Dhvanyāloka with Abhinavagupta's Locana and Rāmaśāraka's Bālapriya (with commentary) · Part 541560

'nārāyaṇaṃ namaskṛtye'tyādiślokeṣu nārāyaṇādyathasya kriyākārakabhāvādisambandhena namaskārādāvanvayo vivakṣitaḥ /
evaṃ nārāyaṇādyathasya kriyākārakabhāvādisambandhena namaskārādāvanvayo vivakṣitaḥ /
evaṃ nārāyaṇādipadānāṃ viṣṇvādayo 'rthāśca tadvivakṣā ca tasmātsthitametat--aṅgibhūtarasādyāśrayeṇa kāvye kriyamāṇe navārthalābho bhavati bandhacchāyā ca mahatī sampadyata iti /
ata eva ca rasānuguṇārthaviśeṣopanibandhamalaṅkārāntaravirahe 'pi chāyātiśayayogi lakṣye dṛśyate /
yathā-- munirjayati yogīndro mahātmā kumbhasambhavaḥ /
yenaikaculake dṛṣṭau tau divyau matsyakacchapau // //
ityādau /
atra hyadbhūtarasānuguṇamekaculake matsyakacchapadarśanaṃ chāyātiśayaṃ puṣṇāti /
tatra hyekaculake sakalajaladhisannidhānādapi divyamatsyakacchapadarśanamakṣuṇṇatvādadbhutarasānuguṇataram /
kṣuṇṇaṃ hi vastu locanam ata iti /
yata evaṃ sthitaṃ ata evedamapi yallakṣye dṛśyate, tadupapannamanyathā tadanupapannameva, na ca tadanupapannam; cārutvena pratīteḥ /
tasyāśyaitadeva kāraṇaṃ rasānuguṇārthatvamevetyāśayaḥ /
alaṅkārāntareti /
antaraśabdo viśeṣavācī /
yadi vā ditsite udāharaṇe rasavadalaṅkārasya vidyamānatvāttadapekṣayālaṅkārāntaraśabdaḥ /
nanu matsyakacchapadarśanātpratīyamānaṃ yadekaculake jalanidhisannidhānaṃ tato munermāhātmyapratipattiriti na rasānuguṇenārthena cchāyāpoṣitetyāśaṅkyāha--atra hīti /
nanvevaṃ pratīyamānaṃ jalanidhidarśanamevādbhutānuguṇaṃ bhavatviti rasānuguṇo 'tra vācyo 'rtha ityasminnaṃśe kathamidamudāharaṇamityāśaṅkyāha--tatreti /
kṣuṇṇaṃ hīti /
punaḥ punarvarṇananirūpaṇādinā yatpiṣṭapiṣṭatvādatinirbhinnasvarūpamityarthaḥ /
bahutaralakṣyavyāpakañcaitaditi bālapriyā lokaprasiddhyanurodhinīti bhāvaḥ /
'ata eve'tyādi 'dṛśyata' ityantaṃ vivṛṇoti--yata ityādi /
tasyā iti /
cārutvena pratīterityarthaḥ /
'alaṅkārāntaravirahe 'pī'tyatrālaṅkārāntaraśabdaṃ dvedhā vivṛṇoti--alaṅkārāntaraśabda ityādi /
itīti hetau /
netyādi /
kintūktena byaṅgyenaiva chāyā poṣiteti bhāvaḥ /
vṛttau--'adbhūtarasānuguṇam' iti /
munyālambitasyādbhatarasasyānuguṇamityarthaḥ /
kākatālīyeneti bhāvārthavivaraṇam /
'pratilagna' iti /
nāyakapārśvena sambandha ityarthaḥ /
asītyavyayaṃ tvamityarthe /
he subhaga tvaṃ yena tasyā yena pārśveṇa atikrāntaḥ, tasyāḥ rathyā tulāgrapratilagnassa pārśvo 'dyāpi svidyatītyādyanvayaḥ /
'paraspare'ti /
pārśvasambandhātikramaṇena nāyakagatasyāpyanurāgasya pratīteriti bhāvaḥ /
lokaprasidydhādbhūtamapi nāścaryakāri bhavati /
na cākṣuṇṇaṃ vastūpanibadhyamānamadbhutarasasyaivānuguṇaṃ yāvadrasāntarasyāpi /
tadyathā-- sijjai romañcijjai vevai ratthātulaggapaḍilaggo /
sopāso ajja vi suhaa jeṇāsi volīṇo // //

etadgāthārthādbhāvyamānādyā rasapratītirbhavati, sā tvāṃ spṛṣṭvā svidyati romāñcate vepate ityevaṃvidhādarthātpratīyamānānmanāgapi no jāyate /
tadevaṃ dhvaniprabhedasamāśrayeṇa yathā kāvyārthānāṃ navatvaṃ jāyate tathā pratipāditam /
guṇībhūtvayaṅgyasyāpi tribhedavyaṅgyāpekṣayā ye prakārāstatsamāśrayeṇāpi kāvyavastūnāṃ navatvaṃ bhavatyeva /
tattvativistārakārīti nodāhṛtaṃ sahṛdayaiḥ svayamutprekṣaṇīyam /
locanam darśayati--na cetyādinā /
rathyāyāntulāgreṇa kākatālīyena pratilagnassā mukhyena sa pārśvo 'dyāpi subhaga tasyā yenāsyatikrāntaḥ /
rasapratītiriti /
parasparahetukaśṛṅgārapratītiḥ /
asyārthasya rasānuguṇatvaṃ vyatirekadvāreṇa draḍhayati--sā tvāmityādinā /
'dhvaneryassaguṇībhūtavyaṅgyasyādhvā pradarśita' ityudyotārambhe yaḥ ślokaḥ tatra dhvaneradhvanā kavīnāṃ pratibhāguṇo 'nanto bhavatotyeṣa bhāgo vyākhyāta ityupasaṃharati--tadevamityādinā /
saguṇībhūtavyaṅgyasyetyamuṃ bhāgaṃ vyācaṣṭe--guṇībhūtetyāhinā /
triprabhedo vastvalaṅkārarasātmanā yo vyaṅgyaḥ tasya yāpekṣā vācyeguṇībhāvaḥ tayetyarthaḥ /
tatra sarve ye dhvanibhedāsteṣāṃ guṇībhāvādānantyamiti tadāha--ativistareti /
svayamiti /
tatra vastunā vyaṅgyena guṇībhūtena navatvaṃ satyapa purāṇārthasparśe yathā mamaiva-- bhaavihalarakhkhaṇekakamallasaraṇāgaāṇaaththāṇa /
khaṇamattaṃ viṇa diṇṇā vissāmakahetti juttamiṇam // //
atra tvamanavaratamarthāstyajasīti audāryalakṣaṇaṃ vastu dhvanyamānaṃ vācyasyopaskārakaṃ bālapriyā tribhedavyaṅgyāpekṣayetyetadvyācaṣṭe--triprabheda ityādi /
bhaavahaleti /
bhayavihvalarakṣaṇaikamallaśaraṇāgatānāmarthānām /
kṣaṇamātramātramapi na dattā viśrāmakatheti yuktamidam // //
itichāyā /
itīdaṃyuktamityatra kākvā ityetanna yuktamityarthaḥ /
cāiaṇeti /
locanam navatvandadāti, satyapi purāṇakavispṛṣṭe 'rthe /
tathāhi purāṇīgāthā--- cāiaṇakaraparamparasañcāraṇakhe aṇissahasasarīrā /
aththā kivaṇadharanththā sathnāpaththāsvavantīva //
alaṅkāreṇa vyaṅgyena vācyopaskāre navatvaṃ yathā mamaiva-- vasantamattāliparamparopamāḥ kacāstavāsan kala rāgavṛddhaye /
śmaśānabhūbhāgaparāgabhāsurāḥ kathantadetena manāgviraktaye // //
atra hyākṣepeṇa vibhāvanayā ca dhvanyamānābhyāṃ vācyamupaskṛtamiti navatvaṃ satyapi purāṇārthayogitve /
tathāhi purāṇaślokaḥ--- kṣuttṛṣṇākāmamātsaryaṃ maraṇācca mahadbhayam /
pañcaitāni vivardhante vārdhake viduṣāmapi //
iti /
vyaṅgyena rasena guṇībhūtena vācyopaskāreṇa navatvaṃ yathā mameva-- jarā neyaṃ mūrdhni dhruvamayamasau kālabhujagaḥ krudhāndhaḥ phūtkāraiḥ sphuṭagaralaphenān prakirati // //
tadenaṃ saṃpaśyatyatha ca sukhitammanyahṛdayaḥ śivo pāyannecchan bata bata sudhīraḥ khalu janaḥ //
bālapriyā tyāgijanakaraparamparāsañcāraṇakhedanissahaśarīrāḥ /
arthāḥ kṛpaṇagṛhasthāḥ svasthāvasthāḥ svapantīva // //
iti chāyā /
arthaḥspaṣṭaḥ /
vasanteti /
kañcana mitraṃ prati kasyaciduktiḥ /

vasante vasantena vā mattā ye alayo bhṛṅgāstatparamparopamāḥ teṣāṃ paramparayā tulyāḥ atinīlasnigdhā iti yāvat /
tathābhūtāḥ kacā ityanena yauvanadaśā pradarśitā /
tava rāgasya vṛddhaye āsan kila /
śmaśānabhūbhāge ye parāgāḥ bhasmareṇavaste iva bhāsurāḥ śubhrāḥ jarayā śuklā iti yāvat /
ete kacāḥ /
rāgasya vairāgyasya coddīpakatvāttattadupamānamupāttam /
tava manāgīṣadupi viraktaye vairāgyāya na bhavanti /
tat tathaṃ vairāgyasya kāraṇe satyapi tadajananaṃ kuta ityarthaḥ /
anena pratyuta kāraṇābhāve 'pi kāma eva vardhanta ityarthasya kāmasya mahimā varṇayitumaśakya ityarthasya ca prakāśanādvibhāvanākṣepau vyajyete, tābhyāṃ ca vācyamupaskriyata ityāha--atra hītyādi // //
kṣuttṛṇṇetyādisamāhāradvandvaḥ /
jareti /
jarājīrṇa kañciduśyoktiḥ /
mūrdhni iyaṃ dṛśyamānā jarā na bhavati /
ayamasau kradhāndhaḥ /
kālabhujagaḥ kṛṇṇasarpaḥ /
atha ca antakarūpo bhujagaḥ /
phūtkāraiḥ sphuṭaṃ garalaṃ yeṣu tathābhūtān phenān prakirati varṣati /
iyaṃ na jarā, kintu śirasthakālabhujagābhivṛṣṭaḥ phenanikara
dhvaner itthaṃ guṇībhūta-vyaṅgyasya ca samāśrayāt /
na kāvyārtha-virāmo 'sti yadi syāt pratibhā-guṇaḥ
dhvaneritthaṃ guṇībhūtavyaṅgyasya ca samāśrayāt /
na kāvyārthavirāmo 'sti yadi syātpratibhāguṇaḥ // 6 //
satsvapi purātanakaviprabandheṣu yadi syātpratibhāguṇaḥ, tasmiṃstvasati na kiñcideva kavervastvasti /
bandhacchāyāpyarthadvayānurūpaśabdasanniveśo 'rthapratibhānābhāve kathamupapadyate /
anapekṣitārthaviśeṣākṣapapatanaina bandhacchāyeti nedaṃ nedīyaḥ sahṛdayānām /
evaṃ hi satyarthānapekṣacaturamadhuravacanaracanāyāmapi locanam atrādbhutena vyaṅgyena vācyamupaskṛtaṃ śāntarasapratipatyaṅgatvāccāru bhavatīti navatvaṃ satyapyasmin purāṇaśloke jarājīrṇaśarīrasya vairāgyaṃ yanna jāyate, tannunaṃ hṛdaye mṛtyurdṛḍhannāstīti niścayaḥ // 5 // // //
satsvapītyādi kārikāyā upaskāraḥ /
trīn pādān spaṣṭānmatvā turyaṃ pādaṃ vyākhyātuṃ paṭhati--yadīti /
vidyamāno hyasau pratibhāgaṇa uktarītyā bhūyān bhavati, na tvatyantāsannevetyarthaḥ /
tasminniti /
anantībhūte pratibhāguṇe /
na kiñcideveti /
sarva hi purāṇakavinaiva spṛṣṭamiti kimidānīṃ varṇyaṃ, yatra kavervarṇanāvyāpārassyāt /
nanu yadyapi varṇyamapūrvannāsti, tathāpyuktiparipākagumbhaghaṭanādyaparaparyāyabandhacchāyā navanavā bhaviṣyati /
yannaveśane kāvyāntarāṇāṃ saṃrambha ityāśaṅkyāha---bandhacchāyāpīti /
arthadvayaṃ guṇībhūtavyaṅgyaṃ pradhānabhūtaṃ vyaṅgyaṃ ca /
nedīya iti /
nikaṭataraṃ hṛdayānupraveśi na bhavatītyarthaḥ /
atra hetumāha--evaṃ hi satīti /
bālapriyā ityarthaḥ /

dhruvamityutprekṣāyām /
taditi janaḥ /
tadenān tathābhūtān phenān /
phenamiti tadenamiti vā pāṭhaḥ /
sampaśyati atha ca sukhitamanyahṛdayaḥ śivopāyaṃ necchaṃśca /
ataḥ sudhīraḥ khalvityanvayaḥ /
batetyadbhute /
jareti /
taditi tasmādityarthaḥ /
mṛtyurnāstīti viścayaḥ hṛdayedṛḍhamasti nūnamityanvayaḥ // 5 // // //
upaskāra iti /
satsvapītyādeḥ na kāvyārthavirāmo 'stītyanenānvaya iti bhāvaḥ /
yadītyāderbhāvaṃ vivṛṇoti--vidyamāna ityādi /
vṛttau 'bandhacchāye'tyasya vivaraṇam--'arthadvayānurūpaśabdasanniveśa'iti /
tadrūpā bandhacchāyetyarthaḥ /
'anapekṣite'tyādiśaṅkāgranthaḥ /
itīdaṃ sahṛdayānāṃ na nedīya iti sambandhaḥ /
punaśśaṅkate--'śabdārthayo'rityādi /
'kāvyatva' iti nimitte saptamī /
śabdārthayoḥ sahitayoḥ kāvyatvena hetunetyarthaḥ /
'tathāvidha' iti /
arthānapekṣacaturamadhuravacanaracana ityarthaḥ /
'kavyavyavasthe'ti /
kāvyavyapadeśa ityarthaḥ /
samādhatte---'pare'tyādi /
'tatkāvyatve'ti tatpadena paraḥ parāmṛśyate /
'kāvyasandarbhāṇām' iti /
tatkāvyatvavyavahāra ityanuṣajyate /
kāvyavyapadeśaḥ pravarteta /
śabdārthayoḥ sāhityena kāvyatve kathaṃ tathāvidhe viṣaye kāvyavyavastheti cet---paropanibaddhārthaviracane yathā tatkāvyatvavyavahārastathā tathāvidhānāṃ kāvyasandarbhāṇām /
na cārthānantyaṃ vyaṅgyārthāpekṣayaiva yāvadvācyārthāpekṣayāpīti pratipādayitumucyate--
avasthādeśa-kālādi-viśeṣair api jāyate /
ānantyam eva vācyasya śuddhasyāpi svabhāvataḥ
avasthādeśakālādiviśeṣairapi jāyate /
ānantyameva vācyasya śuddhasyāpi svabhāvataḥ // 7 //
śuddhasyānapekṣitavyaṅgyasyāpi vācyasyānantyameva jāyate svabhāvataḥ /
svabhāvo hyayaṃ vācyānāṃ cetanānāmacetanānāṃ ca yadavasthābhedāddeśabhedātkālabhedātsvālakṣaṇyabhedāccānantatā bhavati /
taiśca tathāvyavasthitaiḥ sadbhiḥ prasiddhānekasvabhāvānusaraṇarūpayā svabhāvoktyāpi tāvadupanibadhyamānairniravadhiḥ locanam caturatvaṃ samāsasaṅghaṭanā /
madhuratvamapāruṣyam /
tathāvidhānāmiti /

apūrvabandhacchāyāyuktānāmapi paropanibaddhārthanibandhane parakṛtakāvyatvavyavahāra eva syādityarthasyāpūrvatvamāśrayaṇīyam /
kavanīyaṃ kāvyaṃ tasya bhāvaḥ kāvyatvaṃ, na tvayaṃ bhāvapratyayāntāt bhāvapratyaya iti śaṅkitavyam // 6 // // //
pratipādayitumiti /
prasaṅgāditi śeṣaḥ /
yadi vā vācyantābadvividhavyaṅgyopayogi tadeva cedanantaṃ tadbalādeva vyaṅgyānantyaṃ bhavatītyabhiprāyeṇedaṃ prakṛtamevocyate /
śuddhasyeti /
vyaṅgyaviṣayo yo vyāpāraḥ tatsparśaṃ vināpyānantyaṃ svarūpamātreṇaiva paścāttu tathā svarūpeṇānantaṃ sadvyaṅgyaṃ vyanaktīti bhāvaḥ /
na tu sarvathā tatra vyaṅgyaṃ nāstīti mantavyamātmabhūtatadrūpābhāve kāvyavyavahārahāneḥ; tathā codāharaṇeṣu rasadhvanessadbhāvo 'styeva /
ādigrahaṇaṃ vyācaṣṭe---svālakṣeyeti /
svarūpetyarthaḥ /
yathārūpasparśayostīvraikāvasthayorekadravyaniṣṭhayorekakālayośca /
bālapriyā syāditi śeṣaḥ /
locane bhāvaṃ vivṛṇoti---apūrvabandhetyādi /
kāvyatvamityasya vyutpattiṃ darśayati---kavanīyamityādi // 6 // // //
kārikāsthaṃ śuddhasyeti padamanyathāpratipattiparihārāya vyācaṣṭe--vyaṅgyetyādi /
vyāpāra iti /
vācyasyeti śeṣaḥ /
ātmeti /
ātmabhūtasya vyaṅgyasyābhāva ityarthaḥ /
hāniḥ abhāvaḥ /
nanu kīdṛśaṃ vyaṅgyaṃ tatra bhavatītyatrāha---tathācetyādi /
vṛttau'anapekṣitavyaṅgyasye'tyetadapyuktarītyā vyākhyeyam /
'taiśce'ti /
'taiḥ' vācyārthaiḥ /
'prathamameve'ti /
kāvyārthaḥ sampadyate /
tathā hyavasthābhedānnavatvaṃ yathā---bhagavatīpārvatī kumārasambhave 'sarvopamādravyasamuccayena' ityādibhiruktibhiḥ prathamameva parisamāpitarūpavarṇanāpi punarbhagavataḥ śambhorlocanagocaramāyāntī 'vasantapuṣpābharaṇaṃ vahantī' manmathopakaraṇabhūtena bhaṅgyantareṇopavarṇitā /
saiva ca punarnavodvāhasamaye prasādhyamānā 'tāṃ prāṅmukhīṃ tatra niveśya tanvīm' ityādyuktirbhirnavenaiva prakāreṇa nirūpitarūpasauṣṭhavā /
na ca te tasya kaverekatraivāsakṛtkṛtā varṇanaprakārā apunaruktatvena vā navanavārthanirbharatvena vā pratibhāsante /
darśitameva caitadviṣamabāṇalīlāyām--- ṇa a tāṇa ghaḍai ohī ṇa a te dīsanti kaha vi punaruttā /
je vibbhamā piāṇaṃ atthā vā sukaivāṇīṇam // //
ayamaparaścāvasthābhedaprakāro yadacetanānāṃ sarveṣāṃ cetanaṃ dvitīyaṃ rūpamabhimānitvaprasiddhaṃ himavadgaṅgādīnām /
taccocitacetanabiṣayasvarūpayojanayopanibadhyamānamanyadeva sampadyate /
yathā kumārasambhava eva parvatasvarūpasya himavato varṇanaṃ, punaḥ saptarṣipriyoktiṣu cetanatassvarūpāpekṣayā pradarśitaṃ tadapūrvameva pratibhāti /
prasiddhaścāyaṃ satkavīnāṃ mārgaḥ /
idaṃ locanam na ca teṣāṃ ghaṭate 'vadhiḥ, na ca te dṛśyante kathamapi punaruktāḥ /
ye vibhramāḥ priyāṇāmarthā vā sukavivāṇīnām // //
cakārābhyāmativismayassūcyate /
kathamapīti /
prayatnenāpi vicāryamāṇaṃ paunaruktyaṃ na labhyamiti yāvat /

priyāṇāmiti /
bahuvallabho hi subhago rādhāvallabhaprāyastāstāḥ kāminīḥ paribhogasubhagamupabhuñjāno 'pi na vibhramapaunaruktyaṃ paśyati tadā /
etadeva priyātvamucyate, yadāha-- bālapriyā prathamasarga ityarthaḥ /
'upavarṇite'ti /
tṛtīyasarga iti śeṣaḥ /
'nirūpitarūpasauṣṭhave'ti /
saptamasarga iti śeṣaḥ /
te varṇanaprakārāḥ na ca bhāsanta iti sambandhaḥ /
'tasya kaveri'ti /
kālidāsasyāpi kaverityarthaḥ /
'ṇaa' ityādeḥ chāyāṃ darśayati locane---na cetyādi /
priyāṇāṃ vibhramāḥ kathamapi punaruktā na dṛśyanta ityetadvivṛṇoti--bahuvallabha ityādi /
tadā vibhramapaunaruktyaṃ na paśyatīti sambandhaḥ /
tadā paribhogakāle /
yadāhetu māghakaviriti śeṣaḥ /
ca prasthānaṃ kavivyutpattaye viṣamabāṇalīlāyāṃ saprapañcaṃ darśitam /
cetanānāṃ ca bālyādyavasthābhiranyatvaṃ satkavīnāṃ prasiddhameva /
cetanānāmavasthābhede 'pyavāntarāvasthābhedānnānātvam /
yathā kumārīṇāṃ kusumaśarabhinnahṛdayānāmanyāsāṃ ca /
tatrāpi vinītānāmavinītānāṃ ca /
acetanānāṃ ca bhāvānāmārambhādyavasthābhedabhinnānāmekaikaśaḥ svarūpamupanibadhyamānamānantyamevopayāti /
yathā--- haṃsānāṃ ninadeṣu yaiḥ kavalitairāsajyate kūjatā- manyaḥ ko 'pi kaṣāyakaṇṭhaluṭhanādāghargharo vibhramaḥ /
te sampratyakaṭhoravāraṇavaghūdantāṅkuraspardhino niryātāḥ kamalākareṣu bisinīkandāgrimagranthayaḥ // //
evamanyatrāpi diśānayānusartavyam /
locanam kṣaṇe kṣaṇe yannavatāmupaiti tadeva rūpaṃ ramaṇīyatāyā iti /
priyāṇāmiti cāsaṃsāraṃ pravahadrūparo yo 'yaṃ kāntānāṃ vibhramaviśeṣaḥ sa navanava eva dṛśyate /
na hyasāvagnicayanādivadanyataśśikṣitaḥ, yena tatsādṛśyātpunaruktatāṃ gacchet /
api tu nisargodbhidyamānamadanāṅkuravikāsamātrantaditi navanavatvam /
tadvatparakīyaśikṣānapekṣanijapratibhāguṇaniṣyandabhūtaḥ kāvyārtha iti bhāvaḥ /
bālapriyā priyāṇāṃ vibhramā ityanena gamyamarthamāha---priyāṇāmiti cetyādi /
na hītyādi /
asau vibhramaviśeṣaḥ /
yathā agnicayanamanyataśśikṣyate tathā śikṣito netyarthaḥ /
yeneti /
anyataśśikṣitatvenetyarthaḥ /
taditi /
vibhramaviśeṣa ityarthaḥ /
navanavatvamiti /
tasyeti śeṣaḥ /
'arthā vā sukavivāṇīnāmiti prakṛtaṃ vivṛṇoti---tadvadityādi /

tadvaditi /
tena tulyo bhavati navanavo bhavatītyarthaḥ /
vṛttau'cetanatatsvarūpāpekṣaye'ti /
himavato varṇanamityanuṣajyate /
'pradarśitaṃ tadi'ti /
varṇitaṃ tadityarthaḥ /
'avasthābhede 'pī'ti /
kaumārādiśarīrāvasthāyā bhedābhāve 'pītyarthaḥ /
'āntare'ti /
mānasiketyarthaḥ /
'haṃsānām' iti /
'kabalitaiḥ' bhakṣitaiḥ /
yaiḥ kūjatāṃ haṃsānāṃ ninadeṣu kaṣāyakaṇṭhaluṇṭhanādāghargharaḥ anyaḥ ko 'pi vibhramaḥ āsajyate āsaktaḥ kriyata ityādyanyayaḥ /
tacca yathāvasthitamapi tāvadupanibadhyamānamityatra tāvatpadaṃ locane vivṛṇoti--uttarakālantvityādi /
deśabhedānnānatvamacetanānāṃ tāvat /
yathā vāyūnāṃ nānādigdeśacāriṇāmanyeṣāmapi salilakusumādīnāṃ prasiddhameva /
cetanānāmapi mānuṣapaśupakṣiprabhṛtīnāṃ grāmāraṇyasalilādisamedhitānāṃ parasparaṃ mahānviśeṣaḥ samupalakṣyata eva /
sa ca vivicya yathāyathamupanibadhyamānastathaivāntyamāyāti /
tathā hi---mānuṣāṇāmeva tāvaddigdeśādibhinnānāṃ ye vyavahāravyāpārādiṣu vicitrā viśeṣāsteṣāṃ kenāntaḥ śakyate gantum, viśeṣato yoṣitām /
upanibadhyate ca tatsarvameva sukavibhiryathāpratibham /
kālabhedācca nānātvam /
yathartubhedāddigvyomasalilādīnāmacetanānām /
cetanānāṃ cautsukyādayaḥ kālaviśeṣāśrayiṇaḥ prasiddhā eva /
svālakṣaṇyaprabhedācca sakalajagadgatānāṃ vastūnāṃ vinibandhanaṃ prasiddhameva /
tacca yathāvasthitamapi tāvadupanibadhyamānamanantatāmeva kāvyārthasyāpādayati /
atra kecidācakṣarin---yathā sābhānyātmanā vastūni vācyatāṃ pratipadyante na viśeṣātmanā; tāni hi svayamanubhūtānāṃ sukhādīnāṃ tannimittānāṃ ca svarūpamanyatrāropayadbhiḥ svaparānubhūtarūpasāmānyamātrāśrayeṇopanibadhyante kavibhiḥ /
na hi tairatītamanāgataṃ vartamānañca aparicitādisvalakṣaṇaṃ yogibhiriva pratyakṣīkrīyate; taccānubhāvyānubhavasāmānyaṃ sarvapratipattṛsādhāraṇaṃ parimitatvātpurātanānāmeva gocarībhūtam, tasyā viṣayatvānupapatteḥ /
locanam tāvaditi /
uttarakālantu vyaṅgyasparśanena vicitratāṃ parāṃ bhajatānnāma, tāvati tu svabhāvenaiva sā vicitreti tāvacchabdasyābhiprāyaḥ /
tannimittānāñceti /
ṛtumālyādīnām sveta /
svānubhūtaparānubhūtānāṃ yatsāmānyaṃ tadeva viśeṣāntararahitantanmātraṃ tasyāśrayeṇa /
na hi tairiti kavibhiḥ /
etaccātyantāsaṃbhāvanārthamuktam /
bālapriyā svaparānubhūtetyetat vyācaṣṭe---svānubhūtetyādi /
mātraśabdārthavivaraṇam--viśeṣāntararahitamiti /
vṛttau 'aparicitādisvalakṣaṇam' iti /
aparicitādīnāṃ vastūnāṃ svarūpamityarthaḥ /
etaccoktamiti sambandhaḥ /
na hītyādi kathanaṃ cetyarthaḥ /

'atyantāsambhāvanārtham' iti /
atyantaṃyadasambhāvanaṃ vastūnāṃ viśeṣātmanā pratipādanasambhavābhāvastadarthaṃ tatpratipattyarthamityarthaḥ /
etadeva viśadayati---pratyakṣetyādi /
ata eva sa prakāraviśeṣo yairadyatanairabhinavatvena pratīyate teṣāmabhimāna mātrameva bhaṇitakṛtaṃ vaicitryamātramatrāstīti /
tatrocyate--yattūktaṃ sāmānyamātrāśrayeṇa kāvyapravṛttistasya ca parimitatvena prāgeva gocarīkṛtatvānnāsti navatvaṃ kāvyapravṛttistasya ca parimitatvena prāgeva gocarīkṛtatvānnāsti navatvaṃ kāvyavastūnāmiti, tadayuktam; yato yadi sāmānyamātramāśritya kāvyaṃ pravartate kiṅkṛtastarhi mahākavinibadhyamānānāṃ kāvyarthānāmatiśayaḥ /
vālmikivyatiriktasyānyasya kavivyapadeśa eva vā sāmānyavyatiriktasyānyasya kāvyārthasyabhāvāt, sāmānyasya cādikavinaiva pradarśitatvāt /
uktivaicitryānnaiṣa doṣa iti cet--kimidumuktivaicitryam? uktirhi vācyaviśeṣapratipādi vacanam /
tadvaicitrye kathaṃ na vācyavaicitryam /
vācyavācakayoravanābhāvena pravṛtteḥ /
locanam pratyakṣadarśane 'pi hi--- śabdāssaṃketitaṃ prāhurvyavahārāya sa sbhṛtaḥ /
tadā svalakṣaṇaṃ nāsti saṅketastena tatra naḥ // //
ityādiyuktibhissāmānyameva spṛśyate /
kimiti /
asaṃvedyamānamarthapaunarukyaṃ kathaṃ prākaraṇikairaṅgīkāryamiti bhāvaḥ /
tameva prakaṭayata---na cediti /
uktirhīti /
paryāyamātrataiva yadyuktiviśeṣastatparyāyāntarairavikalaṃ tadarthopanibandhe apaunaruktyābhimāno na bhavati /
bālapriyā pratyakṣadarśane 'pīti /
kavīnāṃ vastusvarūpapratyakṣadarśane satyapītyarthaḥ /
spṛśyata iti /
kavivāceti śeṣa- /
vṛttau--'anubhāvye'ti /
anubhāvyānāmanubhavitavyānāṃ vastūnāmanubhavānāṃ ca yat sāmānyaṃ sāmānyasvarūpamityarthaḥ /
'tasye'ti /
anubhāvyānubhāvasāmānyasyetyarthaḥ /
'aviṣayatve'ti /
purātanānāmityanuṣaṅgaḥ /
'teṣām' iti /
adyatanānāmityarthaḥ /
ityabhimānamātrameveti sambandhaḥ /
'tatrocyata' ityasyānantaraṃ 'yattūktaṃ sāmānyamātrāśrayeṇa kāvyapravṛtti'rityādi pāṭhaḥ /
kvacidganthe tvasmāt pūrvaṃ 'yadi sāmānyamātrāśrayeṇa kāvyapravṛttistatprarśitaprakāraṃ kāvyavaicitryamavasthādiviśeṣātkiṃ punaruktamevāstu na cettathā tatkarthaṃ na kāvyānantyam' ityapi pāṭhaḥ /
tadasurodhī kimitītyādi na ceditītyanto locanagranthaḥ /
'uktirhī'tyādigranthasya bhāvaṃ vivṛṇoti--paryāyetyādi /
paryāyamātrataiva śabdāntareṇa nirdeśa eva /
tat tarhi /
avikalaṃ vaikalyaṃ vinā /
apaunaruktyābhimāno na bhavatīti /
vācyānāṃ ca kāvye pratibhāsamānānāṃ yadrūpaṃ tattu grāhyaviśeṣābhedenaiva pratīyate /
tenoktavaicitryavādinā vācyavaicitryamanicchatāpyavaśyamevābhyupagantavyam /

tadayamatra saṅkṣepaḥ-- vālmīkavyatiriktasya yadyekasyāpi kasyacit /
iṣyate pratibhārtheṣu tattadānantyamakṣayam // //
kiñca, uktivaicitryaṃ yatkāvyanavatve nibandhanamucyate tadasmatpakṣānuguṇameva /
yato yāvānayaṃ kāvyārthānantyabhedahetuḥ prakāraḥ prāgdarśitaḥ sa sarva eva punaruktivaicitryāddviguṇatāmāpadyate /
yaścāyamupamāśleṣādiralaṅkāravargaḥ locanam tasmādviśiṣṭavācyapratapādakanaivokterviśeṣa iti bhāvaḥ /
grāhyaviśeṣeti /
grāhyaḥ pratyakṣādipramāṇairyo viśeṣaḥ tasya yo abhedaḥ /
tenāyamarthaḥ--padānāntāvatsāmānye vā tadvati vāpohe vā yatra kutrāpi vastuni samayaḥ, kimanena vādāntareṇa? vākyāttadviśeṣaḥ pratīyata iti kasyātra vādino vimatiḥ /
anvitābhidhānatadviparyayasaṃsargabhedādivākyārthapakṣeṣu sarvatra viśeṣasyāpratyākhyeyatvāt /
uktivaicitryañca na paryāyamātrakṛtamityuktam /
anyattu yattatpratyutāsmākaṃ pakṣasādhakamityāha---kitrceti /
punariti /
bhūya ityartha-. upamā hi nibha, pratim cchala, pratibimba, praticchāya, tulya, sadṛśābhāsādibhirvicitrābhiruktibhirvicitrībhavatyeva /
vastuta etāsāmuktīnāmarthavaicitryasya vidyamānatvāt /
niyamena bhānayogāddhi nibhaśabdaḥ, bālapriyā kintu paunaruktyabuddhireva bhavatītyarthaḥ /
viśiṣṭavācyeti /
vācyaviśeṣetyarthaḥ /
pratyakṣādipramāṇaiḥ grāhya iti sambandhaḥ /
tenāyamartha iti /
uktagranthena vakṣyamāṇo 'rthassidhyatītyarthaḥ /
mīmāṃsakādīnāṃ mate sāmānye vastuni, naiyāyikamate tadvati, bauddhamate apohe samayaḥ /
vādāntareṇavādaviśeṣeṇa /
tadviśeṣaḥ vastuviśeṣaḥ /
kasyātra vimatiḥ na kasyāpi /
atra hetumāha---anvitetyādi /
anvitābhidhānādīnāṃ ye vākyārthatvapakṣāsteṣu sarveṣvapītyarthaḥ /
viśeṣasyāpratyākhyeyatvāditi /
pratītāviti śeṣaḥ /
vastuviśeṣapratīteḥ pratyākhyātumaśakyatvādityarthaḥ /
punaruktivaicitryādityatratyapunaśśabdasya vyākhyānam---bhūya iti /
'yaścāyam' ityādigranthasya bhāvārthavivaraṇam--upametyādi /
upamā hi vicitrībhavatyeveti sambandhaḥ /
nanu nibhapratimādiśabdānāṃ samānārthakatvāt kathaṃ ta citryamityata āha---vastuta ityādi /
upasaṃharati---evamiti /
taditi /
ralaṅkāravargaḥ prasiddha sa bhaṇitivaicitryādupanibadhyamānaḥ svayamevānavadhirdhatte punaḥ śataśākhatām /
bhaṇitiśca svabhāṣābhedena vyavasthitā satī pratiniyatabhāṣāgocarārthavaicitryanibandhanaṃ punaraparaṃ kāvyārthānāmānantyamāpādayati /
yathā mamaiva--- mahamaha itti bhaṇantau vajjadi kālo jaṇassa /
toi ṇa deu jaṇaddaṇa goarī bhodi maṇaso // //
itthaṃ yathā yathā nirūpyate tathā tathā na labhyate 'ntaḥ kāvyārthānām /

idaṃ tūcyate--- avasthādivibhinnānāṃ vācyānāṃ vinibandhanam /
yatpradarśitaṃ prāk locanam tadanukāratayā tu pratimaśabda ityevaṃ sarvatra vācyaṃ kevalaṃ bālopayogi kāvyaṭīkāpariśīlanadaurātmyādeṣu paryāyatvabhrama iti bhāvaḥ /
evamarthānantyamalaṅkārānantyañca bhaṇitivaicitryādbhavati /
anyathāpi ca tattato bhavatīti darśayayi---bhaṇitiśceti /
pratiniyatāyā bhāṣāyā gocaro vācyoyo 'rthastatkṛtaṃ yadvaicitryaṃ tannibandhanaṃ nimittaṃ yasya, alaṅkārāṇāṃ kāvyārthānāñcānantyasya /
tatkarmabhūtaṃ bhaṇitivaicitryaṃ kartṛbhūtamāpādayatīti sambandhaḥ /
karmaṇo viśeṣaṇacchalena heturdarśitaḥ /
mama mama iti bhaṇato vrajati kālo heturdarśitaḥ /
tathāpi na devo janārdano gocaro bhavati manasaḥ // //
madhumathana iti yo anavarataṃ bhaṇati, tasya kathanna devo manogocaro bhavatīti vīrodhālaṅkāracchāyā /
saundhavabhāṣayā mahamaha ityanayā bhaṇityā samunmeṣitā // 7 //
avasthādivibhinnānāṃ vācyānāṃ vinibandhanam /
bālapriyā arthādyānantyamityarthaḥ /
tata iti /
bhaṇitivaicitryādityarthaḥ /
yastetyanyapadārthavivararaṇam--alaṅkārāṇāmityādi /
viśeṣaṇacchaleneti /
pratiniyatetyādiviśeṣaṇavyājenetyarthaḥ /
'mahe'tyādeḥ chāyāmāha--mametyādi /
mama mama iti bhaṇataḥ mamāyaṃ mamedamityādi bhaṇataḥ /
atra mameti prakṛtārthaḥ /
madhumathana iti pratīyamāno viruddhārthaḥ /
tathāpīti virodhadyotakam /
samunmiṣiteti /
mahamaha ityasya mama mama iti madhumathana iti ca chāyā bhavatīti bhāvaḥ // 7 // // //
ita ūrdhvaṅkārikāvṛtyorbhedasya durgrahatayā tadubhayaṃ pṛthakpradarśayan vivṛṇoti--avasthetyādi /
bhūmnaiva dṛśyate lakṣye
na tac chakyam apohitum /
. . . . . . . . . . .tat tu bhāti rasāśrayāt
... na tacchakyamapohitum /
tattu bhāti rasāśrayāt // 8 //
tadidamatra saṅkṣepeṇābhidhīyate satkavīnāmupadeśāya---
rasa-bhāvādi-sambaddhā yady aucityānusāriṇī /
anvīyate vastu-gatir deśa-kālādi-bhedinī
rasabhāvādisambaddhā yadyaucityānusāriṇī /
anvīyate vastugatirdeśakālādibhedinī // 9 //
tatkā gaṇanā kavīnāmanyeṣāṃ parimitaśaktīnām /
vācaspati-sahasrāṇāṃ sahasrair api yatnataḥ /
nibaddhā sā kṣayaṃ naiti prakṛtir jagatām iva
vācaspatisahasrāṇāṃ sahasrairapi yatnataḥ /

nibaddhā sā kṣayaṃ naiti prakṛtarjagatāmiva // 10 // // //
yathāhi jagatprakṛtiratītakalpaparamparāvirbhūtavicitravastuprapañcā satī locanam bhūmnaiva dṛśyate lakṣye tattu bhāti rasāśrayāt // //
iti kārikā /
anyastu grantho madhyopaskāraḥ // 8 // // //
atra tu pādatrayasyārthamanūdya caturthapādārtho 'pūrvatayābhidhīyate /
tadityādi /
śaktīnāmityantaṃ kārikayormadhyopaskāraḥ /
dvitīyakārikāyāsturyaṃ pādaṃ vyācaṣṭe--yathāhīti // 1//
, 10 //
bālapriya anyastu grantha iti /
'yatpradarśitaṃ prāgi'ti 'na tacchakyamapohitum' iti ca grantha ityarthaḥ // 8 // // //
caturthetyādi /
'tattu bhāta rasāśrayā'dityasyārtho 'tra vidhīyamāna ityarthaḥ /
karikayoriti /
'rasabhāve'tyādeḥ 'vācaspatī'tyādeśca kārakayorityartha- /
upaskāra iti /
yadyanvīyate anyaiḥ kavibhiḥ tattarhi ityarthaḥ /
anyeṣāṃ vālmīkivyatiriktānām /
kavīnāṃ gaṇanā kā /
te agaṇyā bhaveyuriti tadarthaḥ /
turyaṃ pādamiti /
prakṛtirjagatāmiveti pādamityarthaḥ /
vyācaṣṭa iti /
kṣayaṃ naitītyanena saha vivṛṇotītyarthaḥ /
yathāhītīti /
'yathāhī'tyādinā 'abhidhātum' ityantagranthenetyarthaḥ. 'tadvadi'tyādikaṃ tu vācaspatītyādipādatrayārthavivaraṇam /
vṛttau 'jagatprakṛtiri'ti /
jagatkāraṇabhūtā prakṛtirityarthaḥ /
'atīte'ti /
atītānāṃ kalpanāṃ paramparāyāmāvirbhūntaḥ āvirbhāvitaḥ vicitrāṇāṃ vastūnāṃ prapañco yayā sā 'parī'ti /
parikṣīṇā naṣṭā aparapadārthānāṃ nirmāṇaśaktiryasyāssetyarthaḥ // 1//
, 10 //
punaridānīṃ parikṣīṇā parapadārthānirmāṇaśaktiriti na śakyate 'bhidhātum /
tadvadeveyaṃ kāvyasthitiranantābhiḥ kavimatibhirupabhuktāpi nedānīṃ parihīyate, pratyuta navanavābhirvyutpattibhiḥ parivardhate /
itthaṃ sthite 'pi--
saṃvādās tu bhavanty eva bāhulyena sumedhasām /
sthitaṃ hy etat saṃvādinya eva medhāvināṃ buddhayaḥ /
kintu-
naika-rūpatayā sarve te mantavyā vipaścitā
saṃvādāstu bhavantyeva bāhulyena sumedhasām /

sthitaṃ hyetat saṃvādinya eva medhāvināṃ buddhayaḥ /
kintu-- naikarūpatayā sarve te mantavyā vipaścitā // 11 //
kathamiti cet--- saṃvādo hyanyasādṛśyaṃ tatpunaḥ pratibimbavat /
ālekhyākāravattulyadehivacca śarīriṇām // 12 //
saṃvādo hi kāvyārthasyocyate yadanyena kāvyavastunā sādṛśyam /
tatpunaḥ śarīriṇāṃ pratibimbavadālekhyākāravattulyadehivacca tridhā vyavasthitam /
kiñciddhi kāvyavastu vastvantarasya śarīriṇaḥ pratibimbakalpam, locanam saṃvādā iti kāri kāyā ardhaṃ, naikarūpatayeti dvitīyam // 11 //
kimiyaṃ rājājñetyabhiprāyeṇāśaṅkate---kathamiti cediti /
atrottaram--
saṃvādo hy anya-sādṛśyaṃ tat punaḥ pratibimbavat /
ālekhyākāravat tulya-dehivac ca śarīriṇām
saṃvādo hyanyasādṛśyantatpunaḥ pratibambavat /
ālekhyā kāravattulyadehivacca śarīriṇām // 12 //
ityaneyā kārikayā /
eṣā khaṇḍīkṛtya vṛttau vyākhyātā /
śarīriṇāmityayañcaśabdaḥ prativākyaṃ draṣṭavya iti darśitam /
śarīriṇa iti /
pūrvameva pratilabdhasvarūpatayā bālapriyā locane--saṃvādā ityādi /
'saṃvādā' ityādi'sumedhasām' ityantaṃ kārikāyāḥ prathamārdhaṃ, 'naike'tyādi 'vipaścite' tyantaṃ dvitīyārdhaṃ cetyarthaḥ /
atra sumedhasāṃ saṃvādā ityasya sumedhasāṃ buddhīnāṃ kāvyānāṃ ca saṃvādā ityartha ityabhipretya 'sthitaṃ hyetadi'tyādikaṃ 'saṃvādo hi kāvyārthasyocyata' iti ca vṛttāvuktamiti bodhyam //11 //
kha eḍīkṛtya(?) vṛttau vyākhyāteti /
keṣucitpustakeṣviti śeṣaḥ /
ata eva vakṣyate--keṣucit pustakeṣu kārikā akhaṇḍīkṛtā eva dṛśyanta iti /
khaṇḍīkṛtya vyākhyānaṃ tu 'saṃvādo hyanyasādṛśyam' 'saṃvādo hi kāvyārthasyocyate, yadanyena kāvyavastunā sādṛśyam, tat punaḥ pratibimbavat, tatpunaśśarīriṇāṃ pratibimbavat' ityādikaṃ bodhyam /
prativākyamityādi /
śarīriṇāmityasya pratibimbādibhistribhissambandha iti bhāvaḥ /
anyadālekhyaprakhyam anyattulyena śarīraṇā sadṛśam /
tatra pūrvam ananyātma tucchātma tad-anantaram /
tṛtīyaṃ tu prasiddhātma nānya-sāmyaṃ tyajet kaviḥ
tatra pūrvamananyātma tucchātma tadanantaram /
tṛtīyaṃ tu prasiddhātma nānyasāmyaṃ tyajetkaviḥ // 13 //
tatra pūrvaṃ pratibimbakalpaṃ kāvyavastu parihartavyaṃ sumatinā /
yatastadananyātma tāttvikaśarīraśūnyam /
tadanantaramālekhyaprakhyamanyasāmyaṃ śarīrāntarayuktamapi tucchātmatvena tyaktavyam /
tṛtīyaṃ tu vibhinnakamanīyaśarīrasadbhāve sati sasaṃvādamapi kāvyavastu na tyaktavyaṃ kavinā /
na hi śarīrī śarīriṇānyena sadṛśo 'pyeka eveti śakyate vaktum /
locanam pradhānabhūtasyetyarthaḥ // 12 //
tatra pūrvamananyātma tucchātma tadanantaram /
tṛtīyantu prasiddhatma nānyasāmyantyajetkaviḥ // //
iti kārikā /

ananyaḥ pūrvopanibandhakāvyādātmā svabhāvo yasya tadananyātma yena rūpeṇa bhāti tatprākkavispṛṣṭameva, yathā yena rūpeṇa pratibimbaṃ bhāti, tena rūpeṇa bimbamevaitat /
svayantu tatkīdṛśamityatrāha--tātvikaśarīraśūnyamiti /
na hi tena kiñcidapūrvamutprekṣitaṃ pratibimbamapyevameva /
evaṃ prathamaṃ prakāraṃ vyākhyāya dvitīyaṃ vyācaṣṭe--tadanantarantviti /
dvitīyamityarthaḥ /
anyena sāmyaṃ yasya tattathā /
tucchātmeti /
anukāre hyanukāryabuddhireva citrapustādāviva na tu sindūrādibuddhiḥ sphurati, sāpi ca na cārugatvāyeti bhāvaḥ //13//
bālapriyā vṛttau 'kāvyārthasye'ti pūratam /
kāvyārthagatamanyasādṛśyaṃ vivṛṇoti--'yadanyene'tyādi /
pratibimbavadityāditraye ṣaṣṭyantādvatiḥ /
pratibimbe anyasādṛśyaṃ śarīriṇā bimbena sādṛśyamevamālekhyākāratulyadehanośca śarīriṇā sādṛśyaṃ bodhyam /
'kiñciddhī'tyādiphalitarathakathanam /
tatra śarīriṇa ityetatpadasya vivaraṇaṃ locane--pūrvamevetyādi /
nānyasāmyaṃ tyajetkavirityuktyā gamyasyārthasya vivaraṇaṃ vṛttau 'parihartavyaṃ sumatine'ti /
'tyaktavyam' iti ca // 12 // // //
tātvikaśarīraśūnyamityananyātmetyasya vivaraṇamityanyathā pratipattiḥ syādityato locane vivṛṇota--ananya ityādi /
bhātīti /
kāvyavastviti śeṣaḥ /
tasya pratibimbakalpatvaṃ darśayati--yathetyādi /
ityatrāheti /
tathāca tātviketyādikamananyātmetyasya vivaraṇaṃ neti bhāvaḥ /
tātvikaśarīraśūnyatve hetumāha--na hītyādi /
teneti /
navīnakavinetyarthaḥ /
apūrvamiti /
kāvyavastviti śeṣaḥ /
tucchātmatvamupapādayati--anukāre hītyādi /
sāpīti /
sā anukāryabuddhiḥ // 13//
etadevopapādayitumucyate--
ātmano 'nyasya sad-bhāve pūrva-sthity-anuyāyy api /
vastu bhātitarāṃ tanvyāḥ śaśi-cchāyam ivānanam
ātmano 'nyasya sadbhāve pūrvasthityanuyāyyapi /
vastu bhātitarāṃ tanvyāḥ śaśicchāyamivānanam // 14 // // //
tattvasya sārabhūtasyātmanaḥ saddhāve 'nyasya pūrvasthityanuyāyyapi vastu bhātitarām /
purāṇaramaṇīyacchāyānugṛhītaṃ hi vastu śarīravatparāṃ śobhāṃ puṣyati /
na tu punaruktatvenāvabhāsate /
tanvyāḥ śaśicchāyamivānanam /
evaṃ tāvatsasaṃvādānāṃ samudāyarūpāṇāṃ vākyārthānāṃ vibhaktāḥ sīmānaḥ /

padārtharūpāṇāṃ ca vastvantarasadṛśānāṃ kāvyavastūnāṃ nāstyeva doṣa iti pratipādayitumucyate--
akṣarādi-racaneva yojyate yatra vastu-racanā purātanī /
nūtane sphurati kāvya-vastuni vyaktam eva khalu sā na duṣyati
akṣarādiracaneva yojyate yatra vasturacanā purātanī /
nūtane sphurati kāvyavastuni vyaktameva khalu sāna duṣyati // 15 // // //
na hi vācyaspatināpyakṣarāṇi padāni vā kānicidapūrvāṇi ghaṭayituṃ locanam etadeveti tṛtīyasya rūpasyātyājyatvam /
ātmano 'nyasya sadbhāve pūrvasthityanuyāyyapi /
vastu bhātitarāntanvyāśśaśicchāyamivānanam // //
iti kārikā khaṇḍīkṛtya vṛttau paṭhitā /
keṣucitpustakeṣu kārikā akhaṇḍīkṛtā eva dṛśyante /
ātmana ityasya śabdasya pūrvapaṭhitābhyāmeva tatvasya sārabhūtasyeti ca padābhyāmartho nirūpitaḥ // 14 //
sasaṃvādānāmiti pāṭhaḥ /
saṃvādānāmiti tu pāṭhe vākyārtharūpāṇāṃ samudāyānāṃ ye saṃvādāḥ teṣāmiti vaiyadhikaraṇyena saṃgatiḥ /
vastuśabtadena eko vā dvau vā trayo bālapriyā etadevetyatratyaitatpadārthavivaraṇam--tṛtīyasyetyādi /
ātmana ityasyārtho nirūpita iti sambandhaḥ tattvasya sārabhūtasyeti cātmapadārthavivaraṇamiti bhāvaḥ /
vṛttau /
'pūrvasthitī' tyādyuktasyaiva vivaraṇaṃ 'purāṇe'tyādi /
'puṣyatī' tyantam /
'purāṇe'ti /
purāṇī ramaṇīyā ca yā chāyā tayānugṛhītamityarthaḥ /
'śarīravat' śarīreṇa tulyam //14 // // //
kārikāyāṃ vasturacanetyatra vastupadaṃ vivṛṇoti locane--vastuśabdenetyādi /
śakyante /
tāni tu tānyevopanibaddhāni na kāvyādiṣu navatāṃ virudhyanti /
tathaiva padārtharūpāṇi śleṣādimayānyarthatattvāni /
tasmāt-- yadapi tadapi ramyaṃ yatra lokasya kiñcit-sphuritamidamitīyaṃ buddhirabhyujjihīte /
sphuraṇeyaṃ kāciditi sahṛdayānāṃ camatkṛtirutpadyate /
anugatam api pūrva-cchāyayā vastu tādṛk
sukavir upanibadhnan nindyatāṃ nopayāti
anugatamapi pūrvacchāyayā vastu tādṛk /
sukavirupanibadhnannindyatāṃ nopayāti // 16 //
locanam vā caturādayo vā padānāmarthāḥ /
tāni tviti /
akṣarāṇi ca padāni ca /
tānyeveti /
tenaiva rūpeṇa yuktāni manāgapyanyarūpatāmanāgatānītyarthaḥ /
evamakṣarādiracanaiveti dṛṣṭāntabhāgaṃ vyākhyāya dārṣṭāntike yojayati--tathaveti /
śleṣādimayānīti /
śleṣādisvabhāvānītyarthaḥ /
sadvṛttatejasviguṇadvijādayo hi śabdāḥ pūrvapūrvairapi kavisahasraiḥ śleṣacchāyayā nibadhyante, nibaddhāścandrādayaścopamānatvena /

tathaiva padārtharūpāṇītyatra nāpūrvāṇi ghaṭayituṃ śakyante ityādi virudhyantītyevamantaṃ prāktanaṃ vākyamabhisandhānīyam // 15 // // //
'lokye'ti vyācaṣṭe--sahṛdayānāmiti /
camatkṛtiriti /
āsvādapradhānā buddhirityarthaḥ /
'abhyujjīhīta' iti vyācaṣṭe--utpadyata iti /
udetītyarthaḥ /
buddherevākāraṃ darśayati--sphuraṇeyaṃ kāciditi /
yadapi tadapi ramyaṃ yatra lokasya kiñci- tsphuritamidamitīyaṃ buddhirabhyujjihīte /
bālapriyā arthā iti /
vivakṣitā iti śeṣaḥ /
tāni tvityādikaṃ vivṛṇoti--akṣarāṇītyādi /
tānyevopanibaddhānītyasya vivaraṇam--tenaivetyādi /
vyākhyāyeti /
na hītyādinā virudhyantītyanteneti śeṣaḥ /
sadvṛttetyādi /
sadvṛttādayo hi śabdā nānārthakāḥ /
nibaddhā ityādi /
pūrvairupamānatvena nibaddhāścandrādayaścādyatanairupamānatvena nibadhyanta ityarthaḥ /
abhisandhānīyamiti /
anuṣañjanīyamityarthaḥ /
kārikāyāṃ yatretyuktyā tatretyadhyāhṛtya kāvyavastunītyanena yojyam /
yatretyasya sthāne yā tviti vā pāṭhaḥ /
kārikāyāṃ 'yadapī'tyādi /
'yadapi tadapi' yatkiñcittadvastvapi /
'ramyaṃ' kāvye cāru bhavati /
tatpadārthaṃ vivṛṇoti--'yatre'tyādi /
'yatra' nibaddhe yasmin vastuni /
idaṃ kiñcit sphuritamitīyaṃ buddhiḥ lokasya ujjihīte ityanvayaḥ /
tadanugatamapi pūrvacchāyayā vastu tādṛk tādṛkṣaṃ sukavirvivakṣitavyaṅgyavācyārthasamarpaṇasamarthaśabdaracanārūpayā bandhacchāyayopanibadhnannindhatāṃ naiva yāti /
taditthaṃ sthitam--- pratāyantāṃ vāco nimitavividhārthāmṛtarasā na sādaḥ kartavyaḥ kavibhiranavadye svaviṣaye /
santi navāḥ kāvyārthāḥ paropanibaddhārthaviracane na kaścitkaverguṇa iti bhāvayitvā /
parasvādānecchā-virata-manaso vastu sukaveḥ
sarasvaty evaiṣā ghaṭayati yatheṣṭaṃ bhagavatī
parasvādānecchāviratamanaso vastu sukaveḥ /
sarasvatyevaiṣā ghaṭayati yatheṣṭaṃ bhagavatī // 17 //
locanam anugatamipi pūrvacchāyayā vastu tādṛksukavirupanibadhnannindyatāṃ nopayati // //
iti kārikā khaṇḍīkṛtya paṭhitā // 16 //
svaviṣaya iti /
svayantātkālikatvenāsphurita ityarthaḥ /
parasvādānecchetyādidvitīyaṃ ślokārdhaṃ pūrvopaskārema saha paṭhati--parasvādānecchāviratamanaso bālapriyā tatra lokasyetyādervivaraṇaṃ vṛttau 'sphuraṇeyam' ityādi /

tadetaddarśayannāha locanelokasyetyādi /
khaṇḍīkṛtya paṭhiteti /
'yadapī'tyādikārikāpūrvārdhaṃ pāṭhānantaraṃ 'sphuraṇeya'mityādivṛttigranthapāṭhaḥ, stadanantaraṃ 'anugatamapī'tyādyuttarārdhapāṭhaḥ, tadanamtaraṃ 'gatam' ityādivṛtitagranthapāṭhaśceti bhāvaḥ // 16 //
'pratāyamtām' iti /
nimitāḥ tulitāḥ vividhārthāmṛtarasāḥ amṛtarasatulyāḥ vividhārthāḥ yābhiḥ tāḥ, yāvanto 'rthāstāvatya iti bhāvaḥ /
yathā mādhe 'yāvadarthapadāṃ vācam' iti /
vācaḥ kāvyarūpāḥ /
kavibhiḥ 'pratāyantāṃ' savistarāḥ nibadhyantām /
'anavadye' bhirdeṣe /
'svaviṣaye' kāvyavastuni viṣaye kavibhiḥ 'sādaḥ' manassādaḥ, kutaḥ khalvapūrvamānayamītyādicintayā viṣāda iti yāvat; na kartavyaḥ, kuta ityatrāha--'parasve'tyādi /
'vastu' kāvyam /
sukaverghaṭayatīti sambandhaḥ /
'yatheṣṭaṃ' kaveriṣṭamanatikramya iti kārikārthaṃ spaṣṭaṃ matvā svaviṣaya ityatra pūrayati locane--svayaṃ tātkālikatvenāsphurita iti /
tatkāle kaverasphurita ityarthaḥ /
anena sādasya heturdarśitaḥ /
pūrvopaskāreṇa saha paṭhatīti /
karikāpūrvārdhapāṭhānantaraṃ santī parasvādānecchāviratamanasaḥ sukaveḥ sarasvatyeṣā bhagavatī yatheṣṛṃ ghaṭayati vastu /
yeṣāṃ sukavīnāṃ prāktanapuṇyābhyāsaparipākavaśena pravṛttisteṣāṃ paroparacatārthaparigrahaniḥspṛhāṇāṃ svavyāpāro na kvacidupayujyate /
saivabhagavatī sarasvatī svayamabhimatamarthamāvirbhāvayati /
etadiva hi mahākavitvaṃ mahākavīnāmityom /
ityakliṣṭarasāśrayocitaguṇālaṅkāraśobhābhṛto yasmādvastu samīhitaṃ sukṛtibhiḥ sarvaṃ samāsādyate /
locanam vastu sukaveriti tṛtīyaḥ pādaḥ /
kutaḥ khalvapūrvamānayāmītyāśayena nirudyogaḥ paropanibaddhavastūpajīvako vā syādatyāśaṅkyāha--sarasvatyeveti /
kārikāyāṃ suveriti jātāvekavacanamityabhiprāyeṇa vyācaṣṭe--sukavināmiti /
etadeva spaṣṭayati--prāktanetyādi /
na teṣāmityantena /
āvirbhāvayatīti /
nūtanameva sṛjatītyarthaḥ // 17 // // //
itīti /
kārikātadvṛttinirūpaṇaprakāreṇetyarthaḥ /
akliṣṭā rasāśrayeṇa ucitā ye guṇālaṅkārāstato yā śobhā tāṃ bibharti kāvyam /
udyānamapyakliṣṭaḥ kālocito yo lasaḥ sekādikṛtaḥ tadāśrayastatkṛto yo guṇānāṃ saukumāryacchāyāvatvasaugandhyaprabhṛtīnamalaṅkāraḥ paryāptatākāraṇaṃ tena ca yā śobhā tāṃ bibharti /
yasmāditi kāvyākhyādudyānāt /
sarve samīhitamiti /
vyutpattikīrtiprītilakṣaṇamityarthaḥ /
bālapriyā tyādibhāvayitvetyantasya vṛttigranthasya pāṭhaḥ /
tasya parasvādānecchāviratamanasa ityatra viratetyanena sambandhaśceti bhāvaḥ /
avatārayati--kuta ityādi /
āśayena cintayā /
nirudyogaḥ kāvyaviṣayakodyogarahitaḥ /

syāditi /
kuto na syāt, syādevetyarthaḥ // 17 //
ityakliṣṭetyādiślokasthasyetipadasya vivaraṇam---kāriketyādi /
kārikā ca tadvṛttiśca tābhyāṃ yannirūpaṇaṃ tatprakāreṇetyarthaḥ /
asya dhvanirdarśita ityanena sambandhaḥ /
akliṣṭeti śobhāyāḥ rasāśrayociteti guṇālaṅkārayośca viśeṣaṇamiti darśayan vyācaṣṭe--akliṣṭetyādi /
tata iti /
guṇālaṅkārahetuketyarthaḥ /
tatkṛta iti /
tatprayukta ityarthaḥ /
kālocitajalasekena hi pallavapatrapuṣpādisamṛddhyā latāvṛkṣādisamudāyarūpasyodyānasya saukumāryādiguṇasampattirbhavati /
alaṃśabdo 'tra paryāptatāvācītyāśayena vivṛṇoti--paryāptatākaraṇamiti /
paripūrṇatāprāpaṇamityarthaḥ /
kāvyākhye 'khilasaukhyadhāmni vibudhodyāne dhvanirdarśitaḥ so 'yaṃ kalparūpamānamahimā bhogyo 'stu bhavyātmanām //
satkāvyatattvanayavartmaciraprasupta- kalpaṃ manassu paripakvadhiyāṃ yadāsīt /
locanam etacca sarvaṃ pūrvameva vitatyoktamiti ślokārthamātraṃ vyākhyātam /
sukṛtibhiriti /
ye kaṣṭopadeśenāpi vinā tathāvi dhaphalabhājaḥ tairityarthaḥ /
akhilasaukhyadhāmnīti /
akhilaṃ duḥkhaleśenāpyananuviddhaṃ yatsaukhyaṃ tasya dhāmni ekāyatana ityarthaḥ /
sarvathā priyaṃ sarvathā ca hitaṃ durlabhaṃ jagatīti bhāvaḥ /
vibudhodyānaṃ nandanam /
sukṛtīnāṃ kṛtajyotiṣṭomādīnāmeva samīhitāsādanimittam /
vibudhāśca kāvyatatvavidaḥ /
darśita iti /
sthita eva san prakāśitaḥ, aprakāśitasya hi kathaṃ bhogyatvam /
kalpataruṇā upamānaṃ yasya tādṛṅmahimā yasyeti bahuvrīhigarbho bahuvrīhiḥ /
sarvasamīhitaprāptirhi kāvye tadekāyattā /
etaccoktaṃ vistarataḥ //
satkāvyatatvanayavartma cirapramuktakalpaṃ manassu paripakvadhiyāṃ yadāsīt /
bālapriyā tathāvidhaphalabhāja iti /
tathāvidhāni vyutpatyādīni phalāni bhajante tadbhajanaśīlāḥ tadarhā ityarthaḥ /
tairiti /
rājakumārādibhirityarthaḥ /
khilaśabdo 'tra duḥkhārthakaḥ /
nāsti khilaṃ yasmiṃstadakhilaṃ iti bahuvrīhiścetyāśayena vivṛṇoti--duḥkhetyādi /
bhāvamāha--sarvarthatyādi /
kṛtajyotiṣṭometyādinā udyānapakṣe sukṛtipadārtho vivṛtaḥ /
udyānasyeva kāvyasyāpi vibudhapadārthasambandho 'rthādvivakṣita ityāśayenāha---vibudhāścetyādi /
kāvyatatvavidaśceti yojanā /

cakāreṇa devā ityarthasya samuccayaḥ /
darśita iti bhogyatvopapādakamiti darśayannāha--aprakāśitasyetyādi /
upamānapadasyopamityarthakatvābhiprāyeṇa vigrahamāha--kalpataruṇotyādi /
upamānapadasyopamitikaraṇāthakatve tu kalpatarurupamānamiti vigrahaḥ /
bahuvrīhiriti /
atra kalpatarusāmyasya mahimni śabdena bodhane 'pi mahimāśraye dhvanau tasya paryavasānaṃ bodhyam /
kāvyaṃ nandanodyānena tulyaṃ dhvaniḥ kalpatarutulyaśceti bhāvaḥ /
ata eva dhvaneḥ kalpatarusāmyaprayojakaṃ darśayannāha---sarvetyādi /
samīhitaṃ prītyādi /
tadekāyattā dhvanyekaprayuktā /
satkāvye'ti /
satkāvyatvasya dhvanisvarūpasya 'nayavartma, nyāyyamārgaḥ sādhakaṃ yuktijātamityarthaḥ /
'cire'ti /
cirakālādārabhya prasuptatulyaṃ sphuṭamaprakāśamityarthaḥ /
'paripakvadhiyāṃ' pariṇataparojñātāṃ pūrveṣāṃ granthakṛtām /
'tadi'ti /
dhvanisvarūpaṃ tatsā tadyvākarotsahṛdayodayalābhaheto- rānandavardhana iti prathitābhidhānaḥ //
iti śrīrājānakānandavardhanācāryaviracite dhvanyāloke caturtha uddyotaḥ samāpto 'yaṃ granthaḥ //
locanam tadvyākarotsahṛdayodayalābhahetoḥ iti sambandhābhidheyaprayojanopasaṃhāraḥ /
iha bāhulyena loko lokaprasiṣyā sambhāvanāpratyayabalena pravartate /
sa ca sambhāvanāpratyayo nāmaśravaṇavaśātprasiddhānyatadīyasamācārakavitvavidvattādisamanusamaraṇena bhavati /
tathāhi--bhartṛhariṇedaṃ kṛtam--yasyāyamaudāryamahimā yasyāsmiñchāstre /
evaṃvidhassāro dṛśyate tasyāyaṃ ślokaprabandhastasmādādaraṇīyametadita lokaḥ pravartamāno dṛśyate /
lokaścāvaśyaṃ pravartanīyaḥ tacchāstroditaprayojanasampattaye /
tadanugrāhyaśrotṛjanapravartanāṅgatvādgranthakārāḥ svanāmanibandhanaṃ kurvanti, tadabhiprāyeṇāha--ānandanavardhana iti /
prathitaśabdenaitadeva prathitaṃ yattu bālapriyā dhakaṃ yuktajātaṃ cetyarthaḥ /
'vyākarot' viśadīkṛtavān /
'sahṛdaye'ti /
sahṛdayānāṃ ya udaya abhyudayaḥ dhvanisvarūpāvabodhahetukā prītiḥ tallābhasya hetoḥ /
tallābharūpaprayojanāyetyarthaḥ /
'tena brūmaḥ sahṛdayamanaḥ prītaye tatsvarūpam' ityupakramānurūpo 'yamupasaṃhāraḥ /
ślokārthaṃ spaṣṭaṃ matvā vaktavyamaṃśaṃ vivṛṇoti locane---satkāvyetyādi /
itisambandhābhidheyaprayojanopasaṃhāra iti /
sambandhaḥ dhvanisvarūpasyaitadganthasya ca pratipādyapratipādakabhāvaḥ /
abhidheyaṃ dhvanisvarūpaṃ, prayojanaṃ dhvanisvarūpajñānahetukā prītiḥ /
tadyvākarotsahṛdayodayalābhahetorityanenābhidheyaprayojane spaṣṭamukte, sambandhastvarthāllabhyate /
athānandetyādicaturthapādamavatārayati--ihetyādi /
sambhāvanāpratyayeti /
bahumānetyarthaḥ /
nāmeti /

granthakāranāmno yacchrāvaṇaṃ tadvaśādityarthaḥ /
prasiddheti /
prasiddhamanyannāmno 'nyat /
yadvā--prasaddhānyamasādhāraṇamityarthaḥ /
tathāvidhaṃ yattadīyaṃ granthakārasambandhisamācārassadācāraḥ tadādi tatsmaraṇenetyarthaḥ /
sa ca sambhāvanā pratyayo bhavatīti sambandha- /
uktaṃ sadṛṣṭāntamāha---tathāhītyādi /
bhartṛhariṇedaṃ kṛtamityādikaṃ lokabuddhyākārakathanam /
yasya bhartṛhareḥ /
ayamiti granthamuddiśyoktiḥ /
itīti /
iti buddhyetyarthaḥ /
sampattaye pravartanīya iti sambandhaḥ /
locanam tadeva nāmaśravaṇaṃ keṣāñcannivṛttiṃ karoti, tanmātsaryavijṛmbhitaṃ nātra gaṇanīyam, niśreyasaprayojanādeva hi śrutātko 'pi rāgāndho yadi nivartate kimetāvatā prayojanamaprayojanamapyavaśyaṃ vaktavyameva syāt /
tasmādarthināṃ pravṛtyaṅgannāma prasiddham /
sphuṭīkṛtārthavaicitryabahiḥprasaradāyinīm // //
turyāṃ śaktimahaṃ vande pratyakṣārthanidarśinīm //
ānandavardhanavivekavikāsikāvyālokārthatattvaghaṭanādanumeyasāram /
yatpronmiṣatsakalasadviṣayaprakāśi vyāpāryatābhinavaguptavilocanaṃ tat //
bālapriyā taditi /
tasmādityarthaḥ /
etadeva prathitamiti /
uktameva prakāśitamityarthaḥ /
tadeva nāmaśravaṇamiti /
yadeva nāmaśravaṇaṃ bahūnāṃ pravṛttiṃ karoti, tadeva nāmaśravaṇamityarthaḥ /
karoti utpādayati /
niḥśreyaseti /
niśreyasaṃ prayojanaṃ yasya tasmādityarthaḥ /
śrutāditi /
śrutipratipāditāttatvājjñānādita ityarthaḥ /
etāvateti /
rāgāndhanivṛttimātreṇetyarthaḥ /
prayojanamiti /
vastutaḥ prayojanamityarthaḥ /
aprayojanaṃ prayojanabhinnam /
vaktavyameva syātkamiti sambandhaḥ /
na vaktavyamiti bhāvaḥ /
prathitaṃ nāmapravṛttyaṅgamiti sambandhaḥ /
prathamodyotānte parāyā dvitīyodyotānte paśyantyāstṛtīyodyotānte madhyamāyāśca vandanaṃ kṛtavān granthakāraḥ, caturthodyotānte vaikharyā vandanamanutiṣṭhati--sphuṭītyādi /
sphuṭīkṛtāni vaktrā manasi spaṣṭīkṛtāni yāni arthavaicitryāṇi vicitrārthāḥ teṣāṃ yaḥbahiḥprasaraḥ śrotṛjaneṣu prakāśaḥ taddāyinīm /

pratyakṣeti /
pratyakṣaṃ yathā tathā arthanidarśinīmarthānnidarśayantīm /
apratyakṣānapyarthān pratyakṣāniva pradarśayantīmiti yāvat /
turyī śaktiṃ vaikharīrūpāṃ śaktim /
ahaṃ vande ityarthaḥ /
ānandeta /
ānandavardhanasya yo vivekaḥ vivicyatattadarthāvabodhaḥ tena vikāsī prakāśamāno yaḥ kāvyalokastasya yānyarthatatvāni sārārthāḥ teṣāṃ ghaṭanātsaṃyojanāddhetoḥ /
anumeyassāra utkarṣo yasya tat, kiñca yat pronmiṣat sahṛdayeṣu prakāśamānamatha ca prakarṣeṇa unmiṣat sat sakalānāṃ sarveṣāṃ sarveṣāṃ kāvyādīnāṃ sadviṣayān sārārthān sakalān sadviṣayānvā atha ca sakalānāṃ sarveṣāṃ kāvyādīnāṃ sadbiṣayān sārārthān sakalān sadviṣayān vā atha ca sakalān sadviṣayān vidyamānān padārthān prakāśayatīti tathā bhavati tat tathāvidham /
abhinavaguptasya tannāmnaḥ svasya, atha ca abhinavaṃ navīnāṃ guptamanyeṣāmaviditaṃ ca locanamālocanaṃ jñānaṃ netraṃ ca vyāpāryata ātmanā vyāpāritam /
ṇijantātkarmaṇi laṅ /
atra jñāne netrasāmyaṃ gamyate /
śrīsiddhīti /
śrīmataḥ siddhicelasya tannāmnaḥ guroḥ caraṇābjaparāgaiḥ pūto yo locanam śrīsiddhicelacaraṇābjaparāgapūtabhaṭṭendurājamatisaṃskṛtabuddhileśaḥ /
vākyapramāṇapadavediguruḥ prabandhasevāraso vyaracayadadhvani vastuvṛttim //
sajjanān kavirasau na yācate hlādanāya śaśamṛtkimarthitaḥ /
naiva nindati khalānmuhurmuhuḥ dhikkṛto 'pi na hi śītalo 'nalaḥ // //
vastutaśśivamaye hṛdi sphuṭaṃ sarvataśśivamayaṃ virājate /
nāśivaṃ kvacana kasyacidvacaḥ tena vaśśivamayī daśā bhavet //
iti mahāmāheśvarābhinavaguptaviracite kāvyālokalocane caturtha udyotaḥ samāptaścāvaṃ granthaḥ //
bālapriyā bhaṭṭendurājaḥ tasya matyā jñānena saṃskṛto buddhileśo yasya saḥ /
vākyeti /
vākyaṃ mīmāṃsāśāstraṃ, pramāṇaṃ nyāyaśāstraṃ, padaṃ vyākaraṇaśāstraṃ, tadvedināṃ gururityarthaḥ /
prabandhasevāyāṃ raso yasya saḥ /
abhinavagupta iti śeṣaḥ /
dhvanivastuvṛrtti dhvanigranthavivṛtim /
vyaracayat kṛtavān /
sajjanāniti /
asau kavirityātmānaṃ nirdiśyoktiḥ /
hlādanāya svagranthādaraṇeva svaprīṇanāya sajjanānna yācate /
kuto na yācata ityāśaṅkāṃ dṛṣṭāntapradarśanena parihariti---śaśabhṛtkimarthita iti /
hlādanāyetyanuṣaṅgaḥ /
kimirthitaḥ janairarthitaḥ /
kiṃ naivetyarthaḥ /
candra iva sajjanaḥ svayameva parānāhlādayatīti candrasyeva parāhlādanaṃ sajjanasya svabhāva ityarthaḥ /
naiveti /
muhurmuhuḥ dhikkṛto 'pi khalaiḥ punaḥ punaradhikṣipto 'pi /
asau kavirityanuṣaṅgaḥ /
khalānnaiva nindati kuta ityata āha---na hītyādi /
analaḥ agniḥ, śītalaḥ anuṣṇaḥ /
na hi yathā agniḥ sarvadā uṣṇasvabhāva eva tathā khalajanaḥ paradūṣaṇasvabhāva eva, svabhāvaścāparihārya ityarthaḥ /