃ sarvalakṣaṇaviṣayaṃ bauddhānāṃ prasiddhaṃ tattanmataparīkṣāyāṃ granthāntare nirūpayiṣyāmaḥ /
iha tu granthāntaraśravaṇalavaprakāśanaṃ sahṛdayavaimanasyapradāyīti na prakriyate /
bauddhamatena vā yathā pratyakṣādilakṣaṇaṃ tathāsmākaṃ dhvanilakṣaṇaṃ bhaviṣyati /
tasmāllakṣaṇāntarasyāghaṭanādaśabdārthatvācca locanam tāviti śabdagato 'rthagataśca /
vivekasyāvasādo yatra tasya bhāvo nirvivekatvam /
sāmānyasparśī yo vikalpastato yaḥ śabdaḥ dṛṣṭānte 'pi anākhyeyatvaṃ nāstīti darśayati--ratnaviśeṣāṇāṃ ceti /
nanu sarveṇa tanna saṃvedyata ityāśaṅkyābhyupagamenaivottarayati--ubhayeṣāmiti /
ratnānāṃ kāvyānāṃ ca /
nanu nārthaṃ śabdāḥ spṛśantyapīti, anirdeśyasya vedakamityādau kathamanākhyeyatvaṃ vastūnāmuktamiti cedatrāha--yattviti /
evaṃ hi sarvabhāvavṛttāntatulya eva dhvaniriti dhvanisvarūpamanākhyeyamityativyāpakaṃ lakṣaṇaṃ syāditi bhāvaḥ /
granthāntara iti viniścayaṭīkāyāṃ dharmottaryāṃ yā vivṛtiramunā granthakṛtā kṛtā tatraiva tadvyākhyātam /
bālapriyā vyācaṣṭe--vivekasyetyādi /
sāmānyetyādikaṃ vivṛṇoti---sāmānyetyādi /
sāmānyasaṃsparśoti /
jātyādisāmānyāvagāhītyarthaḥ /
vikalpa iti /
savikalpakajñānamityarthaḥ /
tato yaśśabda iti /
taddhetuko vyavahārātmako yaśśabda ityarthaḥ /
nāstīti darśayatīti /
ratnaviśeṣāṇāṃ jātyatvādisāmānyasya sambhāvanayaiva mūlyaparikalpanāyā darśanāditi bhāvaḥ /
taditi /
jātyatvaṃ cārutvañcetyarthaḥ /
tadgranthāntare nirūpayiṣyāma ityuktyā sūcitamanirdeśyatvarūpalakṣaṇasya doṣaṃ darśayati--evaṃ hītyādi /
sarvabhāveti /
sarvapadārthetyarthaḥ /
iti lakṣaṇamativyāpakaṃ syāditi sambandhaḥ /
mayaivetyartha iti /
anena 'anākhyeye'tyādeḥ parikaraślokatvaṃ darśitam /
anākhyeyāṃśasyeti /
anākhyeyo yo 'śiḥ svarūpāṃśaḥ tasyetyaryaḥ /
bhāsa iti /
kvacit granthe bhāva iti ca pāṭhaḥ /
tatpakṣe anākhyeyāṃśabhāvitvamiti śloke tasyoktameva dhvanilakṣaṇaṃ sādhīyaḥ /
tadidamuktam-- anākhyeyāṃśabhāsitvaṃ nirvācyārthatayā dhvaneḥ /
na lakṣaṇaṃ, lakṣaṇaṃ tu sādhīyo 'sya yathoditam //
iti śrīrājānakānandavardhanācāryaviracite dhvanyāloke tṛtīya uddyotaḥ //

locanam uktamiti /
saṃgrahārthaṃ mayaivetyarthaḥ /
anākhyeyāṃśasyābhāso vidyate yasmin kāvye tasya bhāvastanna lakṣaṇaṃ dhvaneriti sambandhaḥ /
atra hetuḥ--nirvācyārthatayeti /
nirvibhajya vaktuṃ śakyatvādityarthaḥ /
anyastu 'nirvācyārthatayā' ityatra niso nañarthatvaṃ parikalpyānākhyeyāṃśabhāsitve 'yaṃ heturiti vyācaṣṭe, tattu kliṣṭam /
hetuśca sādhyāviśiṣṭa ityuktavyākhyānameveti śivam /
kāvyāloke prathāṃ nītān dhvanibhedān parāmṛśat /
idānīṃ locanaṃ lokān kṛtārthānsaṃvidhāsyati //
āsūtritānāṃ bhedānāṃ sphuṭatāpattidāyinīm /
trilocanapriyāṃ vande madhyamāṃ parameśvarīm //
iti śrīmahāmāheśvarācāryavaryābhinavaguptānmīlite sahṛdayālokalocane dhvanisaṅkete tṛtīya uddyotaḥ //
ṛṛṛṛṛ bālapriyā paṭhanīyam /
taditi /
anākhyeyasvarūpatvamityarthaḥ /
nirvācyārthatayeti nirvācyāṃśatayeti vā pāṭhaḥ /
nirityasya vivaraṇam---vibhajyeti /
dūṣaṇāntaramāha--hetuścetyādi /
sādhyāviśiṣṭa iti /
sādhyādabhinna ityarthaḥ /
kāvyālokā iti /
prathāṃ nītāniti /
vistṛtānityarthaḥ /
parāmṛśaditi hetugarbhaṃm /
locanamityādi /
yathā nayanaṃ lokān kṛtārthān vidadhāti, tathedaṃ vyākhyānamiti bhāvaḥ /
āsūtritānāmiti /
āsūtritānāṃ bhedānāṃ samyaksūtrairnirdiṣṭānāṃ dhvanyādibhedarūpāṇāṃ kāvyavāṇīnāṃ yā sphuṭatāpattiḥ /
sphuṭatvaprāptistaddāyinīm /
madhyamā hi vaikharyāḥ sphuṭatvaṃ dadāti /
madhyamāmiti /
madhyamārūpāmityarthaḥ /
śubhamastu sarvaṃ śivam iti śrīrāmaśārakaracitāyāṃ locanaṭippaṇyāṃ tṛtīya uddyotaḥ //
caturtha uddyotaḥ
caturtha uddyotaḥ evaṃ dhvaniṃ saprapañcaṃ vipratipattinirāsārthaṃ vyutpādya tadvyutpādane locanam caturtha uddyotaḥ kṛtyapañcakanirvāhayoge 'pi parameśvaraḥ /
nānyopakaraṇāpekṣo yayā tāṃ naumi śāṅkarīm // //
udyotāntarasaṅgatiṃ viracayituṃ vṛtikāra āha---evamiti /
prayojanāntaramiti /
yadyapi 'sahadayamanaḥprītaya' ityanena prayojanaṃ prāgevoktaṃ, tṛtīyodyotāvadhau ca satkāvyaṃ kartuṃ vā jñātuṃ veti tadeveṣatsphuṭīkṛtaṃ, tathāpi sphuṭatarīkartumidānīṃ yatnaḥ /
yatassuspaṣṭarūpatvena vijñāyate, ato 'spaṣṭanirūpitātspaṣṭanirūpaṇamanyathaiva pratibhātīti prayojanāntaramityuktam /

athavā pūrvoktayoḥ prayojanayorantaraṃ viśeṣo 'bhidhīyate; kena viśeṣeṇa satkāvyakaraṇamasya prayojanaṃ, kena ca satkāvyabodha iti viśeṣo nirūpyate /
bālapriyā atha caturthodyotaṭippaṇī prārabhyate arthodyotaṃ caturthe ca locanasya yathāmati /
kimapi vyākariṣyāmi prasīdantvatra me budhāḥ // //
kṛtyeti /
kṛtyapañcakaṃ sṛṣṭyādirūpam /
yathoktaṃ---"pañcavidhaṃ tatkṛtyaṃ sṛṣṭisthitisaṃhāratirobhāvaḥ tadvadanugrahakaraṇaṃ proktaṃ satatoditasyāsya" iti /
yayā māyārūpayā hetunā /
nānyopakaraṇāpekṣa iti sambandhaḥ /
māyārūpāṃ yāmevāpekṣamāṇaḥ sṛṣṭyādikaṃ nirvahatītyarthaḥ /
udyotāntarasaṅgatimiti /
tṛtīyodyotena saha caturthodyotasya saṅgatimityarthaḥ /
pūrvoktasyaiva prayojanasya vakṣyamāṇatvāt prayojanāntaramityuktirayuktetyāśaṅkya samādhatte--yadyapītyādi /
nanu prītirūpaprayojanasyoktatve 'pi vakṣyamāṇaṃ tadanyadevetyata āha--tṛtīyetyādi /
tadeveti /
prayojanamevetyarthaḥ /
sphuṭatarīkartumiti /
tadevetyanuṣajyate /
vijñāyata iti /
vakṣyamāṇamiti śeṣaḥ /
tataḥ kimata āha--ata ityādi /
aspaṣṭanirūpitāditi /
prayojanāditi śeṣaḥ /
satkāvyaṃ kartuṃ vā jñātuṃ vā samyagabhiyuktaiḥ sadbhiḥ dhvaniḥ prayatnato vivecya ityuktyā satkāvyakaraṇajñānayoḥ dhvanivivecanaprayojanatvamarthāllabhyata ityatastatprayojanamaspaṣṭanirūpitamityarthaḥ /
spaṣṭanirūpaṇamiti /
spaṣṭamuktamityarthaḥ /
prakārāntareṇa vyācaṣṭe--athavetyādi /
uktasyaiva vivaraṇam--kena viśeṣeṇetyādi /
asyeti /
dhvanivyutpādanasyetyarthaḥ /
prayojanāntaramucyate--
dhvaner yaḥ saguṇī-bhūta-vyaṅgyasyādhvā pradarśitaḥ /
anenānantyam āyāti kavīnāṃ pratibhā-guṇaḥ
dhvaneryaḥ saguṇībhūtavyaṅgyasyādhvā pradarśitaḥ /
anenānantyamāyāti kavīnāṃ pratibhāguṇaḥ // 1 //
ya eṣa dhvanerguṇabhūtavyaṅgyasya ca mārgaḥ prakāśitastasya phalāntaraṃ kavipratibhānantyam /
kathamiti cet---
ato hy anyatamenāpi prakāreṇa vibhūṣitā /
vāṇī navatvam āyāti pūrvārthānvayavaty api
ato hyanyatamenāpi prakāreṇa vibhūṣitā /
vāṇī navatvamāyāti pūrvārthānvayavatyapi // 2 //

locanam tatra satkāvyakaraṇe kathamasya vyāpāra iti pūrvaṃ vaktavyaṃ niṣpāditasya jñeyatvāditi taducyate--
dhvanerya iti //1 //
nanu dhvanibhedāt pratibhānāmānantyamiti vyadhikaraṇametadityabhiprāyeṇāśaṅkate--kathamitīti /
atrottaram--ato hīti /
āsatāntāvad bahavaḥ prakārāḥ, ekenāpyevaṃ bhavatītyapiśabdārthaḥ /
etaduktaṃ bhavati--varṇanīyavastuniṣṭhaḥ prajñāviśeṣaḥ pratibhānaṃ, tatra varṇanīyasya pārimityādādyakavinaiva spṛṣṭatvāt sarvasya tadviṣayaṃ pratibhānaṃ tajjātīyameva syāt /
tataśca kāvyamapi tajjātīyameveti bhraṣṭa idānīṃ kaviprayogaḥ, uktavaicitryeṇa tu ta evārthā niravadhayo bhavantīti tadviṣayāṇāṃ pratibhānāmānantyamupapannamiti /
nanu pratibhānantyasya kiṃ phalamiti nirṇetuṃ vāṇī navatvamāyātītyuktaṃ, tena vāṇīnāṃ kāvyavākyānāṃ tāvannavatvamāyāti /
tacca pratibhānantye satyupadyate, taccārthānantye, tacca dhvaniprabhedāditi /
bālapriyā kathamasya vyāpāra itīti /
dhvanipratipādanaṃ kathamupayogītyetadityarthaḥ /
ityetaditi sambandhaḥ // 1 // // //
vyadhikaraṇamiti /
asaṅgatamityarthaḥ /
'anyatamenāpī'tyapiśabdaṃ darśayati--āsatāmiti /
etaduktaṃ bhavatīti /
prathamakārikottarārdhena dvitīyakārikayā ca vakṣyamāṇo bhāvārthaḥ pradarśito bhavatītyarthaḥ /
tamevāha--varṇanīyetyādi /
dhvaniprabhedādityantena /
varṇanīyavastuniṣṭhaḥ varṇanīyatattadvastuviṣayakaḥ /
prajñāviśeṣa iti /
sphurtirūpa ityarthaḥ /
kaveriti śeṣaḥ /
tajjātīyamiti /
ādyakavipratibhānajātīyamityarthaḥ /
tajjātīyameveti /
ādyakavikāvyajātīyamevetyarthaḥ /
itīti hetau /
bhraṣṭa iti /
syādityanuṣaṅgaḥ /
uktavaicitryeṇeti /
dhvaniguṇībhūtavyaṅgyavaicitryeṇetyarthaḥ /
vāṇīnāmityasya vivaraṇam--kāvyavākyānāmiti /
itīti samāptau /
ato dhvaneruktaprabhedamadhyādanyatamenāpi prakāreṇa vibhūṣitā satī vāṇī purātanakavinibaddhārthasaṃsparśavatyapi navatvamāyāti /
tathāhyavivakṣitavācyasya dhvaneḥ prakāradvayasamāśrayaṇena navatvaṃ pūrvārthānugame 'pi yathā--- smitaṃ kiñcinmugdhaṃ taralamadhuro dṛṣṭivibhavaḥ parispando vācāmabhinavavilāsorbhisarasaḥ /
gatānāmārambhaḥ kisalayitalīlāparimalaḥ spṛśantyāstāruṇyaṃ kimiva hi na ramyaṃ mṛgadṛśaḥ //
locanam tatra prathamamatyantatiraskṛtavācyānvayamāha--smitamiti /
mugdhamadhuravibhavasarasakisalayitaparimalasparśanānyatyantatiraskṛtāni /
tairanāhṛtasaundaryasarvajanavāllabhyākṣīṇaprasaratvasantāpapraśamanatarpakatvasaukumāyrasārvaṅkālikatatsaṃskārānuvṛttitvayatnābhilaṣaṇīyasaṅgatatvāni dhvanyamānāni yāni, taiḥ smitādeḥ prasiddhasyārthasya sthaviravedhovihitadharmavyatirekeṇa dharmāntarapātrāta yāvat kriyate, tāvattadapūrvameva sampadyata iti sarvatreti mantavyam /

asyeti apūrvatvameva bhāsata iti dūreṇa sambandhaḥ /
sarvatraivāsya bālapriyā 'smitam' iti /
kiñcit smitaṃ mandasmitam /
mugdhaṃ bhavati iti sarvatra śeṣa- /
taralaśca madhuraśca taralamadhuraḥ /
dṛṣṭivibhavaḥ vibhavaviśiṣṭā dṛṣṭiḥ /
parispandaḥ prasaraḥ /
abhinavā ye vilāsāstātkālikā viśeṣāsteṣāmūrmibhiḥ uttarottaramutpadyamānābhiḥ paramparābhiḥ sarasaḥ /
kisalayitaḥ kisalayasambandhī līlāyāḥ parimalo yatra tathābhūtaḥ. mohayatīti vyutpattyā mohakāritvaṃ "mugdhā navavayaḥkāme"tyādinā lakṣitaṃ laugdhyaṃ vā yattadvānmugdhaśabdasya mukhyārthaḥ /
evaṃ madhuravibhāvādiśabdānāṃ madhurarasaiśvaryādayo mukhyārthāḥ, teṣāmatra bādhāttatsādṛśyena nimittena mugdhādiśabdāḥ smitādīn lakṣayanti, tena ca smitādīnāṃ saundaryaviśeṣādikaṃ dyotyata ityāha--mugdhetyādi /
mugdhamadhuretyādi /
mugdhamadhurādayo mukhyārthā ityarthaḥ /
atyantatiraskṛtānīti /
bādhāditi bhāvaḥ /
tairityasya dhvanyamānānītyanena sambandhaḥ /
atra yathāsaṃkhyaṃ tena smitasya anāhṛtamakṛtrimaṃ saundaryam /
dṛṣṭeḥ sarvajanavāllabhyamakṣīṇaprasaratvaṃ ca /
vacasassantāpapraśamanatvaṃ tarpakatvaṃ ca, gamanasya sukumārapādakṛtatvena māndyaṃ sārvakālikalīlānuvṛttitvaṃ ca, tāruṇyasya yatnābhilaṣayaṇīyasaṅgatatvaṃ ca dhvanyata ityarthaḥ /
tairdharmāntarapātrateti sambandhaḥ /
anāhṛtasaundaryādirūpadharmāntarapātratvamityarthaḥ /
sthaviravedhāḥ brahmā /
taditi /
smitādakamityarthaḥ /
itīti hetau /
sarvatretyādi /
itthaṃ sarvatra mantavyamityarthaḥ /
apūrvatvameva bhāsata iti /
bhāvibhrametyādau smitādīnāṃ
ityasya, savibhramasmitodbhedā lolākṣyaḥ praskhaladgiraḥ /
nitambālasagāminyaḥ kāminyaḥ kasya na priyāḥ // //
ityevamādiṣu ślokeṣu satsvapi tiraskṛtavācyadhvanisamāśrayeṇāpūrvatvameva pratibhāsate /
tathā-- yaḥ prathamaḥ prathamaḥ sa tu tathāhi hatahastibahalapalalāśī /
śvāpadagaṇeṣu siṃhaḥ siṃhaḥ kenādharīkriyate // //
ityasya, svatejaḥkrītamahimā kenānyenātiśayyate /
mahadbhirapi mātaṅgaiḥ siṃhaḥ kimabhibhūyate // //
ityevamādiṣu ślokeṣu satsvapyarthāntarasaṅkramitavācyadhvanisamāśrayeṇa navatvam /
vivakṣitānyaparavācyasyāpyuktaprakārasamāśrayeṇa navatvaṃ yathā-- nidrākaitavinaḥ priyasya vadane vinyasya vakraṃ vadhūḥ bodhatrāsaniruddhacumbanarasāpyābhogalolaṃ sthitā /
locanam navatvamiti saṅgatiḥ /
dvitīyaḥ prathamaśabdo 'rthāntare 'napākaraṇīyapradhānatvāsādhāraṇatvādivyaṅgyadharmāntare saṅkrāntaṃ svārthaṃ vyanakti /
evaṃ siṃhaśabdo 'pi vīratvānapekṣatvavismayanīyatvādau vyaṅgyadharmāntare saṅkrāntaṃ svārthaṃ dhvanati /

evaṃ prathamasya dvau bhedāvudāhṛtya dvitīyasyāpyudāhartumāsūtrayati--vivakṣiteti /
nidrāyāṃ kaitavī kṛtakasupta ityarthaḥ /
vadane vinyasya vaktramiti /
vadanasparśajameva tāvaddivyaṃ sukhaṃ tyaktunna pārayatīti /
ata eva priyasyeti /
vadhūḥ navoḍhā /
bodhatrāsena priyatamaprabodhabhayena niruddho haṭhāt pravartamānaḥ pravartamāno 'pi kathañcitkathañcit bālapriyā caturṇā varṇane 'pi tadapekṣayā smitaṃ kiñcidityādau tadvarṇanasyāpūrvatvameva bhātītyarthaḥ /
evamuttaratrāpi bodhyam /
anapeti /
anapākaraṇīyapradhānatvāsādhāraṇatvādirūpaṃ vyaṅgyaṃ yaddharmāntaraṃ tasminnityarthaḥ /
vīratvetyāderapyevamartho bodhyaḥ /
kṛtaketi /
kaitavetyarthaḥ /
tāvaditi /
ādāvityarthaḥ /
pārayatīti /
vadhūriti śeṣaḥ /
itīti /
vyajcata iti śeṣaḥ /
ata eveti /
evaṃvidhaprītikāritvādevetyarthaḥ /
itīti /
ityuktamityarthaḥ /
niruddhatvoktyā gamyamāha--haṭhātpravartamāno 'pīti /
dhṛtaḥ vailakṣyādvimukhībhavediti punastasyāpyanārambhiṇaḥ sākāṅkṣapratipatti nāma hṛdayaṃ yātaṃ tu pāraṃ rateḥ // //
ityādeḥślokasya, śūnyaṃ vāsagṛhaṃ vilokya śayanādutthāya kiñcicchanai- rnidrāvyājamupāgatasya suciraṃ nirvarṇya patyurmukham /
visrabdhaṃ paricumbya jātapulakāmālokya gaṇḍasthalīṃ lajjānamramukhī priyeṇa hasatā bālā ciraṃ cumbitā // //
ityādiṣu ślokeṣu satsvapi navatvam /
yathā vā---'taraṅgabhrūbhaṅgā' locanam kṣaṇamātrandhṛtaścumbanābhilāṣo yayā /
ata eva ābhogena punaḥ punarnidrāvicāranirvarṇanayā vilolaṃ kṛtvā sthitā, na tu sarvathaiva cumbanānnivartituṃ śaknotītyarthaḥ /
evaṃbhūtaiṣā yadi mayā paricumbyate, tadvilakṣā vimukhībhavediti tasyāpi priyasya paricumbanaviṣaye nirārambhasya /
hṛdayaṃ sākāṅkṣapratipatti nāmeti /
sākāṅkṣā sābhilāṣā pratipattiḥ sthitiryasya tādṛśaṃ ruhiruhikākadarthitaṃ na tu manorathasampatticaritārthaṃ, kintu retaḥ parasparajīvitasarvasvābhimānarūpāyāḥ paranirvṛteḥ kena cidapyanubhavenālabdhāvagāhanāyāḥ pāraṅgatamiti paripūrṇībhūta eva śṛṅgāraḥ /
dvitīyaśloke tu paricumbanaṃ sampannaṃ lajjā svaśabdenoktā /
tenāpi sā paricumbiteti yadyapi poṣita eva śṛṅgāraḥ, tathāpi prathamaśloke parasparābhilāṣaprasaranirodhaparamparāparyavasānāsambhavena yā bālapriyā pratibaddhaḥ /
bhogapadasya sākṣātkārārthakatvamabhipretyāha--ābhāgenetyādi /
nidreti /
nidrāvicāreṇa ayaṃ nidrātīti buddhyā yā nirvarṇanā darśanaṃ tayetyarthaḥ /
anena cumbanābhilāṣasya punarāvirbhāvo gamyate /
vilolaṃ kṛtvā cumbanasaṃśayasahitaṃ yathā tathā /

bhāvārthamāha--na tvityādi /
uttarārdhaṃ vivṛṇoti--evamityādi /
vilakṣā lajjitā satī /
itīti hetau /
apīti vadhvāḥ samuccaye /
ruharuhikākadarthitaṃ autsukyena pīḍitam /
gamyamarthamāha---na tvityādi /
caritārthamityasyānantaraṃ yadyapīti kvacit granthe pāṭhaḥ, tattu nāmaśabdavivaraṇam /
kintviti tuśabdārthakathanam /
anubhaveneti /
cumbanāliṅganādyanubhavenetyarthaḥ /
alabdheti /
alabdhamavagāhanaṃ yasyāṃ tasyāmityarthaḥ /
avagāhanasyālābhe 'pi pāraṃ gatamityāpātato virodhaḥ /
ślokasyāsya navatvaṃ darśayitumāha--dvitīyaśloka ityādi /
śaṅkate--tenāpītyādi /
samādhatte--tathāpītyādi /
paraspareti /
parasparābhilāṣaprasarasya yā nirodhaparamparā tasyā yatparyavasān ityādiślokasya 'nānābhaṅgibhramadbhūḥ' ityādiślokāpekṣayānyatvam /
yuktyānayānusartavyo rasādir bahu-vistaraḥ /
mitho 'py anantatāṃ prāptaḥ kāvya-mārgo yadāśrayāt
yuktyānayānusartavyo rasādirbahuvistaraḥ /
mitho 'pyanantatāṃ prāptaḥ kāvyamārgo yadāśrayāt // 3 //
bahuvistāro 'yaṃ rasabhāvatadābhāsatatpraśamanalakṣaṇo mārgo yathāsvaṃ vibhāvānubhāvaprabhedakalanayā yathoktaṃ prāk /
sa sarva evānayā yuktyānusartavyaḥ /
yasya rasāderāśrayādayaṃ kāvyamārgaḥ purātanaiḥ kavibhiḥ sahasra saṃkhyairasaṃkhyairvā bahuprakāraṃ kṣuṇṇatvānmitho 'pyanantatāmeti /
rasabhāvādīnāṃ hi pratyekaṃ vibhāvānubhāvavyabhicārisamāśrayādaparimitatvam /
teṣāṃ caikaikaprabhedāpekṣayāpi tāvajjagadvṛttamupanibadhyamānaṃ sukavibhistadicchāvaśādanyathā sthitamapyanyathaiva vivartate /
pratipāditaṃ caitaccitravicārāvasare /
locanam ratiruktā, sobhayorapyekasvarūpacittavṛtyanupraveśamācakṣāṇā rati sutarāṃ poṣayati // 2 // // //
evaṃ maulaṃ bhedacatuṣṭayamudāhṛtyālakṣyakramabhedeṣvatideśamukhena sarvopabhedaviṣayaṃ nirdeśaṃ karoti--yuktyānayeta /
anusartavya iti /
udāhartavya ityarthaḥ /
yathoktamiti /
tasyāṅgānāṃ prabhedā ye prabhedāḥ svagatāśca ye /
teṣāmānantyamanyonyasambandhaparikalpanā // //
ityatra /
pratipāditaṃ caitaditi /
caśabdo 'piśabdārthe bhinnakramaḥ /
etadapi bālapriyā tadasambhavena tatsambhavaṃ vinetyarthaḥ /

ratiriti /
nirvṛtirityarthaḥ /
ukteti /
darśitetyarthaḥ /
sutarāmiti /
dvitīyaślokato 'tyadhikamityarthaḥ // 2 // // //
maulaṃ bhedacatuṣṭayamiti /
atyantatiraskṛtavācyārthāntarasaṅkramitavācyāvavivakṣitavācyasya dvau bhedau, asaṃlakṣyakramavyaṅgyasaṃlakṣyakramavyaṅgyau vivakṣitānyaparavācyasya dvau bhedāvityevamādimaṃ bhedacatuṣṭayamityarthaḥ /
udāhṛtyeti /
anena taraṅgetyādikaṃ saṃlakṣyakramavyaṅgyodāharaṇamiti sphuṭīkṛtaṃ vikramorvaśīyasthaṃ, dvitīyodyotodāhṛtaṃ tatpadyaṃ tu yathā tadudāharaṇaṃ bhavati, tathā sahṛdayairālocanīyam /
nānābhaṅgītyādiślokassamagratayā nopalabdhaḥ /
alakṣyeti /
alakṣyakramasyāvāntarabhedeṣvityarthaḥ /
kārikāsthasyāmusartavya ityasya vyākhyānam--udāhartavya iti /
yathoktaṃ prāgityatratyaprākpadārthakathanaṃ tasyāṅgānāmityādi /
apiśabdārtha iti /
samuccaya ityarthaḥ /
ityatra pratipāditamiti sambandhaḥ /
atathāsthitānityatra pūrayati--bahiriti /
hṛdayādbahirloka ityarthaḥ /
gāthā cātra kṛtaiva mahākavinā--
atahaṭṭhie vi tahasaṇṭhie vva hiaammi jā ṇivesei /
atthavisese sā jaai vikaḍakaigoarā vāṇī // //
[atathāsthitānapi tathāsaṃsthitāniva hṛdaye yā niveśayati /
arthaviśeṣān sā jayati vikaṭakavigocarā vāṇī //
iti chāyā] /
taditthaṃ rasabhāvādyāśrayeṇa kāvyārthānāmānantyaṃ supratipādatam /
etadevopapādayitumucyate-- locanam pratipāditaṃ "bhāvānacetanānapi cetanavaccetanānacetanavadi"tyatra /
atathāsthitānapi bahistathāsaṃsthitāniveti /
ivaśabdena ekataratra viśrāntiyogābhāvādeva sutarāṃ vicitrarūpānityarthaḥ /
hṛdaya iti /
pradhānatame samastabhāvakanakanikaṣasthāna ityarthaḥ /
niveśayati yasya yasya hṛdayamasti, tasya tasya acalatayā tatra sthāpayatītyarthaḥ /
ateva te prasiddhārthebhyo 'nya evetyarthaviśeṣāssampadyante /
hṛdayaniviṣṭā eva ca tathā bhavanti nānyathetyarthaḥ /
sā jayati paricchinnaśaktibhyaḥ prajāpatibhyo 'pyutkarṣeṇa vartate /
tatprasādādeva kavigocaro varṇanīyo 'rtho vikaṭo nissīmāsampadyate // 3 // // //
pratibhānāṃ vāṇīnāñcānantyaṃ dhvanikṛtamiti yadanudbhinnamuktaṃ, tadeva kārikayā bhaṅgyā nirūpyata ityāha--upapādayitumiti /
upapatyā nirūpayitumityarthaḥ /
yadyapyarthānantyamātre heturvṛttikāreṇoktaḥ, tathāpi kārikākāreṇa nokta iti bhāvaḥ /

yadi vā ucyate saṃgrahaśloko 'yamiti bhāvaḥ /
ata evāsya ślokasya vṛttigranthe vyākhyānaṃ na kṛtam /
bālapriyā ivaśabdeneti /
sambhāvanārthakeneti bhāvaḥ /
ityartha iti /
gamyata iti śeṣaḥ /
samasteti /
samastabhāvāḥ sakalapadārthā eva kanakāni teṣāṃ nikaṣasthāna ityarthaḥ /
hṛdaye niveśayatītyasya vivaraṇam--yasyetyādi /
ata eva hṛdayasthāpanādeva /
te hṛdayasthāpitārthāḥ /
arthaviśeṣānityasya vivaraṇam--prasiddhetyādi /
tatheti /
arthaviśeṣā ityarthaḥ /
vikaṭaḥ kavigocaro yasyā iti vyutpattimabhipretya vivṛṇoti--kavigocara ityādi // 3 // // //
'etadeve'tyādigranthamavatārayati--pratibhānāmityādi /
dhvanikṛtamiti /
dhvanibhedakṛtārthānantyaprayuktamityarthaḥ /
anudbhinnamiti /
upapatterakathanenāsphuṭamityarthaḥ /
uktamiti /
dhvanerya ityādinoktamityarthaḥ /
vṛttikāreṇokta iti /
'yuktyānaye'tyādikārikāvyākhyāvasara iti śeṣaḥ /
saṃgrahaśloka iti /
vṛttikārakṛtaḥ parikaraśloka ityarthaḥ /
dṛṣṭa-pūrvā api hy arthāḥ kāvye rasa-parigrahāt /
sarve navā ivābhānti madhu-māsa iva drumāḥ
dṛṣṭapūrvā api hyarthāḥ kāvye rasaparigrahāt /
sarve navā ivābhānti madhumāsa iva drumāḥ // 4 //
tathā hi vivakṣitānyaparavācyasyaiva śabdaśaktyudbhavānuraṇanarūpavyaṅgyaprakārasamāśrayeṇa navatvam /
yathā--'dharaṇīdhāraṇāyādhunā tvaṃ śeṣaḥ' ityādeḥ /
śeṣo himagiristvaṃ ca mahānto guravaḥ sthirāḥ /
yadalaṅghitamaryādāścalantīṃ bibhrate bhuvam // //
ityādiṣu satsvapi /
tasyaivārthaśaktyudbhavānuraṇanarūpavyaṅgyasamāśrayeṇa navatvam /
yathā--'evaṃvādini devarṣau' ityādi ślokasya /
kṛte varakathālāpe kumāryaḥ pulakodgamaiḥ /
sūcayanti spṛhāmantarlajjayāvanatānanāḥ // //
ityādiṣu satsvarthaśaktyudbhavānuraṇanarūpavyaṅgyasya kaviprauḍhoktinirmitaśarīratvena navatvam /

yathā--'
sajjei surahimāso' ityādeḥ /
surabhisamaye pravṛtte sahasā prādurbhavanti ramaṇīyāḥ /
rāgavatāmutkalikāḥ sahaiva sahakārakalikābhiḥ // //
ityādiṣu satsvapyapūrvatvameva /
arthaśaktyudbhavānuraṇanarūpavyaṅgyasya kavinibaddhavaktṛprauḍhoktimātraniṣpannaśarīratvena navatvam /
locanam dṛṣṭapūrvā iti /
bahiḥ pratyakṣādibhiḥ pramāṇaiḥ prāktanaiśca kavibhirityubhayathā neyam /
kāvyaṃ madhumāṃsasthānīyam spṛhāṃ lajjāmiti, rāgavatāmutkamikā iti ca /
śabdaspṛṣṭe 'rthe kā hṛdyatā /
etāni codāharaṇāni vitatya pūrvameva vyākhyātānīti kiṃ punarukaktyā satyapi prāktanakavispṛṣṭatve nūtanatvaṃ bhavatyevaitatprakārānugrahādityetāvati tātparyaṃ hi granthasyādhikannānyat /
bālapriyā drumānvayinamarthamāha---bahirityādi /
arthānvayinamāha--prāktanairityādi /
kā hṛdyateti /
ataśca 'kṛta' ityādiślokāt 'evaṃvādinī'tyādeḥ 'surabhī'tyādiślokāt 'sajjatī'tyādeśca navatvamastīti bhāvaḥ /
satyapītyādi /
eteṣāmiti śeṣaḥ /
etatprakārānugrahānnūtanatvaṃ bhavatyeveti sambandhaḥ /
yathā--
'vāṇiaa itthidantā' ityādigāthārthasya /
kariṇīvehavvaaro maha putto ekkakāṇḍaviṇivāi /
iasonhāeṃ taha kaho jaha kaṇḍakaraṇḍaaṃ vahai // //
[kariṇīvaidhavyakaro mama putra ekakāṇḍavinipātī /
hatasnuṣayā tathā kṛto yathā kāṇḍakaraṇḍakaṃ vahati //
iti cchāyā] /
evamādiṣvartheṣu satsvapyanālīḍhataiva /
yathā vyaṅgyabhedasamākṣayeṇa dhvaneḥ kāvyārthānāṃ navatvamutpadyate, tathā vyañjakabhedasamāśrayeṇāpi /
tattu granthavistarabhayānna likhyate svayameva sahṛdayairabhyūhyam /
atra ca punaḥpunaruktamapi sāratayedamucyate--
vyaṅgya-vyañjaka-bhāve 'smin vividhe sambhavaty api /
rasādi-maya ekasmin kaviḥ syād avadhānavān
vyaṅgyavyañjakabhāve 'sminvividhe sambhavatyapi /
rasādimaya aikasmin kaviḥ syādavadhānavān // 5 //
asminnarthānantyahetau vyaṅgyavyañjakabhāve vicitraṃ śabdānāṃ sambhavatyapi kavirapūrvārthalābhārthī rasādimaya ekasmin vyaṅgyavyañjakabhāve yatnādavadadhīta /
rasabhāvatadābhāsarūpe hi vyaṅgye tadyvañjakeṣu ca yathānirdiṣṭeṣu varṇapadavākyaracanāprabandheṣvavahitamanasaḥ kaveḥ sarvamapūrve kāvyaṃ sampadyate /
tathā ca rāmāyaṇamahābhāratādiṣu saṅghāmādayaḥ punaḥpunarabhihitā api navanavāḥ prakāśante /
prabandhe cāṅgī rasa eka evopanibadhyamāno 'rthaviśeṣalābhaṃ chāyātiśayaṃ ca puṣṇāti /
kasminniveti cet---yathā rāmāyaṇe yathā vā mahābhārate /
rāmāyeṇe hi karuṇo rasaḥ svayamādikavināsūtritaḥ 'śokaḥ ślokatvamāgataḥ' ityevaṃvādinā /
nirvyūḍhaśca sa eva locanam kariṇīvaidhavyakaro mama putraḥ ekena kāṇḍena vinipātanasamarthaḥ hatasnuṣayā tathā kṛto yathā kāṇḍakaraṇakaṃ vahatītyuttāna evāyamarthaḥ, gāthārthasyānālīḍhataiveti sambandhaḥ // 4. //

bālapriyā etatprakāretyasya dhvaniprabhedetyarthaḥ /
vṛttau 'śarīratvena navatva'mityubhayatra bhavatīti śeṣaḥ. 'ekakāṇḍavinipātī'ti chāyā, tasya vivaraṇam--ekena kāṇḍenetyādi /
kāṇḍo bāṇaḥ // 4. //
sītātyantaviyogaparyantameva svaprabandhamuparacayatā /
mahābhārate 'pi śāstrarūpaṃ kāvyacchāyānvayini vṛṣṇipāṇḍavavirasāvasānavaimanasyadāyinīṃ samāptimupanibadhnatā mahāmuninā vairāgyajananatātparyaṃ prādhānyena svaprabandhasya darśayatā mokṣalakṣaṇaḥ puruṣārthaḥ śānto rasaśca mukhyatayāvivakṣāviṣayatvena sūcitaḥ /
etaccaśina vivṛtamevānyairvyākhyāvidhāyibhiḥ /
svayamevacaitadudgīrṇa tenodīrṇamahāmohamagnamujjihīrṣatā lokamativimalajñānālokadāyinā lokanāthena--- yathā yathā viparyeti lokatantramasāravat /
tathā tathā virāgo 'tra jāyate nātra saṃśayaḥ //
locanam atyantagrahaṇena nirapekṣabhāvatayā vipralambhāśaṅkāṃ pariharati /
vṛṣṇīnāṃ parasparakṣayaḥ, pāṇḍavānāmapi mahāpathakleśenānucitā vipattiḥ, kṛṣṇasyāpi vyādhādvidhvaṃsa iti sarvaṃsyāpi virasamevāvasānamiti /
mukhyatayeti /
yadyapi "dharme cārthe ca kāme ca mokṣe ce"tyuktaṃ, tathāpi catvāraścakārā evamāhuḥ--yadyapi dharmārthakāmānāṃ sarvasvaṃ tādṛṅnāsti yadanyatra na vidyate, tathāpi paryantavirasatvamatraivāvalokyatām /
mokṣe tu yadrūpaṃ tasya sāratātraiva vicāryatāmiti /
yathāyatheti /
lokaistantryamāṇaṃ yatnena sampādyamānandharmārthakāmatatsādhanalakṣaṇaṃ vastubhūtatayābhimatamapi /
yena yenārjanarakṣaṇakṣayādinā prakāreṇa /
asāravattucchendrajhālāḍivat /
viparyeti /
pratyuta viparītaṃ sampadyate /
āstāntasya svarūpacintetyarthaḥ /
tena tena prakāreṇa atra lokatantre /
virāgo jāyata ityanena tatvajñānotthitaṃ nirvedaṃ bālapriyā 'sītātyantaviyogaparyantamityatrātyantagrahaṇaphalamāha--atyantagrahaṇenetyādi /
vṛṣṇipāṇḍavavirasāvasānetyuktaṃ vavṛṇeti /
vṛṣṇīnāmityādi /
mokṣalakṣaṇaḥ puruṣārtho mukhyatayā vivakṣāviṣayatvena sūcita iti yaduktaṃ tasyānupapattimāśaṅkya pariharati--yadyapītyādinā /
mokṣe cetyuktamiti /
kvaciddagranthe 'bharatarṣabha yadihāsti tadanyatra yannehāsti na tat kvaci'diti ca pāṭhaḥ /
evamāhuriti /
vakṣyamāṇaṃ viśeṣaṃ dyotayantītyarthaḥ /
sarvasvamiti /
pradhānaṃ svarūpamityarthaḥ /
nāstīti /
atreti śeṣaḥ /
yadanyatra na vidyate tādṛgatra nāstīti sambandhaḥ /
yadatrāsti tadanyatrāpyastīti bhāvaḥ /
dyotyaṃ viśeṣaṃ darśayati--tathāpītyādi /
paryantavirasatvamiti /
dharmārthakāmānāmityanuṣajyate /
lokatantramityetadvyācaṣṭe--laukairityādi /
ityādi bahuśaḥ kathayatā /

tataśca śānto raso rasāntarairmokṣalakṣaṇaḥ puruṣārthaḥ puruṣārthāntaraistadupasarjanatvenānugamyamāno 'ṅgitvena vivakṣāviṣaya iti mahābhāratatātparya suvyaktamevāvabhāsate /
aṅgāṅgibhāvaśca yathā rasānāṃ tathā pratipāditameva /
pāramārthikāntastattvānapekṣayā śarīrasyevāṅgabhūtasya rasasya puruṣārthasya ca svaprādhānyena cārutvamapyaviruddham /
nanu mahābhārate yāvānvivakṣāviṣayaḥ so 'nukramaṇyāṃ sarva evānukrānto na caittatra dṛśyate, pratyuta sarvapuruṣārthaprabodhahetutvaṃ sarvarasagarbhatvaṃ ca mahābhāratasya tasminnuddeśe svaśabdaniveditatvena pratīyate /
atrocyate--satyaṃ śāntasyaiva rasāsyāṅgitvaṃ mahābhārate mokṣasya ca sarvapuruṣārthabhyaḥ prādhānyamityetanna svaśabdābhidheyatvenānukramaṇyā darśitam, darśitaṃ tu vyaṅgyatvena--- 'bhagavānvāsudevaśca kīrtyate 'tra sanātanaḥ' ityasmin vākye /
anena hyayamartho vyaṅgyatvena vivakṣito yadatra mahābhārate pāṇḍavādicaritaṃ yatkīrtyate tatsarvamavasānavirasamavidyāprapañcarūpañca, paramārthasatyasvarūpastu bhagavān vāsudevo 'tra kīrtyate /
tasmāttasminneva parameśvare bhagavati bhavata bhāvitacetaso, mā bhūta vibhūtiṣu niḥsārāsu rāgiṇo guṇeṣu vā nayavinayaparākramādiṣvamīṣu kevaleṣu keṣucitsarvātmanā pratiniviṣṭadhiyaḥ /
tathā cāgre--paśyata niḥsāratāṃ saṃsārasyetyamumevārthe locanam śāntarasasthāyinaṃ sūcayatā tasyaiva ca sarvetarāsāratvaprati pādanena prādhānyamuktam /
nanu śṛṅgāravīrādicamatkāro 'pi tatra bhātītyāśaṅkyāha--pāramārthiketi /
bhogābhiniveśināṃ lokavāsanāviṣṭānāmaṅgabhūte 'pi rase tathābhimānaḥ, yathā śarīre pramātṛtvābhimānaḥ pramāturbhegāyatanamātre 'pi kevaleṣviti /
parameśvarabhaktyupakaraṇeṣu bālapriyā vastubhūtatayeti /
paramārthatayetyarthaḥ /
tuccheta /
tucchaṃ śaśaśṛṅgādi /
tasyaiveti /
śāntarasasyaivetyarthaḥ /
pāramārthiketyādigranthamavatārayati--nanvityādi /
tatra mahābhārate /
bhāvaṃ vivṛṇoti--bhogetyādi /
tathābhimānaḥ prādhānyābhimānaḥ /
mātre 'pi śarīre iti sambandhaḥ /
dyotayan sphuṭamevāvabhāsate vyañcakaśaktyanugṛhītaśca śabdaḥ /
evaṃvidhamevārthe garbhīkṛtaṃ sandarśayanto 'nantaraślokā lakṣyante--'sa hi satyam' ityādayaḥ /
ayaṃ ca nigūḍharamaṇīyo 'rtho mahābhāratāvasāne harivaṃśavarṇanena samāptiṃ vidadhatā tenaiva kavivedhasā kṛṣṇadvaipāyanena samyaksphuṭīkṛtaḥ /
anena cārthena saṃsārātīte tattvāntare bhaktyatiśayaṃ pravartayatā sakala eva sāṃsāriko vyavahāraḥ pūrvapakṣīkṛto nyakṣeṇa prakāśate /
devatātīrthatapaḥ--prabhṛtīnāṃ ca devatāvaśeṣāṇāmanyeṣāṃ ca /
pāṇḍavādicaritavarṇanasyāpi vairāgyajananatātparyādvairāgyasya ca mokṣamūlatvānmokṣasya ca bhagavatprāptyupāyatvena mukhyatayā gītādiṣu pradarśitatvātparabrahmaprāptyupāyatvameva /
paramparayā vāsudevādisañjñābhidheyatvena cāparimitaśaktyāspadaṃ paraṃ brahma gītādipradeśāntareṣu tadabhidhānatvena labdhaprasiddhi māthuraprādurbhāvānukṛtasakalasvarūpaṃ vivakṣitaṃ na tu māthuraprādurbhāvāṃśa eva, sanātanaśabdaviśeṣitatvāt /
locanam tu na doṣa ityarthaḥ /
vibhūtiṣu rāgiṇo guṇeṣu ca niviṣṭadhiyo mā bhūteti sambandhaḥ /
agra iti anukramaṇyanantaraṃ yo bhāratagranthaḥ tatretyarthaḥ /
nanu vasudevāpatyaṃ vāsudeva ityucyate, na parameśvaraḥ paramātmā mahādeva ityāśaṅkyāha--vāsudevādisaṃjñābhidheyatveneti /
bahūnāṃ janmanāmante jñānavānmāṃ prapadyate /
vāsudevassarvam bālapriyā anvayaṃ darśayati---vibhūtiṣvityādi /
vṛttau'tathāce'tyādi /
dyotayan śabdo 'vabhāsata iti sambandhaḥ /
'nyakṣeṇe'ti /
kātsyeṃnetyarthaḥ /
prāptyupāyatvena varṇanamityanvayaḥ /
devatāviśeṣāṇāmityatra prabhāvātiśayavarṇanamityanuṣajyate /

'mokṣasye'ti /
ajñānanivṛtterityarthaḥ /
vāsudevasaṃjñābhidheyatvena brahma vivakṣitamityanvayaḥ /
'tadabhidhānatvena' vāsudevasaṃjñābhidheyatvena /
māthuro yaḥ prādurbhāvastenānukṛtaṃ sakalasvarūpaṃ yena tat /
'na tvi'tyādi /
'vivakṣita' iti viparimāṇāmenānuṣaṅgaḥ /
hetvantaramapyāha--'rāmayaṇādiṣvi'tyādi /
'puruṣārtha' iti 'vivakṣita' ityanenāsya sambandhaḥ /
rāmāyaṇādiṣu cānayā sañjñayā bhagavanmūrtyantare vyavahāradarśanāt /
nirṇītaścāyamarthaḥ śabdatattvavidbhireva /
tadevamanukramaṇīnirdiṣṭena vākyena bhagavadyvatirekiṇaḥ sarvasyānyasyānityatāṃ prakāśayatā mokṣalakṣaṇa evaikaḥ paraḥ puruṣārthaḥ śāstranaye, kāvyanaye ca tṛṣṇākṣayasukhaparipoṣalakṣaṇaḥ śānto raso mahābhāratasyāṅgitvena vivakṣita iti supratipāditam /
atyantasārabhūtatvāccāyamartho vyaṅgyatvenaiva darśito na tu vācyatvena /
sārabhūto hyarthaḥ svaśabdānabhidheyatvena prakāśitaḥ sutarāmeva śobhāmāvahati /
prasiddhiśceyamastyeva vidagghavidvatpariṣatsu yadabhimatataraṃ vastu vyaṅgyatvena prakāśyate na sākṣācchabdavācyatvena /
locanam ityādau aṃśirūpametatsaṃjñābhidheyamiti nirṇitaṃ tātparyam /
nirṇītaśceti /
śabdā hi nityā eva santo 'nantaraṃ kākatālīyavaśāttathā saṅketitā ityuktam--"ṛṣyandhakavṛṣṇikurubhyaśce"tyatra /
śāstranaya iti /
tatrāsvādayogābhāve puruṣeṇārthyata ityayameva vyapadeśaḥ sādaraḥ, camatkārayoge tu rasavyapadeśa iti bhāvaḥ /
etacca granthakāreṇa tattvāloke vitaktyoktamiha tvasya na mukhyo 'vasara iti nāsmābhistaddarśitam /
sutarāmeveti yaduktaṃ tatra hetumāha--prasiddhiśceti /
caśabdo yasmādarthe /
yata iyaṃ laukikī prasiddhiranādistato bhagavadyvāsaprabhṛtīnāmapyayamevāsvaśabdābhidhāne āśayaḥ, anyathā hi kriyākārakasambandhādau 'nārāyaṇaṃ namaskṛtye'tyādiśabdārthanirūpaṇe ca tathāvidha eva tasya bhagavata āśaya ityatra kiṃ pramāṇāmiti bhāvaḥ /
vidagdhavidvadgrahaṇenakāvyanaye śāstranaya iti cānusṛtam /
rasādimaya etasmin kaviḥ syādavadhānavāniti yaduktaṃ, tadeva prasaṅgāgatabhāratasambandhanirūpaṇānantaramupasaṃharati--tasmātsthitamiti /
bālapriyā 'gītādipradeśāntareṣu' ityādikaṃ vivṛṇoti locane--bahūnāmityādi /
kākatālīyavaśāditi yadṛcchayetyarthaḥ /
ityatroktamiti sambandhaḥ /
kāśikāvṛttāviti śeṣaḥ /
śāstranaye mokṣaḥ puruṣārthaḥ, kāvyanaye tu śānto rasa ityuktaṃ vivṛṇoti--tatretyādi /
sādara iti /
arha ityarthaḥ /
yasmādartha iti /
hetvarthaka ityarthaḥ /
ayameveti /
uktā vidagdhavidvatpariṣatprasiddhirevetyarthaḥ /
asvaśabdābhidhāne abhimatasyārthasya svaśabdenānabhidhāne /
āśayaḥ abhimato hetuḥ /
atropaṣṭambhakamāha--anyathetyadi /

Original text: Dhvanyāloka with Abhinavagupta's Locana and Rāmaśāraka's Bālapriya · Data entry members of the Sansknet Project · GRETIL (Göttingen) · CC BY-NC-SA 4.0

Esc