ધ્વન્યાલોક (ટીકા સહિત) · ભાગ 521540

યસ્માદિતિ હિશબ્દાર્થ કથનમ્ ।
આવૃત્યેતિ ।
વાચ્યાલઙ્કારસંસૃષ્ટતત્વં પદાપેક્ષયૈવેતિ પદાનામાવૃત્તિઃ તત્ર પદાપેક્ષયેત્યસ્ય તથાવિધપદાપેક્ષયેત્યર્થશ્ચેતિ ભાવઃ ।
ઇદમુપલક્ષણં તત્રેતિ શેષશ્ચ બોધ્યઃ ।
દીર્ઘીકુવન્નિત્યનેનોક્તં સિપ્રાવાતહેતુકં કૂજિતસ્ય દીર્ઘત્વં દૈશિકં કાલિકં સ્વસજાતીયસંવલનકૃતં ચેતિ ત્રિવિધમિતિ વિવૃણોતિ--સપ્રાવાતેનેત્યાદિ દીર્ઘત્વમિત્યન્તેન ।
પટુ સમર્થં દીર્ઘીકુર્વન્નિતિં ક્રિયાવિશેષણમિત્યભિપ્રાયેણ વ્યાચષ્ટે--તથેત્યાદિ ।
સુકુમારઃ મન્દઃ ।
દીપયતિ પોષયતિ યતસ્તન્મધુરમતો નાનુપયોગીન્તિ સમ્બન્ધઃ ।
તથાવિધસેવેતિ ।
સરતગ્લાનિહરણાદિરૂપસેવેત્યર્થઃ ।
તત્રેતિ ।
ઉજ્જયિન્યામિત્યર્થઃ ।
નિરૂપયતિ દર્શયતિ ।
સ્ફુટિતાનીત્યસ્ય ત્રુટિતાનીત્યર્થં મનસિવૃત્ય તત્ર હેતું ગમ્યં દર્શયતિ--અન્તરિત્યાદિ ।
સ્ફુટિતાનીત્યનેનાર્થાન્તરં ચ વિચક્ષિતમિત્યાહ--તથેત્યાદિ ।
યત્ર સ્ત્રીણાં હરતિ સુરતગ્લાનિમઙ્ગાનુકૂલઃ સિપ્રાવાતઃ પ્રિયતમ ઇવ પ્રાર્થનાચાટુકારઃ ॥
લોચનમ્ તથા સ્ફુટિતાનિ વિકસિતાનિ નયનહારીણિ યાનિ કમલાનિ તેષાં ય આમોદસ્તેન યા મૈત્રી અભ્યાસાઙ્ગાવિયોગપરસ્પરાનુકૂલ્યલાભસ્તેન કષાય ઉપરક્તો મકરન્દેન ચ કષાયવર્ણીકૃતઃ ।
સ્ત્રીણામિતિ ।
સર્વસ્ય તથાવિધસ્ય ત્રૈલોક્યસારભૂતસ્ય ય એવં કરોતિ સુરતકૃતાં ગ્લાનિં તાન્તિં હરતિ, અથ ચ તદ્વિષયાં ગ્લાનિં પુનઃ સમ્ભોગાભિલાષોદ્દીપનેન હરતિ ।
ન ચ પ્રસહ્યપ્રભુતતયાપિ ત્વઙ્ગાનુકૂલો હ્યદ્યસ્પર્શઃ હૃદયાન્તર્ભૂતશ્ચ ।
પ્રિયતમે તદ્વિષયે પ્રાર્થનાર્થં ચાટૂનિ કારયતિ ।
પ્રિયતમો ઽપિ તત્પવનસ્પર્શપ્રબુદ્ધસમ્ભોગાભિલાષઃ ।
પ્રાર્થનાર્થં ચાટૂનિ કરોતીતિ તેન તથા કાર્યત ઇતિ પરસ્પરાનુરાગપ્રાણશૃઙ્ગારસર્વસ્વભૂતો ઽસૌ પવનઃ ।
યુક્તં ચૈતત્તસ્ય યતઃ સિપ્રાપરિચિતો ઽસૌ વાત ઇતિ નાગરિકો ન ત્વવિદગ્ધો બાલપ્રિયા ભાવાર્થમાહ--નયનેતિ ।
મૈત્રીપદમુખ્યાર્થસ્યાત્ર બાધાત્તત્પદેન વિવક્ષિતં દર્શયતિ--અભ્યાસઙ્ગેત્યાદિ ।
અભ્યાસઙ્ગસ્ય સંશ્લેષસ્યાવિયોગો ઽવિચ્છેદઃ અવિચ્છિન્નસ્સંશ્લેષ ઇતિ યાવત્ ।
તેન પરસ્પરાનુકૂલ્યસ્ય પરસ્પરોપકારિત્વસ્ય લાભ ઇત્યર્થ-. અત્રાવિચ્છિન્નસ્સંશ્લેષો લક્ષ્યાર્થઃ, પરસ્પનુકૂલ્યલાભસ્તુ વ્યઙ્ગ્ય ઇતિ વિવેકઃ ।
ઉપરક્તઃ સમ્બદ્ધઃ ।
અર્થાન્તરં ચાહ--મકરન્દેનેત્યાદિ ।
પીતમિશ્રો રક્તઃ કષાયવર્ણઃ સર્વસ્યેતિ બહુવચનાર્થકથનમ્ ।
તથાવિધસ્ય સ્ત્રીત્વવિશિષ્ટસ્ય ।
ત્રૈલોક્યેત્યાદિ ગમ્યાર્થકથનમ્ ।
સુરતગ્લાનિમિત્યેતત્સુરતકૃતાં ગ્લાનિં સુરતવિષયાં ગ્લાનિમિત્યુભયથા વિવૃણોતિ--સુરતકૃતામિત્યાદિ ।
તાન્તમિતિ ।
શારીરં શ્રમમિત્યર્થઃ ।
ગ્લાનિમિતિ ।
અનુત્સાહમિત્યર્થઃ ।
ન ચેતિ ।
હરતીત્યનુષજ્યતે ।
અઙ્ગસ્ય હૃદયસ્યાનુકૂલ ઇત્યર્થો ઽપીત્યાહ--હૃદયાન્તર્ભૂત ઇતિ ।

સ્નિગ્ધ ઇત્યર્થઃ ।
પ્રિયતમે ઇતિ ચ પદચ્છેદમભિપ્રેત્ય પ્રિયતમે પ્રાર્થના ચાટુકાર ઇતિ વાતવિશેષણતયાપિ યોજયતિ--પ્રિયતમ ઇત્યાદિ ।
પ્રિયતમ ઇતિ સપ્તમ્યન્તસ્ય વિવરણમ્--તદ્વિષયૈતિ ।
પ્રાર્થનાર્થમિતિ ।
સ્ત્રીણાં સમ્ભોગપ્રાર્થનોત્પાદનમિત્યર્થઃ ।
ચાટુકાર ઇતિ ણ્યન્તાત્કર્તરિ પ્રત્યય ઇત્યાહ--ચાટૂનિ અત્ર હિ મૈત્રીપદમવિવક્ષિતવાચ્યો ધ્વનિઃ ।
પદાન્તરેષ્બલકારાન્તરાણિ ।
સંસૃષ્ટાલઙ્કારાન્તરસંકીર્ણો ધ્વનિર્યથા-- લોચનમ્ ગ્રામ્યપ્રાય ઇત્યર્થઃ ।
પ્રિયતમો ઽપિ રતાન્તે ઽઙ્ગાનુકૂલઃ સંવાહનાદિના પ્રાર્થનાર્થં ચાટુકાર એવમેવ સુરતગ્લાનિં હરતિ ।
કૂજિતં ચાનઙ્ગીકરણવચનાદિ મધુરધ્વનિતં દીર્ઘીકરોતિ ।
ચાટુકરણાવસરે ચ સ્ફુટિતં વિકસિતં યત્કમલકાન્તિધારિવદનં તસ્ય યામોદમૈત્રી સહજસૌરભપરિચયસ્તેન કષાય ઉપરક્તો ભવતિ ।
અઙ્ગેષુ ચાતુષ્ષષ્ટિકપ્રયોગેષ્વનુકૂલઃ ।
એવં શબ્દરૂપગન્ધસ્પર્શા યત્ર હૃદ્યા યત્ર ચ પવનો ઽપ તથા નાગરિકઃ સ તવાવશ્યમભિગન્તવ્યો દેશ ઇતિ મેઘઢૂતે મેઘં પ્રતિ કામિન ઇયમુક્તિઃ ।
ઉદાહરણે લક્ષણં યોજયતિ--મૈત્રીપદમિતિ ।
હિશબ્દો ઽનન્તરં પઠિતવ્ય ઇત્યુક્તમેવ ।
અલઙ્કારાન્તરાણીતિ ।
ઉત્પ્રેક્ષાસ્વભાવોક્તિરૂપકોપમાઃ ક્રમેણેત્યર્થઃ ।
એવમિયતા સગુણીભૂતવ્યઙ્ગ્યૈઃ સાલઙ્કારૈઃ સહપ્રભેદૈઃ સ્વૈઃ ।
સઙ્કરસંસૃષ્ટિભ્યામ્ ।
ઇત્યેતદન્તં વ્યાખ્યાયોદાહરણાનિ ચ નિરૂપ્ય ઽપુનરપિઽ ઇતિ યત્કારિકાભાગે પદદ્વયં તસ્યાર્થં પ્રકાશયત્યુદાહરણદ્વારેણૈવ---સંસૃષ્ટેત્યાદિ ।
પુનઃશબ્દસ્યાયમર્થઃ---ન કેવલં ધ્વનેઃ સ્વપ્રભેદાદિભિઃ સંસૃષ્ટિસઙ્કરૌ વિવક્ષિતૌ યાવત્તેષામન્યોન્યમપિ સ્વપ્રભેદાનાં બાલપ્રિયા કારયતીતિ ।
એતદેવ વિવૃણોતિ--પ્રિયતમો ઽપીત્યાદિ ।
તેનેતિ ।
વાતેનેત્યર્થઃ ।
પરસ્પરેત્યાદિ ।
સ્ત્રીણાં પ્રિયતમસ્ય ચ સમ્ભોગાભિલાષોદ્દીપકત્વાદિતિ ભાવઃ ।
સિપ્રાપરિચિત ઇતિ સિપ્રાયા નાયિકાત્વં ગમ્યતે ।
ઇતીતિ હેતૌ ।
ઉપમાને પ્રિયતમે ઽપિ વિશેષણાનિ યોજયતિ--પ્રિયતમો ઽપીત્યાદિ ।
સંવાહનાદિના અઙ્ગાનુકૂલ ઇતિ યોજના ।
ચાટુકાર ઇતિ ।
ચાટુવાક્યકર્તેત્યર્થઃ ।
અનઙ્ગીકરણવચનેતિ ।
માલમિત્યાદિવચનેનેત્યર્થઃ ।
મદકલમિત્યસ્ય વિવરણમ્--મધુરધ્વનિતમિતિ ।
ચાટિવત્યાદિ ।
પ્રિયતમચાટુવાક્યશ્રવણાવસર ઇત્યર્થઃ ।
વિકસિતમિતિ ।
ચાટુશ્રવણજનિતસ્મિતેનેતિ ભાવઃ ।
કમલપદં સાધ્યવસાનલક્ષણયા મુખપરમિત્યાહ--કમલેત્યાદિ ।

વદનમિતિ ।
સ્ત્રીણામિતિ શેષઃ ।
અઙ્ગાનુકૂલ ઇત્યેતદન્યથાપિ વ્યાચષ્ટે--અઙ્ગેષ્વિત્યાદિ ।
શ્લોકસ્યાસ્ય સારાર્થં દર્શયન્ વિવરણમુપસંહરતિ--એવમિત્યાદિ ।
સ દેશ ઇતિ ।
ઉજ્જયિનીદેશ ઇત્યર્થઃ ।
ઉત્પ્રેક્ષેત્યાદિ ।
પટુ દીઘોકુર્વન્નિત્યત્ર ગમ્યોત્પ્રેક્ષા, પ્રત્યૂષસ્વભાવોક્તિઃ, અઙ્ગાનુકૂલઃ સ્નિગ્ધ ઇત્યસ્ય વાયાવારોપાદ્રૂપકં, યદ્વા--રૂપકમિત્યસ્ય રૂપકાતિશયોક્તિરિત્યર્થઃ ।
કમલપદેન મુખસ્ય બોધનાત્તત્ર સા બોધ્ય ।
પ્રિયતમ ઇવેત્યુપમા ચેત્યર્થઃ ।
સંસૃષ્ટેત્યાદિગ્રન્થમવતારયતિ--એવમિયતેત્યાદિ ।
તેષામન્યોન્યમપીતિ ।
દન્તક્ષતાનિ કરજૈશ્ચ વિપાટિતાનિ પ્રોદ્ભિન્નસાન્દ્રપુલકે ભવતઃ શરીરે ।
દત્તાનિ રક્તમનસા મૃગરાજવધ્વા જાતસ્પૃહૈર્મુનિભિરપ્યવલોકિતાનિ ॥
અત્ર હિ સમાસોક્તિસંસૃષ્ટેન વિરોધાલઙ્કારેણ સંકીર્ણસ્યાલક્ષ્યકમવ્યઙ્ગ્યસ્ય ધ્વનેઃ પ્રકાશનમ્ ।
દયાવીરસ્ય પરમાર્થતો વાક્યાર્થીભૂતત્વાત્ ।
લોચનમ્ સ્વપ્રભેદૈર્ગુણીભૂતવ્યઙ્ગ્યેન વા સઙ્કીર્ણાનાં સંસૃષ્ટાનાં ચ ધ્વનીનાં સઙ્કીર્ણત્વં સંસૃષ્ટત્વં ચ દુર્લક્ષમિતિ વિસ્પષ્ટોદાહરણં ન ભવતીત્યભિપ્રાયેણાલઙ્કારસ્યાલઙ્કારેણ સંસૃષ્ટસ્ય સંકીર્ણસ્ય વા ધ્વનૌ સંકરસંસર્ગૌ પ્રદર્શનીયૌ ।
તદસ્મિન્ ભેદચતુષ્ટયે પ્રથમં ભેદમુદાહરતિ--દન્તક્ષાતનીતિ ।
બોધિસત્ત્વસ્ય સ્વકિશોરભક્ષણપ્રવૃત્તાં સિંહો પ્રતિ નિજશરીરં વિતીર્ણવતઃ કેનચિચ્ચાટુકં ક્રિયતે ।
પ્રોદ્ભૂતઃ સાન્દ્રઃ પુલકઃ પરાર્થસમ્પત્તિજેનાનન્દભરેણ યત્ર ।
રક્તે રુધિરે મનો ઽભિલાષો યસ્યાઃ, અનુરક્તં ચ મનો યસ્યાઃ ।
મનુયશ્ચોદ્બોધિતમદનાવેશાશ્ચેતિ વિરોધઃ ।
જાતસ્પૃહૈરિતિ ચ વયમપિ કદાચિદેવં કારુણિકપદવીમધિરોક્ષ્યામસ્તદા સત્યતો મુનયો ભવિષ્યામ ઇતિ મનોરાજ્યયુક્તૈઃ ।
સમાસોક્તિશ્ચ નાયિકાવૃત્તાન્તપ્રતીતેઃ ।
દયાવીરસ્યેતિ ।
દયાપ્રયુક્તત્વાદત્ર ધર્મસ્ય ધર્મવીર એવ દયાવીરશબ્દેનોક્તઃ ।
વીરશ્ચાત્ર રસઃ, ઉત્સાહસ્યૈવ સ્થાયિત્વાદિતિ ભાવઃ ।
દયાવીરશબ્દેન વા શાન્તં વ્યપદિશત ।
સો ઽત્ર બાલપ્રિયા સંસૃષ્ટિસઙ્કરૌ વિવક્ષિતાવિત્યનુષઙ્ગઃ ।
અયમર્થ ઇતિ પૂર્વેણ સમ્બન્ધઃ ।
નન્વેવં વૃત્તૌ સંસૃષ્ટાલઙ્કારાન્તરસઙ્કીર્ણત્વાદિભેદમાત્રપ્રદર્શને કિં બીજમિત્યત આહ--સ્વપ્રભેદાનામિત્યાદિ ।
ધ્વનિનેતિ ।
ધ્વનિના સહેત્યર્થઃ ।
દુર્લ્લક્ષમિતીતિ ।
દુર્લ્લક્ષત્વાદ્ધેતોરિત્યર્થઃ ।
વિસ્પષ્ટેતિ ।
સુસ્પષ્ટેત્યર્થઃ ।
પ્રદર્શનીયૌ પ્રદર્શયિતું શક્યૌ ।
પ્રથમં ભેદમિતિ ।
સંસૃષ્ટાલઙ્કારસઙ્કીર્ણત્વરૂપં ભેદમિત્યર્થઃ ।

પરાર્થસમ્પત્તિજેનેતિ ।
પરપરિત્રાણજન્યેનેત્યર્થઃ ।
નાયિકાસમ્ભોગજન્યેન ચેતિ ।
ભવતશ્શરીર ઇત્યનેન કામિનશ્શરીર ઇતિ, મૃગરાજવધ્વેત્યનેન મૃગાખ્યપુઞ્જાતિવિશેષસ્ય વધ્વેતિ ચ ગમ્યતે ।
મુનિભિરપિ જાતસ્પૃહૈરિત્યત્ર વિષયવિરક્તૈરપ્યુદ્બુદ્ધકામૈરિત્યર્થપ્રતીત્યા વિરોધ ઇત્યાહ--મુનયશ્ચેત્યાદિ ।
પ્રકૃતમર્થમાહ--જાતસ્પૃહૈરિત્યાદિ ।
મનોરાજ્યયુક્તૈશ્ચેતિ યોજના ।
મુનિના દયાવીરસ્યાકથનાદાહ--દયેત્યાદિ ।
ધર્મસ્ય દયાપ્રયુક્તત્વાદત્ર દયાવીરશબ્દેન ધર્મવીર એવોક્ત ઇતિ સમ્બન્ધઃ ।
પક્ષાન્તરમાહ--દયાવીરશબ્દેનેત્યાદિ ।
સમાસોક્તિસંસૃષ્ટેનેત્યાદિવૃત્તયુક્તં વિવૃણોતિ--સો ઽત્રેત્યાદિ ।
સ રસઃ ધર્મવીરશ્શાન્તો વા સંસૃષ્ટાલઙ્કારસંસૃષ્ટત્વં ચ ધ્વનેર્યથા---
અહિણઅપઓઅરસએસુ પહિઅસામાઇએસુ દિઅહેસુ ।
સોહૈ પસારઅગિઆણં ણચ્ચિઅં મોરવન્દાણમ્ ॥
લોચનમ્ રસઃ સંસૃષ્ટાલઙ્કારેણાનુગૃહ્યતે ।
સમાસોક્તિમહમ્ના હ્યયમર્થઃ સમ્પદ્યતે--યથા કશ્ચિન્મનોરથશતપ્રાર્થિતપ્રેયસીસમ્ભોગાવસરે જાતપુલકસ્તથા ત્વં પરાર્થસમ્પાદનાય સ્વશરીરદાન ઇત કરુણાતિશયો ઽનુભાવવિભાવસમ્પદોદ્દીપિતઃ ।
દ્વિવસેષુ ।
તથા પથિકાન્ પ્રતિ શ્યામાયિતેષુ મોહજનકત્વાદ્રાત્રિરૂપતામાચરિતવત્સુ ।
યદિ વા પથિકાનાં શ્યામાયિતં દુઃખવશેન શ્યામિકા યેભ્યઃ ।
શોભતે પ્રસારિતગ્રીવાણાં મયૂરવૃન્દાનાં નૃત્તમ્ ।
અભિનયપ્રયોગરસિકેષુ પથિકસામાજકેષુ સત્સુ મયૂરવૃન્દાનાં પ્રસારિતગીતાનાં પ્રકૃષ્ટસારણાનુસારિગીતાનાં તથા ગ્રીવારેચકાય પ્રસારિતગ્રીવાણાં નૃત્તં શોભતે ।
પથિકાન્ પ્રતિ શ્યામા ઇવાચરન્તીતિ ક્યચ્ ।
પ્રત્યયેન લુપ્તોપમા નિર્દિષ્ટા ।
પથિકસામાજિકેષ્વિતિ કર્મધારયસ્ય સ્પષ્ટત્વાદ્રૂપકમ્ ।
તાભ્યાં ધ્વનેઃ સંસર્ગ ઇતિ ગ્રન્થકારસ્યાશયઃ ।
અત્રૈવોદાહરણેઽન્યદ્ભેદદ્વયમુદાહર્તું શક્યમિત્યાશયેનોદાહરણાન્તરં ન દત્તમ્ ।
તથાહિ--વ્યાઘ્રાદેરાકૃતિગણત્વે પથિકસામાજિકેષ્વિત્યુપમારૂપકાભ્યાં બાલપ્રિયા રસઃ ।
સંસૃષ્ટાલઙ્કારેણેતિ ।
સમાસોક્તિસંસૃષ્ટેન વિરોધાલઙ્કારેણેત્યર્થઃ ।
મુનિભિરપિ જાતસ્પૃહૈરવલોકિતાનીત્યનેન દયાવીરસ્ય પરિપોષપ્રતીત્યા વિરોધસ્યાનુગ્રાહકત્વં સ્પષ્ટમિતિ મનસિ કૃત્ય સમાસોક્તેસ્તદુપપાદયતિ--સમાસોક્તિમહિમ્નેત્યાદિ ।
ઇતીતિ ।
ઇત્યર્થાદિત્યર્થઃ ।
અનુભાવેત્યાદિ ।
અનુભાવઃ સાન્દ્રપુલકાવિર્ભાવઃ ।
આલમ્બનવિભાવઃ સિંહી ।
ઉદ્દીપનવિભાવો દન્તક્ષતાદિરિતિ બોધ્યમ્ ।
દ્વિતીયમિતિ ।
સંસૃષ્ટાલઙ્કારસંસૃષ્ટત્વરૂપમિત્યર્થઃ ।
અભિનવેત્યાદિ ।
વર્ષાવર્ણનમ્ ।

અત્રાદૌ વાચ્યમર્થં વ્યાચષ્ટે--અભિનવમિત્યાદિ ।
પથિકાન્ વિરહિણઃ ।
ઇયામાયિતોષ્વિત્યત્ર રાત્રિવાચકાત્ શ્યામાશબ્દાદાચારાર્થે ક્યજિત્યભિપ્રેત્ય વ્યાચષ્ટે--મોહેત્યાદિ ।
શ્યામાયિતમિત્યસ્ય શ્યામિકેત્યર્થમભિપ્રેત્યાહ--યદિ વેત્યાદિ ।
શ્યામિકા વર્ણભેદઃ ।
છાયાન્તરદર્શનેનાત્ર વ્યઙ્ગ્યમર્થં દર્શયતિ--અભિનયપ્રયોગેત્યાદિ ।
પ્રસારિતગીતાનામિત્યસ્ય વ્યાખ્યાનમ્--પ્રકૃષ્ટેત્યાદિ ।
અત્ર પક્ષે પ્રસારિતગ્રીવાણામિતિ ચ યોજ્યમિત્યાહ--તથેત્યાદિ ।
ધ્વનેઃ સંસૃષ્ટાલઙ્કારસંસૃષ્ટત્વં વિવૃણોતિ--પથિકાનિત્યાદિ ।
રૂપકમિતિ ।
પથિકેષુ સામાજિકત્વારોપાદિતિ ભાવઃ ।
ધ્વનેરિતિ ।
અભિનયપ્રયોગેત્યાદ્યુક્તસ્ય વ્યઙ્ગ્યસ્યેત્યર્થઃ ।
સંસર્ગઃ સંસૃષ્ટિઃ ।
અન્યદ્ભેદદ્વયમિતિ ।
અત્ર હ્યુપમારૂપકાભ્યાં શબ્દશક્ત્યુદ્ભવાનુરણનરૂપવ્યઙ્ગ્યસ્ય ધ્વનેઃ સંસૃષ્ટત્વમ્ ।
એવં ધ્વનેઃ પ્રભેદાઃ પ્રભેદ-ભેદાશ્ ચ કેન શક્યન્તે ।
સઙ્ખ્યાતું દિઙ્-માત્રં તેષામ્ ઇદમ્ ઉક્તમ્ અસ્માભિઃ
એવં ધ્વનેઃ પ્રભેદાઃ પ્રભેદભેદાશ્ચ કેન શક્યન્તે ।
સંખ્યાતું દિઙ્માત્રં તેષામિદમુક્તમસ્માભિઃ ॥ 44 ॥
અનન્તા હિ ધ્વનેઃ પ્રકારાઃ સહૃદયાનાં વ્યુત્પત્તયે તેષાં દિઙ્માત્રં કથિતમ્ ।
ઇત્ય્ ઉક્ત-લક્ષણો યો ધ્વનિર્ વિવેચ્યઃ પ્રયત્નતઃ સદ્ભિઃ
સત્-કાવ્યં કર્તું વા જ્ઞાતું વા સમ્યગ્ અભિયુક્તૈઃ
ઇત્યુક્તલક્ષણો યો ધ્વનિર્વિવેચ્યઃ પ્રયત્નતઃ સદ્ભિઃ ।
સત્કાવ્યં કર્તું વા જ્ઞાતુ વા સમ્યગભિયુક્તૈઃ ॥ 45 ॥
ઉક્તસ્વરૂપધ્વનિનિરૂપણનિપુણા હિ સત્કવયઃ સહૃદયાશ્ચ નિયતમેવ લોચનમ્ સન્દેહાસ્પદત્વેન સઙ્કીર્ણાભ્યામભિનયપ્રયોગે, અભિનવપ્રયોગે ચ રસિકેષ્વિતિ પ્રસારિતગીતાનામિતિ યઃ શબ્દશક્ત્યુદ્ભવસ્ત સંસર્ગમાત્રમનુગ્રાહ્યત્વાભાવાત્ ।
ઽપહિઅસામાઇએસુઽ ઇત્યત્ર તુ પદે સઙ્કીર્ણાભ્યાં તાભ્યામુપમારૂપકાભ્યાં શબ્દશક્તિમૂલસ્ય ધ્વનેઃ સઙ્કીર્ણત્વમેકવ્યઞ્જકાનુપ્રવેશાદિતિ સઙ્કીર્ણાલઙ્કારસંસૃષ્ટઃ ।
સઙ્કીર્ણાલઙ્કારસઙ્કીર્ણશ્ચેત્યપિ ભેદદ્વયં મન્તવ્યમ્ ॥ 43 ॥
એતદુપસંહરતિ---એવમિતિ ।
સ્પષ્ટમ્ ॥ 44 ॥
અથ ઽસહૃદયમનઃપ્રીતયેઽ ઇતિ યત્સૂચિતં તદિદાનીં ન શબ્દમાત્રમપિ તુ નિર્વ્યૂઢમિત્યાશયેનાહ--ઇત્યુક્તેત ।
યઃ પ્રયત્નતો વિવેચ્યઃ અસ્માભિશ્ચોક્તલક્ષણો ધ્વનિરેતદેવ કાવ્યતત્ત્વં યથોદિતેન પ્રપઞ્ચનિરૂપણાદિના વ્યાકર્તુમશક્નુવદ્ભિરલઙ્કારૈઃ રીતયઃ બાલપ્રિયા સઙ્કીર્ણાલઙ્કારસંસૃષ્ટત્વસઙ્કીર્ણાલઙ્કારસઙ્કીર્ણત્વરૂપભેદદ્વયમિત્યર્થઃ ।
સઙ્કીર્ણાભ્યામુપમારૂપકાભ્યામિતિ સમ્બન્ધ- ।
ઽઅહિણઅઽ ઇત્યસ્ય અભિનય અભિનવ ઇત્યુભયથાપિ ચ્છાયેતિ દર્શયન્ ધ્વનિં દર્શયતિ--અભિનયેત્યાદિ ।
અનુગ્રાહ્યત્વાભાવાદિતિ ।
ઉપમારૂપકાભ્યાં તસ્યેત્યનુષઙ્ગઃ ॥ 43 ॥
એતદિતિ ।
બહુપ્રભેદકથનમિત્યર્થઃ ॥ 44 ॥
સહૃદયેત્યાદિ ।
ઽસહૃદયમનઃ પ્રીતયે તત્સ્વરૂપં બ્રૂમઽ ઇતિ યદુક્તમિત્યર્થઃ ।

શબ્દમાત્રં વાઙ્માત્રમ્ ।
ઇત્યુક્તલક્ષણ ઇત્યાદિકારિકાદ્વયમેકવાક્યમિત્યાહ---ય ઇત્યાદિ ।
ઉક્તેત્યત્ર પૂરયતિ--અસ્માભિરિતિ ।
એતદિતિ ય ઇત્યસ્ય પ્રતિનિર્દેશઃ ।
યથોદિતમિત્યસ્ય વ્યાકર્તુમિત્યનેન સમ્બન્ધ ઇતિ દર્શયન્ વિવૃણોતિ--યથોદિતેનેત્યાદિ ।
અન્યે ત્વિત્યાદિ ।
ઇત્યુક્તલક્ષણો ઽયં ધ્વનિરિતિ પઠન્તીત્યર્થઃ ।
એતત્પક્ષે કાવ્યવિષયે પરાં પ્રકર્ષપદવીમાસાદયન્તિ ।
અસ્ફુટ-સ્ફુરિતં કાવ્ય-તત્ત્વમ્ એતદ્ યથોદિતમ્ ।
અશક્નુવદ્ભિર્ વ્યાકર્તું રીતયઃ સમ્પ્રવર્તિતાઃ
અસ્ફુટસ્ફુરિતં કાવ્યતત્ત્વમેતદ્યથોદિતમ્ ।
અશુક્નુવદ્ભિર્વ્યાકર્તું રીતયઃ સમ્પ્રવર્તિતાઃ ॥ 46 ॥
એતદ્ધ્વનિપ્રવર્તનેન નિર્ણીતં કાવ્યતત્ત્વમસ્ફુટસ્ફુરિતં સદશક્નુવદ્ભિઃ પ્રતિપાદયિતું વૈદર્ભી ગૌડી પાઞ્ચાલી ચેતિ રીતયઃ પ્રવર્તિતાઃ ।
રીતિલક્ષણવિધાયિનાં હિ કાવ્યતત્ત્વમેતદસ્ફુટતયા મનાક્સ્ફુરિતમાસાદિતિ લક્ષ્યતે તદત્ર સ્ફુટતયા સમ્પ્રદર્શિતેનાન્યેન રીતિલક્ષણેનન કિઞ્ચિત્ ।
શબ્દ-તત્ત્વાશ્રયાઃ કાશ્ચિદ્ અર્થ-તત્ત્વ-યુજો ઽપરાઃ ।
વૃત્તયો ઽપિ પ્રકાશન્તે જ્ઞાતે ઽસ્મિન્ કાવ્ય-લક્ષણે
શબ્દતત્ત્વાશ્રયાઃ કાશ્ચિદર્થતત્ત્વયુજો ઽપરાઃ ।
વૃત્તયો ઽપિ પ્રકાશન્તે જ્ઞાતે ઽસ્મિન્ કાવ્યલક્ષણે ॥ 47 ॥
અસ્મિન્ વ્યઙ્ગ્યવ્યઞ્જકભાવવિવેચનમયે કાવ્યલક્ષણે જ્ઞાતે સતિ યાઃ કાશ્ચિત્પ્રસિદ્ધા ઉપનાગારકાદ્યાઃ શબ્દતત્ત્વાશ્રયા વૃત્તયો યાશ્ચાર્થતત્ત્વસમ્બન્દ્ધાઃ કૈશિક્યાદયસ્તાઃ સમ્યગ્રીતિપદવીમવતરન્તિ ।
અન્યથા તુ તાસામદૃષ્ટાર્થનામિવ વૃત્તીનામશ્રદ્ધેયત્વમેવ સ્યાન્નાનુભવસિદ્ધત્વમ્ ।
એવં સ્ફુટતયૈવ લક્ષણીયં સ્વરૂપમસ્ય ધ્વનેઃ ।
યત્ર શબ્દાનામર્થાનાં ચ કેષાઞ્ચિત્પ્રતિપત્તૃવિશેષસંવેદ્યં લોચનમ્ પ્રવર્તિતા ઇત્યુત્તરકારિકયા સમ્બન્ધઃ ।
અન્યે તુ યચ્છબ્દસ્થાને ઽઅયંઽ ઇતિ પઠન્તિ ।
પ્રકર્ષપદવીમિતિ ।
નિર્માણે બોધે ચેતિ ભાવઃ ।
વ્યાકર્તુમશક્નુવદ્ભિરિત્યત્ર હેતુઃ--અસ્ફુટં કૃત્વા સ્ફુરિતમિતિ ।
લક્ષ્યત ઇતિ ।
રીતિર્હિ ગુણેષ્વેવ પર્યવસિતા ।
યદાહ--વિશેષો ગુણાત્મા ગુણાશ્ચ રસપર્યવસાયિન એવેતિ હ્યુક્તં પ્રાગ્ગુણનિરૂપણે ઽશૃઙ્ગાર એવ મધુરઃઽ ઇત્યત્રેતિ ॥ 45॥
-46 ॥
પ્રકાશન્ત ઇતિ ।
અનુભવસિદ્ધતાં કાવ્યજીવિતત્વે પ્રયાન્તીત્યર્થઃ ।
રીતિપદવીમિતિ ।
બાલપ્રિયા ઇત્યુક્તેત્યાદિકમેકં વાક્યમસ્ફુટેત્યાદિવાક્યાન્તરં તત્રૈતદિત્યનેન ધ્વનેઃ પરામર્શશ્ચેતિ બોધ્યમ્ ।
પરાં પ્રકર્ષપદવીમાસાદયન્તીત્યત્ર પૂરયતિ--નિર્માણે બોધે ચેતિ ।
ઽઅસ્ફુટસ્ફુરિતં સદિઽતિ વૃત્યા તત્પદં હેતુગર્ભમિતિ દર્શિતં, તદેવ સ્પષ્ટયતિ--વ્યાકર્તુમિત્યાદિ ।
ઽઇતિ લક્ષ્યતઽ ઇત્યુક્તં વૃત્તૌ તત્કથમિત્યત ઉપપાદયતિ--રીતિર્હિત્યાદિ ।
ઇત્યત્ર ઇતિ હ્યુક્તમિતિ સમ્બન્ધઃ ॥ 45॥
-46 ॥
અનુભવસિદ્ધત્વમિતિ વૃત્તૌ વક્ષ્યમાણં ફલિતમર્થં મનસિકૃત્ય વિવૃણોતિ---અનુભવેત્યાદિ ।

જાત્યત્વમિવ રત્નવિશેષાણાં ચારુત્વમનાખ્યેયમવભાસતે કાવ્યે તત્ર ધ્વનિવ્યવહાર ઇતિ યલ્લક્ષણં ધ્વનેરુચ્યતે કેનાચિત્તદયુક્તમિતિ નાભિધેયતામર્હતિ ।
યતઃ શબ્દાનાં સ્વરૂપાશ્રયસ્તાવદક્લિષ્ટત્વે સત્યપ્રયુક્તપ્રયોગઃ ।
વાચકાશ્રયસ્તુ પ્રસાદૌ વ્યઞ્જકત્વં ચેતિ વિશેષઃ ।
અર્થાનાં ચ સ્ફુટત્વેનાવભાસનં વ્યઙ્ગ્યપરત્વં વ્યઙ્ગ્યાંશવિશિષ્ટત્વં ચેતિ વિશેષઃ ।
તૌ ચ વિશેષૌ વ્યાખ્યાતું શક્યેતે વ્યાખ્યાતૌ ચ બહુપ્રકારમ્ ।
તદ્ય્વતિરિક્તાનાખ્યેયવિશેષસમ્ભાવના તુ વિવેકાવસાદભાવમૂલૈવ ।
યસ્માદનાખ્યેયત્વં લોચનમ્ તદ્વદેવ રસપર્યવસાયિત્વાત્ ।
પ્રતીતિપદવીમિતિ વા પાઠઃ ।
નાગરિકયા હ્યુપમિતેત્યનુપ્રાસવૃત્તિઃ શૃઙ્ગારાદૌ વિશ્રામ્યતિ ।
પરુષેતિ દીપ્તેષુ રૌદ્રાદિષુ ।
કોમલેતિ ।
હાસ્યાદૌ ।
તથા--ઽવૃત્તયઃ કાવ્યમાતૃકાઃઽ ઇતિ યદુક્તં મુનિના તત્ર રસોચિત એવ ચેષ્ટાવિશેષો વૃત્તિઃ ।
યદાહ-- ઽકૈશિકી શ્લક્ષ્ણનેપથ્યા શૃઙ્ગારરસમ્ભવાઽ ઇત્યાદિ ।
ઇયતા ઽતસ્યાભાવં જગદુરપરેઽ ઇત્યાદાભાવવિકલ્પેષુ ઽવૃત્તયો રીતયશ્ચ ગતાઃ શ્રવણગોચરં, તદતિરિક્તઃ કો ઽયં ધ્વનિરિઽતિ ।
તત્ર કથઞ્ચિદભ્યુપગમઃ કૃતઃ કથઞ્ચિચ્ચ દૂષણં દત્તમસ્ફુટસ્ફુરિતમિતિ વચનેન ।
ઇદાનીં વાચાં સ્થિતમવિષયેઽ ઇતિ યદૂચે તત્તુ પ્રથમોદ્દ્યોતે દૂષિતમપિ દૂષયત્ સર્વપ્રપઞ્ચકથને હિ અસમ્ભાવ્યમેવાનાખ્યેયત્વમિત્યભિપ્રાયેણ ।
અક્લિષ્ટત્વ ઇતિ ।
શ્રુતિકષ્ટાદ્યભાવ ઇત્યર્થઃ ।
અપ્રયુક્તસ્ય પ્રયોગ ઇત્યપૌનરુક્ત્યમ્ ।
બાલપ્રિયા તદ્વદેવ રીતિવદેવ ।
રીતિપદવીમવતરન્તીત પ્રકાશન્ત ઇત્યસ્ય વિવરણમિતિ વક્તવ્યં, તચ્ચ ન સમ્ભવતિ તયોર્ભિન્નાર્થત્વાત્ ।
કિઞ્ચ રીતિપદવીમવતરન્તીત્યત્ર કાવ્યલક્ષણજ્ઞાનસ્ય હેતુત્વમપિ દુર્ઘટમિત્યતો ઽન્યથૈવાત્ર પાઠ ઇત્યાહ--પ્રતીતિપદવીમિતિ ।
વૃત્તેઃ રસપર્યવસાયિતાં વિશિષ્ય દર્શયતિ--નાગરિકયેત્યાદિ ।
વૃત્તૌ--ઽયત્રેઽત્યાદિ ।
રત્નવિશેષાણાં જાત્યત્વમિવ પ્રતિપત્તૃવિશેષસંવેદ્યં યત્ર કેષાઞ્ચિચ્છબ્દાનામર્થાનાં ચ ચારુત્વમનાખ્યેયમેવાવભાસત ઇત્યન્વયઃ ।
ઽઅયુક્તમ્ઽ ઇતીતિ ।
અયુક્તત્વાદ્ધેતોરિત્યર્થઃ ।
ચારુત્વં નામ કશ્ચિદ્વિશેષ ઇતિ વક્તવ્યમિત્યભિપ્રેત્ય નાભિધેયતામર્હતીત્યુક્તમુપપાદયતિ--ઽયતઽ ઇત્યાદિ ।
ઽસ્વરૂપાશ્રયઽ ઇતિ ઽવિશેષઽ ઇત્યનેનાસ્ય સમ્બન્ધઃ. લોચને વૃત્તાનુવાદપૂર્વકમાહ--ઇયતેત્યાદિ ।
ધ્વનિરિતીતિ ।
યદૂચે ઇત્યસ્યાત્રાપકર્ષઃ ।
દૂષયતીતિ ।
યત્રેત્યાદિનાનૂદ્ય તદયુક્તમિત્યાદિના ગ્રન્થેન દૂષયતીત્યર્થઃ ।
અભિપ્રાયેણ દૂષયતીતિ સમ્બન્ધઃ ।
અક્લિષ્ટતત્વ ઇત્યેતદ્વિવૃણોતિ--શ્રુતીત્યાદિ ।
વિવેકાવસાદભાવેત્યંશં સર્વશબ્દાગોચરત્વેન ન કસ્યચિત્સમ્ભવતિ ।
અન્તતો ઽનાખ્યેયશબ્દેન તસ્યાભિધાનસમ્ભવાત્ ।
સામાન્યસંસ્પર્શિવિકલ્પશબ્દાગોચરત્વે સતિ, પ્રકાશમાનત્વં તુ યદનાખ્યેયત્વમુચ્યતે ક્વચિત્ તદપિ કાવ્યવિશેષાણાં રત્નાવિશેષાણામિવ ન સમ્ભવતિ ।
તેષાં લક્ષણકારૈર્વ્યાકૃતરૂપત્વાત્ ।

રત્નાવિશેષાણાં ચ સામાન્યસમ્ભાવનયૈવ મૂલ્યસ્થિતિપરિકલ્પનાદર્શનાચ્ચ ।
ઉમયેષામપિ તેષાં પ્રતિપત્તૃવિશેષસંવેદ્યત્વમસ્ત્યેવ ।
વૈકટિકા એવ હિ રત્નતત્ત્વવિદઃ, સહૃદયા એવ હિ કાવ્યાનાં રસજ્ઞા ઇતિ કસ્યાત્ર વિપ્રતિપત્તિઃ ।
યત્ત્વનિર્દેશ્યત્વં સર્વલક્ષણવિષયં બૌદ્ધાનાં પ્રસિદ્ધં તત્તન્મતપરીક્ષાયાં ગ્રન્થાન્તરે નિરૂપયિષ્યામઃ ।
ઇહ તુ ગ્રન્થાન્તરશ્રવણલવપ્રકાશનં સહૃદયવૈમનસ્યપ્રદાયીતિ ન પ્રક્રિયતે ।
બૌદ્ધમતેન વા યથા પ્રત્યક્ષાદિલક્ષણં તથાસ્માકં ધ્વનિલક્ષણં ભવિષ્યતિ ।
તસ્માલ્લક્ષણાન્તરસ્યાઘટનાદશબ્દાર્થત્વાચ્ચ લોચનમ્ તાવિતિ શબ્દગતો ઽર્થગતશ્ચ ।
વિવેકસ્યાવસાદો યત્ર તસ્ય ભાવો નિર્વિવેકત્વમ્ ।
સામાન્યસ્પર્શી યો વિકલ્પસ્તતો યઃ શબ્દઃ દૃષ્ટાન્તે ઽપિ અનાખ્યેયત્વં નાસ્તીતિ દર્શયતિ--રત્નવિશેષાણાં ચેતિ ।
નનુ સર્વેણ તન્ન સંવેદ્યત ઇત્યાશઙ્ક્યાભ્યુપગમેનૈવોત્તરયતિ--ઉભયેષામિતિ ।
રત્નાનાં કાવ્યાનાં ચ ।
નનુ નાર્થં શબ્દાઃ સ્પૃશન્ત્યપીતિ, અનિર્દેશ્યસ્ય વેદકમિત્યાદૌ કથમનાખ્યેયત્વં વસ્તૂનામુક્તમિતિ ચેદત્રાહ--યત્ત્વિતિ ।
એવં હિ સર્વભાવવૃત્તાન્તતુલ્ય એવ ધ્વનિરિતિ ધ્વનિસ્વરૂપમનાખ્યેયમિત્યતિવ્યાપકં લક્ષણં સ્યાદિતિ ભાવઃ ।
ગ્રન્થાન્તર ઇતિ વિનિશ્ચયટીકાયાં ધર્મોત્તર્યાં યા વિવૃતિરમુના ગ્રન્થકૃતા કૃતા તત્રૈવ તદ્વ્યાખ્યાતમ્ ।
બાલપ્રિયા વ્યાચષ્ટે--વિવેકસ્યેત્યાદિ ।
સામાન્યેત્યાદિકં વિવૃણોતિ---સામાન્યેત્યાદિ ।
સામાન્યસંસ્પર્શોતિ ।
જાત્યાદિસામાન્યાવગાહીત્યર્થઃ ।
વિકલ્પ ઇતિ ।
સવિકલ્પકજ્ઞાનમિત્યર્થઃ ।
તતો યશ્શબ્દ ઇતિ ।
તદ્ધેતુકો વ્યવહારાત્મકો યશ્શબ્દ ઇત્યર્થઃ ।
નાસ્તીતિ દર્શયતીતિ ।
રત્નવિશેષાણાં જાત્યત્વાદિસામાન્યસ્ય સમ્ભાવનયૈવ મૂલ્યપરિકલ્પનાયા દર્શનાદિતિ ભાવઃ ।
તદિતિ ।
જાત્યત્વં ચારુત્વઞ્ચેત્યર્થઃ ।
તદ્ગ્રન્થાન્તરે નિરૂપયિષ્યામ ઇત્યુક્ત્યા સૂચિતમનિર્દેશ્યત્વરૂપલક્ષણસ્ય દોષં દર્શયતિ--એવં હીત્યાદિ ।
સર્વભાવેતિ ।
સર્વપદાર્થેત્યર્થઃ ।
ઇતિ લક્ષણમતિવ્યાપકં સ્યાદિતિ સમ્બન્ધઃ ।
મયૈવેત્યર્થ ઇતિ ।
અનેન ઽઅનાખ્યેયેઽત્યાદેઃ પરિકરશ્લોકત્વં દર્શિતમ્ ।
અનાખ્યેયાંશસ્યેતિ ।
અનાખ્યેયો યો ઽશિઃ સ્વરૂપાંશઃ તસ્યેત્યર્યઃ ।
ભાસ ઇતિ ।
ક્વચિત્ ગ્રન્થે ભાવ ઇતિ ચ પાઠઃ ।
તત્પક્ષે અનાખ્યેયાંશભાવિત્વમિતિ શ્લોકે તસ્યોક્તમેવ ધ્વનિલક્ષણં સાધીયઃ ।
તદિદમુક્તમ્-- અનાખ્યેયાંશભાસિત્વં નિર્વાચ્યાર્થતયા ધ્વનેઃ ।
ન લક્ષણં, લક્ષણં તુ સાધીયો ઽસ્ય યથોદિતમ્ ॥
ઇતિ શ્રીરાજાનકાનન્દવર્ધનાચાર્યવિરચિતે ધ્વન્યાલોકે તૃતીય ઉદ્દ્યોતઃ ॥

લોચનમ્ ઉક્તમિતિ ।
સંગ્રહાર્થં મયૈવેત્યર્થઃ ।
અનાખ્યેયાંશસ્યાભાસો વિદ્યતે યસ્મિન્ કાવ્યે તસ્ય ભાવસ્તન્ન લક્ષણં ધ્વનેરિતિ સમ્બન્ધઃ ।
અત્ર હેતુઃ--નિર્વાચ્યાર્થતયેતિ ।
નિર્વિભજ્ય વક્તું શક્યત્વાદિત્યર્થઃ ।
અન્યસ્તુ ઽનિર્વાચ્યાર્થતયાઽ ઇત્યત્ર નિસો નઞર્થત્વં પરિકલ્પ્યાનાખ્યેયાંશભાસિત્વે ઽયં હેતુરિતિ વ્યાચષ્ટે, તત્તુ ક્લિષ્ટમ્ ।
હેતુશ્ચ સાધ્યાવિશિષ્ટ ઇત્યુક્તવ્યાખ્યાનમેવેતિ શિવમ્ ।
કાવ્યાલોકે પ્રથાં નીતાન્ ધ્વનિભેદાન્ પરામૃશત્ ।
ઇદાનીં લોચનં લોકાન્ કૃતાર્થાન્સંવિધાસ્યતિ ॥
આસૂત્રિતાનાં ભેદાનાં સ્ફુટતાપત્તિદાયિનીમ્ ।
ત્રિલોચનપ્રિયાં વન્દે મધ્યમાં પરમેશ્વરીમ્ ॥
ઇતિ શ્રીમહામાહેશ્વરાચાર્યવર્યાભિનવગુપ્તાન્મીલિતે સહૃદયાલોકલોચને ધ્વનિસઙ્કેતે તૃતીય ઉદ્દ્યોતઃ ॥
ઋઋઋઋઋ બાલપ્રિયા પઠનીયમ્ ।
તદિતિ ।
અનાખ્યેયસ્વરૂપત્વમિત્યર્થઃ ।
નિર્વાચ્યાર્થતયેતિ નિર્વાચ્યાંશતયેતિ વા પાઠઃ ।
નિરિત્યસ્ય વિવરણમ્---વિભજ્યેતિ ।
દૂષણાન્તરમાહ--હેતુશ્ચેત્યાદિ ।
સાધ્યાવિશિષ્ટ ઇતિ ।
સાધ્યાદભિન્ન ઇત્યર્થઃ ।
કાવ્યાલોકા ઇતિ ।
પ્રથાં નીતાનિતિ ।
વિસ્તૃતાનિત્યર્થઃ ।
પરામૃશદિતિ હેતુગર્ભંમ્ ।
લોચનમિત્યાદિ ।
યથા નયનં લોકાન્ કૃતાર્થાન્ વિદધાતિ, તથેદં વ્યાખ્યાનમિતિ ભાવઃ ।
આસૂત્રિતાનામિતિ ।
આસૂત્રિતાનાં ભેદાનાં સમ્યક્સૂત્રૈર્નિર્દિષ્ટાનાં ધ્વન્યાદિભેદરૂપાણાં કાવ્યવાણીનાં યા સ્ફુટતાપત્તિઃ ।
સ્ફુટત્વપ્રાપ્તિસ્તદ્દાયિનીમ્ ।
મધ્યમા હિ વૈખર્યાઃ સ્ફુટત્વં દદાતિ ।
મધ્યમામિતિ ।
મધ્યમારૂપામિત્યર્થઃ ।
શુભમસ્તુ સર્વં શિવમ્ ઇતિ શ્રીરામશારકરચિતાયાં લોચનટિપ્પણ્યાં તૃતીય ઉદ્દ્યોતઃ ॥
ચતુર્થ ઉદ્દ્યોતઃ
ચતુર્થ ઉદ્દ્યોતઃ એવં ધ્વનિં સપ્રપઞ્ચં વિપ્રતિપત્તિનિરાસાર્થં વ્યુત્પાદ્ય તદ્વ્યુત્પાદને લોચનમ્ ચતુર્થ ઉદ્દ્યોતઃ કૃત્યપઞ્ચકનિર્વાહયોગે ઽપિ પરમેશ્વરઃ ।
નાન્યોપકરણાપેક્ષો યયા તાં નૌમિ શાઙ્કરીમ્ ॥ ॥
ઉદ્યોતાન્તરસઙ્ગતિં વિરચયિતું વૃતિકાર આહ---એવમિતિ ।
પ્રયોજનાન્તરમિતિ ।
યદ્યપિ ઽસહદયમનઃપ્રીતયઽ ઇત્યનેન પ્રયોજનં પ્રાગેવોક્તં, તૃતીયોદ્યોતાવધૌ ચ સત્કાવ્યં કર્તું વા જ્ઞાતું વેતિ તદેવેષત્સ્ફુટીકૃતં, તથાપિ સ્ફુટતરીકર્તુમિદાનીં યત્નઃ ।
યતસ્સુસ્પષ્ટરૂપત્વેન વિજ્ઞાયતે, અતો ઽસ્પષ્ટનિરૂપિતાત્સ્પષ્ટનિરૂપણમન્યથૈવ પ્રતિભાતીતિ પ્રયોજનાન્તરમિત્યુક્તમ્ ।

અથવા પૂર્વોક્તયોઃ પ્રયોજનયોરન્તરં વિશેષો ઽભિધીયતે; કેન વિશેષેણ સત્કાવ્યકરણમસ્ય પ્રયોજનં, કેન ચ સત્કાવ્યબોધ ઇતિ વિશેષો નિરૂપ્યતે ।
બાલપ્રિયા અથ ચતુર્થોદ્યોતટિપ્પણી પ્રારભ્યતે અર્થોદ્યોતં ચતુર્થે ચ લોચનસ્ય યથામતિ ।
કિમપિ વ્યાકરિષ્યામિ પ્રસીદન્ત્વત્ર મે બુધાઃ ॥ ॥
કૃત્યેતિ ।
કૃત્યપઞ્ચકં સૃષ્ટ્યાદિરૂપમ્ ।
યથોક્તં---"પઞ્ચવિધં તત્કૃત્યં સૃષ્ટિસ્થિતિસંહારતિરોભાવઃ તદ્વદનુગ્રહકરણં પ્રોક્તં સતતોદિતસ્યાસ્ય" ઇતિ ।
યયા માયારૂપયા હેતુના ।
નાન્યોપકરણાપેક્ષ ઇતિ સમ્બન્ધઃ ।
માયારૂપાં યામેવાપેક્ષમાણઃ સૃષ્ટ્યાદિકં નિર્વહતીત્યર્થઃ ।
ઉદ્યોતાન્તરસઙ્ગતિમિતિ ।
તૃતીયોદ્યોતેન સહ ચતુર્થોદ્યોતસ્ય સઙ્ગતિમિત્યર્થઃ ।
પૂર્વોક્તસ્યૈવ પ્રયોજનસ્ય વક્ષ્યમાણત્વાત્ પ્રયોજનાન્તરમિત્યુક્તિરયુક્તેત્યાશઙ્ક્ય સમાધત્તે--યદ્યપીત્યાદિ ।
નનુ પ્રીતિરૂપપ્રયોજનસ્યોક્તત્વે ઽપિ વક્ષ્યમાણં તદન્યદેવેત્યત આહ--તૃતીયેત્યાદિ ।
તદેવેતિ ।
પ્રયોજનમેવેત્યર્થઃ ।
સ્ફુટતરીકર્તુમિતિ ।
તદેવેત્યનુષજ્યતે ।
વિજ્ઞાયત ઇતિ ।
વક્ષ્યમાણમિતિ શેષઃ ।
તતઃ કિમત આહ--અત ઇત્યાદિ ।
અસ્પષ્ટનિરૂપિતાદિતિ ।
પ્રયોજનાદિતિ શેષઃ ।
સત્કાવ્યં કર્તું વા જ્ઞાતું વા સમ્યગભિયુક્તૈઃ સદ્ભિઃ ધ્વનિઃ પ્રયત્નતો વિવેચ્ય ઇત્યુક્ત્યા સત્કાવ્યકરણજ્ઞાનયોઃ ધ્વનિવિવેચનપ્રયોજનત્વમર્થાલ્લભ્યત ઇત્યતસ્તત્પ્રયોજનમસ્પષ્ટનિરૂપિતમિત્યર્થઃ ।
સ્પષ્ટનિરૂપણમિતિ ।
સ્પષ્ટમુક્તમિત્યર્થઃ ।
પ્રકારાન્તરેણ વ્યાચષ્ટે--અથવેત્યાદિ ।
ઉક્તસ્યૈવ વિવરણમ્--કેન વિશેષેણેત્યાદિ ।
અસ્યેતિ ।
ધ્વનિવ્યુત્પાદનસ્યેત્યર્થઃ ।
પ્રયોજનાન્તરમુચ્યતે--
ધ્વનેર્ યઃ સગુણી-ભૂત-વ્યઙ્ગ્યસ્યાધ્વા પ્રદર્શિતઃ ।
અનેનાનન્ત્યમ્ આયાતિ કવીનાં પ્રતિભા-ગુણઃ
ધ્વનેર્યઃ સગુણીભૂતવ્યઙ્ગ્યસ્યાધ્વા પ્રદર્શિતઃ ।
અનેનાનન્ત્યમાયાતિ કવીનાં પ્રતિભાગુણઃ ॥ 1 ॥
ય એષ ધ્વનેર્ગુણભૂતવ્યઙ્ગ્યસ્ય ચ માર્ગઃ પ્રકાશિતસ્તસ્ય ફલાન્તરં કવિપ્રતિભાનન્ત્યમ્ ।
કથમિતિ ચેત્---
અતો હ્ય્ અન્યતમેનાપિ પ્રકારેણ વિભૂષિતા ।
વાણી નવત્વમ્ આયાતિ પૂર્વાર્થાન્વયવત્ય્ અપિ
અતો હ્યન્યતમેનાપિ પ્રકારેણ વિભૂષિતા ।
વાણી નવત્વમાયાતિ પૂર્વાર્થાન્વયવત્યપિ ॥ 2 ॥

લોચનમ્ તત્ર સત્કાવ્યકરણે કથમસ્ય વ્યાપાર ઇતિ પૂર્વં વક્તવ્યં નિષ્પાદિતસ્ય જ્ઞેયત્વાદિતિ તદુચ્યતે--
ધ્વનેર્ય ઇતિ ॥1 ॥
નનુ ધ્વનિભેદાત્ પ્રતિભાનામાનન્ત્યમિતિ વ્યધિકરણમેતદિત્યભિપ્રાયેણાશઙ્કતે--કથમિતીતિ ।
અત્રોત્તરમ્--અતો હીતિ ।
આસતાન્તાવદ્ બહવઃ પ્રકારાઃ, એકેનાપ્યેવં ભવતીત્યપિશબ્દાર્થઃ ।
એતદુક્તં ભવતિ--વર્ણનીયવસ્તુનિષ્ઠઃ પ્રજ્ઞાવિશેષઃ પ્રતિભાનં, તત્ર વર્ણનીયસ્ય પારિમિત્યાદાદ્યકવિનૈવ સ્પૃષ્ટત્વાત્ સર્વસ્ય તદ્વિષયં પ્રતિભાનં તજ્જાતીયમેવ સ્યાત્ ।
તતશ્ચ કાવ્યમપિ તજ્જાતીયમેવેતિ ભ્રષ્ટ ઇદાનીં કવિપ્રયોગઃ, ઉક્તવૈચિત્ર્યેણ તુ ત એવાર્થા નિરવધયો ભવન્તીતિ તદ્વિષયાણાં પ્રતિભાનામાનન્ત્યમુપપન્નમિતિ ।
નનુ પ્રતિભાનન્ત્યસ્ય કિં ફલમિતિ નિર્ણેતું વાણી નવત્વમાયાતીત્યુક્તં, તેન વાણીનાં કાવ્યવાક્યાનાં તાવન્નવત્વમાયાતિ ।
તચ્ચ પ્રતિભાનન્ત્યે સત્યુપદ્યતે, તચ્ચાર્થાનન્ત્યે, તચ્ચ ધ્વનિપ્રભેદાદિતિ ।
બાલપ્રિયા કથમસ્ય વ્યાપાર ઇતીતિ ।
ધ્વનિપ્રતિપાદનં કથમુપયોગીત્યેતદિત્યર્થઃ ।
ઇત્યેતદિતિ સમ્બન્ધઃ ॥ 1 ॥ ॥ ॥
વ્યધિકરણમિતિ ।
અસઙ્ગતમિત્યર્થઃ ।
ઽઅન્યતમેનાપીઽત્યપિશબ્દં દર્શયતિ--આસતામિતિ ।
એતદુક્તં ભવતીતિ ।
પ્રથમકારિકોત્તરાર્ધેન દ્વિતીયકારિકયા ચ વક્ષ્યમાણો ભાવાર્થઃ પ્રદર્શિતો ભવતીત્યર્થઃ ।
તમેવાહ--વર્ણનીયેત્યાદિ ।
ધ્વનિપ્રભેદાદિત્યન્તેન ।
વર્ણનીયવસ્તુનિષ્ઠઃ વર્ણનીયતત્તદ્વસ્તુવિષયકઃ ।
પ્રજ્ઞાવિશેષ ઇતિ ।
સ્ફુર્તિરૂપ ઇત્યર્થઃ ।
કવેરિતિ શેષઃ ।
તજ્જાતીયમિતિ ।
આદ્યકવિપ્રતિભાનજાતીયમિત્યર્થઃ ।
તજ્જાતીયમેવેતિ ।
આદ્યકવિકાવ્યજાતીયમેવેત્યર્થઃ ।
ઇતીતિ હેતૌ ।
ભ્રષ્ટ ઇતિ ।
સ્યાદિત્યનુષઙ્ગઃ ।
ઉક્તવૈચિત્ર્યેણેતિ ।
ધ્વનિગુણીભૂતવ્યઙ્ગ્યવૈચિત્ર્યેણેત્યર્થઃ ।
વાણીનામિત્યસ્ય વિવરણમ્--કાવ્યવાક્યાનામિતિ ।
ઇતીતિ સમાપ્તૌ ।
અતો ધ્વનેરુક્તપ્રભેદમધ્યાદન્યતમેનાપિ પ્રકારેણ વિભૂષિતા સતી વાણી પુરાતનકવિનિબદ્ધાર્થસંસ્પર્શવત્યપિ નવત્વમાયાતિ ।
તથાહ્યવિવક્ષિતવાચ્યસ્ય ધ્વનેઃ પ્રકારદ્વયસમાશ્રયણેન નવત્વં પૂર્વાર્થાનુગમે ઽપિ યથા--- સ્મિતં કિઞ્ચિન્મુગ્ધં તરલમધુરો દૃષ્ટિવિભવઃ પરિસ્પન્દો વાચામભિનવવિલાસોર્ભિસરસઃ ।
ગતાનામારમ્ભઃ કિસલયિતલીલાપરિમલઃ સ્પૃશન્ત્યાસ્તારુણ્યં કિમિવ હિ ન રમ્યં મૃગદૃશઃ ॥
લોચનમ્ તત્ર પ્રથમમત્યન્તતિરસ્કૃતવાચ્યાન્વયમાહ--સ્મિતમિતિ ।
મુગ્ધમધુરવિભવસરસકિસલયિતપરિમલસ્પર્શનાન્યત્યન્તતિરસ્કૃતાનિ ।
તૈરનાહૃતસૌન્દર્યસર્વજનવાલ્લભ્યાક્ષીણપ્રસરત્વસન્તાપપ્રશમનતર્પકત્વસૌકુમાય્રસાર્વઙ્કાલિકતત્સંસ્કારાનુવૃત્તિત્વયત્નાભિલષણીયસઙ્ગતત્વાનિ ધ્વન્યમાનાનિ યાનિ, તૈઃ સ્મિતાદેઃ પ્રસિદ્ધસ્યાર્થસ્ય સ્થવિરવેધોવિહિતધર્મવ્યતિરેકેણ ધર્માન્તરપાત્રાત યાવત્ ક્રિયતે, તાવત્તદપૂર્વમેવ સમ્પદ્યત ઇતિ સર્વત્રેતિ મન્તવ્યમ્ ।

અસ્યેતિ અપૂર્વત્વમેવ ભાસત ઇતિ દૂરેણ સમ્બન્ધઃ ।
સર્વત્રૈવાસ્ય બાલપ્રિયા ઽસ્મિતમ્ઽ ઇતિ ।
કિઞ્ચિત્ સ્મિતં મન્દસ્મિતમ્ ।
મુગ્ધં ભવતિ ઇતિ સર્વત્ર શેષ- ।
તરલશ્ચ મધુરશ્ચ તરલમધુરઃ ।
દૃષ્ટિવિભવઃ વિભવવિશિષ્ટા દૃષ્ટિઃ ।
પરિસ્પન્દઃ પ્રસરઃ ।
અભિનવા યે વિલાસાસ્તાત્કાલિકા વિશેષાસ્તેષામૂર્મિભિઃ ઉત્તરોત્તરમુત્પદ્યમાનાભિઃ પરમ્પરાભિઃ સરસઃ ।
કિસલયિતઃ કિસલયસમ્બન્ધી લીલાયાઃ પરિમલો યત્ર તથાભૂતઃ. મોહયતીતિ વ્યુત્પત્ત્યા મોહકારિત્વં "મુગ્ધા નવવયઃકામે"ત્યાદિના લક્ષિતં લૌગ્ધ્યં વા યત્તદ્વાન્મુગ્ધશબ્દસ્ય મુખ્યાર્થઃ ।
એવં મધુરવિભાવાદિશબ્દાનાં મધુરરસૈશ્વર્યાદયો મુખ્યાર્થાઃ, તેષામત્ર બાધાત્તત્સાદૃશ્યેન નિમિત્તેન મુગ્ધાદિશબ્દાઃ સ્મિતાદીન્ લક્ષયન્તિ, તેન ચ સ્મિતાદીનાં સૌન્દર્યવિશેષાદિકં દ્યોત્યત ઇત્યાહ--મુગ્ધેત્યાદિ ।
મુગ્ધમધુરેત્યાદિ ।
મુગ્ધમધુરાદયો મુખ્યાર્થા ઇત્યર્થઃ ।
અત્યન્તતિરસ્કૃતાનીતિ ।
બાધાદિતિ ભાવઃ ।
તૈરિત્યસ્ય ધ્વન્યમાનાનીત્યનેન સમ્બન્ધઃ ।
અત્ર યથાસંખ્યં તેન સ્મિતસ્ય અનાહૃતમકૃત્રિમં સૌન્દર્યમ્ ।
દૃષ્ટેઃ સર્વજનવાલ્લભ્યમક્ષીણપ્રસરત્વં ચ ।
વચસસ્સન્તાપપ્રશમનત્વં તર્પકત્વં ચ, ગમનસ્ય સુકુમારપાદકૃતત્વેન માન્દ્યં સાર્વકાલિકલીલાનુવૃત્તિત્વં ચ, તારુણ્યસ્ય યત્નાભિલષયણીયસઙ્ગતત્વં ચ ધ્વન્યત ઇત્યર્થઃ ।
તૈર્ધર્માન્તરપાત્રતેતિ સમ્બન્ધઃ ।
અનાહૃતસૌન્દર્યાદિરૂપધર્માન્તરપાત્રત્વમિત્યર્થઃ ।
સ્થવિરવેધાઃ બ્રહ્મા ।
તદિતિ ।
સ્મિતાદકમિત્યર્થઃ ।
ઇતીતિ હેતૌ ।
સર્વત્રેત્યાદિ ।
ઇત્થં સર્વત્ર મન્તવ્યમિત્યર્થઃ ।
અપૂર્વત્વમેવ ભાસત ઇતિ ।
ભાવિભ્રમેત્યાદૌ સ્મિતાદીનાં
ઇત્યસ્ય, સવિભ્રમસ્મિતોદ્ભેદા લોલાક્ષ્યઃ પ્રસ્ખલદ્ગિરઃ ।
નિતમ્બાલસગામિન્યઃ કામિન્યઃ કસ્ય ન પ્રિયાઃ ॥ ॥
ઇત્યેવમાદિષુ શ્લોકેષુ સત્સ્વપિ તિરસ્કૃતવાચ્યધ્વનિસમાશ્રયેણાપૂર્વત્વમેવ પ્રતિભાસતે ।
તથા-- યઃ પ્રથમઃ પ્રથમઃ સ તુ તથાહિ હતહસ્તિબહલપલલાશી ।
શ્વાપદગણેષુ સિંહઃ સિંહઃ કેનાધરીક્રિયતે ॥ ॥
ઇત્યસ્ય, સ્વતેજઃક્રીતમહિમા કેનાન્યેનાતિશય્યતે ।
મહદ્ભિરપિ માતઙ્ગૈઃ સિંહઃ કિમભિભૂયતે ॥ ॥
ઇત્યેવમાદિષુ શ્લોકેષુ સત્સ્વપ્યર્થાન્તરસઙ્ક્રમિતવાચ્યધ્વનિસમાશ્રયેણ નવત્વમ્ ।
વિવક્ષિતાન્યપરવાચ્યસ્યાપ્યુક્તપ્રકારસમાશ્રયેણ નવત્વં યથા-- નિદ્રાકૈતવિનઃ પ્રિયસ્ય વદને વિન્યસ્ય વક્રં વધૂઃ બોધત્રાસનિરુદ્ધચુમ્બનરસાપ્યાભોગલોલં સ્થિતા ।
લોચનમ્ નવત્વમિતિ સઙ્ગતિઃ ।
દ્વિતીયઃ પ્રથમશબ્દો ઽર્થાન્તરે ઽનપાકરણીયપ્રધાનત્વાસાધારણત્વાદિવ્યઙ્ગ્યધર્માન્તરે સઙ્ક્રાન્તં સ્વાર્થં વ્યનક્તિ ।
એવં સિંહશબ્દો ઽપિ વીરત્વાનપેક્ષત્વવિસ્મયનીયત્વાદૌ વ્યઙ્ગ્યધર્માન્તરે સઙ્ક્રાન્તં સ્વાર્થં ધ્વનતિ ।

એવં પ્રથમસ્ય દ્વૌ ભેદાવુદાહૃત્ય દ્વિતીયસ્યાપ્યુદાહર્તુમાસૂત્રયતિ--વિવક્ષિતેતિ ।
નિદ્રાયાં કૈતવી કૃતકસુપ્ત ઇત્યર્થઃ ।
વદને વિન્યસ્ય વક્ત્રમિતિ ।
વદનસ્પર્શજમેવ તાવદ્દિવ્યં સુખં ત્યક્તુન્ન પારયતીતિ ।
અત એવ પ્રિયસ્યેતિ ।
વધૂઃ નવોઢા ।
બોધત્રાસેન પ્રિયતમપ્રબોધભયેન નિરુદ્ધો હઠાત્ પ્રવર્તમાનઃ પ્રવર્તમાનો ઽપિ કથઞ્ચિત્કથઞ્ચિત્ બાલપ્રિયા ચતુર્ણા વર્ણને ઽપિ તદપેક્ષયા સ્મિતં કિઞ્ચિદિત્યાદૌ તદ્વર્ણનસ્યાપૂર્વત્વમેવ ભાતીત્યર્થઃ ।
એવમુત્તરત્રાપિ બોધ્યમ્ ।
અનપેતિ ।
અનપાકરણીયપ્રધાનત્વાસાધારણત્વાદિરૂપં વ્યઙ્ગ્યં યદ્ધર્માન્તરં તસ્મિન્નિત્યર્થઃ ।
વીરત્વેત્યાદેરપ્યેવમર્થો બોધ્યઃ ।
કૃતકેતિ ।
કૈતવેત્યર્થઃ ।
તાવદિતિ ।
આદાવિત્યર્થઃ ।
પારયતીતિ ।
વધૂરિતિ શેષઃ ।
ઇતીતિ ।
વ્યજ્ચત ઇતિ શેષઃ ।
અત એવેતિ ।
એવંવિધપ્રીતિકારિત્વાદેવેત્યર્થઃ ।
ઇતીતિ ।
ઇત્યુક્તમિત્યર્થઃ ।
નિરુદ્ધત્વોક્ત્યા ગમ્યમાહ--હઠાત્પ્રવર્તમાનો ઽપીતિ ।
ધૃતઃ વૈલક્ષ્યાદ્વિમુખીભવેદિતિ પુનસ્તસ્યાપ્યનારમ્ભિણઃ સાકાઙ્ક્ષપ્રતિપત્તિ નામ હૃદયં યાતં તુ પારં રતેઃ ॥ ॥
ઇત્યાદેઃશ્લોકસ્ય, શૂન્યં વાસગૃહં વિલોક્ય શયનાદુત્થાય કિઞ્ચિચ્છનૈ- ર્નિદ્રાવ્યાજમુપાગતસ્ય સુચિરં નિર્વર્ણ્ય પત્યુર્મુખમ્ ।
વિસ્રબ્ધં પરિચુમ્બ્ય જાતપુલકામાલોક્ય ગણ્ડસ્થલીં લજ્જાનમ્રમુખી પ્રિયેણ હસતા બાલા ચિરં ચુમ્બિતા ॥ ॥
ઇત્યાદિષુ શ્લોકેષુ સત્સ્વપિ નવત્વમ્ ।
યથા વા---ઽતરઙ્ગભ્રૂભઙ્ગાઽ લોચનમ્ ક્ષણમાત્રન્ધૃતશ્ચુમ્બનાભિલાષો યયા ।
અત એવ આભોગેન પુનઃ પુનર્નિદ્રાવિચારનિર્વર્ણનયા વિલોલં કૃત્વા સ્થિતા, ન તુ સર્વથૈવ ચુમ્બનાન્નિવર્તિતું શક્નોતીત્યર્થઃ ।
એવંભૂતૈષા યદિ મયા પરિચુમ્બ્યતે, તદ્વિલક્ષા વિમુખીભવેદિતિ તસ્યાપિ પ્રિયસ્ય પરિચુમ્બનવિષયે નિરારમ્ભસ્ય ।
હૃદયં સાકાઙ્ક્ષપ્રતિપત્તિ નામેતિ ।
સાકાઙ્ક્ષા સાભિલાષા પ્રતિપત્તિઃ સ્થિતિર્યસ્ય તાદૃશં રુહિરુહિકાકદર્થિતં ન તુ મનોરથસમ્પત્તિચરિતાર્થં, કિન્તુ રેતઃ પરસ્પરજીવિતસર્વસ્વાભિમાનરૂપાયાઃ પરનિર્વૃતેઃ કેન ચિદપ્યનુભવેનાલબ્ધાવગાહનાયાઃ પારઙ્ગતમિતિ પરિપૂર્ણીભૂત એવ શૃઙ્ગારઃ ।
દ્વિતીયશ્લોકે તુ પરિચુમ્બનં સમ્પન્નં લજ્જા સ્વશબ્દેનોક્તા ।
તેનાપિ સા પરિચુમ્બિતેતિ યદ્યપિ પોષિત એવ શૃઙ્ગારઃ, તથાપિ પ્રથમશ્લોકે પરસ્પરાભિલાષપ્રસરનિરોધપરમ્પરાપર્યવસાનાસમ્ભવેન યા બાલપ્રિયા પ્રતિબદ્ધઃ ।
ભોગપદસ્ય સાક્ષાત્કારાર્થકત્વમભિપ્રેત્યાહ--આભાગેનેત્યાદિ ।
નિદ્રેતિ ।
નિદ્રાવિચારેણ અયં નિદ્રાતીતિ બુદ્ધ્યા યા નિર્વર્ણના દર્શનં તયેત્યર્થઃ ।
અનેન ચુમ્બનાભિલાષસ્ય પુનરાવિર્ભાવો ગમ્યતે ।
વિલોલં કૃત્વા ચુમ્બનસંશયસહિતં યથા તથા ।

ભાવાર્થમાહ--ન ત્વિત્યાદિ ।
ઉત્તરાર્ધં વિવૃણોતિ--એવમિત્યાદિ ।
વિલક્ષા લજ્જિતા સતી ।
ઇતીતિ હેતૌ ।
અપીતિ વધ્વાઃ સમુચ્ચયે ।
રુહરુહિકાકદર્થિતં ઔત્સુક્યેન પીડિતમ્ ।
ગમ્યમર્થમાહ---ન ત્વિત્યાદિ ।
ચરિતાર્થમિત્યસ્યાનન્તરં યદ્યપીતિ ક્વચિત્ ગ્રન્થે પાઠઃ, તત્તુ નામશબ્દવિવરણમ્ ।
કિન્ત્વિતિ તુશબ્દાર્થકથનમ્ ।
અનુભવેનેતિ ।
ચુમ્બનાલિઙ્ગનાદ્યનુભવેનેત્યર્થઃ ।
અલબ્ધેતિ ।
અલબ્ધમવગાહનં યસ્યાં તસ્યામિત્યર્થઃ ।
અવગાહનસ્યાલાભે ઽપિ પારં ગતમિત્યાપાતતો વિરોધઃ ।
શ્લોકસ્યાસ્ય નવત્વં દર્શયિતુમાહ--દ્વિતીયશ્લોક ઇત્યાદિ ।
શઙ્કતે--તેનાપીત્યાદિ ।
સમાધત્તે--તથાપીત્યાદિ ।
પરસ્પરેતિ ।
પરસ્પરાભિલાષપ્રસરસ્ય યા નિરોધપરમ્પરા તસ્યા યત્પર્યવસાન્ ઇત્યાદિશ્લોકસ્ય ઽનાનાભઙ્ગિભ્રમદ્ભૂઃઽ ઇત્યાદિશ્લોકાપેક્ષયાન્યત્વમ્ ।
યુક્ત્યાનયાનુસર્તવ્યો રસાદિર્ બહુ-વિસ્તરઃ ।
મિથો ઽપ્ય્ અનન્તતાં પ્રાપ્તઃ કાવ્ય-માર્ગો યદાશ્રયાત્
યુક્ત્યાનયાનુસર્તવ્યો રસાદિર્બહુવિસ્તરઃ ।
મિથો ઽપ્યનન્તતાં પ્રાપ્તઃ કાવ્યમાર્ગો યદાશ્રયાત્ ॥ 3 ॥
બહુવિસ્તારો ઽયં રસભાવતદાભાસતત્પ્રશમનલક્ષણો માર્ગો યથાસ્વં વિભાવાનુભાવપ્રભેદકલનયા યથોક્તં પ્રાક્ ।
સ સર્વ એવાનયા યુક્ત્યાનુસર્તવ્યઃ ।
યસ્ય રસાદેરાશ્રયાદયં કાવ્યમાર્ગઃ પુરાતનૈઃ કવિભિઃ સહસ્ર સંખ્યૈરસંખ્યૈર્વા બહુપ્રકારં ક્ષુણ્ણત્વાન્મિથો ઽપ્યનન્તતામેતિ ।
રસભાવાદીનાં હિ પ્રત્યેકં વિભાવાનુભાવવ્યભિચારિસમાશ્રયાદપરિમિતત્વમ્ ।
તેષાં ચૈકૈકપ્રભેદાપેક્ષયાપિ તાવજ્જગદ્વૃત્તમુપનિબધ્યમાનં સુકવિભિસ્તદિચ્છાવશાદન્યથા સ્થિતમપ્યન્યથૈવ વિવર્તતે ।
પ્રતિપાદિતં ચૈતચ્ચિત્રવિચારાવસરે ।
લોચનમ્ રતિરુક્તા, સોભયોરપ્યેકસ્વરૂપચિત્તવૃત્યનુપ્રવેશમાચક્ષાણા રતિ સુતરાં પોષયતિ ॥ 2 ॥ ॥ ॥
એવં મૌલં ભેદચતુષ્ટયમુદાહૃત્યાલક્ષ્યક્રમભેદેષ્વતિદેશમુખેન સર્વોપભેદવિષયં નિર્દેશં કરોતિ--યુક્ત્યાનયેત ।
અનુસર્તવ્ય ઇતિ ।
ઉદાહર્તવ્ય ઇત્યર્થઃ ।
યથોક્તમિતિ ।
તસ્યાઙ્ગાનાં પ્રભેદા યે પ્રભેદાઃ સ્વગતાશ્ચ યે ।
તેષામાનન્ત્યમન્યોન્યસમ્બન્ધપરિકલ્પના ॥ ॥
ઇત્યત્ર ।
પ્રતિપાદિતં ચૈતદિતિ ।
ચશબ્દો ઽપિશબ્દાર્થે ભિન્નક્રમઃ ।
એતદપિ બાલપ્રિયા તદસમ્ભવેન તત્સમ્ભવં વિનેત્યર્થઃ ।

રતિરિતિ ।
નિર્વૃતિરિત્યર્થઃ ।
ઉક્તેતિ ।
દર્શિતેત્યર્થઃ ।
સુતરામિતિ ।
દ્વિતીયશ્લોકતો ઽત્યધિકમિત્યર્થઃ ॥ 2 ॥ ॥ ॥
મૌલં ભેદચતુષ્ટયમિતિ ।
અત્યન્તતિરસ્કૃતવાચ્યાર્થાન્તરસઙ્ક્રમિતવાચ્યાવવિવક્ષિતવાચ્યસ્ય દ્વૌ ભેદૌ, અસંલક્ષ્યક્રમવ્યઙ્ગ્યસંલક્ષ્યક્રમવ્યઙ્ગ્યૌ વિવક્ષિતાન્યપરવાચ્યસ્ય દ્વૌ ભેદાવિત્યેવમાદિમં ભેદચતુષ્ટયમિત્યર્થઃ ।
ઉદાહૃત્યેતિ ।
અનેન તરઙ્ગેત્યાદિકં સંલક્ષ્યક્રમવ્યઙ્ગ્યોદાહરણમિતિ સ્ફુટીકૃતં વિક્રમોર્વશીયસ્થં, દ્વિતીયોદ્યોતોદાહૃતં તત્પદ્યં તુ યથા તદુદાહરણં ભવતિ, તથા સહૃદયૈરાલોચનીયમ્ ।
નાનાભઙ્ગીત્યાદિશ્લોકસ્સમગ્રતયા નોપલબ્ધઃ ।
અલક્ષ્યેતિ ।
અલક્ષ્યક્રમસ્યાવાન્તરભેદેષ્વિત્યર્થઃ ।
કારિકાસ્થસ્યામુસર્તવ્ય ઇત્યસ્ય વ્યાખ્યાનમ્--ઉદાહર્તવ્ય ઇતિ ।
યથોક્તં પ્રાગિત્યત્રત્યપ્રાક્પદાર્થકથનં તસ્યાઙ્ગાનામિત્યાદિ ।
અપિશબ્દાર્થ ઇતિ ।
સમુચ્ચય ઇત્યર્થઃ ।
ઇત્યત્ર પ્રતિપાદિતમિતિ સમ્બન્ધઃ ।
અતથાસ્થિતાનિત્યત્ર પૂરયતિ--બહિરિતિ ।
હૃદયાદ્બહિર્લોક ઇત્યર્થઃ ।
ગાથા ચાત્ર કૃતૈવ મહાકવિના--
અતહટ્ઠિએ વિ તહસણ્ઠિએ વ્વ હિઅઅમ્મિ જા ણિવેસેઇ ।
અત્થવિસેસે સા જઐ વિકડકૈગોઅરા વાણી ॥ ॥
[અતથાસ્થિતાનપિ તથાસંસ્થિતાનિવ હૃદયે યા નિવેશયતિ ।
અર્થવિશેષાન્ સા જયતિ વિકટકવિગોચરા વાણી ॥
ઇતિ છાયા] ।
તદિત્થં રસભાવાદ્યાશ્રયેણ કાવ્યાર્થાનામાનન્ત્યં સુપ્રતિપાદતમ્ ।
એતદેવોપપાદયિતુમુચ્યતે-- લોચનમ્ પ્રતિપાદિતં "ભાવાનચેતનાનપિ ચેતનવચ્ચેતનાનચેતનવદિ"ત્યત્ર ।
અતથાસ્થિતાનપિ બહિસ્તથાસંસ્થિતાનિવેતિ ।
ઇવશબ્દેન એકતરત્ર વિશ્રાન્તિયોગાભાવાદેવ સુતરાં વિચિત્રરૂપાનિત્યર્થઃ ।
હૃદય ઇતિ ।
પ્રધાનતમે સમસ્તભાવકનકનિકષસ્થાન ઇત્યર્થઃ ।
નિવેશયતિ યસ્ય યસ્ય હૃદયમસ્તિ, તસ્ય તસ્ય અચલતયા તત્ર સ્થાપયતીત્યર્થઃ ।
અતેવ તે પ્રસિદ્ધાર્થેભ્યો ઽન્ય એવેત્યર્થવિશેષાસ્સમ્પદ્યન્તે ।
હૃદયનિવિષ્ટા એવ ચ તથા ભવન્તિ નાન્યથેત્યર્થઃ ।
સા જયતિ પરિચ્છિન્નશક્તિભ્યઃ પ્રજાપતિભ્યો ઽપ્યુત્કર્ષેણ વર્તતે ।
તત્પ્રસાદાદેવ કવિગોચરો વર્ણનીયો ઽર્થો વિકટો નિસ્સીમાસમ્પદ્યતે ॥ 3 ॥ ॥ ॥
પ્રતિભાનાં વાણીનાઞ્ચાનન્ત્યં ધ્વનિકૃતમિતિ યદનુદ્ભિન્નમુક્તં, તદેવ કારિકયા ભઙ્ગ્યા નિરૂપ્યત ઇત્યાહ--ઉપપાદયિતુમિતિ ।
ઉપપત્યા નિરૂપયિતુમિત્યર્થઃ ।
યદ્યપ્યર્થાનન્ત્યમાત્રે હેતુર્વૃત્તિકારેણોક્તઃ, તથાપિ કારિકાકારેણ નોક્ત ઇતિ ભાવઃ ।

યદિ વા ઉચ્યતે સંગ્રહશ્લોકો ઽયમિતિ ભાવઃ ।
અત એવાસ્ય શ્લોકસ્ય વૃત્તિગ્રન્થે વ્યાખ્યાનં ન કૃતમ્ ।
બાલપ્રિયા ઇવશબ્દેનેતિ ।
સમ્ભાવનાર્થકેનેતિ ભાવઃ ।
ઇત્યર્થ ઇતિ ।
ગમ્યત ઇતિ શેષઃ ।
સમસ્તેતિ ।
સમસ્તભાવાઃ સકલપદાર્થા એવ કનકાનિ તેષાં નિકષસ્થાન ઇત્યર્થઃ ।
હૃદયે નિવેશયતીત્યસ્ય વિવરણમ્--યસ્યેત્યાદિ ।
અત એવ હૃદયસ્થાપનાદેવ ।
તે હૃદયસ્થાપિતાર્થાઃ ।
અર્થવિશેષાનિત્યસ્ય વિવરણમ્--પ્રસિદ્ધેત્યાદિ ।
તથેતિ ।
અર્થવિશેષા ઇત્યર્થઃ ।
વિકટઃ કવિગોચરો યસ્યા ઇતિ વ્યુત્પત્તિમભિપ્રેત્ય વિવૃણોતિ--કવિગોચર ઇત્યાદિ ॥ 3 ॥ ॥ ॥
ઽએતદેવેઽત્યાદિગ્રન્થમવતારયતિ--પ્રતિભાનામિત્યાદિ ।
ધ્વનિકૃતમિતિ ।
ધ્વનિભેદકૃતાર્થાનન્ત્યપ્રયુક્તમિત્યર્થઃ ।
અનુદ્ભિન્નમિતિ ।
ઉપપત્તેરકથનેનાસ્ફુટમિત્યર્થઃ ।
ઉક્તમિતિ ।
ધ્વનેર્ય ઇત્યાદિનોક્તમિત્યર્થઃ ।
વૃત્તિકારેણોક્ત ઇતિ ।
ઽયુક્ત્યાનયેઽત્યાદિકારિકાવ્યાખ્યાવસર ઇતિ શેષઃ ।
સંગ્રહશ્લોક ઇતિ ।
વૃત્તિકારકૃતઃ પરિકરશ્લોક ઇત્યર્થઃ ।
દૃષ્ટ-પૂર્વા અપિ હ્ય્ અર્થાઃ કાવ્યે રસ-પરિગ્રહાત્ ।
સર્વે નવા ઇવાભાન્તિ મધુ-માસ ઇવ દ્રુમાઃ
દૃષ્ટપૂર્વા અપિ હ્યર્થાઃ કાવ્યે રસપરિગ્રહાત્ ।
સર્વે નવા ઇવાભાન્તિ મધુમાસ ઇવ દ્રુમાઃ ॥ 4 ॥
તથા હિ વિવક્ષિતાન્યપરવાચ્યસ્યૈવ શબ્દશક્ત્યુદ્ભવાનુરણનરૂપવ્યઙ્ગ્યપ્રકારસમાશ્રયેણ નવત્વમ્ ।
યથા--ઽધરણીધારણાયાધુના ત્વં શેષઃઽ ઇત્યાદેઃ ।
શેષો હિમગિરિસ્ત્વં ચ મહાન્તો ગુરવઃ સ્થિરાઃ ।
યદલઙ્ઘિતમર્યાદાશ્ચલન્તીં બિભ્રતે ભુવમ્ ॥ ॥
ઇત્યાદિષુ સત્સ્વપિ ।
તસ્યૈવાર્થશક્ત્યુદ્ભવાનુરણનરૂપવ્યઙ્ગ્યસમાશ્રયેણ નવત્વમ્ ।
યથા--ઽએવંવાદિનિ દેવર્ષૌઽ ઇત્યાદિ શ્લોકસ્ય ।
કૃતે વરકથાલાપે કુમાર્યઃ પુલકોદ્ગમૈઃ ।
સૂચયન્તિ સ્પૃહામન્તર્લજ્જયાવનતાનનાઃ ॥ ॥
ઇત્યાદિષુ સત્સ્વર્થશક્ત્યુદ્ભવાનુરણનરૂપવ્યઙ્ગ્યસ્ય કવિપ્રૌઢોક્તિનિર્મિતશરીરત્વેન નવત્વમ્ ।

યથા--ઽ
સજ્જેઇ સુરહિમાસોઽ ઇત્યાદેઃ ।
સુરભિસમયે પ્રવૃત્તે સહસા પ્રાદુર્ભવન્તિ રમણીયાઃ ।
રાગવતામુત્કલિકાઃ સહૈવ સહકારકલિકાભિઃ ॥ ॥
ઇત્યાદિષુ સત્સ્વપ્યપૂર્વત્વમેવ ।
અર્થશક્ત્યુદ્ભવાનુરણનરૂપવ્યઙ્ગ્યસ્ય કવિનિબદ્ધવક્તૃપ્રૌઢોક્તિમાત્રનિષ્પન્નશરીરત્વેન નવત્વમ્ ।
લોચનમ્ દૃષ્ટપૂર્વા ઇતિ ।
બહિઃ પ્રત્યક્ષાદિભિઃ પ્રમાણૈઃ પ્રાક્તનૈશ્ચ કવિભિરિત્યુભયથા નેયમ્ ।
કાવ્યં મધુમાંસસ્થાનીયમ્ સ્પૃહાં લજ્જામિતિ, રાગવતામુત્કમિકા ઇતિ ચ ।
શબ્દસ્પૃષ્ટે ઽર્થે કા હૃદ્યતા ।
એતાનિ ચોદાહરણાનિ વિતત્ય પૂર્વમેવ વ્યાખ્યાતાનીતિ કિં પુનરુકક્ત્યા સત્યપિ પ્રાક્તનકવિસ્પૃષ્ટત્વે નૂતનત્વં ભવત્યેવૈતત્પ્રકારાનુગ્રહાદિત્યેતાવતિ તાત્પર્યં હિ ગ્રન્થસ્યાધિકન્નાન્યત્ ।
બાલપ્રિયા દ્રુમાન્વયિનમર્થમાહ---બહિરિત્યાદિ ।
અર્થાન્વયિનમાહ--પ્રાક્તનૈરિત્યાદિ ।
કા હૃદ્યતેતિ ।
અતશ્ચ ઽકૃતઽ ઇત્યાદિશ્લોકાત્ ઽએવંવાદિનીઽત્યાદેઃ ઽસુરભીઽત્યાદિશ્લોકાત્ ઽસજ્જતીઽત્યાદેશ્ચ નવત્વમસ્તીતિ ભાવઃ ।
સત્યપીત્યાદિ ।
એતેષામિતિ શેષઃ ।
એતત્પ્રકારાનુગ્રહાન્નૂતનત્વં ભવત્યેવેતિ સમ્બન્ધઃ ।
યથા--
ઽવાણિઅઅ ઇત્થિદન્તાઽ ઇત્યાદિગાથાર્થસ્ય ।
કરિણીવેહવ્વઅરો મહ પુત્તો એક્કકાણ્ડવિણિવાઇ ।
ઇઅસોન્હાએં તહ કહો જહ કણ્ડકરણ્ડઅં વહૈ ॥ ॥
[કરિણીવૈધવ્યકરો મમ પુત્ર એકકાણ્ડવિનિપાતી ।
હતસ્નુષયા તથા કૃતો યથા કાણ્ડકરણ્ડકં વહતિ ॥
ઇતિ ચ્છાયા] ।
એવમાદિષ્વર્થેષુ સત્સ્વપ્યનાલીઢતૈવ ।
યથા વ્યઙ્ગ્યભેદસમાક્ષયેણ ધ્વનેઃ કાવ્યાર્થાનાં નવત્વમુત્પદ્યતે, તથા વ્યઞ્જકભેદસમાશ્રયેણાપિ ।
તત્તુ ગ્રન્થવિસ્તરભયાન્ન લિખ્યતે સ્વયમેવ સહૃદયૈરભ્યૂહ્યમ્ ।
અત્ર ચ પુનઃપુનરુક્તમપિ સારતયેદમુચ્યતે--
વ્યઙ્ગ્ય-વ્યઞ્જક-ભાવે ઽસ્મિન્ વિવિધે સમ્ભવત્ય્ અપિ ।
રસાદિ-મય એકસ્મિન્ કવિઃ સ્યાદ્ અવધાનવાન્
વ્યઙ્ગ્યવ્યઞ્જકભાવે ઽસ્મિન્વિવિધે સમ્ભવત્યપિ ।
રસાદિમય ઐકસ્મિન્ કવિઃ સ્યાદવધાનવાન્ ॥ 5 ॥
અસ્મિન્નર્થાનન્ત્યહેતૌ વ્યઙ્ગ્યવ્યઞ્જકભાવે વિચિત્રં શબ્દાનાં સમ્ભવત્યપિ કવિરપૂર્વાર્થલાભાર્થી રસાદિમય એકસ્મિન્ વ્યઙ્ગ્યવ્યઞ્જકભાવે યત્નાદવદધીત ।
રસભાવતદાભાસરૂપે હિ વ્યઙ્ગ્યે તદ્ય્વઞ્જકેષુ ચ યથાનિર્દિષ્ટેષુ વર્ણપદવાક્યરચનાપ્રબન્ધેષ્વવહિતમનસઃ કવેઃ સર્વમપૂર્વે કાવ્યં સમ્પદ્યતે ।
તથા ચ રામાયણમહાભારતાદિષુ સઙ્ઘામાદયઃ પુનઃપુનરભિહિતા અપિ નવનવાઃ પ્રકાશન્તે ।
પ્રબન્ધે ચાઙ્ગી રસ એક એવોપનિબધ્યમાનો ઽર્થવિશેષલાભં છાયાતિશયં ચ પુષ્ણાતિ ।
કસ્મિન્નિવેતિ ચેત્---યથા રામાયણે યથા વા મહાભારતે ।
રામાયેણે હિ કરુણો રસઃ સ્વયમાદિકવિનાસૂત્રિતઃ ઽશોકઃ શ્લોકત્વમાગતઃઽ ઇત્યેવંવાદિના ।
નિર્વ્યૂઢશ્ચ સ એવ લોચનમ્ કરિણીવૈધવ્યકરો મમ પુત્રઃ એકેન કાણ્ડેન વિનિપાતનસમર્થઃ હતસ્નુષયા તથા કૃતો યથા કાણ્ડકરણકં વહતીત્યુત્તાન એવાયમર્થઃ, ગાથાર્થસ્યાનાલીઢતૈવેતિ સમ્બન્ધઃ ॥ 4. ॥

બાલપ્રિયા એતત્પ્રકારેત્યસ્ય ધ્વનિપ્રભેદેત્યર્થઃ ।
વૃત્તૌ ઽશરીરત્વેન નવત્વઽમિત્યુભયત્ર ભવતીતિ શેષઃ. ઽએકકાણ્ડવિનિપાતીઽતિ છાયા, તસ્ય વિવરણમ્--એકેન કાણ્ડેનેત્યાદિ ।
કાણ્ડો બાણઃ ॥ 4. ॥
સીતાત્યન્તવિયોગપર્યન્તમેવ સ્વપ્રબન્ધમુપરચયતા ।
મહાભારતે ઽપિ શાસ્ત્રરૂપં કાવ્યચ્છાયાન્વયિનિ વૃષ્ણિપાણ્ડવવિરસાવસાનવૈમનસ્યદાયિનીં સમાપ્તિમુપનિબધ્નતા મહામુનિના વૈરાગ્યજનનતાત્પર્યં પ્રાધાન્યેન સ્વપ્રબન્ધસ્ય દર્શયતા મોક્ષલક્ષણઃ પુરુષાર્થઃ શાન્તો રસશ્ચ મુખ્યતયાવિવક્ષાવિષયત્વેન સૂચિતઃ ।
એતચ્ચશિન વિવૃતમેવાન્યૈર્વ્યાખ્યાવિધાયિભિઃ ।
સ્વયમેવચૈતદુદ્ગીર્ણ તેનોદીર્ણમહામોહમગ્નમુજ્જિહીર્ષતા લોકમતિવિમલજ્ઞાનાલોકદાયિના લોકનાથેન--- યથા યથા વિપર્યેતિ લોકતન્ત્રમસારવત્ ।
તથા તથા વિરાગો ઽત્ર જાયતે નાત્ર સંશયઃ ॥
લોચનમ્ અત્યન્તગ્રહણેન નિરપેક્ષભાવતયા વિપ્રલમ્ભાશઙ્કાં પરિહરતિ ।
વૃષ્ણીનાં પરસ્પરક્ષયઃ, પાણ્ડવાનામપિ મહાપથક્લેશેનાનુચિતા વિપત્તિઃ, કૃષ્ણસ્યાપિ વ્યાધાદ્વિધ્વંસ ઇતિ સર્વંસ્યાપિ વિરસમેવાવસાનમિતિ ।
મુખ્યતયેતિ ।
યદ્યપિ "ધર્મે ચાર્થે ચ કામે ચ મોક્ષે ચે"ત્યુક્તં, તથાપિ ચત્વારશ્ચકારા એવમાહુઃ--યદ્યપિ ધર્માર્થકામાનાં સર્વસ્વં તાદૃઙ્નાસ્તિ યદન્યત્ર ન વિદ્યતે, તથાપિ પર્યન્તવિરસત્વમત્રૈવાવલોક્યતામ્ ।
મોક્ષે તુ યદ્રૂપં તસ્ય સારતાત્રૈવ વિચાર્યતામિતિ ।
યથાયથેતિ ।
લોકૈસ્તન્ત્ર્યમાણં યત્નેન સમ્પાદ્યમાનન્ધર્માર્થકામતત્સાધનલક્ષણં વસ્તુભૂતતયાભિમતમપિ ।
યેન યેનાર્જનરક્ષણક્ષયાદિના પ્રકારેણ ।
અસારવત્તુચ્છેન્દ્રઝાલાડિવત્ ।
વિપર્યેતિ ।
પ્રત્યુત વિપરીતં સમ્પદ્યતે ।
આસ્તાન્તસ્ય સ્વરૂપચિન્તેત્યર્થઃ ।
તેન તેન પ્રકારેણ અત્ર લોકતન્ત્રે ।
વિરાગો જાયત ઇત્યનેન તત્વજ્ઞાનોત્થિતં નિર્વેદં બાલપ્રિયા ઽસીતાત્યન્તવિયોગપર્યન્તમિત્યત્રાત્યન્તગ્રહણફલમાહ--અત્યન્તગ્રહણેનેત્યાદિ ।
વૃષ્ણિપાણ્ડવવિરસાવસાનેત્યુક્તં વવૃણેતિ ।
વૃષ્ણીનામિત્યાદિ ।
મોક્ષલક્ષણઃ પુરુષાર્થો મુખ્યતયા વિવક્ષાવિષયત્વેન સૂચિત ઇતિ યદુક્તં તસ્યાનુપપત્તિમાશઙ્ક્ય પરિહરતિ--યદ્યપીત્યાદિના ।
મોક્ષે ચેત્યુક્તમિતિ ।
ક્વચિદ્દગ્રન્થે ઽભરતર્ષભ યદિહાસ્તિ તદન્યત્ર યન્નેહાસ્તિ ન તત્ ક્વચિઽદિતિ ચ પાઠઃ ।
એવમાહુરિતિ ।
વક્ષ્યમાણં વિશેષં દ્યોતયન્તીત્યર્થઃ ।
સર્વસ્વમિતિ ।
પ્રધાનં સ્વરૂપમિત્યર્થઃ ।
નાસ્તીતિ ।
અત્રેતિ શેષઃ ।
યદન્યત્ર ન વિદ્યતે તાદૃગત્ર નાસ્તીતિ સમ્બન્ધઃ ।
યદત્રાસ્તિ તદન્યત્રાપ્યસ્તીતિ ભાવઃ ।
દ્યોત્યં વિશેષં દર્શયતિ--તથાપીત્યાદિ ।
પર્યન્તવિરસત્વમિતિ ।
ધર્માર્થકામાનામિત્યનુષજ્યતે ।
લોકતન્ત્રમિત્યેતદ્વ્યાચષ્ટે--લૌકૈરિત્યાદિ ।
ઇત્યાદિ બહુશઃ કથયતા ।

તતશ્ચ શાન્તો રસો રસાન્તરૈર્મોક્ષલક્ષણઃ પુરુષાર્થઃ પુરુષાર્થાન્તરૈસ્તદુપસર્જનત્વેનાનુગમ્યમાનો ઽઙ્ગિત્વેન વિવક્ષાવિષય ઇતિ મહાભારતતાત્પર્ય સુવ્યક્તમેવાવભાસતે ।
અઙ્ગાઙ્ગિભાવશ્ચ યથા રસાનાં તથા પ્રતિપાદિતમેવ ।
પારમાર્થિકાન્તસ્તત્ત્વાનપેક્ષયા શરીરસ્યેવાઙ્ગભૂતસ્ય રસસ્ય પુરુષાર્થસ્ય ચ સ્વપ્રાધાન્યેન ચારુત્વમપ્યવિરુદ્ધમ્ ।
નનુ મહાભારતે યાવાન્વિવક્ષાવિષયઃ સો ઽનુક્રમણ્યાં સર્વ એવાનુક્રાન્તો ન ચૈત્તત્ર દૃશ્યતે, પ્રત્યુત સર્વપુરુષાર્થપ્રબોધહેતુત્વં સર્વરસગર્ભત્વં ચ મહાભારતસ્ય તસ્મિન્નુદ્દેશે સ્વશબ્દનિવેદિતત્વેન પ્રતીયતે ।
અત્રોચ્યતે--સત્યં શાન્તસ્યૈવ રસાસ્યાઙ્ગિત્વં મહાભારતે મોક્ષસ્ય ચ સર્વપુરુષાર્થભ્યઃ પ્રાધાન્યમિત્યેતન્ન સ્વશબ્દાભિધેયત્વેનાનુક્રમણ્યા દર્શિતમ્, દર્શિતં તુ વ્યઙ્ગ્યત્વેન--- ઽભગવાન્વાસુદેવશ્ચ કીર્ત્યતે ઽત્ર સનાતનઃઽ ઇત્યસ્મિન્ વાક્યે ।
અનેન હ્યયમર્થો વ્યઙ્ગ્યત્વેન વિવક્ષિતો યદત્ર મહાભારતે પાણ્ડવાદિચરિતં યત્કીર્ત્યતે તત્સર્વમવસાનવિરસમવિદ્યાપ્રપઞ્ચરૂપઞ્ચ, પરમાર્થસત્યસ્વરૂપસ્તુ ભગવાન્ વાસુદેવો ઽત્ર કીર્ત્યતે ।
તસ્માત્તસ્મિન્નેવ પરમેશ્વરે ભગવતિ ભવત ભાવિતચેતસો, મા ભૂત વિભૂતિષુ નિઃસારાસુ રાગિણો ગુણેષુ વા નયવિનયપરાક્રમાદિષ્વમીષુ કેવલેષુ કેષુચિત્સર્વાત્મના પ્રતિનિવિષ્ટધિયઃ ।
તથા ચાગ્રે--પશ્યત નિઃસારતાં સંસારસ્યેત્યમુમેવાર્થે લોચનમ્ શાન્તરસસ્થાયિનં સૂચયતા તસ્યૈવ ચ સર્વેતરાસારત્વપ્રતિ પાદનેન પ્રાધાન્યમુક્તમ્ ।
નનુ શૃઙ્ગારવીરાદિચમત્કારો ઽપિ તત્ર ભાતીત્યાશઙ્ક્યાહ--પારમાર્થિકેતિ ।
ભોગાભિનિવેશિનાં લોકવાસનાવિષ્ટાનામઙ્ગભૂતે ઽપિ રસે તથાભિમાનઃ, યથા શરીરે પ્રમાતૃત્વાભિમાનઃ પ્રમાતુર્ભેગાયતનમાત્રે ઽપિ કેવલેષ્વિતિ ।
પરમેશ્વરભક્ત્યુપકરણેષુ બાલપ્રિયા વસ્તુભૂતતયેતિ ।
પરમાર્થતયેત્યર્થઃ ।
તુચ્છેત ।
તુચ્છં શશશૃઙ્ગાદિ ।
તસ્યૈવેતિ ।
શાન્તરસસ્યૈવેત્યર્થઃ ।
પારમાર્થિકેત્યાદિગ્રન્થમવતારયતિ--નન્વિત્યાદિ ।
તત્ર મહાભારતે ।
ભાવં વિવૃણોતિ--ભોગેત્યાદિ ।
તથાભિમાનઃ પ્રાધાન્યાભિમાનઃ ।
માત્રે ઽપિ શરીરે ઇતિ સમ્બન્ધઃ ।
દ્યોતયન્ સ્ફુટમેવાવભાસતે વ્યઞ્ચકશક્ત્યનુગૃહીતશ્ચ શબ્દઃ ।
એવંવિધમેવાર્થે ગર્ભીકૃતં સન્દર્શયન્તો ઽનન્તરશ્લોકા લક્ષ્યન્તે--ઽસ હિ સત્યમ્ઽ ઇત્યાદયઃ ।
અયં ચ નિગૂઢરમણીયો ઽર્થો મહાભારતાવસાને હરિવંશવર્ણનેન સમાપ્તિં વિદધતા તેનૈવ કવિવેધસા કૃષ્ણદ્વૈપાયનેન સમ્યક્સ્ફુટીકૃતઃ ।
અનેન ચાર્થેન સંસારાતીતે તત્ત્વાન્તરે ભક્ત્યતિશયં પ્રવર્તયતા સકલ એવ સાંસારિકો વ્યવહારઃ પૂર્વપક્ષીકૃતો ન્યક્ષેણ પ્રકાશતે ।
દેવતાતીર્થતપઃ--પ્રભૃતીનાં ચ દેવતાવશેષાણામન્યેષાં ચ ।
પાણ્ડવાદિચરિતવર્ણનસ્યાપિ વૈરાગ્યજનનતાત્પર્યાદ્વૈરાગ્યસ્ય ચ મોક્ષમૂલત્વાન્મોક્ષસ્ય ચ ભગવત્પ્રાપ્ત્યુપાયત્વેન મુખ્યતયા ગીતાદિષુ પ્રદર્શિતત્વાત્પરબ્રહ્મપ્રાપ્ત્યુપાયત્વમેવ ।
પરમ્પરયા વાસુદેવાદિસઞ્જ્ઞાભિધેયત્વેન ચાપરિમિતશક્ત્યાસ્પદં પરં બ્રહ્મ ગીતાદિપ્રદેશાન્તરેષુ તદભિધાનત્વેન લબ્ધપ્રસિદ્ધિ માથુરપ્રાદુર્ભાવાનુકૃતસકલસ્વરૂપં વિવક્ષિતં ન તુ માથુરપ્રાદુર્ભાવાંશ એવ, સનાતનશબ્દવિશેષિતત્વાત્ ।
લોચનમ્ તુ ન દોષ ઇત્યર્થઃ ।
વિભૂતિષુ રાગિણો ગુણેષુ ચ નિવિષ્ટધિયો મા ભૂતેતિ સમ્બન્ધઃ ।
અગ્ર ઇતિ અનુક્રમણ્યનન્તરં યો ભારતગ્રન્થઃ તત્રેત્યર્થઃ ।
નનુ વસુદેવાપત્યં વાસુદેવ ઇત્યુચ્યતે, ન પરમેશ્વરઃ પરમાત્મા મહાદેવ ઇત્યાશઙ્ક્યાહ--વાસુદેવાદિસંજ્ઞાભિધેયત્વેનેતિ ।
બહૂનાં જન્મનામન્તે જ્ઞાનવાન્માં પ્રપદ્યતે ।
વાસુદેવસ્સર્વમ્ બાલપ્રિયા અન્વયં દર્શયતિ---વિભૂતિષ્વિત્યાદિ ।
વૃત્તૌઽતથાચેઽત્યાદિ ।
દ્યોતયન્ શબ્દો ઽવભાસત ઇતિ સમ્બન્ધઃ ।
ઽન્યક્ષેણેઽતિ ।
કાત્સ્યેંનેત્યર્થઃ ।
પ્રાપ્ત્યુપાયત્વેન વર્ણનમિત્યન્વયઃ ।
દેવતાવિશેષાણામિત્યત્ર પ્રભાવાતિશયવર્ણનમિત્યનુષજ્યતે ।

ઽમોક્ષસ્યેઽતિ ।
અજ્ઞાનનિવૃત્તેરિત્યર્થઃ ।
વાસુદેવસંજ્ઞાભિધેયત્વેન બ્રહ્મ વિવક્ષિતમિત્યન્વયઃ ।
ઽતદભિધાનત્વેનઽ વાસુદેવસંજ્ઞાભિધેયત્વેન ।
માથુરો યઃ પ્રાદુર્ભાવસ્તેનાનુકૃતં સકલસ્વરૂપં યેન તત્ ।
ઽન ત્વિઽત્યાદિ ।
ઽવિવક્ષિતઽ ઇતિ વિપરિમાણામેનાનુષઙ્ગઃ ।
હેત્વન્તરમપ્યાહ--ઽરામયણાદિષ્વિઽત્યાદિ ।
ઽપુરુષાર્થઽ ઇતિ ઽવિવક્ષિતઽ ઇત્યનેનાસ્ય સમ્બન્ધઃ ।
રામાયણાદિષુ ચાનયા સઞ્જ્ઞયા ભગવન્મૂર્ત્યન્તરે વ્યવહારદર્શનાત્ ।
નિર્ણીતશ્ચાયમર્થઃ શબ્દતત્ત્વવિદ્ભિરેવ ।
તદેવમનુક્રમણીનિર્દિષ્ટેન વાક્યેન ભગવદ્ય્વતિરેકિણઃ સર્વસ્યાન્યસ્યાનિત્યતાં પ્રકાશયતા મોક્ષલક્ષણ એવૈકઃ પરઃ પુરુષાર્થઃ શાસ્ત્રનયે, કાવ્યનયે ચ તૃષ્ણાક્ષયસુખપરિપોષલક્ષણઃ શાન્તો રસો મહાભારતસ્યાઙ્ગિત્વેન વિવક્ષિત ઇતિ સુપ્રતિપાદિતમ્ ।
અત્યન્તસારભૂતત્વાચ્ચાયમર્થો વ્યઙ્ગ્યત્વેનૈવ દર્શિતો ન તુ વાચ્યત્વેન ।
સારભૂતો હ્યર્થઃ સ્વશબ્દાનભિધેયત્વેન પ્રકાશિતઃ સુતરામેવ શોભામાવહતિ ।
પ્રસિદ્ધિશ્ચેયમસ્ત્યેવ વિદગ્ઘવિદ્વત્પરિષત્સુ યદભિમતતરં વસ્તુ વ્યઙ્ગ્યત્વેન પ્રકાશ્યતે ન સાક્ષાચ્છબ્દવાચ્યત્વેન ।
લોચનમ્ ઇત્યાદૌ અંશિરૂપમેતત્સંજ્ઞાભિધેયમિતિ નિર્ણિતં તાત્પર્યમ્ ।
નિર્ણીતશ્ચેતિ ।
શબ્દા હિ નિત્યા એવ સન્તો ઽનન્તરં કાકતાલીયવશાત્તથા સઙ્કેતિતા ઇત્યુક્તમ્--"ઋષ્યન્ધકવૃષ્ણિકુરુભ્યશ્ચે"ત્યત્ર ।
શાસ્ત્રનય ઇતિ ।
તત્રાસ્વાદયોગાભાવે પુરુષેણાર્થ્યત ઇત્યયમેવ વ્યપદેશઃ સાદરઃ, ચમત્કારયોગે તુ રસવ્યપદેશ ઇતિ ભાવઃ ।
એતચ્ચ ગ્રન્થકારેણ તત્ત્વાલોકે વિતક્ત્યોક્તમિહ ત્વસ્ય ન મુખ્યો ઽવસર ઇતિ નાસ્માભિસ્તદ્દર્શિતમ્ ।
સુતરામેવેતિ યદુક્તં તત્ર હેતુમાહ--પ્રસિદ્ધિશ્ચેતિ ।
ચશબ્દો યસ્માદર્થે ।
યત ઇયં લૌકિકી પ્રસિદ્ધિરનાદિસ્તતો ભગવદ્ય્વાસપ્રભૃતીનામપ્યયમેવાસ્વશબ્દાભિધાને આશયઃ, અન્યથા હિ ક્રિયાકારકસમ્બન્ધાદૌ ઽનારાયણં નમસ્કૃત્યેઽત્યાદિશબ્દાર્થનિરૂપણે ચ તથાવિધ એવ તસ્ય ભગવત આશય ઇત્યત્ર કિં પ્રમાણામિતિ ભાવઃ ।
વિદગ્ધવિદ્વદ્ગ્રહણેનકાવ્યનયે શાસ્ત્રનય ઇતિ ચાનુસૃતમ્ ।
રસાદિમય એતસ્મિન્ કવિઃ સ્યાદવધાનવાનિતિ યદુક્તં, તદેવ પ્રસઙ્ગાગતભારતસમ્બન્ધનિરૂપણાનન્તરમુપસંહરતિ--તસ્માત્સ્થિતમિતિ ।
બાલપ્રિયા ઽગીતાદિપ્રદેશાન્તરેષુઽ ઇત્યાદિકં વિવૃણોતિ લોચને--બહૂનામિત્યાદિ ।
કાકતાલીયવશાદિતિ યદૃચ્છયેત્યર્થઃ ।
ઇત્યત્રોક્તમિતિ સમ્બન્ધઃ ।
કાશિકાવૃત્તાવિતિ શેષઃ ।
શાસ્ત્રનયે મોક્ષઃ પુરુષાર્થઃ, કાવ્યનયે તુ શાન્તો રસ ઇત્યુક્તં વિવૃણોતિ--તત્રેત્યાદિ ।
સાદર ઇતિ ।
અર્હ ઇત્યર્થઃ ।
યસ્માદર્થ ઇતિ ।
હેત્વર્થક ઇત્યર્થઃ ।
અયમેવેતિ ।
ઉક્તા વિદગ્ધવિદ્વત્પરિષત્પ્રસિદ્ધિરેવેત્યર્થઃ ।
અસ્વશબ્દાભિધાને અભિમતસ્યાર્થસ્ય સ્વશબ્દેનાનભિધાને ।
આશયઃ અભિમતો હેતુઃ ।
અત્રોપષ્ટમ્ભકમાહ--અન્યથેત્યદિ ।