Dhvanyāloka with Abhinavagupta's Locana and Rāmaśāraka's Bālapriya (with commentary) · Part 481500

yathā dīpakopamayoḥ /
tatra dīpakamupamāgarbhatvena prasiddham /
upamāpi kadāciddīpakacchāyānuyāyinī /
yathā mālopamā /
tathā hi 'prabhāmahatyā śikhayeva dīpaḥ' ityādau sphuṭaiva dīpakacchāyā lakṣyate /
locanam iṣṭā nidarśane'ti /
udāharaṇam-- ayaṃ mandadyutirbhāsvānastaṃ prati yiyāsati /
udayaḥ patanāyeti śrīmato bodhayannarān //
prayolaṅkāreti /
cāṭuparyavasāyitvāttasyāḥ /
sā codāhṛtaiva dvitīyoddyote 'smābhiḥ /
upamāgarbhatva ityapamāśabdena sarva eva tadviśeṣā rūpakādayaḥ, athavavaupamyaṃ sarvasāmānyamiti tena sarvamākṣiptameva /
sphuṭaiveti /
'tayā sa pūtaśca vibhūṣitaśca' ityetena dīpasthānīyena dīpanāddīpakamatrānupraviṣṭaṃ pratīyamānatayā, sādhāraṇadharmābhidhānaṃ bālapriyā haraṇañca bhāmahīyam /
yiyāsati yātumārabhate /
yathātropamāyā vyaṅgyatvaṃ tathā kuvalayānandādau spaṣṭam /
vṛttau 'guṇībhūtavyaṅgyasyaiva viṣayā' iti /
gamyamānadharmasya vācyasiddhyaṅgtvāditi bhāvaḥ /
'tatvavyavasthānādi'ti /
samāsoktitvādivyavasthiterityarthaḥ /
'guṇībhūtavyaṅgyate'ti /
vācyārthopaskārakatvāditi bhāvaḥ /
preyolaṅkāragarbhatve hetumāha locane--cāṭviti /
sā ceti /
vyājastutiścetyarthaḥ /
keṣāñcadalaṅkāramātragarbhatāyāmityatrālaṅkāramātraśabdenālaṅkārasāmānyābhidhānātpunarupamāgarbhatva iti tadviśeṣābhidhānaṃ vyāhatamityata āha--upamāśabdenetyādi /
tadviśeṣāḥ upamāviśeṣāḥ /
"upamaiva tirobhūtabhedā rūpakamiṣyata" ityādivacanāditi bhāvaḥ /
rūpakādaya iti /
vivakṣitā iti śeṣaḥ /
upamāśabdo 'tropamālaṅkārasya na vācakaḥ kintvaupamyasyetyāha--athavetyādi /
sarvasāmānyamiti /
upamārūpakādisarvasādhāraṇamityarthaḥ /
kathammālopamāyāndīpakacchāyāvagama ityata upapādayati--tayetyādi /
dīpasthānīyena dīpanāditi /
anena dīpa iveti dīpayatīti vā dīpakaśabdavyutpattirdarśitā /
spaṣṭamidaṃ kuvalayānande /
pratīyamānatayā dīpakamatrānu praviṣṭamiti sambandhaḥ /
pratīyamānatayā vyaṅgyatayā /
atra mālopamāsthale 'prabhāmahatye'tyādau /

tadevaṃ vyaṅgyāṃśasaṃsparśe saṃti cārutvātiśayayogino rūpakādayo 'laṅkārāḥ sarva eva guṇībhūtavyaṅgyasya mārgaḥ /
guṇībhūtavyaṅgyatvaṃ ca teṣāṃ tathājātīyānāṃ sarveṣāmevoktānuktānāṃ sāmānyam /
tallakṣaṇe sarva evaite locanam hyetadupamāyāṃ spaṣṭenābhidhāprakāreṇaiva /
tathājātīyānāmiti /
cārutvātiśayavatāmityarthaḥ /
sulakṣitā iti yatkilaiṣāṃ tadvinirmuktaṃ rūpaṃ na tatkāvye 'bhyarthanīyam /
upamā hi 'yathā gaustathā gavayaḥ' iti /
rūpakaṃ 'khalevālī yūpa' iti /
śleṣaḥ 'dvirvacane 'cī'ti tantrātmakaḥ /
yathāsaṃkhyaṃ 'tudīśālāture'ti /
dīpakaṃ 'gāmaśvam' iti /
sasandehaḥ 'sthāṇurvā syāt' iti /
apahnutiḥ 'nedaṃ rajatam' iti /
paryāyoktaṃ 'pauno divānātti' iti /
tulyayogitā 'sthādhvoricca' iti /
aprastutapraśaṃsā sarvāṇi jñāpakāni yathā padasaṃjñāyāmantavacanam--'anyatra saṃjñāvidhau pratyayagrahaṇe tadantavidhirna' iti /
ākṣepaścobhayatra vibhāṣāsu vikalpātmakaviśeṣābhidhitsayā iṣṭasyāpi vidheḥ pūrvaṃ niṣedhanātpratiṣedhena bālapriyā atra hetundarśayannāha---sādhāraṇetyādi /
etadupamāyāmiti /
mālopamāyāmityarthaḥ /
abhidhāprakāreṇa abhidhāvyāpāreṇa /
evakāreṇa vyañjanasya vyavacchedaḥ /
ayamarthaḥ---atropamāyāmapekṣito dharmaḥ pūtatvādistayetyādinā spaṣṭamabhidhīyate, na punardīpakābhiprāyeṇa dīpasthānīyo 'rthaḥ /
prabhāmahatyā śikhayā dīpa iva tayā /
sa pūtaścetyādivākyārthatrayasya bodho hyādau jāyate, taduttarantu pūtatvavibhūṣitatvayordīpādyupamānatrayahimavadupameyātmakānekānugamo 'vagamyata iti dīpakamatra vyaṅgyatayānupraviṣṭamiti /
mālopamātiriktopāttadharmakopamāsthale tu dharmasyobhayatra sambandhaḥ spaṣṭamabhidhīyata iti na dīpakasya vyaṅgyatayānupraveśa iti mālopametyuktam /
'tathājātīnā'mityatra jātiśabdaḥ prakṛte cārutvātiśayayogitvarūpopādhivacana ityāha--cārutveti /
nanvanya eva guṇībhūtavyaṅgyaprakāraḥ, anye copamādayo 'laṅkārāstatkathaṃ guṇībhūtavyaṅgyalakṣaṇe kṛte teṣāṃ lakṣitatvasiddhirityato 'bhiprāyamudbhedayannāha--yatkiletyādi /
eṣāmiti /
upamādīnāmityarthaḥ /
tadvinirmuktaṃ guṇībhūtavyaṅgyatāvirahitam /
nābhyarthanīyamiti /
alaṅkāratāyāmanupayogitvāditi bhāvaḥ /
uktopapādanāyāha--upamā hītyādi /
dvirvacane 'cīti /
sūtre 'smin dvirvacanaśabdo 'rthadvayaparaḥ /
tudīti /
'tudīśāle'tyādisūtre hi yathāsaṅkhyena sambandhaḥ /
gāmaśvamityatraikakriyayā sa bodhyaḥ /
sthādhvoriti /
anena sūtreṇa dvayorekaṃ vidhīyate /

sarvāṇi jñāpakānīti /
tattatparibhāṣādayassūtrasthatattatpadena gamyanya iti bhāvaḥ /
netīta /
jñāpayatīti śeṣaḥ /
ubhayatra sulakṣitā bhavanti /
ekaikasya svarūpaviśeṣakathanena tu sāmānyalakṣaṇarahitena pratipādapāṭheneva śabdā na śakyante tattvato nirjñātum, ānantyāt /
anantā hi vāgvikalpāstatprakārā eva cālaṅkārāḥ /
locanam samīkṛta iti nyāyāt /
atiśayoktiḥ 'samudraḥ kuṇḍikā' vindhyo vardhitavānarkavartmāgṛhṇāt' iti /
evamanyat /
na caivamādi kāvyopagīti, guṇībhūtavyaṅgyataivātrālaṅkāratāyāṃ marmabhūtā lakṣitāḥ tān suṣṭu lakṣayati /
yayā supūrṇa kṛtvā lakṣitāḥ saṅgṛhītā bhavanti, anyathā tvavaśyamavyāptirbhavet /
tadāha--ekaikasyeti /
na cātiśayoktivakroktyupamādīnāṃ sāmānyarūpatvaṃ cārutāhīnānāmupapadyate, cārutā caitadāyattetyetadeva guṇībhūtavyaṅgyatvaṃ sāmānyalakṣaṇam /
vyaṅgyasya ca cārutvaṃ rasābhivyaktiyogyatātmakam, rasasya svātmanaiva viśrāntidhāmna ānandātmakatvamiti nānavasthā kāciditi tātparyam /
anantā hīti /
prathamoddyota eva vyākhyātametat 'vāgvikalpānāmānantyāt' ityatrāntare /
nanu sarveṣvalaṅkāreṣu nālaṅkārāntaraṃ vyaṅgyaṃ cakāsti; tatkathaṃ guṇībhūtavyaṅgyena bālapriya vibhāṣāsvityādi /
spaṣṭamidaṃ vaiyākaraṇānām /
samudaḥ kuṇḍiketi /
jalabāhulyapradarśanāya kuṇḍikāṃ viṣayīkṛtya samudra iti nirdeśādbhede abhedarūpātiśayoktiriti bhāvaḥ /
vindhya ityādāvasambandhe sambandharūpā sā /
upasaṃharannāha--evamanyadityādi /
evamādīti /
uktodāharaṇādikamityarthaḥ /
itīti hetau /
tallakṣaṇe sarva evaite sulakṣitā bhavantītyetasya vivaraṇam--guṇībhūtetyādi /
yatheti /
guṇībhūtavyaṅgyatayetyarthaḥ /
anyatheti /
uktena sāmānyalakṣaṇena vinā tattadviśeṣalakṣaṇasyaiva kathana ityarthaḥ /
kvacadgranthe tūpamā hītyādikassaṅgṛhītā bhavantītyanto grantho na dṛśyate /
nanu guṇībhūtavyaṅgyatvemeva sarveṣāmalaṅkārāṇāṃ sāmānyalakṣaṇaṃ tallakṣaṇena teṣāṃ sulakṣitatvaṃ bhavatītyuktamayuktamatiśayoktayādīnāmalaṅkārasāmānyarūpatvāttallakṣaṇenaiva ca caritārthatvādityata āha--na cetyādi /
cārutāhīnānāmatiśayoktyādīnāṃ sāmānyarūpatvanna copapadyata iti sambandhaḥ /
tataḥ kimata āha--cārutetyādi /
etadāyatteti /
guṇībhūtavyaṅgyātvādhīnetyarthaḥ /
nanvalaṅkāracārutvaprayojakaṃ guṇībhūtavyaṅgyasya cārutvaṃ vaktavyantadapyanyena prayuktantadapyanyenetyanavasthāprasaṅga ityata āha--vyaṅgyasyetyādi /
yaduktantallakṣaṇe sarva ete sulakṣitā iti tadākṣipya tatsamādhānaparatayottaragranthamavatārayati--nanvityādi /
sarveṣviti /

dīpakādau kvacideva cakāstyākṣepādau tu guṇībhūtavyaṅgyasya ca prakārāntareṇāpi vyaṅgyārthānugamalakṣaṇena viṣayatvamastyeva /
tadayaṃ dhvaniniṣyandarūpo dvitīyo 'pi mahākaviviṣayo 'tiramaṇīyo lakṣaṇīyaḥ sahṛdayaiḥ /
sarvathā nāstyeva sahṛdayahṛdayahāriṇaḥ kāvyasya sa locanam lakṣitena sarveṣāṃ saṃgrahaḥ /
maivam; vastumātraṃ vā raso vā vyaṅgyaṃ sadguṇībhūtaṃ bhaviṣyati tadevāha-guṇībhūtavyaṅgyasya ceti /
prakārāntareṇa vasturasātmanopalakṣitasya /
yadi vetthamavataraṇikā--nanu guṇībhūtavyaṅgyenālaṅkārā yadi lakṣitāstarhi lakṣaṇaṃ vaktavyaṃ kimiti noktamityāśaṅkyāha--guṇībhūteti /
viṣayatvamiti lakṣaṇīyatvamiti yāvat /
kena lakṣaṇīyatvaṃ dhvanivyatirikto yaḥ prakāro vyaṅgyatvenārthānugamo nāma tadeva lakṣaṇaṃ tenetyarthaḥ /
vyaṅgye lakṣite tadguṇībhāve ca nirūpite kimanyadasya lakṣakriyatāmiti tātparyam /
evaṃ 'kāvyasyātmā dhvaniḥ' iti nirvāhyopasaṃharati--tadayamityādinā saubhāgyamityantena /
bālapriyā neti bhāvaḥ /
tatkathamityādi /
avyāpakatvādalakṣaṇamiti bhāvaḥ /
guṇībhūtavyaṅgyatvamityatra vyaṅgyapadenālaṅkāramātranna vivakṣim; kintu vasturasādikañcāto nāvyāpakamidamityāha--maivamityādi /
vastumātraṃ veti /
yatra guṇībhūtavyaṅgyasthale 'laṅkāro na cakāsti tatreti bhāvaḥ /
vyaṅgyārthānugamalakṣaṇenetyetadarthato vivṛtaṃ vyaṅgyaṃ sadguṇībhūtaṃ bhaviṣyatītyanena /
vyaṅgyatvenārthānugamo vācyaṃ prati guṇabhāvaḥ, sa lakṣaṇamasādhāraṇadharmaḥ svarūpaṃ vā yasya prakārāntarasya teneti tadarthaḥ /
prakārāntareṇetyupalakṣaṇe tṛtoyetyāha--upalakṣitasyeti /
guṇībhūtavyaṅgyasyetyasya viśeṣaṇaṃ, tathā ca vasturasālaṅkārānyatamasya guṇībhūtasya vyaṅgyasyetyarthaḥ /
viṣayatvamastyevetyanena sambandhaḥ /
alaṅkāreṣviti vipariṇāmenānuṣaṅgaḥ /
uktagranthayo janāyāḥ kleśasampādyatvammanvānaḥ prakārāntareṇāha--yadi vetyādi /
lakṣitā iti /
bhaveyuriti śeṣaḥ /
tasya guṇībhūtavyaṅgyasya /
lakṣaṇenetyukterviṣayatvamityasya lakṣaṇīyatvamityarthasmiddhyatītyāha--lakṣaṇīyatvamitīti /
kena lakṣaṇīyatvamiti prakārāntareṇetyasyāvatārikā /
dhvanivyatirikta iti /
pūrvamalaṅkārāpekṣayā prakārāntaratvamidānīntu dhvanyapekṣayeti viśeṣaḥ /
arthānugamaḥ vācyaṃ prati guṇībhāvenāvasthānam /
lakṣaṇamasādhāraṇadharmaḥ /
nanvetallakṣaṇanna prāguktamataḥ kathaṃ siddhavadabhidhānamityata āha--vyaṅgya ityādi /
vyaṅgyalakṣaṇantāvaduktameva prathamodyote /
yatra vyaṅgyānvaya ityādinā guṇībhāvaśca nirūpita iti bhāvaḥ /
tadayamityādyupasaṃhārasyopasaṃhāryārthaviśeṣarśanena tātparyamāha /
nirvāhya nirvyūḍhaṃ kṛtvā /
prakāro yatra na pratīyamānārthasaṃsparśena saubhāgyam /
tadidaṃ kāvyarahasyaṃ paramiti sūribhirbhāvanīyam /
mukhyā mahā-kavi-girām alaṅkṛti-bhṛtām api /

pratīyamāna-cchāyaiṣā bhūṣā lajjeva yoṣitām
mukhyā mahākavigirāmalaṅkṛtibhṛtāmapi /
pratīyamānacchāyaiṣā bhūṣā lajjeva yoṣitām // 37 //
anayā suprasiddho 'pyarthaḥ kimapi kāmanīyakamānīyate /
locanam yatprāguktaṃ sakalasatkavikāvyopaniṣadbhūtamiti tanna pratāraṇamātramarthavādarūpaṃ mantavyamiti darśayitum--tadidamiti // 3.6 //
mukhyā bhūṣeti /
alaṅkṛtibhṛtāmapiśabdālaṅkāraśūnyānāmapītyarthaḥ /
pratīyamānakṛtā chāyā śobhā, sa ca lajjāsadṛśī gopanāsārasaundaryaprāṇatvāt /
aṅkāradhāriṇīnāmapi nāyikānāṃ lajjā mukhyaṃ bhūṣaṇam /
pratīyamānā cchāyā antarmadanodbhedajahṛdayasaundaryarūpā yayā, lajjā hyantarudbhinnamānmathavikārajugopayiṣārūpā madanavijṛmbhaiva /
vītarāgāṇāṃ yatīnāṃ kaupīnāpasāraṇe 'pi trapākalaṅkādarśanāt /
tathā hi kasyāpi bālapriyā tadidamityāderupasaṃhāryānantarbhāvāttadgranthamavatārayati---yadityādi /
pratāraṇamātraṃ cetovilobhanamātram /
arthavādarūpaṃ stutirūpam // 3.6 //
kārikāyāṃ mukhyetyasya bhūṣetyanena sambandha iti darśayati--mukhyā bhūṣeti /
alaṅkṛtibhṛtāmiti /
alaṅkṛtipadena kāvyālaṅkārāḥ kaṭakādayaśca grāhyāḥ /
pratīyamānacchāyetyasya vivaraṇam--pratīyamānakṛtetyādi /
pratīyamānaṃ vastvalaṅkārarasādyātmakam /
lajjevetyasya vyākhyānama--lajjāsadṛśīti /
lajjāsādṛśye hetumāhagopaneti /
gopanaiva sāro yasya tattathāvidhaṃ saundaryameva prāṇā yasyāstasyā bhāvastattā, tasmādityarthaḥ /
pratīyamānasya gopanāsārasaundaryaprāṇatvamuktaṃ kāminīkucakalaśanidarśanadiśā /
lajjāyāstvanupadaṃ vakṣyati /
alaṅkṛtibhṛtāmapītyasya mukhyābhūṣetyasya copamānayojanāndarśayati--alaṅkāretyādi /
pratīyamānacchāyetyetadapyupamāne yojayati--pratīyamānetyādi /
pakṣe 'tra chāyāpadārtho na kāntiḥ, kintu yoṣitāṃ yauvanārambhasambhāvinī kāpi hṛdayasya daśetyāha--antarityādi /
antarmadanodbhedajaṃ tadghṛdayasaundaryantadeva rūpaṃ yasyāssā madanodbhedarūpamanovikārātmiketi yāvat /
yayā pratīyamāneti sambandhaḥ /
uktamupapādayati--lajjetyādi /
uktārthe vyatirekeṇa tadasambhavaṃ hetumāha--vītetyādi /
kuraṅgītyādiślokaḥ kāvyaprakāśe udāhṛtaḥ /
atra hi manmathavikārajugopayiṣā spaṣṭaṃ gamyate /
prakārāntareṇāpi tadyathā---- visrambhotthā manmathājñāvidhāne ye mugdhākṣyāḥ ke 'pi līlāviśeṣāḥ /
akṣuṇṇāste cetasā kevalena sthitvaikānte santataṃ bhāvanīyāḥ //
locanam kaveḥ--'kuraṅgīvāṅgāni' ityādiślokaḥ /
tathā pratīyamānasya priyatamābhilāṣānunāyanamānaprabhṛteḥ cāyā kāntiḥ yayā /
śṛṅgārarasataraṅgiṇī hi lajjāvaruddhā nirbharatayā tāstān vilāsānnetragātravikāraparamparārūpān prasūta iti gopanāsārasaundaryalajjāvijṛmbhitametaditi bhāvaḥ /
viśrambheti /
manmathācāryeṇa tribhuvanavandyamānaśāsanena ata eva lajjāsādhvasadhvaṃsinā dattā yeyamalaṅghanīyājñā tadanuṣṭhāne 'vaśyakartavye sati sādhvasalajjātyāgena visrambhasambhogakālopanātāḥ, mugdhākṣyā iti akṛtakasambhogaparibhāvanocitadṛṣṭiprasarapavitritā ye 'nye vilāsā gātranetravikārāḥ, ata evākṣuṇṇāḥ navanavarūpatayā pratikṣaṇamunmiṣantaste, kevalenānyātrāvyagreṇaikāntāvasthānapūrvaṃ sarvendriyopasaṃhāreṇa bhāvayituṃ bālapriyā tatpadaṃ vyācaṣṭe--pratīyamānasyetyādi /

yayā hetunā kāntiriti sambandhaḥ /
kathaṃ lajjāyāstaddhetutvamityata āha--śṛṅgāretyādi /
ityetaditi sambandhaḥ /
netrādivikārajātaṃ pratīyamānacchāyārūpamiti bhāvaḥ /
ślokaṃ vyācaṣṭe--manmathācāryaṇetyādi /
rājā jñāto 'pyanatilaṅghanīyā hyācāryājñā "gurau ruṣṭe na kaścane"tyādivacanādata ācāryatvarūpaṇam /
tribhuvaneti /
yathoktaṃ mālatīmādhave--'antyeṣu jantuṣvi'tyādi /
ata eva tribhuvanavandanīyaśāsanatvādeva /
dattetyavaśyagrāhyatvādisūcanārtham /
ājñeti /
sarvā yuvatyastyaktalajjā sādhvasāssambhogaparā bhaveyurityājñetyarthaḥ /
tyāgena kartavya iti sambandhaḥ /
akṛtaketi /
akṛtakāḥ akṛtrimāḥ tathā sambhogasya yā paribhāvanā āsvādaḥ, tatra tadavasara iti yāvat /
ucitāśca ye dṛṣṭiprasarāstaiḥ pavitritā ityarthaḥ /
sambhogaparibhogeti ca pāṭhaḥ /
līlāviśeṣā ityatratyaviśeṣapadārthakathanam /
anye iti /
asādhāraṇā ityarthaḥ /
ata eva anyatvādeva /
ekāntāvasthānaphalamuktam--sarvendriyopasaṃhāreṇeti /
kṛtyapratyayārthaṃ dvedhāha--śakyā arhā iti /
ityatra ke 'pītyanena padena vācyamaspaṣṭamabhidadhatā pratīyamānaṃ vastvakliṣṭamanantamarpayatā kā chāyā nopapāditā /
arthāntara-gatiḥ kākvā yā caiṣā paridṛśyate /
sā vyaṅgyasya guṇī-bhāve prakāram imam āśritā
arthāntaragatiḥ kākvā yā caiṣā paridṛśyate /
sā vyaṅgyasya guṇībhāve prakāramimamāśritā // 3.8 //
yā caiṣā kākvā kvacidarthāntarapratītirdṛśyate sā vyaṅgyasyārthasya guṇībhāve sati guṇībhūtavyaṅgyalakṣaṇaṃ kāvyaprabhedamāśrayate /
yathā---'svasthā locanam śakyā arhā ucitāḥ /
yataḥ ke 'pi nānyenopāyena śakyanirūpaṇāḥ // 37 //
guṇībhūtavyaṅgyasyodāharaṇāntaramāha--arthāntareti /
'kaka laulye' ityasya dhātoḥ kākuśabdaḥ /
tatra hi sākāṅkṣanirākāṅkṣādikrameṇa paṭhyamāno 'sau śabdaḥ prakṛtārthātiriktamapi vāñchatīti laulyamasyābhidhīyate /
yadi vār iṣadarthe kuśabdastasya bālapriyā arhā ityasyaiva vivaraṇam--ucitā iti /
vṛttau "vācyamaspaṣṭamabhidadhate"ti /
kiṃśabdasyānirjñataviśeṣadharmāvacchinnavācakatvāditi bhāvaḥ /
pratīyamānaṃ vastviti /
tacca vacanāśakyatvānubhavaikavedyatvaparamāhlādakāritvādikaṃ bodhyam /
kā chāyetyādi /

uktaṃ vyaṅgyaṃ vācyārthopaskārakaṃ satkāvyasya cārutvaṃ sampādayatītyarthaḥ // 3.7 //
kārikāṃ vṛttiñca vivariṣyannādau kākuśabdaniṣpattimāha--kavetyādi /
asya dhātoḥ etaddhātusambandhī /
nanu laulyamicchā tatkathamatra ghaṭata ityata āha--tatra hītyādi /
tatra kākuviṣaye /
sākāṅkṣeti /
yathoktaṃ kāvyānuśāsane--"sā ca kākurdvidhā sākāṅkṣā nirākāṅkṣā ca, vākyasya sākāṅkṣanirākāṅkṣatvāt /
yasmādvākyādyādṛśassaṅketabalenārthaḥ prīyate, na tādṛśa eva, kintu nyūnābhyadhikaḥ pramāṇabalena nirṇayayogyastadvākyaṃ sākāṅkṣaṃ tadviparītaṃ nirākāṅkṣam. vaktṛgāta hyākāṅkṣā vākye upacaryate /
sā ca prakaraṇabalānniścīyate /
viśiṣṭavaṣayatvañca tasyāstata evāvasīyate /
viṣayo 'pi trividhaḥ arthāntaraṃ tadarśagata eva viśeṣastadarthābhāvo ve"tyādi /
nirākāṅkṣādītyādiśabdena dīptādyalaṅkārādiparigrahaḥ /
kramaḥ prakāraḥ /
asau śabda iti /
dhvaniviśeṣātmikā hi kākuśśabdadharma ityataśśabda ityuktam /
prakṛteti /
prakṛto yo 'rthassaṅketabalenāvagamyamānastasmādatiriktamarthamityarthaḥ /
vāñchatīti /
bodhyatvenecchatītyarthaḥ /
abhidhīyata iti /
upacārāditi śeṣaḥ /
prakārāntareṇāha--yadi vetyādi /
hṛdayeti /
hṛdayasthaṃ yadvastu vidhiniṣedhādirūpaṃ tasya pratīterityarthaḥ /
bhavanti mayi jīvati dhārtarāṣṭrāḥ' /
locanam kādeśaḥ /
tena hṛdayasthavastupratīterīṣadbhūmiḥ kākuḥ tayā yār'thāntaragatiḥ sa kāvyaviśeṣa imaṃ guṇībhūtavyaṅgyaprakāramāśritaḥ. atra heturvyeṅgyasya tatra guṇībhāva eva bhavati /
arthānteragatiśabdenātra kāvyamevocyate /
na tu pratīteratra guṇībhūtavyaṅgyatvaṃ vaktavyaṃ, pratītidvāreṇa vā kāvyasya nirūpitam /
anye tvāhuḥ---vyaṅgyasya guṇībhāve 'yaṃ prakāraḥ anyathā tu tatrāpi dhvanitvameveti /
taccāsat; kākuprayoge sarvatra śabdaspṛṣṭatvena vyaṅgyasyonmīlitasyāpi guṇībhāvāt kākurhi śabdasyaivala kaściddharmastena spṛṣṭaṃ 'gaupyaivaṃ gaditaḥ saleśaṃ' iti, 'hasannetrārpitākūtam' itivacchabdenaivānugṛhītam /
ata eva 'bhama dhammia' ityādau kākuyojane guṇībhūtavyaṅgyataiva vyaktoktatvena tadābhimānāllokasya /
svasthā iti /
bhavanti iti, mayi jīvati iti, ghārtarāṣṭrā iti ca sākāṅkṣadīptagadgadatārapraśamanoddīpanacitritā bālapriyā kaścidupāya ityarthaḥ /
bhūmiriti kuśabdārthakathanam /
kārikāṃ vyācaṣṭe--tayetyādi /
tayā kākvā /
arthāntaragatirityanenārthāntarāvagamakaḥ kāvyaviśeṣo vivakṣita iti vakṣyati tadāśayena setyetadvyācaṣṭe--sa kāvyaviśeṣa iti /
guṇībhāva iti saptamī nimitte guṇībhāvaddhetorityartha ityāha--tatretyādi /
na tvityādi /

arthāntaragātirityasya arthāntarasya pratītiriti yathāśrutārthakatve arthāntarapratītereva guṇībhūtavyaṅgyatvaṃ vaktavyaṃ bhavati, taccānabhimatamiti bhāvaḥ /
yathāśrutamuktamarthameva yojayannāha--pratītītyādi /
arthāntarapratīterguṇībhāvapradarśanavyājena taddhetubhūtakāvyasya guṇībhūtavyaṅgyatvaṃ pradarśitamityarthaḥ /
anye tu kākusthale yatra tadvyaṅgyasya prādhānyantatra dhvanitvaṃ, yatra guṇībhāvastatra guṇībhūtavyaṅgyatvaṃ tadetadvyaṅgyasya guṇībhāva ityanena darśitamiti vyācakṣate; tanmatamupanyasya dūṣayati--anya ityādi /
śabdaspṛṣṭatvamupapādayati--kākurhītyādi /
dharma iti /
yathoktamabhiprāyavān pāṭhyadharmaḥ kākuriti /
'kākuḥ striyāṃ vikāro yaśśokabhītyādibhirdhvane'rityamaraśca /
tena spṛṣṭamiti /
kākurūpeṇa śabdadharmeṇa viṣayīkṛtamitṣathaḥ /
śabdenaivānugṛhītamityanenāsya sambandhaḥ dharmadharmiṇorabhedādati bhāvaḥ /
śabdāveditatvarūpaśabdānugṛhītatve dṛṣṭāntamāha--gopyetyādi /
ata eveti /
kākuvyaṅgyasya guṇībhāvādevetyarthaḥ /
kākvityādi /
bhramaṇaniṣedhasya kākvā vyaṅgyatve guṇībhūtavyaṅgyatvamevetyarthaḥ /
atra hetumāha--vyaktetyādi /
tadā kākuyojane /
kākumudāharaṇe darśayati--svasthā ityādi /
iti ceti /
caturṣu sthaleṣu cetyarthaḥ /
sākāṅkṣetyādi /
sākāṅkṣā dīptā gadgadena tārāpraśamanoddīpanābhyāṃ citritā viśeṣavatī cetyarthaḥ /
yathā vā--
āma asaio orama paivvae ṇa tueṃ maliṇiaṃ sīlam /
kiṃ uṇa jaṇassa jāa vva cāndilaṃ taṃ ṇa kāmemo //
śabdaśaktireva hi svābhidheyasāmarthyākṣiptakākusahāyā satyarthaviśeṣapratipattiheturna kākumātram. viṣayāntare svecchākṛtātkākumātrāttathāvidhārthapratipattyasambhavāt /
sa cārthaḥ kākuviśeṣasahāyaśabdavyāpāropārūḍho 'pyarthasāmarthyalabhya iti vyaṅgyarūpa eva /
vācakatvānugamenaiva tu yadā locanam kākurasambhāvyo 'yamartho 'tyarthamanucitaścetyamuṃ vyaṅgyamarthaṃ spṛśantī tenaivopakṛtā satīkrodhānubhāvarūpatāṃ vyaṅgyopaskṛtasya vācyasyaivādhatte /
āmeti /
āma asatyaḥ uparama pativrate na tyā malinitaṃ śīlam /
kiṃ punarjanasya jāyeva nāpitaṃ taṃ na kāmayāmahe //
iti cchāyā /
āma asatyo bhavāmaḥ ityabhyupagamakākuḥ sākāṅkṣopahāsā /
uparameti nirākāṅkṣatayā sūcanagarbhā /
pativrate iti dīptasmitayoginī /
na tvayā malinitaṃ śīlamiti sagadgadākāṅkṣā /
kiṃ punarjanasya jāyeva manmathāndhīkṛtā, candilaṃ nāpitamiti pāmaraprakṛtiṃ na kāmayāmahe iti nirākāṅkṣagadgadopahāsagarbhā /
eṣā hi kayācinnāpi tānuraktayā kulavadhvā dṛṣṭāvinayāyā upahāsyamānāyāḥ pratyupahāsāveśagarbhoktiḥ kākupradhānaiveti /
guṇībhāvaṃ darśayituṃ śabdaspṛṣṭatāṃ tāvatsādhayati--śabdaśaktirevetyādinā /

bālapriyā dīptatārāvalaṅkārāntargatau praśamanoddīpane tvaṅgāntargate iti vivekaḥ /
ayamartha iti /
mayi jīvati dhārtarāṣṭrāḥ svasthā bhavantīti vācyārtha ityarthaḥ /
spṛśantīti /
viṣayīkurvāṇā satītyarthaḥ /
tenaiva uktena vyaṅgyenaiva /
upakṛtā satīti hetukathanam /
vyaṅgyeti /
asambhāvyatvādirūpoktavyaṅgyenopaskṛtasyetyarthaḥ /
ādhatta sampādayati /
tathāca vyaṅgyaṃ guṇībhūtamiti bhāvaḥ /
āmeti /
vayamasatyaḥ svairiṇyo bhavāmaḥ /
āmetyabhyupagame /
uparama tvaṃ madupahāsādvirama /
śīlaṃ sadvṛttam /
kiṃ punaḥ kintu /
janasya jāyeveti /
tvamivetyarthaḥ /
tvaṃ yathā kāmayase tatheti yāvat /
locane--sākāṅkṣeti /
sākāṅkṣā upahāsavyañjikā cetyarthaḥ /
pativrata iti na malinitamityatra ca kākvā tattadabhāvo vyaṅgya ityabhiprāyeṇāha--pativrata ityādi /
candilamityasya chāyā--nāpitamiti /
tena gamyamāha--pāmareti /
guṇībhāvamiti /
vyaṅgyasyeti śeṣaḥ /
anugama ityasya tadviśiṣṭavācyapratītistadā guṇībhūtavyaṅgyatayā tathāvidhārthadyotinaḥ kāvyasya vyapadeśaḥ /
vyaṅgyaviśiṣṭavācyābhidhāyino hi guṇībhūtvayaṅgyatvam /
prabhedasyāsya viṣayo yaś ca yuktyā pratīyate /
vidhātavyā sahṛdayair na tatra dhvani-yojanā
prabhedasyāsya viṣayo yaśca yuktyā pratīyate /
vidhātavyā sahṛdayairna tatra dhvaniyojanā // 38 //
saṅkīrṇo hi kaściddhvanerguṇībhūtavyaṅgyasya ca lakṣye dṛśyate mārgaḥ /
locanam nanvevaṃ vyaṅgyatvaṃ kathamityāśaṅkyāha---sa ceti /
adhunā guṇībhāvaṃ darśayati---vācakatveti /
vācakatve 'nugamo guṇatvaṃ vyaṅgyavyañjakabhāvasya vyaṅgyaviśiṣṭavācyapratītyā tatraiva kāvyasya prakāśakatvaṃ kalpyate; tena na tathā vyapadeśa iti kākuyojanāyāṃ sarvatra guṇībhūtavyaṅgyataiva /
ata eva 'mathnāmi kauravaśataṃ samare na kopāt' ityādau viparītalakṣaṇaṃ ya āhuste na samyakyarāmamṛśuḥ /
yato 'troccāraṇakāla eva 'na kopāt' iti dīptatāragadgadasākāṅkṣakākubalānniṣedhasya niṣidhyamānatayaiva yudhiṣṭhirābhimatasandhimārgākṣamārūpatvābhiprāyeṇa pratipattiriti mukhyārthabādhādyanusaraṇavidhnābhāvātko lakṣaṇāyā avakāśaḥ /
'darśe yajeta' ityatra tu tathāvidhakākvādyupāyāntarābhāvadbhavatu viparītalakṣaṇā ityalamavāntareṇa bahunā // 3.8 //

adhunā saṃkīrṇa viṣayaṃ vibhajate---prabhedasyeti /
yuktyeti /
cārutvapratītirevātra yuktiḥ /
bālapriyā vivaraṇam--guṇatvamiti /
kasyetyataḥ pūrayati--vyaṅgyetyādi /
'tadviśiṣṭe'tyādivṛttigranthavivaraṇam--vyaṅgyaviśiṣṭetyādi /
tatraiva vyaṅgyaviśiṣṭavācya eva /
prakāśakatvaṃ bodhakatvam /
vṛttau 'yadā tade'tyanayoryatastata ityarthau bodhyau /
mathnāmītyādi /
pratijñātakauravaśatavadhasya kruddhasya bhīmasenasya vacanamidamata eva na mathnāmītyādau viparītalakṣaṇeti kecittadāha--viparītetyādi /
iti niṣedhasya niṣiddhyamānatayaiva pratipattiriti sambandhaḥ /
kākukalpanāyāṃ hetuḥ--yudhiṣṭiretyādi /
yudhiṣṭhirābhimato yassandhimārgastasya yadakṣamārūpatvamakṣamyatvaṃ tadabhiprāyo bhīmagatastenetyarthaḥ /
itītyādi /
ayaṃ bhāvaḥ--na mathnāmītyādirūpasya mathanādiniṣedhasyādau pratītiḥ paścāttu mathnāmyevetyādirūpasya tanniṣedhaniṣedhasya pratītiritina, kintūccāraṇakāla eva kākubalānmathanādiniṣedhasya niṣeṣapratiyogitvenaiva na mathnāmi netyākārikā pratītirato mathanādiniṣedhasya vācyasya niṣedho vyaṅgya eveti /
prasaṅgānmomāṃsakaṃ pratyāha--darśa ityādi /
na dṛśyate candro 'treti vyutpattyā darśaśabdo 'māvāsyāyāṃ prayujyate /
tathācātra dṛśadhātordarśanābhāve viparītalakṣaṇeti bhāvaḥ /
spaṣṭamidaṃ śrautasūtravyākhyāne // 3.8 //
saṅkīrṇaṃ viṣayamiti /
pramukha evānyatarāvadhāraṇaniyamāsambhavo yatra yuktiparāmarśaṃ tatra yasya yuktisahāyatā tatra tena vyapadeśaḥ kartavyaḥ /
na sarvatra dhvanirāgiṇā bhavitavyam /
yathā--- patyuḥ śiraścandrakalāmanena spṛśeti sakhyā parihāsapūrvam /
sā rañjayitvā caraṇau kṛtāśīrmākhyena tāṃ nirvacanaṃ jaghāna //
locanam patyuriti /
aneneti /
alaktakoparaktasya hi candramasaḥ parabhāgalābho 'navaratapādapatanaprasādanairvinā na patyurjhaṭiti yatheṣṭānuvartinyā bhāvyamiti copadeśaḥ /
śirodhṛtā yā candrakalā tāmapi paribhaveti sapatnīlokāpajaya uktaḥ /
nirvacanamiti /
anena lajjāvahitthaharṣerṣyāsādhvasasaubhāgyābhimānaprabhṛti yadyapi dhvanyate, tathāpi tannirvacanaśabdārthasya kumārījanocitasyāpratitattilakṣaṇasyārthasyopaskārakatāṃ kevalamācarati /
upaskṛtastvarthaḥ śṛṅgārāṅgatāmetīti /
bālapriyā vinā taṃ viṣayamityarthaḥ /
nyāyavitsammatasya yuktipadārthasyātrāsambhavāttatpadaṃ vyācaṣṭe---cārutvetyādi /
atra kāvyārthatatvacintāviṣaye /
yadi vyaṅgyopaskṛtādvācyādeva sa cetaścamatkāralābhaḥ, tadā guṇībhūtavyaṅgyatvaṃ, yadā tu vyaṅgyādeva nyakkṛtavācyāttadā dhvanitvamiti cārutvapratītirūpakāryabalādeva tadanyatarāvadhāraṇasiddhirityarthaḥ /
spṛśetyantena vyajyamānamarthadvayaṃ darśayati--alaktaketyādi /
parabhāgalābha iti /
candramaso 'tidhavalatāvadalaktakasya raktatvācceti bhāvaḥ /
alaktakoparañjitatvarūpaviśeṣaṇāṃśavyaṅgyamuktvā caraṇena śirasparśanavidhinā vyaṅgyamāha--anavaratetyādi /

bhktaṭitīti /
naisargikaniratiśayarāgapāratantryabalātkārādityarthaḥ /
śirodhikaraṇakatvaviśeṣaṇopakṛtena strīliṅganirdeśena vyaṅgyamāha--śīrodhṛtetyādi /
ukta iti /
vyañjita ityarthaḥ /
'nirvacanam' ityadivṛttigranthena darśataṃ vyaṅgyaṃ tasya guṇībhāvaṃ ca pradarśayati--anenetyādi /
anena nirvacanaṃ jadhānetyanena /
taditi /
lajjādivyaṅgyajātamityarthaḥ /
kumārījanocitasyeti /
anena vācyārthasya camatkārakāritvayogyatā darśitā /
upaskṛtastvartha iti /
uktavyaṅgyopaskṛto 'nirvacanaṃ jaghāne'ti vācyārthaṃ ityarthaḥ /
śṛṅgāreti /
vipralambhaśṛṅgāretyarthaḥ /
uccaiḥśabdasyordhvadeśasthitārthakatvaṃ kumumaviśeṣaṇatvaṃ cābhipretya vyācaṣṭe--uccairyānītyādi /
yathā ca--- prāyacchatoccaiḥ kusumāni māninī vipakṣagotraṃ dayitena lambhitā /
na kiñcidūce caraṇena kevalaṃ lileśa bāṣpākulalocanā bhuvam //
ityatra 'nirvacanaṃ jaghāna' 'na kiñjidūce' iti pratiṣedhamukhena vyaṅgyasyārthasyoktyā kiñcidviṣayīkṛtatvādguṇībhāva eva śobhate /
yadā vakroktiṃ vinā vyaṅgyo 'rthastātparyeṇa pratīyate tadā tasya prādhānyam /
yathā 'evaṃ vādini devarṣau' ityādau /
iha punaruktirbhaṅgyāstīti vācyasyāpi prādhānyam /
tasmānnātrānuraṇanarūpavyaṅgyadhvanivyapadeśo vidheyaḥ /
locanam prāyacchateti /
uccairiti /
uccairyāni kusumāni kāntayā svayaṃ grahītumaśakyatvādyvācitānītyarthaḥ /
asmadupādhyāyāstu hṛdyatamāni puṣpāṇi amuke, gṛhāṇagṛhāṇetyuccaistārasvareṇādarātiśayārthaṃ prayacchatā /
ata eva lambhiteti /
na kiñciditi /
evaṃvidheṣu śṛṅgārāvasareṣutāmevāyaṃ smaratīti mānanapradarśanamevātra na yuktamiti sātiśayamanyusaṃbhāro vyaṅgyo vacananiṣedhasyaiva vācyasya saṃskāraḥ /
tadvakṣyati--uktirbhaṅgyāstīti /
tasyeti vyaṅgyasya /
ihetu patyurityādau /
vācyasyāpīti /
apiśabdo bhinnakramaḥ /
dhvaniśabdasya viśeṣamamuktam //39 //
bālapriyā etadviśeṣaṇavyaṅgyamāha--kāntayetyādi /
uccaiḥśabdasya tārasvarārthakatvaṃ pradānakriyāviśeṣaṇatvaṃ ca svābhimatamityāha--asmadityādi /
amuka iti /
pāṇitalādipātra itṣathaḥ /

puṣpāṇītyanena sambandhaḥ /
uccairityasya vyākhyānam--tārasvareṇeti /
tārasvarema dāne nimittamādarātiśayadyotanamityāha--ādareti /
uktārthasāmañjasyadraḍhimne padāntaramanukūlayati--ata evetyādi /
ata eva tārasvarema kusumadānādeva /
'na kiñcidūca' ityasya prayojanaṃ darśayan vyaṅgyamāha--evaṃ vidheṣvityādi /
mānapradarśanamiti /
akṣivivartanādyanubhāvadvāreti bhāvaḥ /
taditi /
vyaṅgyasya vācyopaskārakatayā vācyāyamānatvamityarithaḥ /
bhinnakrama iti /
anyathā vyāhatassyāditi bhāvaḥ /
viśeṣaṇamiti /
anuraṇanetyādiviśeṣaṇamityārthaḥ /
asaṃlakṣyakramavyaṅgyadhvanirūpatvasyātrāpi sattvadyotakaṃ hi tadviśeṣaṇamiti bhāvaḥ // 3.9 //
prakāro 'yaṃ guṇībhūta-vyaṅgyo 'pi dhvani-rūpatām /
dhatte rasādi-tātparya-paryālocanayā punaḥ
prakāro 'yaṃ guṇībhūtavyaṅgyo 'pi dhvanirūpatām /
dhatte rasāditātparyaparyālocanayā punaḥ // 40 //
guṇībhūtavyaṅgyo 'pi kāvyaprakāro rasabhāvāditātparyālocane punardhvanireva sampadyate /
yathātraivānantarodāhṛte ślokadvaye /
yathā ca--- durārādhā rādhā subhaga yadanenāpi bhṛjata- stavaitatprāṇeśājadhanavasanenāśru patitam /
locanam etadeveti /
guṇībhūtavyaṅgyasya rasādidhvanirūpatvaṃ yadā sūtritaṃ tadevetyarthaḥ /
tulyacchāyamiti /
patyurityādau prayacchatetyādau ca bhāvaladhvanervacananiṣedharūpavācyārthopaskārakatvasyāvagamāttayoḥ tulyacchāyatvam /
'durārādhe'ti /
he subhaga ! yat patitametadaśru anena prāṇeśājadhanavasanenāpi mṛjatastava rādhā durārādhā strīcetaḥ kaṭhoraṃ tadupacārairalaṃ, he tvaṃ viram, anunayeṣvevamudito hariḥ vaḥ kalyāṇaṃ kriyādityanvayaḥ /
locane ślokaṃ vyākariṣyan pīṭhikāmāracayati--akāraṇetyādi /
ślokagatānāṃ padānāṃ vyaṅgyamarthajātamāsūtrayati--subhagetītyādi /
ya iti /
tvamiti śeṣaḥ /
na pāryasa iti /
ityevaṃ rādhāgatābhiprāya ityarthaḥ /
vyajyata iti śeṣaḥ /
evamuttaratrāpi bodhyam /
vyaṅgyāntaramāha--tadeva ceti /
idamityanuṣajyate /
evamādṛtamityetat sphuṭayati--yadityādi /
mṛjata iti vartamānārthakapratyayena mārjanasyāvirāmatvokyā vyaṅgyamāha--anena hi pratyutetyādi /

prakṛtyaṃśavyaṅgyamāha--iyaccetyādi /
māmita /
puraḥsthitāmapi māmityarthaḥ /
manyasa ityannāpyasya sambandhaḥ /
kaṭhoraṃ strīcetastadalamupacārairvirama he kriyātkalyāmaṃ vo hariranunayaṣvevamuditaḥ //
locanam yanmāṃ vismṛtya tāmeva kupitāṃ manyase /
anyathā kathamevaṃ kuryāḥ /
patītamiti /
gata idānīṃ rodanāvakāśo 'pītyarthaḥ /
yadi tūcyate iyatāpyādareṇa kimiti kopaṃ na muñcasi, tatkiṃ kriyate kaṭhorasvabhāvaṃ strīcetaḥ /
strīti hi premādyayogādvastuviśeṣamātrametat; tasya caiṣa svabhāvaḥ, ātmani caitatsukumārahṛdayā yoṣita iti na kiṃñcidvajrasārādhikamāsāṃ hṛdayaṃ yadevaṃvidhavṛttāntasākṣātkāre 'pi sahasradhā na dalati /
upacārairiti /
dākṣiṇyaprayuktaiḥ /
anunayeṣviti bahuvacanenavāraṃ vāramasya bahuvallabhasyeyameva sthitiriti saubhāgyātiśaya uktaḥ /
evameṣa vyaṅgyārthasālo vācyaṃ bhūṣayati /
tattuvācyaṃ bhūṣitaṃ sadīrṣyāvipralambhāṅgatvametīti /
yastu triṣvapi ślokeṣu pratīyamānasyaiva rasāṅgatvaṃ vyācaṣṭe sma /
sa devaṃ vikrīya tadyātrotsavamakārṣīta /
evaṃ hi vyaṅgyasya yā guṇībhūtatā prakṛtā saiva samūlaṃ truṭyet /
rasādivyatiriktasya hi vyaṅgyasya rasāṅgabhāvayogitvameva bālapriyā patitamiti bhūtanirdeśena vyaṅgyamāha--gata ityādi /
kaṭhoramityādikaṃ vivariṣyannāha-yadītyādi /
muñcasītyasyānantaramitīti śeṣaḥ /
ityucyate yadīti sambandhaḥ /
tat tarhi /
strīti tadenaṃ vyaṅgyamāha--premādīti /
strīti hyetaditi sambandhaḥ /
eṣa iti /
kaṭhorahṛdayatvamityarthaḥ /
evaṃ bodhanīyaṃ prati vyaṅgyamuktvā rādhagataṃ vyaṅgyamāha--ātmanītyādi /
ātmani caitaditi /
vakṣyamāṇaṃ rādhagataṃ vyaṅgyamityarthaḥ /
itīti /
ityetadityarthaḥ /
na kiñciditi /
aparamārthamityarthaḥ /
uktasya vyaṅgyajātasya vācyaṃ prati tasya rasaṃ prati cāṅgabhāvamāha--evamityādi /
vyākhyānāntaramanuvadati--yastvityādi /
pratīyamānasyaiveti /
evakāreṇa pratīyamānopaskṛtasya vācyārthasya vyavacchedaḥ /
vyācaṣṭe smeti /

vyākhyāturasyāyamāśayaḥ- yasya hi mukhyaṃ prādhānaṃ taṃ pratyevaṃ guṇībhāvo 'nyāyyaḥ rasasyaiva ca tatprādhānyamiti nedaṃ vyākhyānaṃ sādhīyaityupahāsoktyā darśayati--sa devamityādi /
yathā kaścinnirdhanatayā devaṃ vikrīya dhanaṃ sampādya tadyātrotsavaṃ kartumārabhate, tathā guṇībhūtavyaṅgyopapādanāya pravṛttastadvirodhinaṃ kañcitprakāramāśrita iti mahattaramasya kauśalamityupahāsaḥ /
etadeti kathaṃ truṭyedityata āha--rasādītyādi /
rasādivyatiriktasya vyaṅgyasya vastvalaṅkārātmakasya /
rasāṅgetyādi /
vyaṅgyaikasvabhāvasya rasādestāvatsvata eva prādhānyaṃ, tadvayatiriktasya tu tadaṅgatvenetyatastasya tadaṅgatve prādhānyamevāpatati, na tu guṇatvamityarthaḥ /
evaṃ sthite ca 'nyakkāro hyayameva' ityādiślokanirdiṣṭānāṃ padānāṃ vyaṅgyaviśiṣṭavācyapratipādane 'pyetadvākyārthībhūtarasāpekṣayā vyañjakatvamuktam /
na teṣāṃ padānāmarthāntarasaṃkramitavācyadhvanibhramo vidhātavyaḥ, vivakṣitavācyatvātteṣām /
teṣu hi vyaṅgyaviśiṣṭatvaṃ vācyasya pratīyate na tu vyaṅgyarūpapariṇatatvam /
tasmādvākyaṃ tatra dhvaniḥ, padāni tu guṇībhūtavyaṅgyāni /
na ca kevalaṃ guṇībhūtavyaṅgyānyeva padānyalakṣyakramavyaṅgyadhvanervyañjakāni yāvadarthāntarasaṃkramitavācyāni dhvaniprabhedarūpāṇyapi /
yathātraiva śloke rāvaṇa ityasya prabhedāntararūpavyañjakatvam /
yatra tu vākye rasāditātparye nāsti guṇībhūtavyaṅgyaiḥ padairudbhāsite 'pi tatra guṇībhūtavyaṅgyataiva samudāyadharmaḥ /
yathā-- rājānamapi sevante viṣamamapyupayuñjate /
ramante ca saha strībhiḥ kuśalāḥ khalu mānavāḥ //
locanam prādhānyaṃ nānyatkiñcidityalaṃ pūrvavaṃśyaiḥ saha vivādena /
evaṃ sthita iti /
anantaroktena prakārema dhvaniguṇībhūtavyaṅgyayorvibhāge sthite satītyarthaḥ /
kārikāgatamapiśabdaṃ vyākhyātumāha--na ceti /
eṣa ca ślokaḥ pūrvameva vyākhyāta iti na punarlikhyate /
yatra tviti /
yadyapi cātra viṣayanirvedātmakaśāntarasapratītirasti, tathāpi camatkāro 'yaṃ vācyaniṣṭha eva /
vyaṅgyaṃ tvasambhāvyatvaviparītakāritvādi bālapriyā ato vācyaṃ pratyeva guṇībhāvo vaktavya iti bhāvaḥ /
vṛttau--'padānām' ityādi /
vyaṅgyārthāḥ pūrvamuktāḥ /
'vākyārthībhūtarase'ti /
raudrarasetyarthaḥ /
prasaṅgādāha---'na teṣām' ityādi /
'na ca kevala'mityādigranthasyotsūtratvaśaṅkāṃ parihartumāha locane--kāriketyādi /
apiśabdaṃ guṇībhūtavyaṅgyo 'pītyapiśabdam /
vyākhyātumiti /
api śabdo 'nuktasamuccāyaka iti bhāvaḥ /
nanu rājānamityādau kathaṃ rasāditātparyābhāvaḥ /
rājasevādivyavahāropalakṣitasya viṣopabhogatulyasya sarvasyāpi laukikavyavahārasya viṣayavairasyāpādakatayā śāntarasavyañjakatvāditi śaṅkāmanūdya pariharati--yadyapītyādi /
ayamiti /
sahṛdayairanubhūyamāna ityarthaḥ /
vācyārthaniṣṭha iti /
yato rājāderapi sevādikaṃ kurvanti, tato mānavāḥ kuśalāḥ salviti vācyārthaprayukta ityarthaḥ /
ityādau /
vācyavyaṅgyayoḥ prādhānyāprādhānyaviveke paraḥ prayatno vidhātavyaḥ, yena dhvanirguṇībhūtavyaṅgyayoralaṅkārāṇāṃ cāsaṅkīrṇe viṣayaḥ sujñāto bhavati /

anyathā tu prasiddhālaṅkāraviṣaya eva vyāmohaḥ pravartate /
yathā--- locanam tasyaivānuyayi, taccāpiśabdābhyāmubhayato yojitābhyāṃ caśabdena sthānatrayayojitena khaluśabdena cobhayato yojitena mānavaśabdena spṛṣṭameveti guṇībhūtam /
vivekadarśanā ceyaṃ na nirupayogīti darśayati--vācyavyaṅgyayoriti /
alaṅkārāṇāṃ ceti /
yatra vyaṅgyaṃ nāstyeva tatra teṣāṃ śuddhānāṃ prādhānyam /
anyathātviti /
yadi prayatnavatā na bhūyata ityarthaḥ /
vyaṅgyaprakārastu yo mayā pūrvamutprekṣitastasyāsaṃdigdhameva vyāmohasthānatvamityevakārābhiprāyaḥ /
bālapriyā evakārema śāntarasaniṣṭhatvavyacchedaḥ /
nanu tathāpyatra rājasevāderasambhāvyatvādikaṃ vyajyate /
tata eva ca camatkāra ityata āha--vyaṅgyantvityādi /
viparīteti /
uddiṣṭaphalaviparītaphaletyarthaḥ /
tasyaiveti /
vācyasyaivetyarthaḥ anuyāyīti /
aṅgabhityarthaḥ /
tadeva hetupradarśanenopapādayati--taccetyādi /
tacca spṛṣṭameveti sambandhaḥ /
ubhayato yojitābhyāmiti /
rājānamapi sevante api viṣamapi upabhuñjate api iti karmaṇā kriyayā ca yojitābhyāmityarthaḥ /
rājā tāvatkarmamūto yo durupasarpavastuṣu mūrdhābhiṣiktaḥ /
sevākriyāyā kṣaṇe kṣaṇe sulabhāpāyatayā samāhitamatibhirapi duranuṣṭheyā /
evamanyatrāpi bodhyam /
sthānatrayayojitena caśabdeneti /
eko dyotako bahuṣvantya iti nyāyādramante ceti cakārasya samuccayārthakasya kriyātrayeṇa yojanetyarthaḥ /
ubhayato yojitena khaluśabdeneti /
khaluśabdaḥ kuśalaśabdena mānavaśabdena ca yojanīya ityarthaḥ /
mānavaśabdena ceti yojanā /
spṛṣṭamiti /
kiñcitprakāśitamityarthaḥ /
itīti hetai /
alaṅkārāṇāmasaṅkīrṇo viṣayaḥ ka ityatrāha--yatretyādi /
teṣāmiti /
alaṅkārāṇāmityarthaḥ /
prasiddhālaṅkāraviṣaya evetyevakāreṇa kimuta vyaṅgyaviṣaya ityartho darśita ityāha--vyaṅgyaprakārastvityādi /
utprekṣitaḥ utprekṣya darśitaḥ /
vyamohasthātatvaṃ vyamohaviṣayatvam /
udāhṛtaślokagatānāṃ padānāṃ vyaṅgyaṃ darśayati--draviṇetyādi /
draviṇaśabdeneti /
lāvaṇye draviṇatvāropeṇetyarthaḥ /

uktamiti /
lāvaṇyasya vyañjitamityarthaḥ /
vidita ityanuktvā gaṇita ityuktyā vyaṅgyamāha--cireṇetyādi /
tatreti /
tathāvidhe vyaya ityarthaḥ /
ananteti /
anantenānavadhinā kālena yannirmāṇaṃ tanvītanunirmāṇaṃ tatkāriṇo 'pītyarthaḥ /
lāvaṇyadraviṇavyayo na gaṇitaḥ kleśo mahān svīkṛtaḥ svacchandasya sukhaṃ janasya vasataḥ cintānalo dīpitaḥ /
eṣāpi svayameva tulparamaṇābhāvādvarākī hatā ko 'rthaścetasi vedhasā vinihitastanvyāstanuṃ tanvatā //
ityatra vyājastutiralaṅkāra iti vyākhyāyi kenacittanna cuturastram; yato 'syābhidheyasyaitadalaṅkārasvarūpamātraparyavasāyitve na suśliṣṭatā /
yato na tāvadayaṃ rāgiṇaḥ kasyacidvikalpaḥ /
tasya 'eṣāpi svayameva tulyaramaṇābhāvādvarākī hatā' ityevaṃvidhoktyanupapatteḥ /
nāpi nīrāgasya; locanam draviṇaśabdena sarvasvaprāyatvamanekasvakṛtyopagitvamuktam /
gaṇita iti /
cireṇa hi yo vyayaḥ sampadyate na tu vidyudiva jhaṭiti tatrāvaśyaṃ gaṇanayā bhavitavyam /
anantakālanirmāṇakāriṇo 'pi tu vidherna vivekaleśo 'pyudabhūditi paramasyāprekṣāvattvam /
ata evāha--kleśo mahāniti /
svacchandasyeti /
viśṛṅkhalasyetyarthaḥ /
eṣāpīti /
yatsvayaṃ nirmīyate tadeva ca nihanyata iti mahadvaiśasamapiśabdena vakāreṇa coktam /
ko 'rtha iti /
na svātmano na lokasya na nirmitasyetyarthaḥ /
tasyeti /
rāgiṇo hi varākī hateti kṛpaṇatāliṅgitamamaṅgalopahataṃ cānuvitaṃ vacanam /
tulyaramaṇābhāvāditi bālapriyā nodabhūditi /
tadagaṇanayeti bhāvaḥ /
asya vidheḥ /
aprekṣāvattvam avimṛśyakāritvam /
uktamityanuṣaṅgaḥ /
nirmāṇajhāṭityābhāvavivakṣāyāṃ gamakamāha--ata evetyādi /
pādatrayoktānaṃ trayāṇāmekena yogyo na kaścidartho nirūpyamāṇo dṛśyata ityāha--na svātmana ityādi /
artha ityanuṣajyate /
vṛttau 'vyājastutiralaṅkāra' iti /
nindādvārā nāyikāyāḥ stuteḥ pratīteriti bhāvaḥ /
'na suśliṣṭate'ti /
suṣṭhu saṅgatvaṃ na bhavatītyarthaḥ /
atra hetumāha--'yata' ityādi /
'ayam' iti /
ślokokta ityarthaḥ /

'vikalpaḥ' vividhakalpanāviṣayaḥ /
netyatra hetumāha--'tasye'tyādi /
kathaṃ rāgiṇastathāvithadhoktyanupapattirityata upapādayati locane--rāgiṇo hītyādi /
varākīti kṛpaṇatāliṅgitaṃ hatetyamaṅgalopahataṃ ca vacanaṃ rāgiṇo hyanucitamiti sambandhaḥ /
rāgī hi tannimagnacittavṛttitayā tāmeva bahumanyamānastadrūpasuṣamāsudhāmāsvādayan kathaṅkāraṃ tasyāḥ śocyatvamamaṅglatvaṃ ca paryālocayediti bhāvaḥ /
tulyaramaṇābhāvāditīti /
rāgiṇo vacanamityanuṣaṅgaḥ /
svātmanīti /
svātmani locanam svātmanyatyantamanucitam /
ātmanyapi tadrūpāsambhāvanāyāṃ rāgatāyāṃ ca paśuprāyatvaṃ syāt /
nanu ca rāgiṇo 'pi kutaścitkāraṇātparigṛhītakatipayakālavratasya vā rāvaṇaprāyasya vā sītādiviṣaye duṣyantaprāyasya vānirjñātajātiviśeṣe śakuntalādau kimiyaṃ svasaubhāgyābhimānagarbhā tatstutigarbhā coktirna bhavati /
vītarāgasya vā anādakālābhyastarāgavāsanāvāsitatayā madhyasthatvenāpi tāṃ vastutastathā paśyato neyamuktiḥ na saṃbhāvyā /
na hi vītarāgo viparyastān bhāvān paśyati /
na hyasya vīṇākvaṇitaṃ kākaraṭitakalpaṃ pratibhāti /
tasmātprastutānusāreṇobhayasyāpīyamuktirupapadyate /
aprastutapraśaṃsāyāmapi hyaprastutaḥ sambhavannevārtho vaktavyaḥ, nahi tejasītthamaprastutapraśaṃsā sambhavati--aho bālapriyā sati, yadvā--svātmaviṣayakamityarthaḥ /
atyantamanucitamiti /
kāmamastu svātmavyatiriktajanāpekṣayā tulyaramaṇābhāvasya sambhāvanā svātmāpekṣayāpi tatsambhāvanā na yuktetyatastadvacanamatyantānucitamityarthaḥ /
kuto /
ḍanaucityamityata āha--ātmanyapītyādi /
tadrūpāsambhāvanāyāmiti /
tadanurūpasaundaryasya sambhāvanāyā abhāve satītyarthaḥ /
tulyaramaṇatvasambhāvanāyā abhāve satītyartho vā /
rāgitāyāṃ tadrāgitve sati /
ślokasyāsya prabandhāntargatatve yathā prakaraṇānuguṇārthaparikalpanaṃ, tathā pradarśya na cetyādigranthamavatārayati--nanu cetyādi /
rāgiṇo 'pīyamuktiḥ kinna bhavatīti sambandhaḥ, bhavatyevetyarthaḥ /
nanu tadabhāva ukta evetyata āha--kutaścidityādi /
svāsaubhāgyābhimānagarbheti /
tulyaramaṇābhāvāditi tu svavyatiriktajanāpekṣayeti bhāvaḥ /
rāgijanoktitvamupapādya vītarāgauktitvamatpapādayati--vītetyādi /
vītarāgasya vā iyamuktina na sambhāvyeti sambandhathaḥ, sambhāvyaivetyarthaḥ /
atra hetumāha--anādītyādi /
tathā paśyataḥ niratiśayalāvaṇyādiguṇaśālitayā paśyataḥ /
tathā darśanācca pūrvarāgavāsanāvaśāt tathāvidhoktiḥ sambhavatyevetyarthaḥ /
vastutastathā paśyata ityetadupapādayati--na hītyādi /
nigamayati--tasmāditi /
ubhayasya rāgiṇo vītarāgasya ca /
uktameva draḍhayitumāha--aprastutetyādi /
sambhavannevāprastuto 'rtho vaktavya iti sambandhaḥ /
vyatirekapradarśanenoktameva sādhayati--na hītyacādi /

tejasi prastutatejoviṣaye /
viśeṣamāha--setyādi /
sā aprastutapraśaṃsā /
prastutaparatayā prastutārthatātparyakatayā /
itīti hetau /
atreti /
lāvaṇyetyādāvityarthaḥ /
nāsambhava iti /
abhidheyasyeti śeṣaḥ /
kintūktarītyā sambhavo 'stīti bhāvaḥ /
vṛttau--'aprastutapraśaṃse'ti /
sārūpyanibandhanāprastutapraśaṃsetyarthaḥ /
'guṇībhūtātmane'ti /
upāyabhūtenetyarthaḥ /
atra vyaṅgyopaskṛtasya vācyārthasyaiva prādhānyamityato 'prastutapraśaṃsālaṅkāra iti bodhyam /
tasyaivaṃvidhāvikalpaparihāraikavyāpāratvāt /
na cāyaṃ ślokaḥ kvacitprabandha iti śrūyate, yena tatprakaraṇānugatārthatāsya parikalpayate /
tasmādaprastutapraśaṃseyam /
yasmādanena vācyena guṇībhūtātmanā nissāmānyaguṇāvalopādhmātasya nijamāhimotkarṣajanitasamatsarajanajvarasya viśeṣajñamātmano na kañcidevāparaṃ paśyataḥ paridevitametaditi prakāśyate /
tathā cāyaṃ dharmakīrteḥ śloka iti prasiddhiḥ /
sambhāvyate ca tasyaiva /
yasmāt-- anadhyavasitāvagāhanamanalpadhīśaktinā- pyadṛṣṭaparamārthatattvamadhikābhiyogairapi /
locanam dhikte kārṣṇyamiti sā paraṃ prastutaparatayeti nātrāsambhava ityāśaṅkyāha--na ceti /
nissāmānyeti nijamahimeti viśeṣajñamiti paridevitamityetaiścaturbhirvākyakhaṇḍaiḥ krameṇa pādacatuṣṭayasya tātparyaṃ vyākhyātam /
nanvatrāpi kiṃ pramāṇamityāśaṅkyāha--tathā ceti /
nanu kimiyatetyāśaṅkya tadāśayena nirvivādatadīyaślokārpitenāsyāśayaṃ saṃvādayati--sambhāvyata iti /
avagāhanamadhyavasitamapi na yatra āstāṃ tasya sampādanam /
bālapriyā locane--krameṇeti /
nissāmānyaguṇetyanena lāvaṇyetyādyapādatātparyārtha uktaḥ, evaṃvadato hyalokasāmānyaguṇagaṇapūrṇatvādaho /
ahamiti mahīyānavalepaḥ parisphuṭaṃ gamyata iti bhāvaḥ /
atrāpīti /
aprastutapraśaṃsāpakṣe 'pītyarthaḥ /
vṛttau--'tathāce'tyādi /
cakāro hetau /
yato 'yaṃ dharmakīrteḥ śloka iti prasiddhiratastathāpūrvoktārthaka ityarthaḥ /
viniścayavṛttyante sthito 'yaṃ śloka iti prasiddhiratastathāpūrvoktārthaka ityarthaḥ /
viniścayavṛttyante sthito 'yaṃ śloka iti śrūyate /
locane--kimityādi /
iyateti /
dharmakīrteḥ śloka ityetāvatetyarthaḥ /

tadāśayena dharmakīrterāśayena /
nirvivādeti /
prakṛtodāharaṇe hi vivādo vyājastutyaprastutapraśaṃsāviṣayo na vakṣyamāṇatadīyaśloka iti bhāvaḥ /
asyeti /
lāvaṇyetyādiprakṛtaślokasyetyarthaḥ /
saṃvādayatīti /
ayaṃ bhāvaḥ--yo yasyāśayo 'nyatra suspaṣṭapratipattikassa eva sambhavan anyatrāparisphuṭapratītike viṣaye 'pyadhyavasātumucita ityato vākyaśeṣanyāyānusāreṇātrāprastutapraśaṃsāvadhāraṇasiddhiriti /
vṛttau--'sambhāvyate ca tasyaive'ti /
śloko 'yaṃ dharmakīrtisambandhitvenaivānumīyate cetyarthaḥ /
atra hetumāha--'yasmāda'tyādi /
'anadhyavasite'ti /
anadhyavasitaṃ sudhībhirna sampipādayiṣitamavagāhanamavabodhaḥ, payaḥpakṣe yadā dānāyāntaḥ praveśo yasya tat /
analpā dhīśaktirbuddhisāmarthyaṃ yasya tenāpyanyena kenacit kartrā /
adhikairabhiyogaiḥ prayatnairapi /
adṛṣṭāniparamārthatattvāni yatra /
yadgatānyutkṛṣṭārthatattvānyadṛṣṭapūrvāṇītyarthaḥ /
payaḥpakṣe tvetallocane vivṛtam--alabdhetyādi ca /
mataṃ mama jagatyalabdhasadṛśapratigrāhakaṃ prayāsyati payonidheḥ paya iva svadehe jārām //
ityanenāpi ślokenaivaṃvidho 'bhiprāyaḥ prakāśita eva /
locanam paramaṃ yadarthatattvaṃ kaustubhādibhyo 'pyuttamam, alabdhaṃ prayatnaparīkṣitamapi na prāptaṃ sadṛśaṃ yasya tathābhūtaṃ pratigrāhamekaiko grāho jalacaraḥ prāṇī airāvatoccaiḥśravodhanvantariprāyo yatra tadalabdhasadṛśapratigrāhakam /
evaṃvidha iti /
paridevitaviṣaya ityarthaḥ /
iyati cārthe aprastutapraśaṃsopamālakṣaṇamalaṅkāradvayam /
anantaraṃ tu svātmani vismayadhāmatayādbhute viśrāntiḥ /
parasya bālapriyā evaṃ bhūtaṃ mama mataṃ matapratipādako granthaḥ /
alabdhaḥ sadṛśaḥ svatulyaḥ pratigrāhako 'nyān pratibodhayitā svayaṃ bo /
ca yasya tathāvidhaṃ sat /
svadehe jarāṃ prayāsyati jīrṇaṃ bhaviṣyati /
anadhyavasitamityanena kaimutyena labdhamarthamāha locane--āstāmityādi /
tasyeti /
avagāhanasyetyarthaḥ /
paramamityasya vivaraṇam--kaustubhādibhyo 'pyuttamaṃ yadarthatattvamiti /
adṛṣṭaṃ paramaṃ yasmāttathāvidhamarthatattvaṃ kaustubhādiṃ yatra tat /
yadgatārthatattvāduttamamanyatrādṛṣṭamityartha iti bhāvaḥ /
lābhaniṣedhena tadupāyānveṣaṇaṃ sidhyatītyāśayenāha--prayatnetyādi /
sadṛśamiti /
vastviti śeṣaḥ /
tathābhūtaṃ pratigrāhamiti /
pratigrāhamiti vīpsāyāmavyayībhāvaḥ /
'avyayībhāvaśce'ti napuṃsakatvam /

pratītyasya vivaraṇam--ekaika iti /
grāhaśabdaścatra na mukhyārthakaḥ, kintu jalacaraprāṇitvaguṇayogenārthāntaravartītyāha--jalacara ityādi /
yadgatairāvaṇādijalacarasadṛśaṃ vastvanyatra labdhamityarthaḥ /
iyati cārtha iti /
ukte ślokadvayavācyārthe ityarthaḥ /
aprastutetyādi /
lāvaṇyetyādāvaprastutapraśaṃsā anadhyavasitetyādāvupameti tadātmakālaṅkāradvayamityarthaḥ /
anantarantviti /
uktālaṅkārasundaravācyārthapratītyuttarakālamityarthaḥ /
svātmanīti /
vaktā dharmakīrtiratra svātmaśabdārthaḥ /
vismayeti /
vismayaviṣayatvenetyarthaḥ /
lāvaṇyetyādau svasya lokaguṇagaṇapūrṇatvapratipādanenānadhyavasitetyādau tādṛṅmatapravartakatvapratapādanena cātmano viśvottaratvapratyāyanāttatpadyaśroturātmaviṣayakavismayajananāditi bhāvaḥ /
yadvā--vismayadhāmatayeti /
vismayāśrayatvenetyarthaḥ /
tattacchalokena piratipāditāyāstathāvidhasya svasya svamatasya ca tathāvidhaśocyāvasthāyāḥ svapne 'pyasambhāvyāyāḥ sambhavāt svasya vismayaḥ /
adbhute viśrāntiriti /
sahṛdayānāṃ tadvismayacarvaṇayeti bhāvaḥ /
anadhyavavasitetyādiślokasya vīrarase 'pi viśrāntimāha--paresya cetyādi /
aprastutapraśaṃsāyāṃ ca yadvācyaṃ tasya kadācidvivakṣitatvaṃ, kadācidavivākṣitatvaṃ, kadācidvivakṣitāvivakṣitatvamiti trayī bandhacchāyā /
tatra vivakṣitatvaṃ yathā-- parārthe yaḥ pīḍāmanubhavati bhaṅge 'pi madhuro yadīyaḥ sarveṣāmiha khalu vikāro 'pyabhimataḥ /
na samprāpto vṛrddhi yadi sa bhṛśamakṣetrapatitaḥ kimikṣordeṣo 'sau na punaraguṇāyā marubhuvaḥ //
yathā vā mamaiva--- amī ye dṛśyaneti nanu subhagarūpāḥ saphalatā bhavatyeṣāṃ yasya kṣaṇamupagatānāṃ viṣayatām /
locanam ca śrotṛjanasyātyādarāspadatayā prayatnagrāhyatayā cotsāhajananenaivaṃbhūtamatyantopādeyaṃ satkatipayasamucitajanānugrāhakaṃ kṛtamiti svātmani kuśalakāritāpradarśanayā dharmavīrasparśanena vīrarase viśrāntiriti mantavyam anyathā paridevitamātreṇa kiṃ kṛtaṃ syāt /
aprekṣāpūrmakāratvamātmanyāveditaṃ cetkiṃ tataḥ svārthaparārthāsambhavādityalaṃ bahunā /
nanu yathāsthitasyārthasyāsaṅgatau bhavatvaprastutapraśaṃsā, iha tu saṅgatirastyevetyāśaṅkya saṅgatāvapi bhavatyevaiṣeti darśayitumupakramate---aprastuteti /
nanviti /
yairidaṃ jagadbhūṣitamityarthaḥ /
yasya cakṣuṣo viṣayatāṃ kṣaṇaṃ gatānāmeṣāṃ saphalatā bhavati tadidaṃ bālapriyā śrotṛjanasyotsāhajanane hetudvayam--atyādaretyādi /
matasyeti /
śeṣaḥ /
utsāheti /
matagrahaviṣayakotsāhetyarthaḥ /
evaṃbhūtamityādi /
matamiti śeṣaḥ /
kuśalakāriteti /
sanmatanirmāṇarūpasatkarmakāritetyarthaḥ /
anyatheti /
rasaviśrāntyabhāva ityarthaḥ /