Dhvanyāloka with Abhinavagupta's Locana and Rāmaśāraka's Bālapriya (with commentary) · Part 501520

paridevitamātreṇeti /
mātraśabdenapūrvoktaviśrāntisthalaparyavasānavyavacchedaḥ /
nanvaprekṣāpūrvakatvamātmano 'nena darśitaṃ svaviṣayaparidevitasya sarvatra tadāvedakatvāditi na kiñcitkaratvaviraha ityāśaṅkya pariharati--aprekṣetyādi /
nanvaprastutapraśaṃsāyāmityādigranthasya kā saṃgatirityataḥ prāsaṅgikī seti darśayannavatārayati--nanvityādi /
yathāsthitasyārthasyeti /
yathāśrutavācyārthasyetyarthaḥ /
asaṅgatau asambhave /
iha tviti /
lāvaṇyetyādau tvityarthaḥ /
saṅgatiriti /
vācyārthasya sambhava ityarthaḥ /
saca pūrvoktarītyā bodhyaḥ /
vṛttau 'aprastutapraśaṃsāyā'miti /
nirāloke loke kathamidamaho cakṣuradhunā samaṃ jātaṃ sarvairna samamathavānyairavayavaiḥ //
anayorhi dvayoḥ ślokayorikṣucakṣuṣī vivakṣitasvarūpe eva na ca prastute /
mahāguṇasyāviṣayapatitatvādaprāptaparabhāgasya kasyacitsvarūpamupavarṇayituṃ dvayorapi ślokayostātparyeṇa prastutatvāt /
avivakṣitatvaṃ yathā-- kastvaṃ bhoḥ kathayāmi daivahatakaṃ māṃ viddhi śākhoṭakaṃ vairāgyādiva vakṣi, sādhu viditaṃ kasmādidaṃ kathyate /
locanam cakṣuriti sambandhaḥ /
āloko viveko 'pi /
na samamiti /
hasto hi parasparśādānādāvapyupayogī /
avayavairiti /
atitucchaprāyairityarthaḥ /
aprāptaḥ para utkṛṣṭo bhāgo 'rthalābhātmakaḥ svarūpaprathanalakṣaṇo vā yena tasya /
kathayāmītyādipratyuktiḥ /
anena padenedamāha--akathanīyametat śrūyamāṇaṃ hi nirvedāya bhavati, tathāpi tu yadi nirbandhastatkathayāmi vairāgyāditi /
kākvā devahatakamityādinā ca sūcitaṃ te vairāgyamiti bālapriyā aprastutārthavarṇanasthala ityarthaḥ /
'vivakṣitatvam' iti /
tasyetyanuṣaṅgaḥ /
'parārtha' iti /
pīḍā nāmākṣau niṣpīḍanaṃ satpuruṣe tu kleśaḥ /
evaṃ bhaṅgo granthitroṭanaṃ dhanābhāvanimittako viplavaśca /
mādhuryaṃ rasaviśeṣo 'nulbaṇatvañca /
vikāraśśarkarādiścittavikāraśca /
na hi satpuruṣāḥ krodhādyavasthāyāmapyasevyāḥ /
akṣetramūṣarasthānaṃ nirvivekaprabhvādisthānaṃ ca /
'kim' ityādi /
marubhuva eva doṣa iti bhāvaḥ /
'amī'ti /
ye ityasya pratinirdeśaḥ--'eṣām' iti 'yasyetyasyedam' iti ca /

nanu subhagarūpā ityetadvivṛṇoti locane--yairityādi /
viveko 'pītyapiśabdena prakāśarūpārthasya saṅgrahaḥ sāmyābhāve vivakṣitaṃ hetuṃ darśayati--hastā hītyādi /
idamupalakṣaṇaṃ, caraṇādikaṃ hi gamanādyupayogi /
vyaṅgyārthamāha--atituccheti /
bhāgaśabdena dhanādilābhaḥ kīrtiprasaralābho vā grāhyo dvayorapi bhajanīyatvena bhāgaśabdavācyatvādityāha--arthalābhaityādi /
aneneti /
kathayāmītyanenetyarthaḥ /
āha vyañjayati /
akathanīyatve hetumāha--śrūyamāṇamityādi /
śrūyamāṇaṃ na tu śravaṇottaramevetyatiśayitanirvedahetutvaṃ śravaṇasya dyotayituṃ śatṛpratyena nirdeśaḥ /
vairāgyādiva vakṣītyatrevaśabdaḥ pratītau,tvaṃ vairāgyādvadasīti jñāyata ityarthaḥ /
madīyaṃ vairāgyaṃ kena jñātamityata āha--kākvetyādi /
kākvā śokasūcakadhvanivikārayāvat /
vāmenātra vaṭastamadhvagajanaḥ sarvātmanā sevata na cchāyāpi paropakārakariṇī mārgasthitasyāpi me //
na hi vṛkṣaviśeṣeṇa sahoktipratyuktī sambhavata ityavivakṣitābhidheyenaivānena ślokena samṛddhāsatpuruṣasamīpavartino nirdhanasya kasyacinmanasvinaḥ paridevitaṃ tātparyeṇa vākyarthīkṛtamiti pratīyate /
vivakṣitatvāvivakṣitatvaṃ yathā---
uppahajāāeṃ asohiṇīeṃ phalakusumapattarahaāe /
verīeṃ vaiṃ dento pāmara ho ohasijjihasi //
locanam sādhuviditamityuttaram /
kasmāditi vairāgye hetupraśnaḥ /
idaṃ kathyata ityādisanirvedasmaraṇopakramaṃ kathaṅkathamapi nirūpaṇīyatayottaram /
vāmeneti /
anucitena kulādinopalakṣita ityartha- /
vaṭa iti /
cchāyāmātrakaṇādeva phaladānādiśūnyāduddhurakandhara ityarthaḥ /
chāyāpīti /
śākhoṭako hi smaśānāgnijvālālīḍhalatāpallavādistaruviśeṣaṇa /
atrāvivakṣāyāṃ hetumāha--na hīti /
samṛddho yo 'satpuruṣaḥ /
'samṛddhasatpuruṣa' bālapriyā idaṃ kathyata iti kathanapratijñābhiprāyāmāha--sanirvedetyādi /
smṛtiviṣayavastuno nirvedapradatvātsmaraṇasahabhāvī nirveda iti sanirvedatvaṃ smaraṇasya /
nirūpaṇīyatayeti /
nirūpaṇamucitavacanaparyālocanam /
uttaramiti /
idaṃ kathyata ityādītyasyānena sambandhaḥ /
vāmenetyetat prastutārthe yojayati--anucitenetyādi /
vaṭaśabdenārthaśaktibalena gamyamarthamāha--chāyetyādi /
śūnyāditi /
karaṇādityasya viśeṣaṇam /
atranti /

kastvamityādyudāharaṇa ityarthaḥ /
vṛttau--'utpathe'ti /
he pāmara tathābhūtāyā badaryāḥ vṛti dadāttvaṃ janairapahasiṣyasa ityanvayaḥ /
badarī vṛkṣaviśeṣaḥ /
"prācīnāṃ prāntato vṛtti"rityamaraḥ /
sambhavītyasyānantaraṃ na cāsambhavīti ca kvacit atra hi vācyāratho nātyantaṃ sambhavī nā casambhavī /
tasmādvācyavyaṅgyayoḥ prādhānyāprādhānye yatnato nirūpaṇīye /
pradhāna-guṇa-bhāvābhyāṃ vyaṅgyasyaivaṃ vyavasthite /
kāvye ubhe tato 'nyad yat tac citram abhidhīyate
citraṃ śabdārtha-bhedena dvividhaṃ ca vyavasthitam /
tatra kiṃcic chabda-citraṃ vācya-citram ataḥ param
pradhānaguṇaphabhāvābhyāṃ vyaṅgyasyaivaṃ vyavasthite /
kāvye ubhe to 'nyadyattañcitramabhidhīyate // 41 //
citraṃ śabdārthabhedena dvividhaṃ ca vyavasthitam /
tatra kiñcicchabdacitraṃ vācyacitramataḥ param // 42 //
/ locanam iti pāṭhe samṛddhena ṛddhimātreṇa sātpuruṣo na tu guṇādineti vyākhyeyam /
nātyantamiti /
vācyabhāvaniyamo nāsti nāstīti na śakyaṃ vaktuṃ, vyaṅgyasyāpi bhāvāditi tātparyam /
tathā hi utpathajātāyā iti na tathākulodbhūtāyāḥ /
aśobhanāyā iti lāvaṇyarahitāyāḥ /
phalakusumapatrrarahitāyā ityevambhūtāpi kācitputriṇī vā bhrātrādipakṣaparipūrvatayā sambandhivargapoṣitā vā parirakṣyate /
badaryā vṛttiṃ dadatpāmara bhoḥ, hasiṣyase sarvalokairiti bhāvaḥ /
evamaprastutapraśaṃsāṃ prasaṅgato nirūpya prakṛtameva yannirūpaṇīyaṃ tadupa saṃharati--tasmāditi /
aprastutapraśaṃsāyāmapi lāvaṇyetyatra śloke yasmādyvāmoho loksya dṛṣṭastato hetorityarthaḥ // 40 //
evaṃ vyaṅgyasvarūpaṃ nirūpya sarvathā yattacchūnyaṃ tatra kā vārteti nirūpayitumāha--pradhānetyādinā /
kārikādvayena /
śabdacitramiti /
yamakacakrabandhādicitratayā bālapriyā granthe pāṭhaḥ /
vācyārtha ityādigranthaṃ tātparyato vivṛṇoti locane--vācyabhāvaniyamo nāstīti /
vācyārthasya sambhavaniyamo nāstītyarthaḥ /
nāstīti na śakyaṃ vaktumiti /
vācyārtho na bhambhavatīti vaktuṃ ca na śakyamityarthaḥ /
bhāvāt sattvāt /
vyaṅgyamarthamāha--na tathetyādi /
phaletyādeḥ putrasahodarādirahitāyā iti /
vṛtimityasya rakṣāmiti ca vyaṅgyamarthamabhisandhāyāha--evaṃbhūtāpītyādi /
evaṃ bhūtāpi akulīnā lāvaṇyādiguṇarahitā ca bhavantyapi /
parirakṣyata iti /
janeneti śeṣaḥ /
iyaṃ tu putrādirahitā ca ato 'syā rakṣāṃ kurvaṃstvaṃ parihāsāspadaṃ bhaviṣyasītyarthaḥ /

chāyāṃ darśayannāha--badaryā ityādi /
tasmādityanena vivakṣitaṃ hetuṃ vivṛṇoti--aprastutapraśaṃsāyāmapītyādi // 40 //
pūrvottaragranthayoḥ saṅgatiṃ darśayannuttaragranthamavatārayati--evamityāti /
tacchūnyamiti /
vyaṅgyaśūnyamityarthaḥ /
kā vārteti /
ko vyavahāra ityarthaḥ /
kārikādvayenāhetyanvayaḥ /
vibhāgapradarśanamātreṇa siddhe śabdacitraṃ vācyacitramiti samaśīrṣikayā vyaṅgyasyārthasya prādhānye dhvanisaṃjñitakāvyaprakāraḥ guṇabhāge tu guṇībhūtavyaṅgyatā /
tato 'nyadrasabhāvāditātparyarahitaṃ vyaṅgyārthaviśeṣaprakāśanaśaktiśūnyaṃ ca kāvyaṃ kevalavācyavācakavaicitryamātrāśrayeṇopanibaddhamālekhyaprakhyaṃ yadābhāsate taccitram /
na tanmukhyaṅkāvyam /
kāvyānukāro hyasau /
tatra kiñcicchabdacitraṃ yathā duṣkarayamakādi /
vācyacitraṃ tataḥ śabdacitrādanyadvyaṅgyārthasaṃsparśarahitaṃ prādhānyena vākyarthatayā sthitaṃ rasāditātparyarahitamutprekṣādi /
atha kimidaṃ citraṃ nāma? yatra na pratīyamānārthasaṃsparśaḥ /
pratīyamāno hyarthastribhedaḥ prākpradarśitaḥ /
tatra yatra vastvalaṅgārāntaraṃ vā vyaṅgyaṃ nāsti sa nāma citrasya kalpayatāṃ viṣayaḥ /
yatra tu rasādīnāmavaliṣayatvaṃ sa kāvyaprakāro na sambhavatyeva /
yasmādavastusaṃsparśitā kāvyasya nopapadyate /
vastu ca sarvameva jagadgatamavaśyaṃ kasyacidrasasya bhāvasya vāṅgtvaṃ pratipadyate antato vibhāvatvena /
cittavṛttiviśeṣā hi rasādayaḥ, na ca tadasti vastu kiñcidyanna cittavṛttiviśeṣamupajanayati tadanutpādane vā locanam prasiddhameva tattulyamevārthacitraṃ mantavyamiti bhāvaḥ /
ālekhyaprakhyamiti /
rasādijīvarahitaṃ mukhyapratikṛtirūpaṃ cetyarthaḥ /
atha kimidamiti ākṣepe vakṣyamāṇa āśayaḥ /
atrottaram--yatra neti /
ākṣeptā svābhiprāyaṃ darśayati--pratīyamāna iti /
avastusaṃsparśiteti /
kacaṭatapādivannirthakatvaṃ daśadāḍimādivadasaṃbaddhārthatvaṃ vetyarthaḥ /
bālapriyā saṃjñākaraṇasyābhiprāyamāha--yamaketyādi /
bandhādīti bhinnaṃ padam /
prasiddhameveti /
yamakāderakṣarasanniveśaviśeṣarūpatvāttasya citratvamalaṅkāravidbhirnniścitamevetyarthaḥ /
kinnibandhanamālekhyaprakhyatvamitta āha--rasādīti /
mukhyetyādi /
guṇālaṅkārakṛtasaundaryaśālitvena dhvaneranukṛtirūpaṃ cetyarthaḥ /
kimidamityākṣepe hetuṃ darśayati--vakṣyamāṇa iti /
avastusaṃsparśitetyetaddvedhā vivṛṇoti--kacaṭatapādītyādi /
mābhūditi /
dhvaniguṇībhūtavyaṅgyayoreva kaviviṣayatvaucityāditi bhāvaḥ /
bhāvaṃ vivṛṇoti--kāvyetyādi /

na nirdiṣṭa iti /
na tanmukhyaṃ kāvyaṃ kāvyānukāro hyasāviti vacanāditi bhāvaḥ /
asāviti /
citraviṣaya ityarthaḥ /
kaviviṣayataiva tasya na syāt kaviviṣayaśca citratayā kaścinnirūpyate /
atrocyate--satyaṃ na tādṛkkāvyaprakāro 'sti yatra rāsādīnāmapratītiḥ /
kiṃ tu yadā rasabhāvādivivakṣāśūnyaḥ kaviḥ śabdālaṅkāramarthālaṅkāraṃ vopanibadhnāti tadā tadvivakṣāpekṣayā rasādiśūnyatārthasya parikalpyate /
vivakṣopārūḍha eva hi kāvye śabdānāmarthaḥ /
vācyasāmarthyavaśena ca kavivivakṣāvirahe 'pi tathāvidhe viṣaye rasādipratītirbhavantī paridurbalā locanam nanu mā bhūtkaviviṣaya ityāśaṅkyāha--kaviviṣayaśceti /
kāvyarūpatayā yadyapi na nirdiṣṭastathāpi kavigocarīkṛta evāsau vaktavyaḥ anyasya vāsukivṛttāntatulyasyehābhidhānāyogāt kaveścedgocarā nūnamamunā prītirjanayitavyā sā cāvaśyaṃ vibhāvānubhāvyabhicāriparyavasāyanīti bhāvaḥ kiṃ tviti /
vivakṣā tatparatvena nāṅgitvena kathañcana /
ityadiryo 'laṅkāraniveśane samīkṣāprakāra uktastaṃ yadā nānusaratītyarthaḥ /
rasādiśūnyateti /
naiva tatra rasapratītirasti yathā pākānabhijñasūdaviracate māṃsapākaviśeṣe /
nanu vastusaundaryādavaśyaṃ bhavati kadācittathāsvādo 'kuśalakṛtāyāmapi śikhariṇyāmivetyāśaṅkyāha--vācyetyādi /
anenāpīti /
pūrvaṃ sarvathā tacchūnyatvamuktamadhunā bālapriyā anyasyeti /
kavigocarīkṛtādanyasyetyarthaḥ /
vāsukivṛttāntatulyasyeti /
aprakṛtasyetyarthaḥ /
nanvastu kavigocaratvaṃ kimatastatrāha--kaveścetyādi /
yathoktam-- svabhāvaścāyamarthānāṃ yanna sākṣādamī tathā /
svadante satkavigirāṃ gatā gocaratāṃ yathā //
iti /
nanvastu prītijanakatvaṃ, tathāpi kathaṃ rasādiśūnyatvābhāva ityata āha--sā cetyādi /
kāvyajanyasya prītiviśeṣasya niyamena rasāsvādaikanibandhanatvāditi bhāvaḥ /
'kintvi'tyādigranthasya bhāvaṃ vivṛṇoti--vivakṣetyādi /
yadā nānusaratīti /
tadanusāreṇālaṅkāropanibandha evālaṅkārāṇāṃ rasāṅgatvamiti bhāvaḥ /
sadṛṣṭantaṃ bhāvamāha--naivetyādi /
tatreti /
samīkṣāprakāro ya uktastadanusaraṇaṃ vinālaṅkāropanibandhasthala ityarthaḥ /
rasapratītiriti /
rasaśabdena śṛṅgārādirmadhurādiśca raso vivakṣitaḥ /
tathāsvāda iti /
rasāsvāda ityarthaḥ /
śikhariṇyāmiveti /
śikhariṇī nāmadadhyādimiśro bhakṣyaviśeṣaḥ /
'anenāpī'tyapiśabdārthamāha--pūrvabhityādi /
tacchūnyatvam rasaśūnyatvam /

daurbalyamiti /
rasāsvādasyeti śeṣaḥ /
bhavatītyanenāpa prakāreṇa nīrasatvaṃ parikalpya citraviṣayo vyavasthāpyate /
tadidamuktam--- 'rasabhāvādiviṣayavivakṣāvirahe sati /
alaṅkāranibandho yaḥ sa citraviṣayo mataḥ //
rasādiṣu vivakṣā tu syāttātparyavatī yadā /
tadā nāstyeva tatkāvyaṃ dhvaneryatra na gocaraḥ //
' etacca citraṃ kavīnāṃ viśṛṅkhalagirāṃ rasāditātparyamanapekṣyaiva kāvyapravṛttidarśanādasmābhiḥ parikalpitam /
idānīntanānāṃ tu nyāyye kāvyanaya vyavasthāpane kriyamāṇe nāstyeva dhvanivyatiriktaḥ kāvyaprakāraḥ /
yataḥ paripākavatāṃ kavīnāṃ rasāditātparyavirahe vyāpāra eva naśobhate /
rasāditātparye ca nāstyeva tadvastu yadabhimatarasāṅgatāṃ nīyamānaṃ na praguṇībhavata /
acetanā api hi bhāvā yathāyathamucitarasavibhāvatayā cetanavṛttāntayojanayā vā na santyeva te ye yānti na rasāṅgatām /
tathā cedamuccete--- locanam tu daurbalyamityapiśabdasyārthaḥ /
ajñakṛtāyāṃ ca śikhariṇyāmaho khikhariṇīti na tajjñānāccamatkāraḥ api tu dadhiguḍamaricaṃ caitadasamañjasayojitamiti vaktāro bhavanti /
uktamiti /
mayaivetyarthaḥ /
alaṅkārāṇāṃ śabdārthagatānāṃ nibandha ityarthaḥ /
nanu 'taccitramabhidhīyate' iti kimanenopadiṣṭena /
akāvyarūpaṃ hi taditi kathitam /
heyatayā tadupadiśyata iti cet--ghaṭe kṛte kavirna bhavatatyetadapi vaktavyamityāśaṅkya kavibhiḥ khalu tatkṛtamato heyatayopadiśyata ityetannirūpayati--etaccetyādinā /
paripākavatāmiti /
śabdārthaviṣayo rasaucityalakṣaṇaḥ paripāko vidyate yoṣām /
bālapriyā iti vaktāro bhavantītyanena rasāsvādasya daurbalyaṃ darśitam /
uktamityanenānyoktatvaṃ darśitamiti bhramaṃ vārayati--mayaiveti /
vṛttikāreṇa mayaivetyarthaḥ /
akāvyarūpamityādi /
tadakāvyarūpamiti kathitaṃ hītyanvayaḥ /
tadityasya citramityarthaḥ /
madhye śaṅkate--heyatayetyādi /
heyatayā tyājyatayā /
tat citram /
prativakti--ghaṭa ityādi /
tatkṛtamiti /
citrakāvyaṃ kṛtamastītyarthaḥ /
nanu-- yatpadāni tyajantyeva parivṛttisahiṇṇutām /
apāre kāvyasaṃsāre kavirekaḥ prajāpatiḥ /
yathāsmai rocate viśvaṃ tathedaṃ parivartate //
śṛṅgārī cetkaviḥ kāvye jātaṃ rasamayaṃ jagat /
sa eva vītarāgaścennīrasaṃ sarvameva tat //
bhāvānacetanānapi cetanavaccetanānacetanavat /

vyavahārayati yatheṣṭa sukaviḥ kāvye svatantratayā //
tasmānnāstyeva tadvastu yatsarvātmanā rasatātparyavataḥ kavestadicchayā tadabhimatarasāṅgatāṃ na dhatte /
tathopanibadhyamānaṃ vā na cārutvātiśayaṃ locanam yatpadāni tyajantyeva parivṛttisahiṇṇutām /
ityāpi rasaucityaśaraṇameva vaktavyamanyathā nirhetukaṃ tat /
apāra iti /
anādyanta ityarthaḥ /
yathāruci parivṛttimāha--śṛṅgārīti /
śṛṅgāroktavibhāvānubhāvavyabhicāricarvaṇārūpapratītimayo na tu strīvyasanīti mantavyam /
ata eva bharatamuniḥ--'kaverantargataṃ bhāvaṃ' 'kāvyārthān bhāvayati' ityādiṣu kaviśabdameva /
mūrdhābhiṣiktatayā prayuṅkte /
nirūpitaṃ caitadrasasvarūpanirṇayāvasare /
jagaditi /
tadrasanimajjanādityarthaḥ /
bālapriyā taṃ śabdanyāsaniṣṇātāḥ śabdapākaṃ pracakṣate //
ityanena pākalakṣaṇamanyadevoktamityata āha--yatpadānītyādi /
na tu strīvyasanīti /
śṛṅgāripadārtha iti śeṣaḥ /
vyasanamāsaktiḥ /
śṛṅgārītyādyuktārthe upaṣṭambhakamāha--ata evetyādi /
kaveriti /
vāgaṅgamukharāgeṇa sattvenābhinayena ca /
kaverantargataṃ bhāvaṃ bhāvayan bhāva ucyate //
iti ślokaḥ, kāvyārthānityādivākyaṃ ca nāṭyaśāstre saptamādhyāye vartete /
vāgaṅgamukharāgātmanā abhinayena satvalakṣaṇena cābhinayena karaṇena /
kaveḥ varṇanānipuṇasya yo 'ntargato 'nādipraktanasaṃskārapratibhānamayo deśakālādibhedābhāvātsarvasādhāraṇībhāvenāsvādayogyaścittavṛttilakṣaṇo bhāvastam /
bhāvayannāsvadayogyīkurvan /
kāvyārthānita /
koḥ kavatervā kavanīyaṃ kāvyaṃ tatra ca padārthavākyārthau raseṣvevaṃ paryavasyata ityasādhāraṇyātprādhānyacca kāvyasyārthā rasāḥ arthyante pradhānyenetyarthā, iti cābhinavabhāratyāṃ vivṛtam /
kathaṃ jagato rasamayatvamityata āha--tadrasetyādi /
rasopalakṣaṇamiti /
puṇṇāti /
sarvametacca māhakavīnāṃ kāvyeṣu dṛśyate /
asmābhirapi sveṣu kāvyaprabandheṣu yathāyathaṃ darśitameva /
sthite caivaṃ sarva eva kāvyaprakāro na dhvanidharmatāmatipatati rasādyapekṣāyāṃ kaverguṇībhūtavyaṅgyalakṣaṇo 'pi prakārastadaṅgatāmavalambata ityuktaṃ prāk /
yadā tu cāṭuṣu devatāstutiṣu vā rasādīnāmaṅgatayā vyavasthānaṃ hṛdayavatīṣu ca saprajñakagāthāsu kāsucidyvaṅgyaviśiṣṭavācye prādhānyaṃ tadapi guṇībhūtavyaṅgyasya dhvaniniṣpandabhūtatvemevetyuktaṃ prāk /
tadevamidārnīntanakavikāvyanayopadeśe kriyamāṇe prāthamikānāmabhyāsārthināṃ yadi paraṃ citreṇa vyavahāraḥ, prāptapariṇatīnāṃ tu locanam śṛṅgārapadaṃ rasopalakṣaṇam /
sa eveti /
yāvadrasiko na bhavati tadā paridṛśyamāno 'pyayaṃ bhāvavargo yadyapi sukhaduḥkhamohamādhyasthyamātraṃ laukikaṃ vitarati, tathāpi kavivarṇanopārohaṃ vinā lokātikrāntarasāsvādabhūvaṃ nādhiśeta ityarthaḥ /
cārutvātiśayaṃ yanna puṣṇāti tannāstyeveti saṃbandhaḥ /
sveṣviti /

viṣamabāṇalīlādiṣṭu /
hṛdayavatīṣviti /
'hiaalaliā' iti prākṛtakavigoṣṭhyāṃ prasiddhāsu /
laṅghiagaaṇā phalahīlaāo hontutti vaḍhḍhaantīa /
hāli assa āsisaṃ pālivesavatuā viṇiṭhṭhaviā //
bālapriyā rasasāmānyopalakṣakamityarthaḥ /
vītarāgaścedityādikaṃ vivṛṇoti--yāvadrasiko na bhavatītyādi /
sukheti /
madhye tiṣṭhatīti madhyasthaḥ tasya bhāvo mādhyasthyaṃ sukhaduḥkhamohānāṃ yanmādhyasthyaṃ tadekānubhavaṃ tanmātramityarthaḥ /
mātrapadena rasāsvādavyavacchedaḥ /
vitaratīti /
bhāvavargasya triguṇātmakatvāditi bhāvaḥ /
hṛdayavatīṣvityasya vivaraṇam--
hiaalaliā ityādi /
trivargeti /
trivargasya dharmāditrayasya ya upāyaḥ, sa evopeyo jñātavyastatra kuśalāsvityartha- /
laṅghia iti /
laṅghitagaganāḥ kārpāsalatā bhavantīti vardhayantyā /
hālikasyāśiṣaṃ prativeśyabadhukā nirvāpitā //
iticchāyā /
he hālika! kārpāsalatāḥ tvadupajīvanabhūtāḥ kārpāsastambāḥ /
laṅghitagaganāḥ atyuccāḥ /
bhavantu iti hālikasyāśiṣaṃ vardhayantyā punaḥ punaḥ kurvatyā kayācit /
prātīti /
prātiveśinī vadhūrityarthaḥ /
nirvāpitā nirvṛtiṃ prāpitā /
kārpāsalatānāṃ paripoṣe tatsthale niśśaṅkaṃ hālikena saha ramaṇaṃ bhaviṣyatīti baddhathā nirvṛtirityanena taccauryasambhogābhilāṣo vadhvā vyajyate, tacca guṇībhūtam; tadetadyvācaṣṭe--atretyādi /
dhvanireva kāvyamiti sthitametat /
tadayamatra saṃgrahaḥ--- yasmin raso vā bhāvo vā tātparyeṇa prakāśate /
saṃvṛttyābhihitau vastu yatrālaṅkāra eva vā //
kāvyādhvani dhvanirvyaṅgyaprādhānyaikanibandhanaḥ /
locanam atra godāvarīkacchalatāgahane bhareṇa jambūphaleṣu pacyamāneṣu /
hālikavadhūḥ paridhatte jambūphalarasaraktaṃ nivasanamiti tvaritayauryasaṃbhogasaṃbhāvyamānajambūphalarasaraktatvaparabhāganihnavanaṃ guṇībhūtavyaṅgyamityalaṃ bahunā /
dhvanireva kāvyamiti /
ātmātminorabheda eva vastuto vyutpattaye tu vibhāgaḥ bālapriyā prātiveśyiko nirvṛtiṃ prāpita iti ca locane pāṭhaḥ /
so 'pi sādhuḥ /
tadanusāreṇa gāthā chāyā ca paṭhanīyā /
atra pakṣe saṅketasthānārthinaṃ svānuraktaṃ prātiveśyikaṃ tatsambhogābhilāṣiṇī kācidyadṛcchayā dṛṣṭaṃ hālikaṃ pratyevamāśīrvādena saṅketasthānaṃ jñāpitavatīti tatsammogābhilāṣo vyaṅgyo bodhyaḥ /
golākaccheti /
godākacchanikuñje bhareṇa jambūṣūpacyamānā /

suhālikavadhūrniyacchati jambūrasaraktaṃ sicayam //
iti cchāyā /
bhareṇetyasyātiśayenetyarthaḥ /
locane 'gode'tyādeḥ godāvarītyādivivaramaṃ bodhyam /
guṇībhūtaṃ vyaṅgyaṃ darśayati---tvaritetyādi /
tvaritaḥ patitajambūphale nikuñcadeśe sicayāstaraṇe tvarayā kṛto yaścauryasambhogastena sambhāvyamānaḥ samutpādyamāstaddhetukatayā tarkyamāṇo vā yo jambūphalarasaraktatvena parabhāgaḥ sicyasya tattadbhāge varṇāntaraprāptiḥ tasya nihnavanaṃ gopanecchetyarthaḥ /
guṇībhūtavyaṅgyamiti /
sarvāvayavāvacchedena jambūphalarasaraktasya sicayasya paridhānena tannihnavanaṃ gamyate, tattu vācyārthe guṇībhūtamityarthaḥ /
nanu dhvanikāvyayorātmaśarīrasthānīyayorbhedādvṛttau ' dhvanireva kāvyam' iti sāmānādhikaraṇyena nirdeśo 'nupapanna ityata āha--ātmātminorityādi /
ātmī dehaḥ /
vyutpattaye śiṣyajanavyutpādanāya /
vibhāga iti /
dhvaniḥ kāvyasyātmā sarvatra tatra viṣayī jñeyaḥ sahṛdayairjanaiḥ //
saguṇībhūta-vyaṅgyaiḥ sālaṅkāraiḥ saha prabhedaiḥ svaiḥ /
saṅkara-saṃsṛṣṭibhyāṃ punar apy uddyotate bahudhā
saguṇībhūtavyaṅgyaiḥ sālaṅkāraiḥ saha prabhedaḥ svaiḥ /
saṅkarasaṃsṛṣṭibhyāṃ punarapyuddyotate bahudhā // 43 //
tasya ca dhvaneḥ svaprabhedairguṇībhūtavyaṅgyena vācyālaṅkāraiśca saṅkarasaṃsṛṣṭivyavasthāyāṃ kriyamāṇāyāṃ bahuprabhedatā lakṣye dṛśyate /
tathāhi svaprabhedasaṅkīrṇaḥ svaprabhedasaṃsṛṣṭo guṇībhūtavyaṅgyasaṅkīrṇo guṇībhūtavyaṅgyasaṃsṛṣṭo vācyālaṅkārāntarasaṅkīrṇo vācyālaṅkārāntarasaṃsṛṣṭaḥ saṃsṛṣṭālaṅkārasaṅkīrṇaḥ saṃsṛṣṭālaṅkārasaṃsṛṣṭaśceti bahudhā dhvaniḥ prakāśate /
locanam kṛta ityarthaḥ /
vāgrahaṇāttadābhāsādeḥ pūrvoktasya grahaṇam /
saṃvṛtyeti /
gopyamānatayālabdhasaundarya tyarthaḥ /
kāvyāddhvanīti /
kāvyamārge /
viṣayīti /
sa trividhasya dhvaneḥ kāvyamārgo viṣaya ita yāvat // 41//
,42 //
evaṃ ślokadvyena saṃgrahārthamabhidhāya bahuprakāratvapradarśikāṃ paṭhati--saguṇīta /
sahaguṇībhūtavyaṅgyena sahālaṅkārairye vartante sve dhvaneḥ prabhedāstaiḥ saṃkīrṇatayā saṃsṛṣṭyā vānantaprakāro dhvanirita tātparyam /
bahuprakāratāṃ darśayati--tathāhīti /
svebhedairguṇībhūtavyaṅgyenālaṅkāraiḥ prakāśyata iti trayo bhedāḥ /
tatrāpi pratyekaṃ saṃkareṇa saṃsṛṣṭyā ceta ṣaṭ /
saṃkarasyāpi trayaḥ prakārāḥ anugrāhyanugrāhakabhāvena saṃdehāspadatvenaikapadānupraveśeneti dvādaśa bhedāḥ /
pūrvaṃ ca ye pañcatriṃśadbhedā uktāste guṇībhūtavyaṅgyasyāpi bālapriyā śabdārthamayaṃ kāvyaṃ śarīramiti vibhāga ityarthaḥ /
vāgrahaṇāditi /
bhāvo veti vākārādityarthaḥ /
saṃvṛttyābhihitāvatyasya vivaraṇam--gopyamānatayā labdhasondarya iti /
dhvanerviṣayatvoktyā kāvyamārgasya viṣayatvaṃ labdhamityāśayenāha--sa trividhasyetyādi /
'yasminni'tyādau /

yasmin kāvyādhvani /
prakāśate sarvatra tatra vyaṅgyaprādhānyaikanibandhano dhvaniḥ viṣayī san sahṛdayairjanairjeya ityanvayaḥ // 41//
,42 //
kārikāṃ vyācaṣṭe---sahetyādi /
udyātata ityatra dhvaniriti śeṣa iti bhāvaḥ /
saguṇībhūtavyaṅgyaissālaṅkāraissvaprabhedaiḥ saha saṅkarasaṃsṛṣṭyoruktyā pratyekaṃ taistribhissaha te labhyete ityāśayena vibhāgān darśayati--svaprabhedairityādi /
prakāśyata iti sammiśnyata iti ca pāṭhaḥ /
dvādaśeti /
svaprabhedādibhistribhiḥ saha saṅkarakṛtā nava, saṃsṛṣṭikṛtāstraya iti dvādaśetyarthaḥ /
pūrvaṃ ca ye pañcatriṃśadbhedā uktā iti /
dvitīyodyotāvasāna 'evaṃ dhvaneḥ prabhedān pratipādye'ti vṛttigranthavyākhyānāvasare ye pañcatriśadbhedāḥ tatra svaprabhedasaṅkīrṇatvaṃ kadācidanugrāhyānugrāhakabhāvena /
yathā--'evaṃvādini devarṣau' ityādau /
atra hyarthaśaktyudbhavānuraṇanarūpavyaṅgyadhvaniprabhedenālakṣyakramavyaṅgyadhvaniprabhedo 'nugṛhyamāṇaḥ pratīyate /
evaṃ kadācitprabhedadvayasampātasandehena /
yathā--
khaṇapāhuṇiā deara esā jāāeṃ kiṃpi de bhaṇidā /
ruai paḍoharavalahīdharammi aṇuṇijjau varāri //
locanam mantavyāḥ /
svaprabhedāstāvanto 'laṅkāra ityekasaptatiḥ /
tatra saṃkaratrayeṇa saṃsṛṣṭyā ca guṇane dve śate caturaśītyadhike /
tāvatā pañcatriṃśato mukhyabhedānāṃ guṇane saptasahastrāṇi catvāri śatāni viśatyadhikāni bhavanti /
alaṅkāraṇāmānantyātvasaṃkhyatvam /
tatrā vyutpattaye katipayabhedeṣūdāharaṇāni ditsuḥ svaprabhedānāṃ kārikāyāmanyapadārthatvena pradhānatayoktatvāttadāśrayāṇyeva catvāryudāharaṇānyāha--tatreti /
anugṛhyamāṇa iti /
lajjayā hi pratītayā /
abhilāṣaśṛṅgāro 'trānugṛhyate vyabhicāribhūtatvena /
kṣaṇa utsavastatra nimantraṇenānītā he devara! eṣā te jāyayā kimapi bhaṇitā roditi /
paḍohare śūnye valabhīgṛhe anunīyatāṃ varākī /
sā tāvaddevarānuraktā tajjāyayā viditavṛttāntayā kimapyuktetyeṣoktistadvṛttāntaṃ bālapriyā svayaṃ pratipāditā ityarthaḥ /
te iti /
pañcatriṃśadbhedā ityarthaḥ /
svaprabhedā iti /
dhvaneravāntarabhedā ityarthaḥ /
tāvanta iti /
pañcatriṃśadityarthaḥ /
alaṅkāra iti /
alaṅkāratvāvacchinna ityarthaḥ /
tatatretyādi /
ekasaptateścaturbhirguṇana ityarthaḥ /
dve śate caturaśītyadhike ityasyānantaraṃ 'tāvatā pañcatriśato mukhyabhedānāṃ guṇane saptasahasrāṇi catvāri viṃśatyadhikāni bhavantīti pāṭho bahuṣu grantheṣu dṛśyate, tadarthaḥ saṅgato na bhāti, vidvadbhirnniścetavyaḥ /

asaṃkhyatvamiti /
ato 'laṅkāratvāvacchi eka eva grāhya iti bhāva- /
anyapadārthatveneti /
saguṇībhūtetyādibahuvrīhidvayānyapadārthatvenetyarthaḥ /
atra hyarthaśaktītyādivṛtyuktaṃ vivṛṇoti--lajjayetyādi /
vyabhivāribhūtatveneti /
lajjāyāśśṛṅgāravyabhicāritvena hetunetyarthaḥ /
utsava iti /
utsavo 'yaṃ devarasambandhī bodhyaḥ /
prādhuṇiketyasyāmyāgateti vācyārthaḥ /
tadbhāvārthakathanam---nimantraṇenānīteti /
anenānunayanasyāvaśyakatvaṃ dyotyate /
devaretyādicchāyāpradarśanam /
kimapīti /
anucitamityartha- /
yato rodati ato varākī dīnā /
sā tvayā anunīyatāmiti sambandhaḥ /
gāthāmimāmavatāraṇapūrvakaṃ vyācaṣṭe--setyādi /
seti /
yā kṣaṇaprādhuṇikābhūtsā nāyiketyarthaḥ /
(kṣaṇaprādhuṇikā devara eṣā jāyayā kimapi te bhaṇitā /
roditi śūnyavalabhīgṛhe 'nunīyatāṃ varākī //
iti cchāyā) /
atra hyanunīyatāmityetatpadamarthāntarasaṅkramitavācyatvena vivakṣitānyaparavācyatvena ca sambhāvyate /
na cānyatarapakṣanirṇaye pramāṇamasti /
ekavyañjakānupraveśena tu vyaṅgyatvamalakṣyakramavyaṅgyasya svaprabhedāntarāpekṣayā locanam dṛṣṭavatyā anyasyāstaddevaracaurakāminyāḥ /
tatra tava gṛhaṇyāyaṃ vṛttānto jñāta ityubhayataḥ kalahāyitumicchantyevamāha /
tatrārthāntare saṃbhogenaikāntocitena paritoṣyatāmityevaṃrūpe vācyasya saṃkramaṇam /
yadi vā tvaṃ tāvadetasyāmevānurakta itīrṣyākopatātparyādanunayanamanyaparaṃ vivakṣitam /
eṣā tadevānīmucitamagarhaṇīyaṃ premāspadamityanunayo vivakṣitaḥ, vayaṃ tvidānīṃ garhaṇīyāḥ saṃvṛttā ityetatparatayā ubhayathāpi ca svābhiprāyaprakāśanādekataraniścaye pramāṇābhāva ityuktam /
vivakṣitasya hi svarūpasthasyaivānyaparatvam, bālapriyā devareti /
tasyā devaro bharturbhratā tasminnanuraktetyarthaḥ /
viditeti /
vidito vṛttāntastasyā devarasya ca parasparānurāgādiryayā tayetyarthaḥ /
tadvṛttāntamiti /
tajjāyāvacanādivṛttāntamityarthaḥ /
kāminyā ityeṣoktirityanvayaḥ /
jāyayā kimapi bhaṇiteti rodanahetupradarśanamātraṃ na tatkathanasya phalāntaramapyastītyāha--tatretyādi /
tadvacane /
tatra ityevamāheti sambandhaḥ /

seti śeṣaḥ /
ubhayataḥ kalahāyitumiti /
taddevarasya tajjāyāyāśca mithaḥ kalahamutpādayitumityarthaḥ /
vṛttāvuktaṃ sandehasaṅkaraṃ vivṛṇoti--tatretyādi /
tatra tathāvacane /
ityevaṃrūpe arthāntara iti sambandhaḥ /
vācyasya anunayativācyārthasya /
saṅkramaṇamiti /
vivakṣitamityasyāpakarṣaḥ /
priyabhāṣaṇādiḥ paritoṣajanako vyāpārastatvenānunayatervācyārthaḥ, sa cātra sambhogatvena rūpeṇa lakṣyo vivakṣita ityarthaḥ /
tasyāṃ tavānurāgo mayā jñāta ityādirarthaścātra vyaṅgyo bodhyaḥ /
etasyāmeveti /
devara tasyāmeveti ca pāṭhaḥ /
yā roditi tasyāmevetyarthaḥ /
itīti hetaur /
irṣyeti /
vaktṛkāminīgatayorīrṣyākopayostātparyādityarthaḥ /
anunayanamiti /
anunayati vācyārtha ityarthaḥ /
anyaparamitir /
irṣyākopavyagyaparamityarthaḥ /
uktamupapadayati--eṣetyādi /
ityetatparatayā vivakṣitamiti sambandha- /
ubhayathāpīti /
anunayati vācyasyārthāntarasaṅkramaṇapakṣe anyaparatvena vivakṣitatvapakṣe cetyarthaḥ /
svabhiprāyeti /
vaktṛkāminīgatābhilāṣetyarthaḥ /
uktamiti /
vṛttikṛteti śeṣaḥ /
prasaṅgādāha--vivakṣitasyetyādi /
bāhulyena sambhavati /
yathā--'snigdhaśyāmala' ityādau /
svaprabhedasaṃsṛṣṭatvaṃ ca yathā pūrvodāharaṇa eva /
atra hyarthāntarasaṃkramitavācyasyātyantatiraskṛtavācyasya ca saṃsargaḥ /
guṇībhūtavyaṅgya saṅkīrṇatvaṃ yathā--'nyakkāro hyayameva me yadarayaḥ' ityādau /
yathā vā-- kartā dyūtacchalānāṃ jatumayaśaraṇoddīpanaḥ so 'bhimānī kṛṣṇākeśottarīyavyapanayanapaṭuḥ pāṇḍavā yasya dāsāḥ /
rājā duḥśāsanādergururanujaśatasyāṅgarājasya mitraṃ kkāste duryodhano 'sau kathayata na ruṣā draṣṭumabhyāgatau svaḥ //
locanam saṃkrāntistu tasyaitadrūpatāpattiḥ /
yadi vā devarānuraktāyā eva taṃ devaramanyayā sahāvalokitasaṃbhogavṛtāntaṃ pratīyamuktiḥ, devaretyāmantraṇāt /
pūrvavyākhyāne tu tadapekṣayā devaretyāmantraṇaṃ vyākhyātam /

bāhulyeneti /
sarvatra kāvye rasāditātparyaṃ tāvadasti tatra rasadhvanerbhāvadhvaneścaikena vyañjakenābhivyañjanaṃ snigdhaśyāmaletyatra vipralambhaśṛṅgārasya tadvyabhicāriṇaśca śokāvegātmanaścarvaṇīyatvāt /
evaṃ trividhaṃ saṃkaraṃ vyākhyāya saṃsṛṣṭimudāharati--svaprabhedeti /
atra hīti /
liptaśabdādau tiraskṛto vācyaḥ, rāmādau tu saṃkrānta ityarthaḥ /
evaṃ svaprabhedaṃ prati caturbhedānudāhṛtya guṇībhūtavyaṅgyaṃ pratyudāharati--guṇībhūteti /
bālapriyā svarūpasthasya vācyasya /
tasya vācyasya /
etadrūpatāpattiḥ vivakṣitarūpāntaraprāptiḥ /
devarānuraktāyā iti /
svasya yo devarastadanuraktāyā ityarthaḥ /
sahetyasya sambhogetyanena sambandhaḥ /
uktārthe gamakamāha--devaretyādi /
tadapekṣayeti /
yā prādhuṇikābhūttadapekṣayetyarthaḥ /
tannirūpitaṃ devaratvaṃ bodhyamityarthaḥ /
gātheyaṃ kāvyaprakāśe 'pyudāhṛtā /
bāhulyena sambhavatītyetadupapādayati--sarvatretyādi /
carvaṇīyatvādabhivyañjanamiti sambandhaḥ /
liptaśabdādāvityādi /
'snagdhaśyāmalakāntiliptaviyata'ityatra dravadravyasya sarvāvayavāvacchedena yaḥ saṃyogastadātmakasya lepasya vācyārthasya bādhāllipidhātuḥ samparkaṃ lakṣayaṃstadatiśayaṃ dyotayati /
evaṃ payodāssuhṛdo yeṣāmityatra vācyārthasya bādhātsuhṛtpadamupakāritvena rūpeṇa lakṣayattadatiśayaṃ vyanaktītyarthaḥ /
rāmādāviti /
rāmādipada ityarthaḥ /
vācya ityanuṣajyate /
saṅkānta iti /
yathāsaṅkrāntistathā dvitīyodyote uktam /
rāmādāvityādipadena 'nyakkāra' ityādistharāvaṇādipadasaṃgrahaḥ /
'karte'tyādiśloko veṇīsaṃhārasthaḥ /
atra hyalakṣyakramavyaṅgyasya vākyārthībhūtasya vyaṅgyaviśiṣṭavācyābhidhāyibhiḥ padaiḥ sammiśratā /
ata eva ca padārthāśrayatve guṇībhūtavyaṅgyasya vākyārthāśrayatve ca dhvaneḥ saṅkīrṇatāyāmapi na virodhaḥ svaprabhedāntaravat /
locanam atra hītyudāharaṇadvaye 'pi /
alakṣyakramavyaṅgyasyeti /
raudrasya vyaṅgyaviśiṣṭetyanena guṇatā vyaṅgyasyoktāḥ /
padairityupalakṣaṇe tṛtīyā /
tena tadupalakṣitā yo 'rtho vyaṅgyaguṇībhāvena vartate tena saṃmiśratā saṃkīrmatā /
sā cānugrāhyānugrāhakabhāvena saṃdehayogenaikavyañjakānupraveśena ceti yathāsaṃbhavamudāharaṇadvaye yojyā /
tathā hi-me yadaraya ityādibhi- sarvaireva padārthauḥ kartetyādibhiśca vibhāvādirūpatayā raudra evānugṛhyate /
kartetyādau ca pratipadaṃ pratyavāntaravākyaṃ pratisamāsaṃ ca vyaṅgyamutprekṣituṃ śakyameveti na likhitam /
pāṇḍavā yasya dāsā iti tadīyoktyanukāraḥ /

tatra guṇībhūtavyaṅgyatāpi yojayituṃ śakyā, vācyasyaiva krodhoddīpakatvāt /
dāsaiśca kṛtakṛtyaiḥ svāmyavaśyaṃ draṣṭavya ityarthaśaktyanuraṇanarūpatāpi /
ubhayathāpi cārutvādekapakṣagrahe pramāṇābhāvaḥ /
ekavyañjakānupraveśastu taireva padaiḥ guṇībhūtavya vyaṅgyasya pradhānībhūtasya carasasya vibhāvādidvāratayābhivyañjanāt /
bālapriyā vṛttāvatretyasya kartetyudāharaṇamātraparāmarśakatvabhramavāraṇāya vivṛṇoti---udādaraṇadvaye 'pīti /
raudrasyeti /
nyakkāra ityādau rāvaṇagatasya kartetyādau bhīmasenagatasya ca krodhasya pratīteriti bhāvaḥ /
vyaṅgyaviśiṣṭetyaneneti /
vyaṅgyavaiśiṣṭyakathanenetyarthaḥ /
guṇateti /
vācyārthaṃ pratīti śeṣaḥ /
uktā darśitā /
padaissammiśratetyasya yathāśrutārthasya bādhādvyācaṣṭe--padarityupalakṣaṇe tṛtīyeti /
tadairiti tṛtīyārtho jñāpyatvamityarthaḥ /
tamevārthaṃ darśayati--tadupalakṣiteti /
kena sammiśratetyatrāha--yo 'rtha ityādi /
yo 'rthaḥ vācyārthaḥ /
teneti /
guṇībhūtavyaṅgyena vācyenetyartha- /
sā ceti /
saṅkīrṇatetyarthaḥ /
tṛtīyāntatrayasyānena sambandhaḥ /
kartetyādibhiśceti /
padārthairityanuṣaṅgaḥ /
nanu nyakkāretyādau vyaṅgyārthāḥ pūrvaṃ vyākhyātāḥ /
kartetyādau tu te kiṃ na santītyata āha--kartetyādāviti /
tadīyoktīti /
pāṇḍavā mama dāsā iti duryodhanoktītyarthaḥ /
raudra evānugṛhyata ityanenānugrāhyānugrāhakabhāvena saṅkaraṃ pradarśya sandehayogena taṃ darśayati--tatretyādi /
pāṇḍavagatāpakarṣādikaṃ bodhyam /
ityarthetyādi /
uktaṃ yadarthaśaktimūlaṃ vyaṅgyaṃ tadrūpatī'pītyarthaḥ /
yojayituṃ śaktetyanuṣaṅgaḥ /
abhayathāpītyādi /
tathā ca guṇībhūtavyaṅgyasya dhvaneśca sandehasaṅkara iti bhāvaḥ /
tairiti /
me yadaraya ityādibhirityarthaḥ /
vibhāvādidvāratayā rasasya cābhivyañjanāditi sambandhaḥ /
ata evetyetadvyākhyāyā ta evetyādi na yathāhi dhvaniprabhedāntarāṇi parasparaṃ saṅkīryante padārthavākyārthāśrayatvena ca na viruddhāni /
kiṃ caikavyaṅgyāśrayatve tu pradhānaguṇabhāvo virudhyate na tu vyaṅgyabhedāpekṣayā tato 'pyasya na virodhaḥ /

ayaṃ ca saṅkarasaṃsṛṣṭivyavahāro bahūnāmekatra vācyavācakabhāva iva vyaṅgyavyañjakabhāve 'pi nirvirodha eva mantavyaḥ /
yatra tu padāni kānicidavivakṣitavācyānuramanarūpavyaṅgyavācyāni vā tatra dhvaniguṇībhūtavyaṅgyayoḥ saṃsṛṣṭatvam /
yathā--'teṣāṃ gopavadhūvilāsasuhṛdām' ityādau /
atra hi 'vilāsasuhṛdā' 'rādhārahaḥsākṣiṇām' ityete pade dhvaniprabhedarūpe 'te' 'jāne' ityete ca pade guṇībhūtavyaṅgyarūpe /
locanam ata eva ceti /
yato 'tra lakṣye dṛśyate tata ityarthaḥ /
nanu vyaṅgyaṃ guṇībhūtaṃ pradhānaṃ ceti viruddhameva taddṛśyamānamapyuktatvānna śraddheyamityāśaṅkya vyañjakabhedāttāvanna virodha iti darśayati--ata eveti /
sveti /
svaprabhedāntarāṇi saṃkīrṇatayā pūrvamudāhṛtānīta tānyeva dṛṣṭāntayati /
tadeva vyācaṣṭe--yathāhīti /
tathātrāpītyadhyāhāro 'tra kartavyaḥ /
'tathā hi' iti vā pāṭhaḥ /
nanu vyañjakabhedātprathamabhedayoḥ parihāro 'stu ekavyañjakānupraveśe tu kiṃ vaktavyamityāśaṅkya pāramārthikaṃ parihāramāha--kiñcetiḥ tato 'pīti /
yato 'nyadvyaṅgyaṃ guṇībhūtamanyacca pradhānamiti ko virodhaḥ /
nanu vācyālaṅkāraviṣaye śruto 'yaṃ saṃkarādivyavahāro na tu vyaṅgyaviṣaya ityāśaṅkyāha--ayaṃ ceti /
mantavya iti /
mananena pratītyā tathā niśceyaḥ ubhayatrāpi pratītereva śaraṇatvāditi bhāvaḥ /
evaṃ guṇībhūtavyaṅgyasaṃkarabhedāstrīnudāhṛtya saṃsṛṣṭimudāharati--yatra tu padānīti /
kānicidityanena bālapriyā virodha ityantaṃ granthamavatārayati--nanvityādi /
dṛśyamānamiti /
lakṣya iti śeṣaḥ /
sveti /
dṛṣṭāntayatīti sambandhaḥ /
svaprabhedāntaravadityanena dṛṣṭāntaṃ darśayatītyarthaḥ /
prathamabhedayoriti /
anugrāhyānugrāhakabhāvena sandehayogena ca yau saṅkarau tayorityarthaḥ /
kiṃ vaktavyamiti /
kiṃ kartavyamiti /
ca pāṭhaḥ /
vyañjakabhedābhāvāditi bhāvaḥ /
bhāvamāha--yato 'ntadityādi /
mantavya ityetat prakṛtānuguṇatayā vyācaṣṭe--mananenetyādi /
pratītyā sahṛdayapratītyā /
ityaneneti /
kānicidavivakṣitavācyāni kānicidanuraṇanarūpavyaṅgyavācyānītyuktyetyarthaḥ /
suhṛdityādi /
mukhyārthayoḥ vācyālaṅkārasaṅkīrṇatvamalakṣyakramavyaṅgyāpekṣayā rasavati sālaṅkāre kāvye sarvatra suvyavasthitam /
prabhedāntarāṇāmapi kadācitsaṅkīrṇatvaṃ bhavatyeva /
yathā mamaiva-- locanam saṃkarāvakāśaṃ nirākaroti /
suhṛcchabdena sākṣiśabdena cāvivakṣitavācyo dhvaniḥ 'te' itipadenāsādhāraṇaguṇagaṇo 'bhivyakto 'pi guṇatvamavalambate, vācyasyaiva smaraṇasya prādhānyena cārutvahetutvāt /

'jāne' ityanenotprekṣyamāṇānantadharmavyañjakenāpi vācyamevotprekṣaṇarūpaṃ pradhānīkriyate /
evaṃ guṇībhūtavyaṅgye 'pi catvāro bhedā udāhṛtāḥ /
adhunālaṅkāragatāṃstāndarśayati--vācyālaṅkāreti /
vyaṅgyatve tvalaṅkāraṇāmuktabhedāṣṭaka evāntarbhāva iti vācyaśabdasyāśayaḥ /
kāvya iti /
evaṃvidhameva hi kāvyaṃ bhavati /
suvyavasthitamiti /
'vivakṣā tatparatvena' iti dvitīyoddyotamūlodāharaṇebhyaḥ saṃkaratrayaṃ saṃsṛṣṭiśca labhyata eva /
'calāpāṅgāṃ dṛṣṭim' ityatra hi rūpakavyatirekasya prāgvyākhyātasya śṛṅgārānugrāhakatvaṃ svabhāvokteḥ śṛṅgārasya caikānupraveśaḥ /
'uppaha jāyā' iti gāthāyāṃ pāmarasvabhāvoktirvā dhvanirveti prakaraṇādyabhāve ekataragrāhakaṃ pramāṇaṃ nāsti /
yadyapyalaṅkāro rasamavaśyamanugṛhṇāti, tathāpi 'nāti nirvahaṇaiṣitā' iti yadabhiprāyeṇoktaṃ tatra saṅkārāsambhavātsaṃsṛṣṭirevālaṅkārema rasadhvaneḥ /
yathā--'bāhulatikāpāśena baddhvā dṛḍham' ityatra /
prabhedāntarāṇāmapīti /
rasādidhvanivyatiriktānām /
bālapriyā suhṛtvasākṣitvayoracetaneṣu latāveśmasu bādhātsuhṛtpadamupakāritvena sākṣipadamāsannatvena rūpeṇa ca lakṣayati /
upakārādigatātiśayo vyaṅgyaścetyanayoḥ padayordhvanirityarthaḥ /
padenābhivyakta iti sambandhaḥ /
guṇatvamiti /
vācyaṃ pratīta śeṣaḥ /
vācyālaṅkārasaṅkīrṇatvamityatrālaṅkāre vācyatvaviśeṣaṇasya phalaṃ darśayati--vyaṅgyatva ityādi /
uktabhedāṣṭaka iti /
saṅkarasaṃsṛṣṭikṛtabhedāṣṭaka ityarthaḥ /
evaṃvidhamiti /
rasavatsālaṅkāraṃ cetyarthaḥ /
suvyavasthitatvaṃ darśayati--vivakṣetyādi /
śṛṅgārānugrāhakatvamiti /
śṛṅgāreṇa sahānugrāhyanugrāhakabhāva ityarthaḥ /
nāyakāntaragatatattacceṣṭādarśanasya ratyuddīpakatvāditi bhāvaḥ /
iti gāthāyāmiti /
pūrvodāhṛtāyāmiti śeṣaḥ /
prakaraṇādyabhāva iti nimitte saptamī /
evaṃ trividhasya vācyālaṅkārasaṅkarasyodāharaṇaṃ pradarśya, tatsaṃsṛṣṭerviṣayamudāharaṇaṃ ca darśayiṣyannāha--yadyapītyādi /
yadabhiprāyeṇeta /
anugrāhakatvābhāvābhiprāyeṇetyarthaḥ /
ityatreti /
atra hi rūpakeṇa rasasya saṃsṛṣṭirevetyarthaḥ /
vakṣyamāṇopapātyarthamāha--niṣpādanetyādi /
vyāpāravatītyādīni padāni vivṛṇoti--tatretyādinā /
yā vyāpāravatī rasān rasayituṃ kācatkavīnāṃ navā dṛṣṭiryā pariniṣṭhitārthaviṣayonmeṣā ca vaipaścitī /
locanam vyāpāravatīta /

niṣpādanaprāṇo hi rasa ityuktam /
tatra vibhāvādiyojanātmikāvarṇanā, tataḥ prabhṛti ghaṭanāparyantā kriyā vyāpāraḥ, tena satatayuktā /
rasāniti /
rasyamānatāsārān sthāyibhāvān rasayituṃ rasyamānatāpattiyogyān kartum /
kāciditi lokavārtāpatitabodhāvasthātyāgenonmīlantī /
ata eva te kavayaḥ varṇanāyogāt teṣām /
naveti /
kṣaṇekṣaṇe nūtanairnūtanairvaicitryairjagantyāsūtrayantī /
dṛṣṭiriti /
pratibhārūpā, tatra dṛṣṭiścākṣuṣaṃ jñānaṃ ṣāḍavādi rasayatīti virodhālaṅkāro 'ta eva navā /
tadanugṛhītaśca dhvaniḥ, tathāhi cākṣuṣaṃ jñānaṃ nāvivakṣitamatyantamasambhavā bhāvāt /
na cānyaparam; api tvarthāntare aindriyakavijñānābhyāsollasite pratibhānalakṣaṇe 'rthe saṃkrāntam /
saṃkramaṇe ca virodho 'nugrāhaka eva /
tadvakṣyati--'virodhālaṅkāreṇa' ityādinā /
bālapriyā vibhāvādīta /
vibhāvānubhāvadyarthetyarthaḥ /
ghaṭaneti /
tattatpadasaṅghaṭanetyarthaḥ /
kriyeta /
tattadanusandhānātmikā manaḥkriyetyarthaḥ /
nityayoge batubityāha--tenetyādi /
yuktatvaṃ janyajanakabhāvasambandhena bodhyam /
rasānityasya vācyārthavivaraṇam--rasyamānatāsārāniti /
rasapadena prakṛte vivakṣitamāha--sthāyibhāvāniti /
lokayātrāpatitabodheti /
laukikatattadvastuviṣayakajñānetyarthaḥ /
ata eveti /
dṛṣṭyunmīlanādevetyarthaḥ /
kavipadayogārthamāha--vaṇenāyogāditi /
āsūtrayantī prakāśayantī /
vakṣyamāṇaṃ saṅkramaṇaṃ manasi kṛtyāha--pratibhārūpeti /
atra dṛṣṭiścākṣuvajñānam /
rasān rasayituṃ ṣāḍabādipeyadravyāṇi madhurādirasayuktāni kartum yadvā--ṣāḍabādigatamadhurādirasānāsvādayituṃ vyāpāravatīti viruddhārthasya pratītyā virodhābhāsālaṅkāra ityāha--tatra dṛṣṭirityādi /
virodhadyotakamāha--ata evetyādi /
naveti virodhadyotakamiti bhāvaḥ /
dhvaniḥ dṛṣṭirittayarthāntarasaṅkramitavācyadhvaniḥ /
nāvivakṣitamatyantamiti /
atyantatiraskṛtaṃ netyarthaḥ /
asambhavābhāvāditi /
kavigatasya candrodyānādicākṣuṣajñānasyāpi rasaniṣpādanopayogitvāditi bhāvaḥ /

na cānyaparamiti /
vyaṅgyaparaṃ vivakṣitaṃ ca netyarthaḥ /
apitu pratibhānalakṣaṇe arthāntare saṅkrāntamiti /
dṛṣṭipadamatra pratibhātvena rūpeṇa jñānaṃ lakṣayatītyarthaḥ /
pratibhānasyātasphuṭatvādikamatra vyaṅgyam /
mukhyārthasambandhaṃ darśayitumāha--aindriyaketyādi /
aindriyakaṃ vijñānaṃ laukikatattadviṣayakacākṣuṣajñānaṃ tasyābhyāsa āvṛttiḥ tenollasite prakāśite ityarthaḥ /
uktamarthaṃ vṛttyā saṅgamayati--tadvakṣyatītyādi /
te dve apyavalambya viśvamaniśa nirvarṇayanto vayaṃ śrāntā naiva ca labdhamabdhiśayana tvadbhaktitulyaṃ sukham //
locanam yā caivaṃvidhā dṛṣṭiḥ pariniṣṭito 'calaḥ arthaviṣaye niścetavye viṣaye unmeṣo yasyāḥ /
tathā pariniṣṭhite lokaprasiddhe 'rthe na tu kavivadapūrvasminnarthe unmeṣo yasyāḥ sā /
vipaścitāmiyaṃ vaipaścitī /
te avalambyeti /
kavīnāmiti vaipaścitīti vacanena nāhaṃ kavirna paṇḍita ityātmano 'nauddhatyaṃ dhvanyate /
anātmīyamapi daridragṛha ivopakaraṇatayānyata āhṛtametanmayā dṛṣṭidvayamityarthaḥ /
te dve apīti /
na hyekayā dṛṣṭyā samyaṅnirvarṇanaṃ nirvahati /
viśvamityaśeṣam /
aniśamiti /
punaḥ punaranavaratam /
nirvarṇayanto varṇanayā, tathā niścitārthaṃ varṇayantaḥ idamitthamiti parāmarśanumānādinānirbhajya nirvarṇanaṃ kimatra sāraṃ syāditi tilaśastilaśo vicayanam /
yacca nirvarṇyate tatkhalu madhye vyāpāryamāṇayā madhye cārthaviśeṣu niścitonmeṣayā niścalayā dṛṣṭyā samyaṅnirvarṇitaṃ bhavati /
vayamiti /
mithyātatvadṛṣṭyāharaṇavyasanina ityarthaḥ /
śrāntā iti /
na kevalaṃ sāraṃ na labdhaṃ yāvatpratyuta khedaḥ prāpta iti bhāvaḥ /
caśabdastuśabdasyārthe /
abdhiśayaneti /
yoganidrayā tvamata eva sārasvarūpavedī svarūpāvasthita ityarthaḥ /
śrāntasya śayanasthitaṃ prati bahumāno bhavati /
tvadbhaktīti /
tvameva paramātmasvarūpoviśvasārastasya bhaktiḥ śraddhādipūrvaka upāsanākramajastadāveśastena bālapriyā arthaviṣaya ityasyārthamāha--niścetavya ityādi /
anyathāpi vyācaṣṭe--tathetyādi /
te avalambyetyanena dhvanitamarthamuktvā tadvācyārthamāha--anātmīyamityādi /
gṛha iveti /
avidyamānaṃ maṇḍanādikamiti śeṣaḥ /
dve apītyukteḥ phalamāha--na hītyādi /
aniśamityasyārthadvayamāha--punarityādi /
kavidṛṣṭyavalambanena nirvarṇanaṃ dvedhā vivṛṇoti--nirvarṇayanto varṇanayeti /
tathetyādīti ca /

varṇanayā nirvarṇayanto vīkṣamāṇāḥ /
vipaściddṛṣṭyavalambanena nirvarṇanaṃ vyākhyāti--idamitthamityādi /
nirbhajya nirvarṇanameva sphuṭayati--kimatretyādi /
dṛṣṭidvayālambanena nirvarṇanasya phalam--na hyekayetyādi /
pūrvoktameva viśadayati--yaccetyādi /
vayamityasya bhāvārthamāha--mithyetyādi /
mithyādṛṣṭiḥ kavidṛṣṭiḥ tatvadṛṣṭiḥ vipaściddṛṣṭiḥ, tayorāhabhāvārthamāha--mithyetyādi /
mithyādṛṣṭiḥ kavidṛṣṭiḥ tatvadṛṣṭiḥ vipaściddṛṣṭiḥ tayorāṇe vyasaninastātparyavanta ityarthaḥ /
tuśabdasyārtha iti /
viśeṣarūpārthabodhaka ityarthaḥ /
abdhiśayanetyasya gamyārthamāha--yoganidrayetyādi /
ata eveti /
tvadbhaktitulyasya sukhasyābhāvādevetyarthaḥ /
sāreti /
viśvasārabhūtaṃ yatsvasvarūpaṃ tadvedītyarthaḥ /
vyaṅgyāntaraṃ ca darśayati--āntasyetyādi /
tadāveśa iti /
tadviṣayakapremātiśaya ityarthaḥ /
yadvā--antaḥkaraṇavṛttestadākārākāritatvamityarthaḥ /
bhakteḥ svarūpaṃ ityatra virodhālaṅkāreṇārthāntarasaṃkramitavācyasya dhvaniprabhedasya saṅkīrṇatvam /
vācyālaṅkārasaṃsṛṣṭatvaṃ ca padāpekṣayaiva /
yatra hi kānicitpadāni locanam tulyamapi na labdhamāstāṃ tāvattajjātīyam /
evaṃ prathamameva parameśvarabhaktibhājaḥ kutūhalamātrāvalambitakaviprāmāṇikobhayavṛtteḥ punarapi parameśvarabhaktiviśrāntireva yukteti manvānasyeyamuktiḥ /
sakalapramāṇapariniścitadṣṭādṛṣṭaviṣayaviśeṣajaṃ yatsukhaṃ, yadapi vā lokottaraṃ rasacarvaṇātmakaṃ tata ubhayato 'pi parameśvaraviśrāntyānandaḥ prakṛṣyate tadānandavipruṇmātrāvabhāso hi rasāsvāda ityuktaṃ prāgasmābhiḥ /
laukikaṃ tu sukhaṃ tato 'pi nikṛṣṭaprāyaṃ bahutaraduḥkhānuṣaṅgāditi tātparyam /
tatraiva dṛṣṭiśabdāpekṣayaikapadānupraveśaḥ /
dṛṣṭimavalambya nirvarṇanamiti virodhālaṅkāro vāśrīyatām, andhapadanyāsena dṛṣṭiśabdo 'tyantatiraskṛtavācyo vāstu ityekataraniścaye nāsti pramāṇam, prakāradvayenāpi hṛdyatvāt /
na ca pūrvatrāpyevaṃ vācyam /
navāśabdena śabdaśaktyanuraṇanatayā virodhasya sarvathāvalambanāt /
evaṃ saṅkaraṃ trividhamudāhṛtya saṃsṛṣṭimudāharati--vācyeti /
sakalavākye hi yadyalaṅkāro 'pi vyaṅgyārtho 'pi vyaṅgyārtho 'pi pradhānaṃ tadānugrāhyanugrāhakatvasaṅkarastadabhāve tvasaṅgatirityalaṅkāreṇa bālapriyā tasya paramānandarūpatvaṃ ca bhaktirasāyanādigrantheṣu pradarśitam /
ślokasyāsyāvatārikāmāha--evamityādi /
evamiyamuktiriti sambandhaḥ /
ślokasyāsya pāryantikaṃ tātparyārthamāha--sakaletyādi /
vṛttau saṅkīrṇatvamityanenānugrāhyānugrāhakabhāvena saṅkaraḥ ekapadānupraveśaśaṅkaraśca vivakṣita iti darśayati--tatretyādi /
tatraiva uktaśloka eva /
ekapadānupraveśa iti /
virodhālaṅkāreṇa sahārthāntarasaṅkramitavācyasya dhvaneriti śeṣa- /
sandehasaṅkaramapyatra darśayati--dṛṣṭimavalambyetyādi /
virodhālaṅkāro veti /

te avalambya nirvarṇayanta ityatra te iti tatpadena dṛṣṭipadavācyārthasya darśanasya parāmarśe darśanamavalambya paśyanta iti viruddhārthasya pratītyā virodhālaṅkāro vetyarthaḥ /
vakṣyamāṇamarthamādāyātra virodhaparihāraḥ /
andhetyādi /
niḥśvāsāndha ityādāvandhādipadenevātyantatiraskṛtavācyena dṛṣṭipadena lakṣyasya pratibhārūpārthasya parāmarśe 'tyantatiraskṛtavācyo dhvanirvetyarthaḥ /
pūrvatrāpīti /
yā dṛṣṭiḥ rasān rasayituṃ vyāpāravatītyatrāpītyarthaḥ /
evamiti /
sandehasaṅkara ityarthaḥ /
navetyādi /
navāśabdenāvalambanāditi sambandhaḥ /
naveti śabdena dyotanādityarthaḥ /
śabdaśaktyanuraṇanatayeti viśeṣaṇe tṛtīyā /
udāharatīti /
darśayatītyarthaḥ /
sakalavākya iti /
sampūrṇavākya ityarthaḥ /
vācyālaṅkārabhāñji kānicicca dhvaniprabhedayuktani /
yathā-- dīrdhīkurvan paṭu madakalaṃ kūjitaṃ sārasānāṃ pratyūṣeṣu sphuṭitakamalāmodamaittrīkaṣāyaḥ /
locanam vā dhvaninā vā paryāyeṇa dvābhyāmapi vā yugapatpadaviśrāntābhyāṃ bhāvyamiti trayo bhedāḥ /
etadgarbhīkṛtya sāvadhāraṇamāha--padāpekṣayaiveti /
yatrānugrāhyānugrāhakabhāvaṃ pratyāśaṅkāpi nāvatarati taṃ tṛtīyameva prakāramudāhartumupakramate--yatra hīti /
yasmādyatra kānicidalaṅkārabhāñji kāniciddhvaniyuktāni, yathā dīrdhīkurvannityatreti /
tathāvidhapadāpekṣayaiva vācyālaṅkārasaṃsṛṣṭatvamityāvṛtyā pūrvagranthena sambandhaḥ kartavyaḥ /
atra hīti /
atratyo hiśabdo maitrīpadamityasyānantaraṃ yojya iti grantha saṅgatiḥ /
dīrghīkurvanniti /
siprāvātena hi dūramapyasau śabdo nīyate, tathā sukumārapavanasparśajātaharṣāḥ ciraṃ kūjanti, tatkūjitaṃ ca vātāndolitasiprātaraṅgajamadhuraśabdamiśraṃ bhavatīti dīrghatvam /
paṭviti /
tathāsau sukumāro vāyuryena tajjaḥ śabdaḥ sārasakūjitamapi nābhibhavati pratyuta tatsabrahmacārī tadeva dīpayati /
na ca dīpanaṃ tadīyamanupayogi yatastanmadena kalaṃ madhuramākarṇanīyam /
pratyūṣeṣviti /
prabhātasya tathāvidhasevāvasaratvam /
bahuvacanaṃ sadaiva tatraiṣā hṛdyateti nirūpayati /
sphuṭitānyantarvartamānamakarandabhareṇa /
bālapriyā tadabhāva iti /
tatsaṅkarābhāva ityarthaḥ /
paryāyeṇeti /
padaviśrāntena bhāvyamiti śeṣaḥ /
tṛtīyameveti /
dvābhyāmapi yugapat padaviśrāntābhyāṃ bhāvyamityuktamevetyarthaḥ. 'yatre'tyādivākyaṃ saṅgamayati--yasmādityādi /