ધ્વન્યાલોક (ટીકા સહિત) · ભાગ 501520

પરિદેવિતમાત્રેણેતિ ।
માત્રશબ્દેનપૂર્વોક્તવિશ્રાન્તિસ્થલપર્યવસાનવ્યવચ્છેદઃ ।
નન્વપ્રેક્ષાપૂર્વકત્વમાત્મનો ઽનેન દર્શિતં સ્વવિષયપરિદેવિતસ્ય સર્વત્ર તદાવેદકત્વાદિતિ ન કિઞ્ચિત્કરત્વવિરહ ઇત્યાશઙ્ક્ય પરિહરતિ--અપ્રેક્ષેત્યાદિ ।
નન્વપ્રસ્તુતપ્રશંસાયામિત્યાદિગ્રન્થસ્ય કા સંગતિરિત્યતઃ પ્રાસઙ્ગિકી સેતિ દર્શયન્નવતારયતિ--નન્વિત્યાદિ ।
યથાસ્થિતસ્યાર્થસ્યેતિ ।
યથાશ્રુતવાચ્યાર્થસ્યેત્યર્થઃ ।
અસઙ્ગતૌ અસમ્ભવે ।
ઇહ ત્વિતિ ।
લાવણ્યેત્યાદૌ ત્વિત્યર્થઃ ।
સઙ્ગતિરિતિ ।
વાચ્યાર્થસ્ય સમ્ભવ ઇત્યર્થઃ ।
સચ પૂર્વોક્તરીત્યા બોધ્યઃ ।
વૃત્તૌ ઽઅપ્રસ્તુતપ્રશંસાયાઽમિતિ ।
નિરાલોકે લોકે કથમિદમહો ચક્ષુરધુના સમં જાતં સર્વૈર્ન સમમથવાન્યૈરવયવૈઃ ॥
અનયોર્હિ દ્વયોઃ શ્લોકયોરિક્ષુચક્ષુષી વિવક્ષિતસ્વરૂપે એવ ન ચ પ્રસ્તુતે ।
મહાગુણસ્યાવિષયપતિતત્વાદપ્રાપ્તપરભાગસ્ય કસ્યચિત્સ્વરૂપમુપવર્ણયિતું દ્વયોરપિ શ્લોકયોસ્તાત્પર્યેણ પ્રસ્તુતત્વાત્ ।
અવિવક્ષિતત્વં યથા-- કસ્ત્વં ભોઃ કથયામિ દૈવહતકં માં વિદ્ધિ શાખોટકં વૈરાગ્યાદિવ વક્ષિ, સાધુ વિદિતં કસ્માદિદં કથ્યતે ।
લોચનમ્ ચક્ષુરિતિ સમ્બન્ધઃ ।
આલોકો વિવેકો ઽપિ ।
ન સમમિતિ ।
હસ્તો હિ પરસ્પર્શાદાનાદાવપ્યુપયોગી ।
અવયવૈરિતિ ।
અતિતુચ્છપ્રાયૈરિત્યર્થઃ ।
અપ્રાપ્તઃ પર ઉત્કૃષ્ટો ભાગો ઽર્થલાભાત્મકઃ સ્વરૂપપ્રથનલક્ષણો વા યેન તસ્ય ।
કથયામીત્યાદિપ્રત્યુક્તિઃ ।
અનેન પદેનેદમાહ--અકથનીયમેતત્ શ્રૂયમાણં હિ નિર્વેદાય ભવતિ, તથાપિ તુ યદિ નિર્બન્ધસ્તત્કથયામિ વૈરાગ્યાદિતિ ।
કાક્વા દેવહતકમિત્યાદિના ચ સૂચિતં તે વૈરાગ્યમિતિ બાલપ્રિયા અપ્રસ્તુતાર્થવર્ણનસ્થલ ઇત્યર્થઃ ।
ઽવિવક્ષિતત્વમ્ઽ ઇતિ ।
તસ્યેત્યનુષઙ્ગઃ ।
ઽપરાર્થઽ ઇતિ ।
પીડા નામાક્ષૌ નિષ્પીડનં સત્પુરુષે તુ ક્લેશઃ ।
એવં ભઙ્ગો ગ્રન્થિત્રોટનં ધનાભાવનિમિત્તકો વિપ્લવશ્ચ ।
માધુર્યં રસવિશેષો ઽનુલ્બણત્વઞ્ચ ।
વિકારશ્શર્કરાદિશ્ચિત્તવિકારશ્ચ ।
ન હિ સત્પુરુષાઃ ક્રોધાદ્યવસ્થાયામપ્યસેવ્યાઃ ।
અક્ષેત્રમૂષરસ્થાનં નિર્વિવેકપ્રભ્વાદિસ્થાનં ચ ।
ઽકિમ્ઽ ઇત્યાદિ ।
મરુભુવ એવ દોષ ઇતિ ભાવઃ ।
ઽઅમીઽતિ ।
યે ઇત્યસ્ય પ્રતિનિર્દેશઃ--ઽએષામ્ઽ ઇતિ ઽયસ્યેત્યસ્યેદમ્ઽ ઇતિ ચ ।

નનુ સુભગરૂપા ઇત્યેતદ્વિવૃણોતિ લોચને--યૈરિત્યાદિ ।
વિવેકો ઽપીત્યપિશબ્દેન પ્રકાશરૂપાર્થસ્ય સઙ્ગ્રહઃ સામ્યાભાવે વિવક્ષિતં હેતું દર્શયતિ--હસ્તા હીત્યાદિ ।
ઇદમુપલક્ષણં, ચરણાદિકં હિ ગમનાદ્યુપયોગિ ।
વ્યઙ્ગ્યાર્થમાહ--અતિતુચ્છેતિ ।
ભાગશબ્દેન ધનાદિલાભઃ કીર્તિપ્રસરલાભો વા ગ્રાહ્યો દ્વયોરપિ ભજનીયત્વેન ભાગશબ્દવાચ્યત્વાદિત્યાહ--અર્થલાભૈત્યાદિ ।
અનેનેતિ ।
કથયામીત્યનેનેત્યર્થઃ ।
આહ વ્યઞ્જયતિ ।
અકથનીયત્વે હેતુમાહ--શ્રૂયમાણમિત્યાદિ ।
શ્રૂયમાણં ન તુ શ્રવણોત્તરમેવેત્યતિશયિતનિર્વેદહેતુત્વં શ્રવણસ્ય દ્યોતયિતું શતૃપ્રત્યેન નિર્દેશઃ ।
વૈરાગ્યાદિવ વક્ષીત્યત્રેવશબ્દઃ પ્રતીતૌ,ત્વં વૈરાગ્યાદ્વદસીતિ જ્ઞાયત ઇત્યર્થઃ ।
મદીયં વૈરાગ્યં કેન જ્ઞાતમિત્યત આહ--કાક્વેત્યાદિ ।
કાક્વા શોકસૂચકધ્વનિવિકારયાવત્ ।
વામેનાત્ર વટસ્તમધ્વગજનઃ સર્વાત્મના સેવત ન ચ્છાયાપિ પરોપકારકરિણી માર્ગસ્થિતસ્યાપિ મે ॥
ન હિ વૃક્ષવિશેષેણ સહોક્તિપ્રત્યુક્તી સમ્ભવત ઇત્યવિવક્ષિતાભિધેયેનૈવાનેન શ્લોકેન સમૃદ્ધાસત્પુરુષસમીપવર્તિનો નિર્ધનસ્ય કસ્યચિન્મનસ્વિનઃ પરિદેવિતં તાત્પર્યેણ વાક્યર્થીકૃતમિતિ પ્રતીયતે ।
વિવક્ષિતત્વાવિવક્ષિતત્વં યથા---
ઉપ્પહજાઆએં અસોહિણીએં ફલકુસુમપત્તરહઆએ ।
વેરીએં વૈં દેન્તો પામર હો ઓહસિજ્જિહસિ ॥
લોચનમ્ સાધુવિદિતમિત્યુત્તરમ્ ।
કસ્માદિતિ વૈરાગ્યે હેતુપ્રશ્નઃ ।
ઇદં કથ્યત ઇત્યાદિસનિર્વેદસ્મરણોપક્રમં કથઙ્કથમપિ નિરૂપણીયતયોત્તરમ્ ।
વામેનેતિ ।
અનુચિતેન કુલાદિનોપલક્ષિત ઇત્યર્થ- ।
વટ ઇતિ ।
ચ્છાયામાત્રકણાદેવ ફલદાનાદિશૂન્યાદુદ્ધુરકન્ધર ઇત્યર્થઃ ।
છાયાપીતિ ।
શાખોટકો હિ સ્મશાનાગ્નિજ્વાલાલીઢલતાપલ્લવાદિસ્તરુવિશેષણ ।
અત્રાવિવક્ષાયાં હેતુમાહ--ન હીતિ ।
સમૃદ્ધો યો ઽસત્પુરુષઃ ।
ઽસમૃદ્ધસત્પુરુષઽ બાલપ્રિયા ઇદં કથ્યત ઇતિ કથનપ્રતિજ્ઞાભિપ્રાયામાહ--સનિર્વેદેત્યાદિ ।
સ્મૃતિવિષયવસ્તુનો નિર્વેદપ્રદત્વાત્સ્મરણસહભાવી નિર્વેદ ઇતિ સનિર્વેદત્વં સ્મરણસ્ય ।
નિરૂપણીયતયેતિ ।
નિરૂપણમુચિતવચનપર્યાલોચનમ્ ।
ઉત્તરમિતિ ।
ઇદં કથ્યત ઇત્યાદીત્યસ્યાનેન સમ્બન્ધઃ ।
વામેનેત્યેતત્ પ્રસ્તુતાર્થે યોજયતિ--અનુચિતેનેત્યાદિ ।
વટશબ્દેનાર્થશક્તિબલેન ગમ્યમર્થમાહ--છાયેત્યાદિ ।
શૂન્યાદિતિ ।
કરણાદિત્યસ્ય વિશેષણમ્ ।
અત્રન્તિ ।

કસ્ત્વમિત્યાદ્યુદાહરણ ઇત્યર્થઃ ।
વૃત્તૌ--ઽઉત્પથેઽતિ ।
હે પામર તથાભૂતાયા બદર્યાઃ વૃતિ દદાત્ત્વં જનૈરપહસિષ્યસ ઇત્યન્વયઃ ।
બદરી વૃક્ષવિશેષઃ ।
"પ્રાચીનાં પ્રાન્તતો વૃત્તિ"રિત્યમરઃ ।
સમ્ભવીત્યસ્યાનન્તરં ન ચાસમ્ભવીતિ ચ ક્વચિત્ અત્ર હિ વાચ્યારથો નાત્યન્તં સમ્ભવી ના ચસમ્ભવી ।
તસ્માદ્વાચ્યવ્યઙ્ગ્યયોઃ પ્રાધાન્યાપ્રાધાન્યે યત્નતો નિરૂપણીયે ।
પ્રધાન-ગુણ-ભાવાભ્યાં વ્યઙ્ગ્યસ્યૈવં વ્યવસ્થિતે ।
કાવ્યે ઉભે તતો ઽન્યદ્ યત્ તચ્ ચિત્રમ્ અભિધીયતે
ચિત્રં શબ્દાર્થ-ભેદેન દ્વિવિધં ચ વ્યવસ્થિતમ્ ।
તત્ર કિંચિચ્ છબ્દ-ચિત્રં વાચ્ય-ચિત્રમ્ અતઃ પરમ્
પ્રધાનગુણફભાવાભ્યાં વ્યઙ્ગ્યસ્યૈવં વ્યવસ્થિતે ।
કાવ્યે ઉભે તો ઽન્યદ્યત્તઞ્ચિત્રમભિધીયતે ॥ 41 ॥
ચિત્રં શબ્દાર્થભેદેન દ્વિવિધં ચ વ્યવસ્થિતમ્ ।
તત્ર કિઞ્ચિચ્છબ્દચિત્રં વાચ્યચિત્રમતઃ પરમ્ ॥ 42 ॥
। લોચનમ્ ઇતિ પાઠે સમૃદ્ધેન ઋદ્ધિમાત્રેણ સાત્પુરુષો ન તુ ગુણાદિનેતિ વ્યાખ્યેયમ્ ।
નાત્યન્તમિતિ ।
વાચ્યભાવનિયમો નાસ્તિ નાસ્તીતિ ન શક્યં વક્તું, વ્યઙ્ગ્યસ્યાપિ ભાવાદિતિ તાત્પર્યમ્ ।
તથા હિ ઉત્પથજાતાયા ઇતિ ન તથાકુલોદ્ભૂતાયાઃ ।
અશોભનાયા ઇતિ લાવણ્યરહિતાયાઃ ।
ફલકુસુમપત્ર્રરહિતાયા ઇત્યેવમ્ભૂતાપિ કાચિત્પુત્રિણી વા ભ્રાત્રાદિપક્ષપરિપૂર્વતયા સમ્બન્ધિવર્ગપોષિતા વા પરિરક્ષ્યતે ।
બદર્યા વૃત્તિં દદત્પામર ભોઃ, હસિષ્યસે સર્વલોકૈરિતિ ભાવઃ ।
એવમપ્રસ્તુતપ્રશંસાં પ્રસઙ્ગતો નિરૂપ્ય પ્રકૃતમેવ યન્નિરૂપણીયં તદુપ સંહરતિ--તસ્માદિતિ ।
અપ્રસ્તુતપ્રશંસાયામપિ લાવણ્યેત્યત્ર શ્લોકે યસ્માદ્ય્વામોહો લોક્સ્ય દૃષ્ટસ્તતો હેતોરિત્યર્થઃ ॥ 40 ॥
એવં વ્યઙ્ગ્યસ્વરૂપં નિરૂપ્ય સર્વથા યત્તચ્છૂન્યં તત્ર કા વાર્તેતિ નિરૂપયિતુમાહ--પ્રધાનેત્યાદિના ।
કારિકાદ્વયેન ।
શબ્દચિત્રમિતિ ।
યમકચક્રબન્ધાદિચિત્રતયા બાલપ્રિયા ગ્રન્થે પાઠઃ ।
વાચ્યાર્થ ઇત્યાદિગ્રન્થં તાત્પર્યતો વિવૃણોતિ લોચને--વાચ્યભાવનિયમો નાસ્તીતિ ।
વાચ્યાર્થસ્ય સમ્ભવનિયમો નાસ્તીત્યર્થઃ ।
નાસ્તીતિ ન શક્યં વક્તુમિતિ ।
વાચ્યાર્થો ન ભમ્ભવતીતિ વક્તું ચ ન શક્યમિત્યર્થઃ ।
ભાવાત્ સત્ત્વાત્ ।
વ્યઙ્ગ્યમર્થમાહ--ન તથેત્યાદિ ।
ફલેત્યાદેઃ પુત્રસહોદરાદિરહિતાયા ઇતિ ।
વૃતિમિત્યસ્ય રક્ષામિતિ ચ વ્યઙ્ગ્યમર્થમભિસન્ધાયાહ--એવંભૂતાપીત્યાદિ ।
એવં ભૂતાપિ અકુલીના લાવણ્યાદિગુણરહિતા ચ ભવન્ત્યપિ ।
પરિરક્ષ્યત ઇતિ ।
જનેનેતિ શેષઃ ।
ઇયં તુ પુત્રાદિરહિતા ચ અતો ઽસ્યા રક્ષાં કુર્વંસ્ત્વં પરિહાસાસ્પદં ભવિષ્યસીત્યર્થઃ ।

છાયાં દર્શયન્નાહ--બદર્યા ઇત્યાદિ ।
તસ્માદિત્યનેન વિવક્ષિતં હેતું વિવૃણોતિ--અપ્રસ્તુતપ્રશંસાયામપીત્યાદિ ॥ 40 ॥
પૂર્વોત્તરગ્રન્થયોઃ સઙ્ગતિં દર્શયન્નુત્તરગ્રન્થમવતારયતિ--એવમિત્યાતિ ।
તચ્છૂન્યમિતિ ।
વ્યઙ્ગ્યશૂન્યમિત્યર્થઃ ।
કા વાર્તેતિ ।
કો વ્યવહાર ઇત્યર્થઃ ।
કારિકાદ્વયેનાહેત્યન્વયઃ ।
વિભાગપ્રદર્શનમાત્રેણ સિદ્ધે શબ્દચિત્રં વાચ્યચિત્રમિતિ સમશીર્ષિકયા વ્યઙ્ગ્યસ્યાર્થસ્ય પ્રાધાન્યે ધ્વનિસંજ્ઞિતકાવ્યપ્રકારઃ ગુણભાગે તુ ગુણીભૂતવ્યઙ્ગ્યતા ।
તતો ઽન્યદ્રસભાવાદિતાત્પર્યરહિતં વ્યઙ્ગ્યાર્થવિશેષપ્રકાશનશક્તિશૂન્યં ચ કાવ્યં કેવલવાચ્યવાચકવૈચિત્ર્યમાત્રાશ્રયેણોપનિબદ્ધમાલેખ્યપ્રખ્યં યદાભાસતે તચ્ચિત્રમ્ ।
ન તન્મુખ્યઙ્કાવ્યમ્ ।
કાવ્યાનુકારો હ્યસૌ ।
તત્ર કિઞ્ચિચ્છબ્દચિત્રં યથા દુષ્કરયમકાદિ ।
વાચ્યચિત્રં તતઃ શબ્દચિત્રાદન્યદ્વ્યઙ્ગ્યાર્થસંસ્પર્શરહિતં પ્રાધાન્યેન વાક્યર્થતયા સ્થિતં રસાદિતાત્પર્યરહિતમુત્પ્રેક્ષાદિ ।
અથ કિમિદં ચિત્રં નામ? યત્ર ન પ્રતીયમાનાર્થસંસ્પર્શઃ ।
પ્રતીયમાનો હ્યર્થસ્ત્રિભેદઃ પ્રાક્પ્રદર્શિતઃ ।
તત્ર યત્ર વસ્ત્વલઙ્ગારાન્તરં વા વ્યઙ્ગ્યં નાસ્તિ સ નામ ચિત્રસ્ય કલ્પયતાં વિષયઃ ।
યત્ર તુ રસાદીનામવલિષયત્વં સ કાવ્યપ્રકારો ન સમ્ભવત્યેવ ।
યસ્માદવસ્તુસંસ્પર્શિતા કાવ્યસ્ય નોપપદ્યતે ।
વસ્તુ ચ સર્વમેવ જગદ્ગતમવશ્યં કસ્યચિદ્રસસ્ય ભાવસ્ય વાઙ્ગ્ત્વં પ્રતિપદ્યતે અન્તતો વિભાવત્વેન ।
ચિત્તવૃત્તિવિશેષા હિ રસાદયઃ, ન ચ તદસ્તિ વસ્તુ કિઞ્ચિદ્યન્ન ચિત્તવૃત્તિવિશેષમુપજનયતિ તદનુત્પાદને વા લોચનમ્ પ્રસિદ્ધમેવ તત્તુલ્યમેવાર્થચિત્રં મન્તવ્યમિતિ ભાવઃ ।
આલેખ્યપ્રખ્યમિતિ ।
રસાદિજીવરહિતં મુખ્યપ્રતિકૃતિરૂપં ચેત્યર્થઃ ।
અથ કિમિદમિતિ આક્ષેપે વક્ષ્યમાણ આશયઃ ।
અત્રોત્તરમ્--યત્ર નેતિ ।
આક્ષેપ્તા સ્વાભિપ્રાયં દર્શયતિ--પ્રતીયમાન ઇતિ ।
અવસ્તુસંસ્પર્શિતેતિ ।
કચટતપાદિવન્નિર્થકત્વં દશદાડિમાદિવદસંબદ્ધાર્થત્વં વેત્યર્થઃ ।
બાલપ્રિયા સંજ્ઞાકરણસ્યાભિપ્રાયમાહ--યમકેત્યાદિ ।
બન્ધાદીતિ ભિન્નં પદમ્ ।
પ્રસિદ્ધમેવેતિ ।
યમકાદેરક્ષરસન્નિવેશવિશેષરૂપત્વાત્તસ્ય ચિત્રત્વમલઙ્કારવિદ્ભિર્ન્નિશ્ચિતમેવેત્યર્થઃ ।
કિન્નિબન્ધનમાલેખ્યપ્રખ્યત્વમિત્ત આહ--રસાદીતિ ।
મુખ્યેત્યાદિ ।
ગુણાલઙ્કારકૃતસૌન્દર્યશાલિત્વેન ધ્વનેરનુકૃતિરૂપં ચેત્યર્થઃ ।
કિમિદમિત્યાક્ષેપે હેતું દર્શયતિ--વક્ષ્યમાણ ઇતિ ।
અવસ્તુસંસ્પર્શિતેત્યેતદ્દ્વેધા વિવૃણોતિ--કચટતપાદીત્યાદિ ।
માભૂદિતિ ।
ધ્વનિગુણીભૂતવ્યઙ્ગ્યયોરેવ કવિવિષયત્વૌચિત્યાદિતિ ભાવઃ ।
ભાવં વિવૃણોતિ--કાવ્યેત્યાદિ ।

ન નિર્દિષ્ટ ઇતિ ।
ન તન્મુખ્યં કાવ્યં કાવ્યાનુકારો હ્યસાવિતિ વચનાદિતિ ભાવઃ ।
અસાવિતિ ।
ચિત્રવિષય ઇત્યર્થઃ ।
કવિવિષયતૈવ તસ્ય ન સ્યાત્ કવિવિષયશ્ચ ચિત્રતયા કશ્ચિન્નિરૂપ્યતે ।
અત્રોચ્યતે--સત્યં ન તાદૃક્કાવ્યપ્રકારો ઽસ્તિ યત્ર રાસાદીનામપ્રતીતિઃ ।
કિં તુ યદા રસભાવાદિવિવક્ષાશૂન્યઃ કવિઃ શબ્દાલઙ્કારમર્થાલઙ્કારં વોપનિબધ્નાતિ તદા તદ્વિવક્ષાપેક્ષયા રસાદિશૂન્યતાર્થસ્ય પરિકલ્પ્યતે ।
વિવક્ષોપારૂઢ એવ હિ કાવ્યે શબ્દાનામર્થઃ ।
વાચ્યસામર્થ્યવશેન ચ કવિવિવક્ષાવિરહે ઽપિ તથાવિધે વિષયે રસાદિપ્રતીતિર્ભવન્તી પરિદુર્બલા લોચનમ્ નનુ મા ભૂત્કવિવિષય ઇત્યાશઙ્ક્યાહ--કવિવિષયશ્ચેતિ ।
કાવ્યરૂપતયા યદ્યપિ ન નિર્દિષ્ટસ્તથાપિ કવિગોચરીકૃત એવાસૌ વક્તવ્યઃ અન્યસ્ય વાસુકિવૃત્તાન્તતુલ્યસ્યેહાભિધાનાયોગાત્ કવેશ્ચેદ્ગોચરા નૂનમમુના પ્રીતિર્જનયિતવ્યા સા ચાવશ્યં વિભાવાનુભાવ્યભિચારિપર્યવસાયનીતિ ભાવઃ કિં ત્વિતિ ।
વિવક્ષા તત્પરત્વેન નાઙ્ગિત્વેન કથઞ્ચન ।
ઇત્યદિર્યો ઽલઙ્કારનિવેશને સમીક્ષાપ્રકાર ઉક્તસ્તં યદા નાનુસરતીત્યર્થઃ ।
રસાદિશૂન્યતેતિ ।
નૈવ તત્ર રસપ્રતીતિરસ્તિ યથા પાકાનભિજ્ઞસૂદવિરચતે માંસપાકવિશેષે ।
નનુ વસ્તુસૌન્દર્યાદવશ્યં ભવતિ કદાચિત્તથાસ્વાદો ઽકુશલકૃતાયામપિ શિખરિણ્યામિવેત્યાશઙ્ક્યાહ--વાચ્યેત્યાદિ ।
અનેનાપીતિ ।
પૂર્વં સર્વથા તચ્છૂન્યત્વમુક્તમધુના બાલપ્રિયા અન્યસ્યેતિ ।
કવિગોચરીકૃતાદન્યસ્યેત્યર્થઃ ।
વાસુકિવૃત્તાન્તતુલ્યસ્યેતિ ।
અપ્રકૃતસ્યેત્યર્થઃ ।
નન્વસ્તુ કવિગોચરત્વં કિમતસ્તત્રાહ--કવેશ્ચેત્યાદિ ।
યથોક્તમ્-- સ્વભાવશ્ચાયમર્થાનાં યન્ન સાક્ષાદમી તથા ।
સ્વદન્તે સત્કવિગિરાં ગતા ગોચરતાં યથા ॥
ઇતિ ।
નન્વસ્તુ પ્રીતિજનકત્વં, તથાપિ કથં રસાદિશૂન્યત્વાભાવ ઇત્યત આહ--સા ચેત્યાદિ ।
કાવ્યજન્યસ્ય પ્રીતિવિશેષસ્ય નિયમેન રસાસ્વાદૈકનિબન્ધનત્વાદિતિ ભાવઃ ।
ઽકિન્ત્વિઽત્યાદિગ્રન્થસ્ય ભાવં વિવૃણોતિ--વિવક્ષેત્યાદિ ।
યદા નાનુસરતીતિ ।
તદનુસારેણાલઙ્કારોપનિબન્ધ એવાલઙ્કારાણાં રસાઙ્ગત્વમિતિ ભાવઃ ।
સદૃષ્ટન્તં ભાવમાહ--નૈવેત્યાદિ ।
તત્રેતિ ।
સમીક્ષાપ્રકારો ય ઉક્તસ્તદનુસરણં વિનાલઙ્કારોપનિબન્ધસ્થલ ઇત્યર્થઃ ।
રસપ્રતીતિરિતિ ।
રસશબ્દેન શૃઙ્ગારાદિર્મધુરાદિશ્ચ રસો વિવક્ષિતઃ ।
તથાસ્વાદ ઇતિ ।
રસાસ્વાદ ઇત્યર્થઃ ।
શિખરિણ્યામિવેતિ ।
શિખરિણી નામદધ્યાદિમિશ્રો ભક્ષ્યવિશેષઃ ।
ઽઅનેનાપીઽત્યપિશબ્દાર્થમાહ--પૂર્વભિત્યાદિ ।
તચ્છૂન્યત્વમ્ રસશૂન્યત્વમ્ ।

દૌર્બલ્યમિતિ ।
રસાસ્વાદસ્યેતિ શેષઃ ।
ભવતીત્યનેનાપ પ્રકારેણ નીરસત્વં પરિકલ્પ્ય ચિત્રવિષયો વ્યવસ્થાપ્યતે ।
તદિદમુક્તમ્--- ઽરસભાવાદિવિષયવિવક્ષાવિરહે સતિ ।
અલઙ્કારનિબન્ધો યઃ સ ચિત્રવિષયો મતઃ ॥
રસાદિષુ વિવક્ષા તુ સ્યાત્તાત્પર્યવતી યદા ।
તદા નાસ્ત્યેવ તત્કાવ્યં ધ્વનેર્યત્ર ન ગોચરઃ ॥
ઽ એતચ્ચ ચિત્રં કવીનાં વિશૃઙ્ખલગિરાં રસાદિતાત્પર્યમનપેક્ષ્યૈવ કાવ્યપ્રવૃત્તિદર્શનાદસ્માભિઃ પરિકલ્પિતમ્ ।
ઇદાનીન્તનાનાં તુ ન્યાય્યે કાવ્યનય વ્યવસ્થાપને ક્રિયમાણે નાસ્ત્યેવ ધ્વનિવ્યતિરિક્તઃ કાવ્યપ્રકારઃ ।
યતઃ પરિપાકવતાં કવીનાં રસાદિતાત્પર્યવિરહે વ્યાપાર એવ નશોભતે ।
રસાદિતાત્પર્યે ચ નાસ્ત્યેવ તદ્વસ્તુ યદભિમતરસાઙ્ગતાં નીયમાનં ન પ્રગુણીભવત ।
અચેતના અપિ હિ ભાવા યથાયથમુચિતરસવિભાવતયા ચેતનવૃત્તાન્તયોજનયા વા ન સન્ત્યેવ તે યે યાન્તિ ન રસાઙ્ગતામ્ ।
તથા ચેદમુચ્ચેતે--- લોચનમ્ તુ દૌર્બલ્યમિત્યપિશબ્દસ્યાર્થઃ ।
અજ્ઞકૃતાયાં ચ શિખરિણ્યામહો ખિખરિણીતિ ન તજ્જ્ઞાનાચ્ચમત્કારઃ અપિ તુ દધિગુડમરિચં ચૈતદસમઞ્જસયોજિતમિતિ વક્તારો ભવન્તિ ।
ઉક્તમિતિ ।
મયૈવેત્યર્થઃ ।
અલઙ્કારાણાં શબ્દાર્થગતાનાં નિબન્ધ ઇત્યર્થઃ ।
નનુ ઽતચ્ચિત્રમભિધીયતેઽ ઇતિ કિમનેનોપદિષ્ટેન ।
અકાવ્યરૂપં હિ તદિતિ કથિતમ્ ।
હેયતયા તદુપદિશ્યત ઇતિ ચેત્--ઘટે કૃતે કવિર્ન ભવતત્યેતદપિ વક્તવ્યમિત્યાશઙ્ક્ય કવિભિઃ ખલુ તત્કૃતમતો હેયતયોપદિશ્યત ઇત્યેતન્નિરૂપયતિ--એતચ્ચેત્યાદિના ।
પરિપાકવતામિતિ ।
શબ્દાર્થવિષયો રસૌચિત્યલક્ષણઃ પરિપાકો વિદ્યતે યોષામ્ ।
બાલપ્રિયા ઇતિ વક્તારો ભવન્તીત્યનેન રસાસ્વાદસ્ય દૌર્બલ્યં દર્શિતમ્ ।
ઉક્તમિત્યનેનાન્યોક્તત્વં દર્શિતમિતિ ભ્રમં વારયતિ--મયૈવેતિ ।
વૃત્તિકારેણ મયૈવેત્યર્થઃ ।
અકાવ્યરૂપમિત્યાદિ ।
તદકાવ્યરૂપમિતિ કથિતં હીત્યન્વયઃ ।
તદિત્યસ્ય ચિત્રમિત્યર્થઃ ।
મધ્યે શઙ્કતે--હેયતયેત્યાદિ ।
હેયતયા ત્યાજ્યતયા ।
તત્ ચિત્રમ્ ।
પ્રતિવક્તિ--ઘટ ઇત્યાદિ ।
તત્કૃતમિતિ ।
ચિત્રકાવ્યં કૃતમસ્તીત્યર્થઃ ।
નનુ-- યત્પદાનિ ત્યજન્ત્યેવ પરિવૃત્તિસહિણ્ણુતામ્ ।
અપારે કાવ્યસંસારે કવિરેકઃ પ્રજાપતિઃ ।
યથાસ્મૈ રોચતે વિશ્વં તથેદં પરિવર્તતે ॥
શૃઙ્ગારી ચેત્કવિઃ કાવ્યે જાતં રસમયં જગત્ ।
સ એવ વીતરાગશ્ચેન્નીરસં સર્વમેવ તત્ ॥
ભાવાનચેતનાનપિ ચેતનવચ્ચેતનાનચેતનવત્ ।

વ્યવહારયતિ યથેષ્ટ સુકવિઃ કાવ્યે સ્વતન્ત્રતયા ॥
તસ્માન્નાસ્ત્યેવ તદ્વસ્તુ યત્સર્વાત્મના રસતાત્પર્યવતઃ કવેસ્તદિચ્છયા તદભિમતરસાઙ્ગતાં ન ધત્તે ।
તથોપનિબધ્યમાનં વા ન ચારુત્વાતિશયં લોચનમ્ યત્પદાનિ ત્યજન્ત્યેવ પરિવૃત્તિસહિણ્ણુતામ્ ।
ઇત્યાપિ રસૌચિત્યશરણમેવ વક્તવ્યમન્યથા નિર્હેતુકં તત્ ।
અપાર ઇતિ ।
અનાદ્યન્ત ઇત્યર્થઃ ।
યથારુચિ પરિવૃત્તિમાહ--શૃઙ્ગારીતિ ।
શૃઙ્ગારોક્તવિભાવાનુભાવવ્યભિચારિચર્વણારૂપપ્રતીતિમયો ન તુ સ્ત્રીવ્યસનીતિ મન્તવ્યમ્ ।
અત એવ ભરતમુનિઃ--ઽકવેરન્તર્ગતં ભાવંઽ ઽકાવ્યાર્થાન્ ભાવયતિઽ ઇત્યાદિષુ કવિશબ્દમેવ ।
મૂર્ધાભિષિક્તતયા પ્રયુઙ્ક્તે ।
નિરૂપિતં ચૈતદ્રસસ્વરૂપનિર્ણયાવસરે ।
જગદિતિ ।
તદ્રસનિમજ્જનાદિત્યર્થઃ ।
બાલપ્રિયા તં શબ્દન્યાસનિષ્ણાતાઃ શબ્દપાકં પ્રચક્ષતે ॥
ઇત્યનેન પાકલક્ષણમન્યદેવોક્તમિત્યત આહ--યત્પદાનીત્યાદિ ।
ન તુ સ્ત્રીવ્યસનીતિ ।
શૃઙ્ગારિપદાર્થ ઇતિ શેષઃ ।
વ્યસનમાસક્તિઃ ।
શૃઙ્ગારીત્યાદ્યુક્તાર્થે ઉપષ્ટમ્ભકમાહ--અત એવેત્યાદિ ।
કવેરિતિ ।
વાગઙ્ગમુખરાગેણ સત્ત્વેનાભિનયેન ચ ।
કવેરન્તર્ગતં ભાવં ભાવયન્ ભાવ ઉચ્યતે ॥
ઇતિ શ્લોકઃ, કાવ્યાર્થાનિત્યાદિવાક્યં ચ નાટ્યશાસ્ત્રે સપ્તમાધ્યાયે વર્તેતે ।
વાગઙ્ગમુખરાગાત્મના અભિનયેન સત્વલક્ષણેન ચાભિનયેન કરણેન ।
કવેઃ વર્ણનાનિપુણસ્ય યો ઽન્તર્ગતો ઽનાદિપ્રક્તનસંસ્કારપ્રતિભાનમયો દેશકાલાદિભેદાભાવાત્સર્વસાધારણીભાવેનાસ્વાદયોગ્યશ્ચિત્તવૃત્તિલક્ષણો ભાવસ્તમ્ ।
ભાવયન્નાસ્વદયોગ્યીકુર્વન્ ।
કાવ્યાર્થાનિત ।
કોઃ કવતેર્વા કવનીયં કાવ્યં તત્ર ચ પદાર્થવાક્યાર્થૌ રસેષ્વેવં પર્યવસ્યત ઇત્યસાધારણ્યાત્પ્રાધાન્યચ્ચ કાવ્યસ્યાર્થા રસાઃ અર્થ્યન્તે પ્રધાન્યેનેત્યર્થા, ઇતિ ચાભિનવભારત્યાં વિવૃતમ્ ।
કથં જગતો રસમયત્વમિત્યત આહ--તદ્રસેત્યાદિ ।
રસોપલક્ષણમિતિ ।
પુણ્ણાતિ ।
સર્વમેતચ્ચ માહકવીનાં કાવ્યેષુ દૃશ્યતે ।
અસ્માભિરપિ સ્વેષુ કાવ્યપ્રબન્ધેષુ યથાયથં દર્શિતમેવ ।
સ્થિતે ચૈવં સર્વ એવ કાવ્યપ્રકારો ન ધ્વનિધર્મતામતિપતતિ રસાદ્યપેક્ષાયાં કવેર્ગુણીભૂતવ્યઙ્ગ્યલક્ષણો ઽપિ પ્રકારસ્તદઙ્ગતામવલમ્બત ઇત્યુક્તં પ્રાક્ ।
યદા તુ ચાટુષુ દેવતાસ્તુતિષુ વા રસાદીનામઙ્ગતયા વ્યવસ્થાનં હૃદયવતીષુ ચ સપ્રજ્ઞકગાથાસુ કાસુચિદ્ય્વઙ્ગ્યવિશિષ્ટવાચ્યે પ્રાધાન્યં તદપિ ગુણીભૂતવ્યઙ્ગ્યસ્ય ધ્વનિનિષ્પન્દભૂતત્વેમેવેત્યુક્તં પ્રાક્ ।
તદેવમિદાર્નીન્તનકવિકાવ્યનયોપદેશે ક્રિયમાણે પ્રાથમિકાનામભ્યાસાર્થિનાં યદિ પરં ચિત્રેણ વ્યવહારઃ, પ્રાપ્તપરિણતીનાં તુ લોચનમ્ શૃઙ્ગારપદં રસોપલક્ષણમ્ ।
સ એવેતિ ।
યાવદ્રસિકો ન ભવતિ તદા પરિદૃશ્યમાનો ઽપ્યયં ભાવવર્ગો યદ્યપિ સુખદુઃખમોહમાધ્યસ્થ્યમાત્રં લૌકિકં વિતરતિ, તથાપિ કવિવર્ણનોપારોહં વિના લોકાતિક્રાન્તરસાસ્વાદભૂવં નાધિશેત ઇત્યર્થઃ ।
ચારુત્વાતિશયં યન્ન પુષ્ણાતિ તન્નાસ્ત્યેવેતિ સંબન્ધઃ ।
સ્વેષ્વિતિ ।

વિષમબાણલીલાદિષ્ટુ ।
હૃદયવતીષ્વિતિ ।
ઽહિઅઅલલિઆઽ ઇતિ પ્રાકૃતકવિગોષ્ઠ્યાં પ્રસિદ્ધાસુ ।
લઙ્ઘિઅગઅણા ફલહીલઆઓ હોન્તુત્તિ વઢ્ઢઅન્તીઅ ।
હાલિ અસ્સ આસિસં પાલિવેસવતુઆ વિણિઠ્ઠવિઆ ॥
બાલપ્રિયા રસસામાન્યોપલક્ષકમિત્યર્થઃ ।
વીતરાગશ્ચેદિત્યાદિકં વિવૃણોતિ--યાવદ્રસિકો ન ભવતીત્યાદિ ।
સુખેતિ ।
મધ્યે તિષ્ઠતીતિ મધ્યસ્થઃ તસ્ય ભાવો માધ્યસ્થ્યં સુખદુઃખમોહાનાં યન્માધ્યસ્થ્યં તદેકાનુભવં તન્માત્રમિત્યર્થઃ ।
માત્રપદેન રસાસ્વાદવ્યવચ્છેદઃ ।
વિતરતીતિ ।
ભાવવર્ગસ્ય ત્રિગુણાત્મકત્વાદિતિ ભાવઃ ।
હૃદયવતીષ્વિત્યસ્ય વિવરણમ્--
હિઅઅલલિઆ ઇત્યાદિ ।
ત્રિવર્ગેતિ ।
ત્રિવર્ગસ્ય ધર્માદિત્રયસ્ય ય ઉપાયઃ, સ એવોપેયો જ્ઞાતવ્યસ્તત્ર કુશલાસ્વિત્યર્થ- ।
લઙ્ઘિઅ ઇતિ ।
લઙ્ઘિતગગનાઃ કાર્પાસલતા ભવન્તીતિ વર્ધયન્ત્યા ।
હાલિકસ્યાશિષં પ્રતિવેશ્યબધુકા નિર્વાપિતા ॥
ઇતિચ્છાયા ।
હે હાલિક! કાર્પાસલતાઃ ત્વદુપજીવનભૂતાઃ કાર્પાસસ્તમ્બાઃ ।
લઙ્ઘિતગગનાઃ અત્યુચ્ચાઃ ।
ભવન્તુ ઇતિ હાલિકસ્યાશિષં વર્ધયન્ત્યા પુનઃ પુનઃ કુર્વત્યા કયાચિત્ ।
પ્રાતીતિ ।
પ્રાતિવેશિની વધૂરિત્યર્થઃ ।
નિર્વાપિતા નિર્વૃતિં પ્રાપિતા ।
કાર્પાસલતાનાં પરિપોષે તત્સ્થલે નિશ્શઙ્કં હાલિકેન સહ રમણં ભવિષ્યતીતિ બદ્ધથા નિર્વૃતિરિત્યનેન તચ્ચૌર્યસમ્ભોગાભિલાષો વધ્વા વ્યજ્યતે, તચ્ચ ગુણીભૂતમ્; તદેતદ્ય્વાચષ્ટે--અત્રેત્યાદિ ।
ધ્વનિરેવ કાવ્યમિતિ સ્થિતમેતત્ ।
તદયમત્ર સંગ્રહઃ--- યસ્મિન્ રસો વા ભાવો વા તાત્પર્યેણ પ્રકાશતે ।
સંવૃત્ત્યાભિહિતૌ વસ્તુ યત્રાલઙ્કાર એવ વા ॥
કાવ્યાધ્વનિ ધ્વનિર્વ્યઙ્ગ્યપ્રાધાન્યૈકનિબન્ધનઃ ।
લોચનમ્ અત્ર ગોદાવરીકચ્છલતાગહને ભરેણ જમ્બૂફલેષુ પચ્યમાનેષુ ।
હાલિકવધૂઃ પરિધત્તે જમ્બૂફલરસરક્તં નિવસનમિતિ ત્વરિતયૌર્યસંભોગસંભાવ્યમાનજમ્બૂફલરસરક્તત્વપરભાગનિહ્નવનં ગુણીભૂતવ્યઙ્ગ્યમિત્યલં બહુના ।
ધ્વનિરેવ કાવ્યમિતિ ।
આત્માત્મિનોરભેદ એવ વસ્તુતો વ્યુત્પત્તયે તુ વિભાગઃ બાલપ્રિયા પ્રાતિવેશ્યિકો નિર્વૃતિં પ્રાપિત ઇતિ ચ લોચને પાઠઃ ।
સો ઽપિ સાધુઃ ।
તદનુસારેણ ગાથા છાયા ચ પઠનીયા ।
અત્ર પક્ષે સઙ્કેતસ્થાનાર્થિનં સ્વાનુરક્તં પ્રાતિવેશ્યિકં તત્સમ્ભોગાભિલાષિણી કાચિદ્યદૃચ્છયા દૃષ્ટં હાલિકં પ્રત્યેવમાશીર્વાદેન સઙ્કેતસ્થાનં જ્ઞાપિતવતીતિ તત્સમ્મોગાભિલાષો વ્યઙ્ગ્યો બોધ્યઃ ।
ગોલાકચ્છેતિ ।
ગોદાકચ્છનિકુઞ્જે ભરેણ જમ્બૂષૂપચ્યમાના ।

સુહાલિકવધૂર્નિયચ્છતિ જમ્બૂરસરક્તં સિચયમ્ ॥
ઇતિ ચ્છાયા ।
ભરેણેત્યસ્યાતિશયેનેત્યર્થઃ ।
લોચને ઽગોદેઽત્યાદેઃ ગોદાવરીત્યાદિવિવરમં બોધ્યમ્ ।
ગુણીભૂતં વ્યઙ્ગ્યં દર્શયતિ---ત્વરિતેત્યાદિ ।
ત્વરિતઃ પતિતજમ્બૂફલે નિકુઞ્ચદેશે સિચયાસ્તરણે ત્વરયા કૃતો યશ્ચૌર્યસમ્ભોગસ્તેન સમ્ભાવ્યમાનઃ સમુત્પાદ્યમાસ્તદ્ધેતુકતયા તર્ક્યમાણો વા યો જમ્બૂફલરસરક્તત્વેન પરભાગઃ સિચ્યસ્ય તત્તદ્ભાગે વર્ણાન્તરપ્રાપ્તિઃ તસ્ય નિહ્નવનં ગોપનેચ્છેત્યર્થઃ ।
ગુણીભૂતવ્યઙ્ગ્યમિતિ ।
સર્વાવયવાવચ્છેદેન જમ્બૂફલરસરક્તસ્ય સિચયસ્ય પરિધાનેન તન્નિહ્નવનં ગમ્યતે, તત્તુ વાચ્યાર્થે ગુણીભૂતમિત્યર્થઃ ।
નનુ ધ્વનિકાવ્યયોરાત્મશરીરસ્થાનીયયોર્ભેદાદ્વૃત્તૌ ઽ ધ્વનિરેવ કાવ્યમ્ઽ ઇતિ સામાનાધિકરણ્યેન નિર્દેશો ઽનુપપન્ન ઇત્યત આહ--આત્માત્મિનોરિત્યાદિ ।
આત્મી દેહઃ ।
વ્યુત્પત્તયે શિષ્યજનવ્યુત્પાદનાય ।
વિભાગ ઇતિ ।
ધ્વનિઃ કાવ્યસ્યાત્મા સર્વત્ર તત્ર વિષયી જ્ઞેયઃ સહૃદયૈર્જનૈઃ ॥
સગુણીભૂત-વ્યઙ્ગ્યૈઃ સાલઙ્કારૈઃ સહ પ્રભેદૈઃ સ્વૈઃ ।
સઙ્કર-સંસૃષ્ટિભ્યાં પુનર્ અપ્ય્ ઉદ્દ્યોતતે બહુધા
સગુણીભૂતવ્યઙ્ગ્યૈઃ સાલઙ્કારૈઃ સહ પ્રભેદઃ સ્વૈઃ ।
સઙ્કરસંસૃષ્ટિભ્યાં પુનરપ્યુદ્દ્યોતતે બહુધા ॥ 43 ॥
તસ્ય ચ ધ્વનેઃ સ્વપ્રભેદૈર્ગુણીભૂતવ્યઙ્ગ્યેન વાચ્યાલઙ્કારૈશ્ચ સઙ્કરસંસૃષ્ટિવ્યવસ્થાયાં ક્રિયમાણાયાં બહુપ્રભેદતા લક્ષ્યે દૃશ્યતે ।
તથાહિ સ્વપ્રભેદસઙ્કીર્ણઃ સ્વપ્રભેદસંસૃષ્ટો ગુણીભૂતવ્યઙ્ગ્યસઙ્કીર્ણો ગુણીભૂતવ્યઙ્ગ્યસંસૃષ્ટો વાચ્યાલઙ્કારાન્તરસઙ્કીર્ણો વાચ્યાલઙ્કારાન્તરસંસૃષ્ટઃ સંસૃષ્ટાલઙ્કારસઙ્કીર્ણઃ સંસૃષ્ટાલઙ્કારસંસૃષ્ટશ્ચેતિ બહુધા ધ્વનિઃ પ્રકાશતે ।
લોચનમ્ કૃત ઇત્યર્થઃ ।
વાગ્રહણાત્તદાભાસાદેઃ પૂર્વોક્તસ્ય ગ્રહણમ્ ।
સંવૃત્યેતિ ।
ગોપ્યમાનતયાલબ્ધસૌન્દર્ય ત્યર્થઃ ।
કાવ્યાદ્ધ્વનીતિ ।
કાવ્યમાર્ગે ।
વિષયીતિ ।
સ ત્રિવિધસ્ય ધ્વનેઃ કાવ્યમાર્ગો વિષય ઇત યાવત્ ॥ 41॥
,42 ॥
એવં શ્લોકદ્વ્યેન સંગ્રહાર્થમભિધાય બહુપ્રકારત્વપ્રદર્શિકાં પઠતિ--સગુણીત ।
સહગુણીભૂતવ્યઙ્ગ્યેન સહાલઙ્કારૈર્યે વર્તન્તે સ્વે ધ્વનેઃ પ્રભેદાસ્તૈઃ સંકીર્ણતયા સંસૃષ્ટ્યા વાનન્તપ્રકારો ધ્વનિરિત તાત્પર્યમ્ ।
બહુપ્રકારતાં દર્શયતિ--તથાહીતિ ।
સ્વેભેદૈર્ગુણીભૂતવ્યઙ્ગ્યેનાલઙ્કારૈઃ પ્રકાશ્યત ઇતિ ત્રયો ભેદાઃ ।
તત્રાપિ પ્રત્યેકં સંકરેણ સંસૃષ્ટ્યા ચેત ષટ્ ।
સંકરસ્યાપિ ત્રયઃ પ્રકારાઃ અનુગ્રાહ્યનુગ્રાહકભાવેન સંદેહાસ્પદત્વેનૈકપદાનુપ્રવેશેનેતિ દ્વાદશ ભેદાઃ ।
પૂર્વં ચ યે પઞ્ચત્રિંશદ્ભેદા ઉક્તાસ્તે ગુણીભૂતવ્યઙ્ગ્યસ્યાપિ બાલપ્રિયા શબ્દાર્થમયં કાવ્યં શરીરમિતિ વિભાગ ઇત્યર્થઃ ।
વાગ્રહણાદિતિ ।
ભાવો વેતિ વાકારાદિત્યર્થઃ ।
સંવૃત્ત્યાભિહિતાવત્યસ્ય વિવરણમ્--ગોપ્યમાનતયા લબ્ધસોન્દર્ય ઇતિ ।
ધ્વનેર્વિષયત્વોક્ત્યા કાવ્યમાર્ગસ્ય વિષયત્વં લબ્ધમિત્યાશયેનાહ--સ ત્રિવિધસ્યેત્યાદિ ।
ઽયસ્મિન્નિઽત્યાદૌ ।

યસ્મિન્ કાવ્યાધ્વનિ ।
પ્રકાશતે સર્વત્ર તત્ર વ્યઙ્ગ્યપ્રાધાન્યૈકનિબન્ધનો ધ્વનિઃ વિષયી સન્ સહૃદયૈર્જનૈર્જેય ઇત્યન્વયઃ ॥ 41॥
,42 ॥
કારિકાં વ્યાચષ્ટે---સહેત્યાદિ ।
ઉદ્યાતત ઇત્યત્ર ધ્વનિરિતિ શેષ ઇતિ ભાવઃ ।
સગુણીભૂતવ્યઙ્ગ્યૈસ્સાલઙ્કારૈસ્સ્વપ્રભેદૈઃ સહ સઙ્કરસંસૃષ્ટ્યોરુક્ત્યા પ્રત્યેકં તૈસ્ત્રિભિસ્સહ તે લભ્યેતે ઇત્યાશયેન વિભાગાન્ દર્શયતિ--સ્વપ્રભેદૈરિત્યાદિ ।
પ્રકાશ્યત ઇતિ સમ્મિશ્ન્યત ઇતિ ચ પાઠઃ ।
દ્વાદશેતિ ।
સ્વપ્રભેદાદિભિસ્ત્રિભિઃ સહ સઙ્કરકૃતા નવ, સંસૃષ્ટિકૃતાસ્ત્રય ઇતિ દ્વાદશેત્યર્થઃ ।
પૂર્વં ચ યે પઞ્ચત્રિંશદ્ભેદા ઉક્તા ઇતિ ।
દ્વિતીયોદ્યોતાવસાન ઽએવં ધ્વનેઃ પ્રભેદાન્ પ્રતિપાદ્યેઽતિ વૃત્તિગ્રન્થવ્યાખ્યાનાવસરે યે પઞ્ચત્રિશદ્ભેદાઃ તત્ર સ્વપ્રભેદસઙ્કીર્ણત્વં કદાચિદનુગ્રાહ્યાનુગ્રાહકભાવેન ।
યથા--ઽએવંવાદિનિ દેવર્ષૌઽ ઇત્યાદૌ ।
અત્ર હ્યર્થશક્ત્યુદ્ભવાનુરણનરૂપવ્યઙ્ગ્યધ્વનિપ્રભેદેનાલક્ષ્યક્રમવ્યઙ્ગ્યધ્વનિપ્રભેદો ઽનુગૃહ્યમાણઃ પ્રતીયતે ।
એવં કદાચિત્પ્રભેદદ્વયસમ્પાતસન્દેહેન ।
યથા--
ખણપાહુણિઆ દેઅર એસા જાઆએં કિંપિ દે ભણિદા ।
રુઐ પડોહરવલહીધરમ્મિ અણુણિજ્જૌ વરારિ ॥
લોચનમ્ મન્તવ્યાઃ ।
સ્વપ્રભેદાસ્તાવન્તો ઽલઙ્કાર ઇત્યેકસપ્તતિઃ ।
તત્ર સંકરત્રયેણ સંસૃષ્ટ્યા ચ ગુણને દ્વે શતે ચતુરશીત્યધિકે ।
તાવતા પઞ્ચત્રિંશતો મુખ્યભેદાનાં ગુણને સપ્તસહસ્ત્રાણિ ચત્વારિ શતાનિ વિશત્યધિકાનિ ભવન્તિ ।
અલઙ્કારણામાનન્ત્યાત્વસંખ્યત્વમ્ ।
તત્રા વ્યુત્પત્તયે કતિપયભેદેષૂદાહરણાનિ દિત્સુઃ સ્વપ્રભેદાનાં કારિકાયામન્યપદાર્થત્વેન પ્રધાનતયોક્તત્વાત્તદાશ્રયાણ્યેવ ચત્વાર્યુદાહરણાન્યાહ--તત્રેતિ ।
અનુગૃહ્યમાણ ઇતિ ।
લજ્જયા હિ પ્રતીતયા ।
અભિલાષશૃઙ્ગારો ઽત્રાનુગૃહ્યતે વ્યભિચારિભૂતત્વેન ।
ક્ષણ ઉત્સવસ્તત્ર નિમન્ત્રણેનાનીતા હે દેવર! એષા તે જાયયા કિમપિ ભણિતા રોદિતિ ।
પડોહરે શૂન્યે વલભીગૃહે અનુનીયતાં વરાકી ।
સા તાવદ્દેવરાનુરક્તા તજ્જાયયા વિદિતવૃત્તાન્તયા કિમપ્યુક્તેત્યેષોક્તિસ્તદ્વૃત્તાન્તં બાલપ્રિયા સ્વયં પ્રતિપાદિતા ઇત્યર્થઃ ।
તે ઇતિ ।
પઞ્ચત્રિંશદ્ભેદા ઇત્યર્થઃ ।
સ્વપ્રભેદા ઇતિ ।
ધ્વનેરવાન્તરભેદા ઇત્યર્થઃ ।
તાવન્ત ઇતિ ।
પઞ્ચત્રિંશદિત્યર્થઃ ।
અલઙ્કાર ઇતિ ।
અલઙ્કારત્વાવચ્છિન્ન ઇત્યર્થઃ ।
તતત્રેત્યાદિ ।
એકસપ્તતેશ્ચતુર્ભિર્ગુણન ઇત્યર્થઃ ।
દ્વે શતે ચતુરશીત્યધિકે ઇત્યસ્યાનન્તરં ઽતાવતા પઞ્ચત્રિશતો મુખ્યભેદાનાં ગુણને સપ્તસહસ્રાણિ ચત્વારિ વિંશત્યધિકાનિ ભવન્તીતિ પાઠો બહુષુ ગ્રન્થેષુ દૃશ્યતે, તદર્થઃ સઙ્ગતો ન ભાતિ, વિદ્વદ્ભિર્ન્નિશ્ચેતવ્યઃ ।

અસંખ્યત્વમિતિ ।
અતો ઽલઙ્કારત્વાવચ્છિ એક એવ ગ્રાહ્ય ઇતિ ભાવ- ।
અન્યપદાર્થત્વેનેતિ ।
સગુણીભૂતેત્યાદિબહુવ્રીહિદ્વયાન્યપદાર્થત્વેનેત્યર્થઃ ।
અત્ર હ્યર્થશક્તીત્યાદિવૃત્યુક્તં વિવૃણોતિ--લજ્જયેત્યાદિ ।
વ્યભિવારિભૂતત્વેનેતિ ।
લજ્જાયાશ્શૃઙ્ગારવ્યભિચારિત્વેન હેતુનેત્યર્થઃ ।
ઉત્સવ ઇતિ ।
ઉત્સવો ઽયં દેવરસમ્બન્ધી બોધ્યઃ ।
પ્રાધુણિકેત્યસ્યામ્યાગતેતિ વાચ્યાર્થઃ ।
તદ્ભાવાર્થકથનમ્---નિમન્ત્રણેનાનીતેતિ ।
અનેનાનુનયનસ્યાવશ્યકત્વં દ્યોત્યતે ।
દેવરેત્યાદિચ્છાયાપ્રદર્શનમ્ ।
કિમપીતિ ।
અનુચિતમિત્યર્થ- ।
યતો રોદતિ અતો વરાકી દીના ।
સા ત્વયા અનુનીયતામિતિ સમ્બન્ધઃ ।
ગાથામિમામવતારણપૂર્વકં વ્યાચષ્ટે--સેત્યાદિ ।
સેતિ ।
યા ક્ષણપ્રાધુણિકાભૂત્સા નાયિકેત્યર્થઃ ।
(ક્ષણપ્રાધુણિકા દેવર એષા જાયયા કિમપિ તે ભણિતા ।
રોદિતિ શૂન્યવલભીગૃહે ઽનુનીયતાં વરાકી ॥
ઇતિ ચ્છાયા) ।
અત્ર હ્યનુનીયતામિત્યેતત્પદમર્થાન્તરસઙ્ક્રમિતવાચ્યત્વેન વિવક્ષિતાન્યપરવાચ્યત્વેન ચ સમ્ભાવ્યતે ।
ન ચાન્યતરપક્ષનિર્ણયે પ્રમાણમસ્તિ ।
એકવ્યઞ્જકાનુપ્રવેશેન તુ વ્યઙ્ગ્યત્વમલક્ષ્યક્રમવ્યઙ્ગ્યસ્ય સ્વપ્રભેદાન્તરાપેક્ષયા લોચનમ્ દૃષ્ટવત્યા અન્યસ્યાસ્તદ્દેવરચૌરકામિન્યાઃ ।
તત્ર તવ ગૃહણ્યાયં વૃત્તાન્તો જ્ઞાત ઇત્યુભયતઃ કલહાયિતુમિચ્છન્ત્યેવમાહ ।
તત્રાર્થાન્તરે સંભોગેનૈકાન્તોચિતેન પરિતોષ્યતામિત્યેવંરૂપે વાચ્યસ્ય સંક્રમણમ્ ।
યદિ વા ત્વં તાવદેતસ્યામેવાનુરક્ત ઇતીર્ષ્યાકોપતાત્પર્યાદનુનયનમન્યપરં વિવક્ષિતમ્ ।
એષા તદેવાનીમુચિતમગર્હણીયં પ્રેમાસ્પદમિત્યનુનયો વિવક્ષિતઃ, વયં ત્વિદાનીં ગર્હણીયાઃ સંવૃત્તા ઇત્યેતત્પરતયા ઉભયથાપિ ચ સ્વાભિપ્રાયપ્રકાશનાદેકતરનિશ્ચયે પ્રમાણાભાવ ઇત્યુક્તમ્ ।
વિવક્ષિતસ્ય હિ સ્વરૂપસ્થસ્યૈવાન્યપરત્વમ્, બાલપ્રિયા દેવરેતિ ।
તસ્યા દેવરો ભર્તુર્ભ્રતા તસ્મિન્નનુરક્તેત્યર્થઃ ।
વિદિતેતિ ।
વિદિતો વૃત્તાન્તસ્તસ્યા દેવરસ્ય ચ પરસ્પરાનુરાગાદિર્યયા તયેત્યર્થઃ ।
તદ્વૃત્તાન્તમિતિ ।
તજ્જાયાવચનાદિવૃત્તાન્તમિત્યર્થઃ ।
કામિન્યા ઇત્યેષોક્તિરિત્યન્વયઃ ।
જાયયા કિમપિ ભણિતેતિ રોદનહેતુપ્રદર્શનમાત્રં ન તત્કથનસ્ય ફલાન્તરમપ્યસ્તીત્યાહ--તત્રેત્યાદિ ।
તદ્વચને ।
તત્ર ઇત્યેવમાહેતિ સમ્બન્ધઃ ।

સેતિ શેષઃ ।
ઉભયતઃ કલહાયિતુમિતિ ।
તદ્દેવરસ્ય તજ્જાયાયાશ્ચ મિથઃ કલહમુત્પાદયિતુમિત્યર્થઃ ।
વૃત્તાવુક્તં સન્દેહસઙ્કરં વિવૃણોતિ--તત્રેત્યાદિ ।
તત્ર તથાવચને ।
ઇત્યેવંરૂપે અર્થાન્તર ઇતિ સમ્બન્ધઃ ।
વાચ્યસ્ય અનુનયતિવાચ્યાર્થસ્ય ।
સઙ્ક્રમણમિતિ ।
વિવક્ષિતમિત્યસ્યાપકર્ષઃ ।
પ્રિયભાષણાદિઃ પરિતોષજનકો વ્યાપારસ્તત્વેનાનુનયતેર્વાચ્યાર્થઃ, સ ચાત્ર સમ્ભોગત્વેન રૂપેણ લક્ષ્યો વિવક્ષિત ઇત્યર્થઃ ।
તસ્યાં તવાનુરાગો મયા જ્ઞાત ઇત્યાદિરર્થશ્ચાત્ર વ્યઙ્ગ્યો બોધ્યઃ ।
એતસ્યામેવેતિ ।
દેવર તસ્યામેવેતિ ચ પાઠઃ ।
યા રોદિતિ તસ્યામેવેત્યર્થઃ ।
ઇતીતિ હેતૌર્ ।
ઇર્ષ્યેતિ ।
વક્તૃકામિનીગતયોરીર્ષ્યાકોપયોસ્તાત્પર્યાદિત્યર્થઃ ।
અનુનયનમિતિ ।
અનુનયતિ વાચ્યાર્થ ઇત્યર્થઃ ।
અન્યપરમિતિર્ ।
ઇર્ષ્યાકોપવ્યગ્યપરમિત્યર્થઃ ।
ઉક્તમુપપદયતિ--એષેત્યાદિ ।
ઇત્યેતત્પરતયા વિવક્ષિતમિતિ સમ્બન્ધ- ।
ઉભયથાપીતિ ।
અનુનયતિ વાચ્યસ્યાર્થાન્તરસઙ્ક્રમણપક્ષે અન્યપરત્વેન વિવક્ષિતત્વપક્ષે ચેત્યર્થઃ ।
સ્વભિપ્રાયેતિ ।
વક્તૃકામિનીગતાભિલાષેત્યર્થઃ ।
ઉક્તમિતિ ।
વૃત્તિકૃતેતિ શેષઃ ।
પ્રસઙ્ગાદાહ--વિવક્ષિતસ્યેત્યાદિ ।
બાહુલ્યેન સમ્ભવતિ ।
યથા--ઽસ્નિગ્ધશ્યામલઽ ઇત્યાદૌ ।
સ્વપ્રભેદસંસૃષ્ટત્વં ચ યથા પૂર્વોદાહરણ એવ ।
અત્ર હ્યર્થાન્તરસંક્રમિતવાચ્યસ્યાત્યન્તતિરસ્કૃતવાચ્યસ્ય ચ સંસર્ગઃ ।
ગુણીભૂતવ્યઙ્ગ્ય સઙ્કીર્ણત્વં યથા--ઽન્યક્કારો હ્યયમેવ મે યદરયઃઽ ઇત્યાદૌ ।
યથા વા-- કર્તા દ્યૂતચ્છલાનાં જતુમયશરણોદ્દીપનઃ સો ઽભિમાની કૃષ્ણાકેશોત્તરીયવ્યપનયનપટુઃ પાણ્ડવા યસ્ય દાસાઃ ।
રાજા દુઃશાસનાદેર્ગુરુરનુજશતસ્યાઙ્ગરાજસ્ય મિત્રં ક્કાસ્તે દુર્યોધનો ઽસૌ કથયત ન રુષા દ્રષ્ટુમભ્યાગતૌ સ્વઃ ॥
લોચનમ્ સંક્રાન્તિસ્તુ તસ્યૈતદ્રૂપતાપત્તિઃ ।
યદિ વા દેવરાનુરક્તાયા એવ તં દેવરમન્યયા સહાવલોકિતસંભોગવૃતાન્તં પ્રતીયમુક્તિઃ, દેવરેત્યામન્ત્રણાત્ ।
પૂર્વવ્યાખ્યાને તુ તદપેક્ષયા દેવરેત્યામન્ત્રણં વ્યાખ્યાતમ્ ।

બાહુલ્યેનેતિ ।
સર્વત્ર કાવ્યે રસાદિતાત્પર્યં તાવદસ્તિ તત્ર રસધ્વનેર્ભાવધ્વનેશ્ચૈકેન વ્યઞ્જકેનાભિવ્યઞ્જનં સ્નિગ્ધશ્યામલેત્યત્ર વિપ્રલમ્ભશૃઙ્ગારસ્ય તદ્વ્યભિચારિણશ્ચ શોકાવેગાત્મનશ્ચર્વણીયત્વાત્ ।
એવં ત્રિવિધં સંકરં વ્યાખ્યાય સંસૃષ્ટિમુદાહરતિ--સ્વપ્રભેદેતિ ।
અત્ર હીતિ ।
લિપ્તશબ્દાદૌ તિરસ્કૃતો વાચ્યઃ, રામાદૌ તુ સંક્રાન્ત ઇત્યર્થઃ ।
એવં સ્વપ્રભેદં પ્રતિ ચતુર્ભેદાનુદાહૃત્ય ગુણીભૂતવ્યઙ્ગ્યં પ્રત્યુદાહરતિ--ગુણીભૂતેતિ ।
બાલપ્રિયા સ્વરૂપસ્થસ્ય વાચ્યસ્ય ।
તસ્ય વાચ્યસ્ય ।
એતદ્રૂપતાપત્તિઃ વિવક્ષિતરૂપાન્તરપ્રાપ્તિઃ ।
દેવરાનુરક્તાયા ઇતિ ।
સ્વસ્ય યો દેવરસ્તદનુરક્તાયા ઇત્યર્થઃ ।
સહેત્યસ્ય સમ્ભોગેત્યનેન સમ્બન્ધઃ ।
ઉક્તાર્થે ગમકમાહ--દેવરેત્યાદિ ।
તદપેક્ષયેતિ ।
યા પ્રાધુણિકાભૂત્તદપેક્ષયેત્યર્થઃ ।
તન્નિરૂપિતં દેવરત્વં બોધ્યમિત્યર્થઃ ।
ગાથેયં કાવ્યપ્રકાશે ઽપ્યુદાહૃતા ।
બાહુલ્યેન સમ્ભવતીત્યેતદુપપાદયતિ--સર્વત્રેત્યાદિ ।
ચર્વણીયત્વાદભિવ્યઞ્જનમિતિ સમ્બન્ધઃ ।
લિપ્તશબ્દાદાવિત્યાદિ ।
ઽસ્નગ્ધશ્યામલકાન્તિલિપ્તવિયતઽઇત્યત્ર દ્રવદ્રવ્યસ્ય સર્વાવયવાવચ્છેદેન યઃ સંયોગસ્તદાત્મકસ્ય લેપસ્ય વાચ્યાર્થસ્ય બાધાલ્લિપિધાતુઃ સમ્પર્કં લક્ષયંસ્તદતિશયં દ્યોતયતિ ।
એવં પયોદાસ્સુહૃદો યેષામિત્યત્ર વાચ્યાર્થસ્ય બાધાત્સુહૃત્પદમુપકારિત્વેન રૂપેણ લક્ષયત્તદતિશયં વ્યનક્તીત્યર્થઃ ।
રામાદાવિતિ ।
રામાદિપદ ઇત્યર્થઃ ।
વાચ્ય ઇત્યનુષજ્યતે ।
સઙ્કાન્ત ઇતિ ।
યથાસઙ્ક્રાન્તિસ્તથા દ્વિતીયોદ્યોતે ઉક્તમ્ ।
રામાદાવિત્યાદિપદેન ઽન્યક્કારઽ ઇત્યાદિસ્થરાવણાદિપદસંગ્રહઃ ।
ઽકર્તેઽત્યાદિશ્લોકો વેણીસંહારસ્થઃ ।
અત્ર હ્યલક્ષ્યક્રમવ્યઙ્ગ્યસ્ય વાક્યાર્થીભૂતસ્ય વ્યઙ્ગ્યવિશિષ્ટવાચ્યાભિધાયિભિઃ પદૈઃ સમ્મિશ્રતા ।
અત એવ ચ પદાર્થાશ્રયત્વે ગુણીભૂતવ્યઙ્ગ્યસ્ય વાક્યાર્થાશ્રયત્વે ચ ધ્વનેઃ સઙ્કીર્ણતાયામપિ ન વિરોધઃ સ્વપ્રભેદાન્તરવત્ ।
લોચનમ્ અત્ર હીત્યુદાહરણદ્વયે ઽપિ ।
અલક્ષ્યક્રમવ્યઙ્ગ્યસ્યેતિ ।
રૌદ્રસ્ય વ્યઙ્ગ્યવિશિષ્ટેત્યનેન ગુણતા વ્યઙ્ગ્યસ્યોક્તાઃ ।
પદૈરિત્યુપલક્ષણે તૃતીયા ।
તેન તદુપલક્ષિતા યો ઽર્થો વ્યઙ્ગ્યગુણીભાવેન વર્તતે તેન સંમિશ્રતા સંકીર્મતા ।
સા ચાનુગ્રાહ્યાનુગ્રાહકભાવેન સંદેહયોગેનૈકવ્યઞ્જકાનુપ્રવેશેન ચેતિ યથાસંભવમુદાહરણદ્વયે યોજ્યા ।
તથા હિ-મે યદરય ઇત્યાદિભિ- સર્વૈરેવ પદાર્થૌઃ કર્તેત્યાદિભિશ્ચ વિભાવાદિરૂપતયા રૌદ્ર એવાનુગૃહ્યતે ।
કર્તેત્યાદૌ ચ પ્રતિપદં પ્રત્યવાન્તરવાક્યં પ્રતિસમાસં ચ વ્યઙ્ગ્યમુત્પ્રેક્ષિતું શક્યમેવેતિ ન લિખિતમ્ ।
પાણ્ડવા યસ્ય દાસા ઇતિ તદીયોક્ત્યનુકારઃ ।

તત્ર ગુણીભૂતવ્યઙ્ગ્યતાપિ યોજયિતું શક્યા, વાચ્યસ્યૈવ ક્રોધોદ્દીપકત્વાત્ ।
દાસૈશ્ચ કૃતકૃત્યૈઃ સ્વામ્યવશ્યં દ્રષ્ટવ્ય ઇત્યર્થશક્ત્યનુરણનરૂપતાપિ ।
ઉભયથાપિ ચારુત્વાદેકપક્ષગ્રહે પ્રમાણાભાવઃ ।
એકવ્યઞ્જકાનુપ્રવેશસ્તુ તૈરેવ પદૈઃ ગુણીભૂતવ્ય વ્યઙ્ગ્યસ્ય પ્રધાનીભૂતસ્ય ચરસસ્ય વિભાવાદિદ્વારતયાભિવ્યઞ્જનાત્ ।
બાલપ્રિયા વૃત્તાવત્રેત્યસ્ય કર્તેત્યુદાહરણમાત્રપરામર્શકત્વભ્રમવારણાય વિવૃણોતિ---ઉદાદરણદ્વયે ઽપીતિ ।
રૌદ્રસ્યેતિ ।
ન્યક્કાર ઇત્યાદૌ રાવણગતસ્ય કર્તેત્યાદૌ ભીમસેનગતસ્ય ચ ક્રોધસ્ય પ્રતીતેરિતિ ભાવઃ ।
વ્યઙ્ગ્યવિશિષ્ટેત્યનેનેતિ ।
વ્યઙ્ગ્યવૈશિષ્ટ્યકથનેનેત્યર્થઃ ।
ગુણતેતિ ।
વાચ્યાર્થં પ્રતીતિ શેષઃ ।
ઉક્તા દર્શિતા ।
પદૈસ્સમ્મિશ્રતેત્યસ્ય યથાશ્રુતાર્થસ્ય બાધાદ્વ્યાચષ્ટે--પદરિત્યુપલક્ષણે તૃતીયેતિ ।
તદૈરિતિ તૃતીયાર્થો જ્ઞાપ્યત્વમિત્યર્થઃ ।
તમેવાર્થં દર્શયતિ--તદુપલક્ષિતેતિ ।
કેન સમ્મિશ્રતેત્યત્રાહ--યો ઽર્થ ઇત્યાદિ ।
યો ઽર્થઃ વાચ્યાર્થઃ ।
તેનેતિ ।
ગુણીભૂતવ્યઙ્ગ્યેન વાચ્યેનેત્યર્થ- ।
સા ચેતિ ।
સઙ્કીર્ણતેત્યર્થઃ ।
તૃતીયાન્તત્રયસ્યાનેન સમ્બન્ધઃ ।
કર્તેત્યાદિભિશ્ચેતિ ।
પદાર્થૈરિત્યનુષઙ્ગઃ ।
નનુ ન્યક્કારેત્યાદૌ વ્યઙ્ગ્યાર્થાઃ પૂર્વં વ્યાખ્યાતાઃ ।
કર્તેત્યાદૌ તુ તે કિં ન સન્તીત્યત આહ--કર્તેત્યાદાવિતિ ।
તદીયોક્તીતિ ।
પાણ્ડવા મમ દાસા ઇતિ દુર્યોધનોક્તીત્યર્થઃ ।
રૌદ્ર એવાનુગૃહ્યત ઇત્યનેનાનુગ્રાહ્યાનુગ્રાહકભાવેન સઙ્કરં પ્રદર્શ્ય સન્દેહયોગેન તં દર્શયતિ--તત્રેત્યાદિ ।
પાણ્ડવગતાપકર્ષાદિકં બોધ્યમ્ ।
ઇત્યર્થેત્યાદિ ।
ઉક્તં યદર્થશક્તિમૂલં વ્યઙ્ગ્યં તદ્રૂપતીઽપીત્યર્થઃ ।
યોજયિતું શક્તેત્યનુષઙ્ગઃ ।
અભયથાપીત્યાદિ ।
તથા ચ ગુણીભૂતવ્યઙ્ગ્યસ્ય ધ્વનેશ્ચ સન્દેહસઙ્કર ઇતિ ભાવઃ ।
તૈરિતિ ।
મે યદરય ઇત્યાદિભિરિત્યર્થઃ ।
વિભાવાદિદ્વારતયા રસસ્ય ચાભિવ્યઞ્જનાદિતિ સમ્બન્ધઃ ।
અત એવેત્યેતદ્વ્યાખ્યાયા ત એવેત્યાદિ ન યથાહિ ધ્વનિપ્રભેદાન્તરાણિ પરસ્પરં સઙ્કીર્યન્તે પદાર્થવાક્યાર્થાશ્રયત્વેન ચ ન વિરુદ્ધાનિ ।
કિં ચૈકવ્યઙ્ગ્યાશ્રયત્વે તુ પ્રધાનગુણભાવો વિરુધ્યતે ન તુ વ્યઙ્ગ્યભેદાપેક્ષયા તતો ઽપ્યસ્ય ન વિરોધઃ ।

અયં ચ સઙ્કરસંસૃષ્ટિવ્યવહારો બહૂનામેકત્ર વાચ્યવાચકભાવ ઇવ વ્યઙ્ગ્યવ્યઞ્જકભાવે ઽપિ નિર્વિરોધ એવ મન્તવ્યઃ ।
યત્ર તુ પદાનિ કાનિચિદવિવક્ષિતવાચ્યાનુરમનરૂપવ્યઙ્ગ્યવાચ્યાનિ વા તત્ર ધ્વનિગુણીભૂતવ્યઙ્ગ્યયોઃ સંસૃષ્ટત્વમ્ ।
યથા--ઽતેષાં ગોપવધૂવિલાસસુહૃદામ્ઽ ઇત્યાદૌ ।
અત્ર હિ ઽવિલાસસુહૃદાઽ ઽરાધારહઃસાક્ષિણામ્ઽ ઇત્યેતે પદે ધ્વનિપ્રભેદરૂપે ઽતેઽ ઽજાનેઽ ઇત્યેતે ચ પદે ગુણીભૂતવ્યઙ્ગ્યરૂપે ।
લોચનમ્ અત એવ ચેતિ ।
યતો ઽત્ર લક્ષ્યે દૃશ્યતે તત ઇત્યર્થઃ ।
નનુ વ્યઙ્ગ્યં ગુણીભૂતં પ્રધાનં ચેતિ વિરુદ્ધમેવ તદ્દૃશ્યમાનમપ્યુક્તત્વાન્ન શ્રદ્ધેયમિત્યાશઙ્ક્ય વ્યઞ્જકભેદાત્તાવન્ન વિરોધ ઇતિ દર્શયતિ--અત એવેતિ ।
સ્વેતિ ।
સ્વપ્રભેદાન્તરાણિ સંકીર્ણતયા પૂર્વમુદાહૃતાનીત તાન્યેવ દૃષ્ટાન્તયતિ ।
તદેવ વ્યાચષ્ટે--યથાહીતિ ।
તથાત્રાપીત્યધ્યાહારો ઽત્ર કર્તવ્યઃ ।
ઽતથા હિઽ ઇતિ વા પાઠઃ ।
નનુ વ્યઞ્જકભેદાત્પ્રથમભેદયોઃ પરિહારો ઽસ્તુ એકવ્યઞ્જકાનુપ્રવેશે તુ કિં વક્તવ્યમિત્યાશઙ્ક્ય પારમાર્થિકં પરિહારમાહ--કિઞ્ચેતિઃ તતો ઽપીતિ ।
યતો ઽન્યદ્વ્યઙ્ગ્યં ગુણીભૂતમન્યચ્ચ પ્રધાનમિતિ કો વિરોધઃ ।
નનુ વાચ્યાલઙ્કારવિષયે શ્રુતો ઽયં સંકરાદિવ્યવહારો ન તુ વ્યઙ્ગ્યવિષય ઇત્યાશઙ્ક્યાહ--અયં ચેતિ ।
મન્તવ્ય ઇતિ ।
મનનેન પ્રતીત્યા તથા નિશ્ચેયઃ ઉભયત્રાપિ પ્રતીતેરેવ શરણત્વાદિતિ ભાવઃ ।
એવં ગુણીભૂતવ્યઙ્ગ્યસંકરભેદાસ્ત્રીનુદાહૃત્ય સંસૃષ્ટિમુદાહરતિ--યત્ર તુ પદાનીતિ ।
કાનિચિદિત્યનેન બાલપ્રિયા વિરોધ ઇત્યન્તં ગ્રન્થમવતારયતિ--નન્વિત્યાદિ ।
દૃશ્યમાનમિતિ ।
લક્ષ્ય ઇતિ શેષઃ ।
સ્વેતિ ।
દૃષ્ટાન્તયતીતિ સમ્બન્ધઃ ।
સ્વપ્રભેદાન્તરવદિત્યનેન દૃષ્ટાન્તં દર્શયતીત્યર્થઃ ।
પ્રથમભેદયોરિતિ ।
અનુગ્રાહ્યાનુગ્રાહકભાવેન સન્દેહયોગેન ચ યૌ સઙ્કરૌ તયોરિત્યર્થઃ ।
કિં વક્તવ્યમિતિ ।
કિં કર્તવ્યમિતિ ।
ચ પાઠઃ ।
વ્યઞ્જકભેદાભાવાદિતિ ભાવઃ ।
ભાવમાહ--યતો ઽન્તદિત્યાદિ ।
મન્તવ્ય ઇત્યેતત્ પ્રકૃતાનુગુણતયા વ્યાચષ્ટે--મનનેનેત્યાદિ ।
પ્રતીત્યા સહૃદયપ્રતીત્યા ।
ઇત્યનેનેતિ ।
કાનિચિદવિવક્ષિતવાચ્યાનિ કાનિચિદનુરણનરૂપવ્યઙ્ગ્યવાચ્યાનીત્યુક્ત્યેત્યર્થઃ ।
સુહૃદિત્યાદિ ।
મુખ્યાર્થયોઃ વાચ્યાલઙ્કારસઙ્કીર્ણત્વમલક્ષ્યક્રમવ્યઙ્ગ્યાપેક્ષયા રસવતિ સાલઙ્કારે કાવ્યે સર્વત્ર સુવ્યવસ્થિતમ્ ।
પ્રભેદાન્તરાણામપિ કદાચિત્સઙ્કીર્ણત્વં ભવત્યેવ ।
યથા મમૈવ-- લોચનમ્ સંકરાવકાશં નિરાકરોતિ ।
સુહૃચ્છબ્દેન સાક્ષિશબ્દેન ચાવિવક્ષિતવાચ્યો ધ્વનિઃ ઽતેઽ ઇતિપદેનાસાધારણગુણગણો ઽભિવ્યક્તો ઽપિ ગુણત્વમવલમ્બતે, વાચ્યસ્યૈવ સ્મરણસ્ય પ્રાધાન્યેન ચારુત્વહેતુત્વાત્ ।

ઽજાનેઽ ઇત્યનેનોત્પ્રેક્ષ્યમાણાનન્તધર્મવ્યઞ્જકેનાપિ વાચ્યમેવોત્પ્રેક્ષણરૂપં પ્રધાનીક્રિયતે ।
એવં ગુણીભૂતવ્યઙ્ગ્યે ઽપિ ચત્વારો ભેદા ઉદાહૃતાઃ ।
અધુનાલઙ્કારગતાંસ્તાન્દર્શયતિ--વાચ્યાલઙ્કારેતિ ।
વ્યઙ્ગ્યત્વે ત્વલઙ્કારણામુક્તભેદાષ્ટક એવાન્તર્ભાવ ઇતિ વાચ્યશબ્દસ્યાશયઃ ।
કાવ્ય ઇતિ ।
એવંવિધમેવ હિ કાવ્યં ભવતિ ।
સુવ્યવસ્થિતમિતિ ।
ઽવિવક્ષા તત્પરત્વેનઽ ઇતિ દ્વિતીયોદ્દ્યોતમૂલોદાહરણેભ્યઃ સંકરત્રયં સંસૃષ્ટિશ્ચ લભ્યત એવ ।
ઽચલાપાઙ્ગાં દૃષ્ટિમ્ઽ ઇત્યત્ર હિ રૂપકવ્યતિરેકસ્ય પ્રાગ્વ્યાખ્યાતસ્ય શૃઙ્ગારાનુગ્રાહકત્વં સ્વભાવોક્તેઃ શૃઙ્ગારસ્ય ચૈકાનુપ્રવેશઃ ।
ઽઉપ્પહ જાયાઽ ઇતિ ગાથાયાં પામરસ્વભાવોક્તિર્વા ધ્વનિર્વેતિ પ્રકરણાદ્યભાવે એકતરગ્રાહકં પ્રમાણં નાસ્તિ ।
યદ્યપ્યલઙ્કારો રસમવશ્યમનુગૃહ્ણાતિ, તથાપિ ઽનાતિ નિર્વહણૈષિતાઽ ઇતિ યદભિપ્રાયેણોક્તં તત્ર સઙ્કારાસમ્ભવાત્સંસૃષ્ટિરેવાલઙ્કારેમ રસધ્વનેઃ ।
યથા--ઽબાહુલતિકાપાશેન બદ્ધ્વા દૃઢમ્ઽ ઇત્યત્ર ।
પ્રભેદાન્તરાણામપીતિ ।
રસાદિધ્વનિવ્યતિરિક્તાનામ્ ।
બાલપ્રિયા સુહૃત્વસાક્ષિત્વયોરચેતનેષુ લતાવેશ્મસુ બાધાત્સુહૃત્પદમુપકારિત્વેન સાક્ષિપદમાસન્નત્વેન રૂપેણ ચ લક્ષયતિ ।
ઉપકારાદિગતાતિશયો વ્યઙ્ગ્યશ્ચેત્યનયોઃ પદયોર્ધ્વનિરિત્યર્થઃ ।
પદેનાભિવ્યક્ત ઇતિ સમ્બન્ધઃ ।
ગુણત્વમિતિ ।
વાચ્યં પ્રતીત શેષઃ ।
વાચ્યાલઙ્કારસઙ્કીર્ણત્વમિત્યત્રાલઙ્કારે વાચ્યત્વવિશેષણસ્ય ફલં દર્શયતિ--વ્યઙ્ગ્યત્વ ઇત્યાદિ ।
ઉક્તભેદાષ્ટક ઇતિ ।
સઙ્કરસંસૃષ્ટિકૃતભેદાષ્ટક ઇત્યર્થઃ ।
એવંવિધમિતિ ।
રસવત્સાલઙ્કારં ચેત્યર્થઃ ।
સુવ્યવસ્થિતત્વં દર્શયતિ--વિવક્ષેત્યાદિ ।
શૃઙ્ગારાનુગ્રાહકત્વમિતિ ।
શૃઙ્ગારેણ સહાનુગ્રાહ્યનુગ્રાહકભાવ ઇત્યર્થઃ ।
નાયકાન્તરગતતત્તચ્ચેષ્ટાદર્શનસ્ય રત્યુદ્દીપકત્વાદિતિ ભાવઃ ।
ઇતિ ગાથાયામિતિ ।
પૂર્વોદાહૃતાયામિતિ શેષઃ ।
પ્રકરણાદ્યભાવ ઇતિ નિમિત્તે સપ્તમી ।
એવં ત્રિવિધસ્ય વાચ્યાલઙ્કારસઙ્કરસ્યોદાહરણં પ્રદર્શ્ય, તત્સંસૃષ્ટેર્વિષયમુદાહરણં ચ દર્શયિષ્યન્નાહ--યદ્યપીત્યાદિ ।
યદભિપ્રાયેણેત ।
અનુગ્રાહકત્વાભાવાભિપ્રાયેણેત્યર્થઃ ।
ઇત્યત્રેતિ ।
અત્ર હિ રૂપકેણ રસસ્ય સંસૃષ્ટિરેવેત્યર્થઃ ।
વક્ષ્યમાણોપપાત્યર્થમાહ--નિષ્પાદનેત્યાદિ ।
વ્યાપારવતીત્યાદીનિ પદાનિ વિવૃણોતિ--તત્રેત્યાદિના ।
યા વ્યાપારવતી રસાન્ રસયિતું કાચત્કવીનાં નવા દૃષ્ટિર્યા પરિનિષ્ઠિતાર્થવિષયોન્મેષા ચ વૈપશ્ચિતી ।
લોચનમ્ વ્યાપારવતીત ।

નિષ્પાદનપ્રાણો હિ રસ ઇત્યુક્તમ્ ।
તત્ર વિભાવાદિયોજનાત્મિકાવર્ણના, તતઃ પ્રભૃતિ ઘટનાપર્યન્તા ક્રિયા વ્યાપારઃ, તેન સતતયુક્તા ।
રસાનિતિ ।
રસ્યમાનતાસારાન્ સ્થાયિભાવાન્ રસયિતું રસ્યમાનતાપત્તિયોગ્યાન્ કર્તુમ્ ।
કાચિદિતિ લોકવાર્તાપતિતબોધાવસ્થાત્યાગેનોન્મીલન્તી ।
અત એવ તે કવયઃ વર્ણનાયોગાત્ તેષામ્ ।
નવેતિ ।
ક્ષણેક્ષણે નૂતનૈર્નૂતનૈર્વૈચિત્ર્યૈર્જગન્ત્યાસૂત્રયન્તી ।
દૃષ્ટિરિતિ ।
પ્રતિભારૂપા, તત્ર દૃષ્ટિશ્ચાક્ષુષં જ્ઞાનં ષાડવાદિ રસયતીતિ વિરોધાલઙ્કારો ઽત એવ નવા ।
તદનુગૃહીતશ્ચ ધ્વનિઃ, તથાહિ ચાક્ષુષં જ્ઞાનં નાવિવક્ષિતમત્યન્તમસમ્ભવા ભાવાત્ ।
ન ચાન્યપરમ્; અપિ ત્વર્થાન્તરે ઐન્દ્રિયકવિજ્ઞાનાભ્યાસોલ્લસિતે પ્રતિભાનલક્ષણે ઽર્થે સંક્રાન્તમ્ ।
સંક્રમણે ચ વિરોધો ઽનુગ્રાહક એવ ।
તદ્વક્ષ્યતિ--ઽવિરોધાલઙ્કારેણઽ ઇત્યાદિના ।
બાલપ્રિયા વિભાવાદીત ।
વિભાવાનુભાવદ્યર્થેત્યર્થઃ ।
ઘટનેતિ ।
તત્તત્પદસઙ્ઘટનેત્યર્થઃ ।
ક્રિયેત ।
તત્તદનુસન્ધાનાત્મિકા મનઃક્રિયેત્યર્થઃ ।
નિત્યયોગે બતુબિત્યાહ--તેનેત્યાદિ ।
યુક્તત્વં જન્યજનકભાવસમ્બન્ધેન બોધ્યમ્ ।
રસાનિત્યસ્ય વાચ્યાર્થવિવરણમ્--રસ્યમાનતાસારાનિતિ ।
રસપદેન પ્રકૃતે વિવક્ષિતમાહ--સ્થાયિભાવાનિતિ ।
લોકયાત્રાપતિતબોધેતિ ।
લૌકિકતત્તદ્વસ્તુવિષયકજ્ઞાનેત્યર્થઃ ।
અત એવેતિ ।
દૃષ્ટ્યુન્મીલનાદેવેત્યર્થઃ ।
કવિપદયોગાર્થમાહ--વણેનાયોગાદિતિ ।
આસૂત્રયન્તી પ્રકાશયન્તી ।
વક્ષ્યમાણં સઙ્ક્રમણં મનસિ કૃત્યાહ--પ્રતિભારૂપેતિ ।
અત્ર દૃષ્ટિશ્ચાક્ષુવજ્ઞાનમ્ ।
રસાન્ રસયિતું ષાડબાદિપેયદ્રવ્યાણિ મધુરાદિરસયુક્તાનિ કર્તુમ્ યદ્વા--ષાડબાદિગતમધુરાદિરસાનાસ્વાદયિતું વ્યાપારવતીતિ વિરુદ્ધાર્થસ્ય પ્રતીત્યા વિરોધાભાસાલઙ્કાર ઇત્યાહ--તત્ર દૃષ્ટિરિત્યાદિ ।
વિરોધદ્યોતકમાહ--અત એવેત્યાદિ ।
નવેતિ વિરોધદ્યોતકમિતિ ભાવઃ ।
ધ્વનિઃ દૃષ્ટિરિત્તયર્થાન્તરસઙ્ક્રમિતવાચ્યધ્વનિઃ ।
નાવિવક્ષિતમત્યન્તમિતિ ।
અત્યન્તતિરસ્કૃતં નેત્યર્થઃ ।
અસમ્ભવાભાવાદિતિ ।
કવિગતસ્ય ચન્દ્રોદ્યાનાદિચાક્ષુષજ્ઞાનસ્યાપિ રસનિષ્પાદનોપયોગિત્વાદિતિ ભાવઃ ।

ન ચાન્યપરમિતિ ।
વ્યઙ્ગ્યપરં વિવક્ષિતં ચ નેત્યર્થઃ ।
અપિતુ પ્રતિભાનલક્ષણે અર્થાન્તરે સઙ્ક્રાન્તમિતિ ।
દૃષ્ટિપદમત્ર પ્રતિભાત્વેન રૂપેણ જ્ઞાનં લક્ષયતીત્યર્થઃ ।
પ્રતિભાનસ્યાતસ્ફુટત્વાદિકમત્ર વ્યઙ્ગ્યમ્ ।
મુખ્યાર્થસમ્બન્ધં દર્શયિતુમાહ--ઐન્દ્રિયકેત્યાદિ ।
ઐન્દ્રિયકં વિજ્ઞાનં લૌકિકતત્તદ્વિષયકચાક્ષુષજ્ઞાનં તસ્યાભ્યાસ આવૃત્તિઃ તેનોલ્લસિતે પ્રકાશિતે ઇત્યર્થઃ ।
ઉક્તમર્થં વૃત્ત્યા સઙ્ગમયતિ--તદ્વક્ષ્યતીત્યાદિ ।
તે દ્વે અપ્યવલમ્બ્ય વિશ્વમનિશ નિર્વર્ણયન્તો વયં શ્રાન્તા નૈવ ચ લબ્ધમબ્ધિશયન ત્વદ્ભક્તિતુલ્યં સુખમ્ ॥
લોચનમ્ યા ચૈવંવિધા દૃષ્ટિઃ પરિનિષ્ટિતો ઽચલઃ અર્થવિષયે નિશ્ચેતવ્યે વિષયે ઉન્મેષો યસ્યાઃ ।
તથા પરિનિષ્ઠિતે લોકપ્રસિદ્ધે ઽર્થે ન તુ કવિવદપૂર્વસ્મિન્નર્થે ઉન્મેષો યસ્યાઃ સા ।
વિપશ્ચિતામિયં વૈપશ્ચિતી ।
તે અવલમ્બ્યેતિ ।
કવીનામિતિ વૈપશ્ચિતીતિ વચનેન નાહં કવિર્ન પણ્ડિત ઇત્યાત્મનો ઽનૌદ્ધત્યં ધ્વન્યતે ।
અનાત્મીયમપિ દરિદ્રગૃહ ઇવોપકરણતયાન્યત આહૃતમેતન્મયા દૃષ્ટિદ્વયમિત્યર્થઃ ।
તે દ્વે અપીતિ ।
ન હ્યેકયા દૃષ્ટ્યા સમ્યઙ્નિર્વર્ણનં નિર્વહતિ ।
વિશ્વમિત્યશેષમ્ ।
અનિશમિતિ ।
પુનઃ પુનરનવરતમ્ ।
નિર્વર્ણયન્તો વર્ણનયા, તથા નિશ્ચિતાર્થં વર્ણયન્તઃ ઇદમિત્થમિતિ પરામર્શનુમાનાદિનાનિર્ભજ્ય નિર્વર્ણનં કિમત્ર સારં સ્યાદિતિ તિલશસ્તિલશો વિચયનમ્ ।
યચ્ચ નિર્વર્ણ્યતે તત્ખલુ મધ્યે વ્યાપાર્યમાણયા મધ્યે ચાર્થવિશેષુ નિશ્ચિતોન્મેષયા નિશ્ચલયા દૃષ્ટ્યા સમ્યઙ્નિર્વર્ણિતં ભવતિ ।
વયમિતિ ।
મિથ્યાતત્વદૃષ્ટ્યાહરણવ્યસનિન ઇત્યર્થઃ ।
શ્રાન્તા ઇતિ ।
ન કેવલં સારં ન લબ્ધં યાવત્પ્રત્યુત ખેદઃ પ્રાપ્ત ઇતિ ભાવઃ ।
ચશબ્દસ્તુશબ્દસ્યાર્થે ।
અબ્ધિશયનેતિ ।
યોગનિદ્રયા ત્વમત એવ સારસ્વરૂપવેદી સ્વરૂપાવસ્થિત ઇત્યર્થઃ ।
શ્રાન્તસ્ય શયનસ્થિતં પ્રતિ બહુમાનો ભવતિ ।
ત્વદ્ભક્તીતિ ।
ત્વમેવ પરમાત્મસ્વરૂપોવિશ્વસારસ્તસ્ય ભક્તિઃ શ્રદ્ધાદિપૂર્વક ઉપાસનાક્રમજસ્તદાવેશસ્તેન બાલપ્રિયા અર્થવિષય ઇત્યસ્યાર્થમાહ--નિશ્ચેતવ્ય ઇત્યાદિ ।
અન્યથાપિ વ્યાચષ્ટે--તથેત્યાદિ ।
તે અવલમ્બ્યેત્યનેન ધ્વનિતમર્થમુક્ત્વા તદ્વાચ્યાર્થમાહ--અનાત્મીયમિત્યાદિ ।
ગૃહ ઇવેતિ ।
અવિદ્યમાનં મણ્ડનાદિકમિતિ શેષઃ ।
દ્વે અપીત્યુક્તેઃ ફલમાહ--ન હીત્યાદિ ।
અનિશમિત્યસ્યાર્થદ્વયમાહ--પુનરિત્યાદિ ।
કવિદૃષ્ટ્યવલમ્બનેન નિર્વર્ણનં દ્વેધા વિવૃણોતિ--નિર્વર્ણયન્તો વર્ણનયેતિ ।
તથેત્યાદીતિ ચ ।

વર્ણનયા નિર્વર્ણયન્તો વીક્ષમાણાઃ ।
વિપશ્ચિદ્દૃષ્ટ્યવલમ્બનેન નિર્વર્ણનં વ્યાખ્યાતિ--ઇદમિત્થમિત્યાદિ ।
નિર્ભજ્ય નિર્વર્ણનમેવ સ્ફુટયતિ--કિમત્રેત્યાદિ ।
દૃષ્ટિદ્વયાલમ્બનેન નિર્વર્ણનસ્ય ફલમ્--ન હ્યેકયેત્યાદિ ।
પૂર્વોક્તમેવ વિશદયતિ--યચ્ચેત્યાદિ ।
વયમિત્યસ્ય ભાવાર્થમાહ--મિથ્યેત્યાદિ ।
મિથ્યાદૃષ્ટિઃ કવિદૃષ્ટિઃ તત્વદૃષ્ટિઃ વિપશ્ચિદ્દૃષ્ટિઃ, તયોરાહભાવાર્થમાહ--મિથ્યેત્યાદિ ।
મિથ્યાદૃષ્ટિઃ કવિદૃષ્ટિઃ તત્વદૃષ્ટિઃ વિપશ્ચિદ્દૃષ્ટિઃ તયોરાણે વ્યસનિનસ્તાત્પર્યવન્ત ઇત્યર્થઃ ।
તુશબ્દસ્યાર્થ ઇતિ ।
વિશેષરૂપાર્થબોધક ઇત્યર્થઃ ।
અબ્ધિશયનેત્યસ્ય ગમ્યાર્થમાહ--યોગનિદ્રયેત્યાદિ ।
અત એવેતિ ।
ત્વદ્ભક્તિતુલ્યસ્ય સુખસ્યાભાવાદેવેત્યર્થઃ ।
સારેતિ ।
વિશ્વસારભૂતં યત્સ્વસ્વરૂપં તદ્વેદીત્યર્થઃ ।
વ્યઙ્ગ્યાન્તરં ચ દર્શયતિ--આન્તસ્યેત્યાદિ ।
તદાવેશ ઇતિ ।
તદ્વિષયકપ્રેમાતિશય ઇત્યર્થઃ ।
યદ્વા--અન્તઃકરણવૃત્તેસ્તદાકારાકારિતત્વમિત્યર્થઃ ।
ભક્તેઃ સ્વરૂપં ઇત્યત્ર વિરોધાલઙ્કારેણાર્થાન્તરસંક્રમિતવાચ્યસ્ય ધ્વનિપ્રભેદસ્ય સઙ્કીર્ણત્વમ્ ।
વાચ્યાલઙ્કારસંસૃષ્ટત્વં ચ પદાપેક્ષયૈવ ।
યત્ર હિ કાનિચિત્પદાનિ લોચનમ્ તુલ્યમપિ ન લબ્ધમાસ્તાં તાવત્તજ્જાતીયમ્ ।
એવં પ્રથમમેવ પરમેશ્વરભક્તિભાજઃ કુતૂહલમાત્રાવલમ્બિતકવિપ્રામાણિકોભયવૃત્તેઃ પુનરપિ પરમેશ્વરભક્તિવિશ્રાન્તિરેવ યુક્તેતિ મન્વાનસ્યેયમુક્તિઃ ।
સકલપ્રમાણપરિનિશ્ચિતદ્ષ્ટાદૃષ્ટવિષયવિશેષજં યત્સુખં, યદપિ વા લોકોત્તરં રસચર્વણાત્મકં તત ઉભયતો ઽપિ પરમેશ્વરવિશ્રાન્ત્યાનન્દઃ પ્રકૃષ્યતે તદાનન્દવિપ્રુણ્માત્રાવભાસો હિ રસાસ્વાદ ઇત્યુક્તં પ્રાગસ્માભિઃ ।
લૌકિકં તુ સુખં તતો ઽપિ નિકૃષ્ટપ્રાયં બહુતરદુઃખાનુષઙ્ગાદિતિ તાત્પર્યમ્ ।
તત્રૈવ દૃષ્ટિશબ્દાપેક્ષયૈકપદાનુપ્રવેશઃ ।
દૃષ્ટિમવલમ્બ્ય નિર્વર્ણનમિતિ વિરોધાલઙ્કારો વાશ્રીયતામ્, અન્ધપદન્યાસેન દૃષ્ટિશબ્દો ઽત્યન્તતિરસ્કૃતવાચ્યો વાસ્તુ ઇત્યેકતરનિશ્ચયે નાસ્તિ પ્રમાણમ્, પ્રકારદ્વયેનાપિ હૃદ્યત્વાત્ ।
ન ચ પૂર્વત્રાપ્યેવં વાચ્યમ્ ।
નવાશબ્દેન શબ્દશક્ત્યનુરણનતયા વિરોધસ્ય સર્વથાવલમ્બનાત્ ।
એવં સઙ્કરં ત્રિવિધમુદાહૃત્ય સંસૃષ્ટિમુદાહરતિ--વાચ્યેતિ ।
સકલવાક્યે હિ યદ્યલઙ્કારો ઽપિ વ્યઙ્ગ્યાર્થો ઽપિ વ્યઙ્ગ્યાર્થો ઽપિ પ્રધાનં તદાનુગ્રાહ્યનુગ્રાહકત્વસઙ્કરસ્તદભાવે ત્વસઙ્ગતિરિત્યલઙ્કારેણ બાલપ્રિયા તસ્ય પરમાનન્દરૂપત્વં ચ ભક્તિરસાયનાદિગ્રન્થેષુ પ્રદર્શિતમ્ ।
શ્લોકસ્યાસ્યાવતારિકામાહ--એવમિત્યાદિ ।
એવમિયમુક્તિરિતિ સમ્બન્ધઃ ।
શ્લોકસ્યાસ્ય પાર્યન્તિકં તાત્પર્યાર્થમાહ--સકલેત્યાદિ ।
વૃત્તૌ સઙ્કીર્ણત્વમિત્યનેનાનુગ્રાહ્યાનુગ્રાહકભાવેન સઙ્કરઃ એકપદાનુપ્રવેશશઙ્કરશ્ચ વિવક્ષિત ઇતિ દર્શયતિ--તત્રેત્યાદિ ।
તત્રૈવ ઉક્તશ્લોક એવ ।
એકપદાનુપ્રવેશ ઇતિ ।
વિરોધાલઙ્કારેણ સહાર્થાન્તરસઙ્ક્રમિતવાચ્યસ્ય ધ્વનેરિતિ શેષ- ।
સન્દેહસઙ્કરમપ્યત્ર દર્શયતિ--દૃષ્ટિમવલમ્બ્યેત્યાદિ ।
વિરોધાલઙ્કારો વેતિ ।

તે અવલમ્બ્ય નિર્વર્ણયન્ત ઇત્યત્ર તે ઇતિ તત્પદેન દૃષ્ટિપદવાચ્યાર્થસ્ય દર્શનસ્ય પરામર્શે દર્શનમવલમ્બ્ય પશ્યન્ત ઇતિ વિરુદ્ધાર્થસ્ય પ્રતીત્યા વિરોધાલઙ્કારો વેત્યર્થઃ ।
વક્ષ્યમાણમર્થમાદાયાત્ર વિરોધપરિહારઃ ।
અન્ધેત્યાદિ ।
નિઃશ્વાસાન્ધ ઇત્યાદાવન્ધાદિપદેનેવાત્યન્તતિરસ્કૃતવાચ્યેન દૃષ્ટિપદેન લક્ષ્યસ્ય પ્રતિભારૂપાર્થસ્ય પરામર્શે ઽત્યન્તતિરસ્કૃતવાચ્યો ધ્વનિર્વેત્યર્થઃ ।
પૂર્વત્રાપીતિ ।
યા દૃષ્ટિઃ રસાન્ રસયિતું વ્યાપારવતીત્યત્રાપીત્યર્થઃ ।
એવમિતિ ।
સન્દેહસઙ્કર ઇત્યર્થઃ ।
નવેત્યાદિ ।
નવાશબ્દેનાવલમ્બનાદિતિ સમ્બન્ધઃ ।
નવેતિ શબ્દેન દ્યોતનાદિત્યર્થઃ ।
શબ્દશક્ત્યનુરણનતયેતિ વિશેષણે તૃતીયા ।
ઉદાહરતીતિ ।
દર્શયતીત્યર્થઃ ।
સકલવાક્ય ઇતિ ।
સમ્પૂર્ણવાક્ય ઇત્યર્થઃ ।
વાચ્યાલઙ્કારભાઞ્જિ કાનિચિચ્ચ ધ્વનિપ્રભેદયુક્તનિ ।
યથા-- દીર્ધીકુર્વન્ પટુ મદકલં કૂજિતં સારસાનાં પ્રત્યૂષેષુ સ્ફુટિતકમલામોદમૈત્ત્રીકષાયઃ ।
લોચનમ્ વા ધ્વનિના વા પર્યાયેણ દ્વાભ્યામપિ વા યુગપત્પદવિશ્રાન્તાભ્યાં ભાવ્યમિતિ ત્રયો ભેદાઃ ।
એતદ્ગર્ભીકૃત્ય સાવધારણમાહ--પદાપેક્ષયૈવેતિ ।
યત્રાનુગ્રાહ્યાનુગ્રાહકભાવં પ્રત્યાશઙ્કાપિ નાવતરતિ તં તૃતીયમેવ પ્રકારમુદાહર્તુમુપક્રમતે--યત્ર હીતિ ।
યસ્માદ્યત્ર કાનિચિદલઙ્કારભાઞ્જિ કાનિચિદ્ધ્વનિયુક્તાનિ, યથા દીર્ધીકુર્વન્નિત્યત્રેતિ ।
તથાવિધપદાપેક્ષયૈવ વાચ્યાલઙ્કારસંસૃષ્ટત્વમિત્યાવૃત્યા પૂર્વગ્રન્થેન સમ્બન્ધઃ કર્તવ્યઃ ।
અત્ર હીતિ ।
અત્રત્યો હિશબ્દો મૈત્રીપદમિત્યસ્યાનન્તરં યોજ્ય ઇતિ ગ્રન્થ સઙ્ગતિઃ ।
દીર્ઘીકુર્વન્નિતિ ।
સિપ્રાવાતેન હિ દૂરમપ્યસૌ શબ્દો નીયતે, તથા સુકુમારપવનસ્પર્શજાતહર્ષાઃ ચિરં કૂજન્તિ, તત્કૂજિતં ચ વાતાન્દોલિતસિપ્રાતરઙ્ગજમધુરશબ્દમિશ્રં ભવતીતિ દીર્ઘત્વમ્ ।
પટ્વિતિ ।
તથાસૌ સુકુમારો વાયુર્યેન તજ્જઃ શબ્દઃ સારસકૂજિતમપિ નાભિભવતિ પ્રત્યુત તત્સબ્રહ્મચારી તદેવ દીપયતિ ।
ન ચ દીપનં તદીયમનુપયોગિ યતસ્તન્મદેન કલં મધુરમાકર્ણનીયમ્ ।
પ્રત્યૂષેષ્વિતિ ।
પ્રભાતસ્ય તથાવિધસેવાવસરત્વમ્ ।
બહુવચનં સદૈવ તત્રૈષા હૃદ્યતેતિ નિરૂપયતિ ।
સ્ફુટિતાન્યન્તર્વર્તમાનમકરન્દભરેણ ।
બાલપ્રિયા તદભાવ ઇતિ ।
તત્સઙ્કરાભાવ ઇત્યર્થઃ ।
પર્યાયેણેતિ ।
પદવિશ્રાન્તેન ભાવ્યમિતિ શેષઃ ।
તૃતીયમેવેતિ ।
દ્વાભ્યામપિ યુગપત્ પદવિશ્રાન્તાભ્યાં ભાવ્યમિત્યુક્તમેવેત્યર્થઃ. ઽયત્રેઽત્યાદિવાક્યં સઙ્ગમયતિ--યસ્માદિત્યાદિ ।