ધ્વન્યાલોક (ટીકા સહિત) · ભાગ 481500

યથા દીપકોપમયોઃ ।
તત્ર દીપકમુપમાગર્ભત્વેન પ્રસિદ્ધમ્ ।
ઉપમાપિ કદાચિદ્દીપકચ્છાયાનુયાયિની ।
યથા માલોપમા ।
તથા હિ ઽપ્રભામહત્યા શિખયેવ દીપઃઽ ઇત્યાદૌ સ્ફુટૈવ દીપકચ્છાયા લક્ષ્યતે ।
લોચનમ્ ઇષ્ટા નિદર્શનેઽતિ ।
ઉદાહરણમ્-- અયં મન્દદ્યુતિર્ભાસ્વાનસ્તં પ્રતિ યિયાસતિ ।
ઉદયઃ પતનાયેતિ શ્રીમતો બોધયન્નરાન્ ॥
પ્રયોલઙ્કારેતિ ।
ચાટુપર્યવસાયિત્વાત્તસ્યાઃ ।
સા ચોદાહૃતૈવ દ્વિતીયોદ્દ્યોતે ઽસ્માભિઃ ।
ઉપમાગર્ભત્વ ઇત્યપમાશબ્દેન સર્વ એવ તદ્વિશેષા રૂપકાદયઃ, અથવવૌપમ્યં સર્વસામાન્યમિતિ તેન સર્વમાક્ષિપ્તમેવ ।
સ્ફુટૈવેતિ ।
ઽતયા સ પૂતશ્ચ વિભૂષિતશ્ચઽ ઇત્યેતેન દીપસ્થાનીયેન દીપનાદ્દીપકમત્રાનુપ્રવિષ્ટં પ્રતીયમાનતયા, સાધારણધર્માભિધાનં બાલપ્રિયા હરણઞ્ચ ભામહીયમ્ ।
યિયાસતિ યાતુમારભતે ।
યથાત્રોપમાયા વ્યઙ્ગ્યત્વં તથા કુવલયાનન્દાદૌ સ્પષ્ટમ્ ।
વૃત્તૌ ઽગુણીભૂતવ્યઙ્ગ્યસ્યૈવ વિષયાઽ ઇતિ ।
ગમ્યમાનધર્મસ્ય વાચ્યસિદ્ધ્યઙ્ગ્ત્વાદિતિ ભાવઃ ।
ઽતત્વવ્યવસ્થાનાદિઽતિ ।
સમાસોક્તિત્વાદિવ્યવસ્થિતેરિત્યર્થઃ ।
ઽગુણીભૂતવ્યઙ્ગ્યતેઽતિ ।
વાચ્યાર્થોપસ્કારકત્વાદિતિ ભાવઃ ।
પ્રેયોલઙ્કારગર્ભત્વે હેતુમાહ લોચને--ચાટ્વિતિ ।
સા ચેતિ ।
વ્યાજસ્તુતિશ્ચેત્યર્થઃ ।
કેષાઞ્ચદલઙ્કારમાત્રગર્ભતાયામિત્યત્રાલઙ્કારમાત્રશબ્દેનાલઙ્કારસામાન્યાભિધાનાત્પુનરુપમાગર્ભત્વ ઇતિ તદ્વિશેષાભિધાનં વ્યાહતમિત્યત આહ--ઉપમાશબ્દેનેત્યાદિ ।
તદ્વિશેષાઃ ઉપમાવિશેષાઃ ।
"ઉપમૈવ તિરોભૂતભેદા રૂપકમિષ્યત" ઇત્યાદિવચનાદિતિ ભાવઃ ।
રૂપકાદય ઇતિ ।
વિવક્ષિતા ઇતિ શેષઃ ।
ઉપમાશબ્દો ઽત્રોપમાલઙ્કારસ્ય ન વાચકઃ કિન્ત્વૌપમ્યસ્યેત્યાહ--અથવેત્યાદિ ।
સર્વસામાન્યમિતિ ।
ઉપમારૂપકાદિસર્વસાધારણમિત્યર્થઃ ।
કથમ્માલોપમાયાન્દીપકચ્છાયાવગમ ઇત્યત ઉપપાદયતિ--તયેત્યાદિ ।
દીપસ્થાનીયેન દીપનાદિતિ ।
અનેન દીપ ઇવેતિ દીપયતીતિ વા દીપકશબ્દવ્યુત્પત્તિર્દર્શિતા ।
સ્પષ્ટમિદં કુવલયાનન્દે ।
પ્રતીયમાનતયા દીપકમત્રાનુ પ્રવિષ્ટમિતિ સમ્બન્ધઃ ।
પ્રતીયમાનતયા વ્યઙ્ગ્યતયા ।
અત્ર માલોપમાસ્થલે ઽપ્રભામહત્યેઽત્યાદૌ ।

તદેવં વ્યઙ્ગ્યાંશસંસ્પર્શે સંતિ ચારુત્વાતિશયયોગિનો રૂપકાદયો ઽલઙ્કારાઃ સર્વ એવ ગુણીભૂતવ્યઙ્ગ્યસ્ય માર્ગઃ ।
ગુણીભૂતવ્યઙ્ગ્યત્વં ચ તેષાં તથાજાતીયાનાં સર્વેષામેવોક્તાનુક્તાનાં સામાન્યમ્ ।
તલ્લક્ષણે સર્વ એવૈતે લોચનમ્ હ્યેતદુપમાયાં સ્પષ્ટેનાભિધાપ્રકારેણૈવ ।
તથાજાતીયાનામિતિ ।
ચારુત્વાતિશયવતામિત્યર્થઃ ।
સુલક્ષિતા ઇતિ યત્કિલૈષાં તદ્વિનિર્મુક્તં રૂપં ન તત્કાવ્યે ઽભ્યર્થનીયમ્ ।
ઉપમા હિ ઽયથા ગૌસ્તથા ગવયઃઽ ઇતિ ।
રૂપકં ઽખલેવાલી યૂપઽ ઇતિ ।
શ્લેષઃ ઽદ્વિર્વચને ઽચીઽતિ તન્ત્રાત્મકઃ ।
યથાસંખ્યં ઽતુદીશાલાતુરેઽતિ ।
દીપકં ઽગામશ્વમ્ઽ ઇતિ ।
સસન્દેહઃ ઽસ્થાણુર્વા સ્યાત્ઽ ઇતિ ।
અપહ્નુતિઃ ઽનેદં રજતમ્ઽ ઇતિ ।
પર્યાયોક્તં ઽપૌનો દિવાનાત્તિઽ ઇતિ ।
તુલ્યયોગિતા ઽસ્થાધ્વોરિચ્ચઽ ઇતિ ।
અપ્રસ્તુતપ્રશંસા સર્વાણિ જ્ઞાપકાનિ યથા પદસંજ્ઞાયામન્તવચનમ્--ઽઅન્યત્ર સંજ્ઞાવિધૌ પ્રત્યયગ્રહણે તદન્તવિધિર્નઽ ઇતિ ।
આક્ષેપશ્ચોભયત્ર વિભાષાસુ વિકલ્પાત્મકવિશેષાભિધિત્સયા ઇષ્ટસ્યાપિ વિધેઃ પૂર્વં નિષેધનાત્પ્રતિષેધેન બાલપ્રિયા અત્ર હેતુન્દર્શયન્નાહ---સાધારણેત્યાદિ ।
એતદુપમાયામિતિ ।
માલોપમાયામિત્યર્થઃ ।
અભિધાપ્રકારેણ અભિધાવ્યાપારેણ ।
એવકારેણ વ્યઞ્જનસ્ય વ્યવચ્છેદઃ ।
અયમર્થઃ---અત્રોપમાયામપેક્ષિતો ધર્મઃ પૂતત્વાદિસ્તયેત્યાદિના સ્પષ્ટમભિધીયતે, ન પુનર્દીપકાભિપ્રાયેણ દીપસ્થાનીયો ઽર્થઃ ।
પ્રભામહત્યા શિખયા દીપ ઇવ તયા ।
સ પૂતશ્ચેત્યાદિવાક્યાર્થત્રયસ્ય બોધો હ્યાદૌ જાયતે, તદુત્તરન્તુ પૂતત્વવિભૂષિતત્વયોર્દીપાદ્યુપમાનત્રયહિમવદુપમેયાત્મકાનેકાનુગમો ઽવગમ્યત ઇતિ દીપકમત્ર વ્યઙ્ગ્યતયાનુપ્રવિષ્ટમિતિ ।
માલોપમાતિરિક્તોપાત્તધર્મકોપમાસ્થલે તુ ધર્મસ્યોભયત્ર સમ્બન્ધઃ સ્પષ્ટમભિધીયત ઇતિ ન દીપકસ્ય વ્યઙ્ગ્યતયાનુપ્રવેશ ઇતિ માલોપમેત્યુક્તમ્ ।
ઽતથાજાતીનાઽમિત્યત્ર જાતિશબ્દઃ પ્રકૃતે ચારુત્વાતિશયયોગિત્વરૂપોપાધિવચન ઇત્યાહ--ચારુત્વેતિ ।
નન્વન્ય એવ ગુણીભૂતવ્યઙ્ગ્યપ્રકારઃ, અન્યે ચોપમાદયો ઽલઙ્કારાસ્તત્કથં ગુણીભૂતવ્યઙ્ગ્યલક્ષણે કૃતે તેષાં લક્ષિતત્વસિદ્ધિરિત્યતો ઽભિપ્રાયમુદ્ભેદયન્નાહ--યત્કિલેત્યાદિ ।
એષામિતિ ।
ઉપમાદીનામિત્યર્થઃ ।
તદ્વિનિર્મુક્તં ગુણીભૂતવ્યઙ્ગ્યતાવિરહિતમ્ ।
નાભ્યર્થનીયમિતિ ।
અલઙ્કારતાયામનુપયોગિત્વાદિતિ ભાવઃ ।
ઉક્તોપપાદનાયાહ--ઉપમા હીત્યાદિ ।
દ્વિર્વચને ઽચીતિ ।
સૂત્રે ઽસ્મિન્ દ્વિર્વચનશબ્દો ઽર્થદ્વયપરઃ ।
તુદીતિ ।
ઽતુદીશાલેઽત્યાદિસૂત્રે હિ યથાસઙ્ખ્યેન સમ્બન્ધઃ ।
ગામશ્વમિત્યત્રૈકક્રિયયા સ બોધ્યઃ ।
સ્થાધ્વોરિતિ ।
અનેન સૂત્રેણ દ્વયોરેકં વિધીયતે ।

સર્વાણિ જ્ઞાપકાનીતિ ।
તત્તત્પરિભાષાદયસ્સૂત્રસ્થતત્તત્પદેન ગમ્યન્ય ઇતિ ભાવઃ ।
નેતીત ।
જ્ઞાપયતીતિ શેષઃ ।
ઉભયત્ર સુલક્ષિતા ભવન્તિ ।
એકૈકસ્ય સ્વરૂપવિશેષકથનેન તુ સામાન્યલક્ષણરહિતેન પ્રતિપાદપાઠેનેવ શબ્દા ન શક્યન્તે તત્ત્વતો નિર્જ્ઞાતુમ્, આનન્ત્યાત્ ।
અનન્તા હિ વાગ્વિકલ્પાસ્તત્પ્રકારા એવ ચાલઙ્કારાઃ ।
લોચનમ્ સમીકૃત ઇતિ ન્યાયાત્ ।
અતિશયોક્તિઃ ઽસમુદ્રઃ કુણ્ડિકાઽ વિન્ધ્યો વર્ધિતવાનર્કવર્ત્માગૃહ્ણાત્ઽ ઇતિ ।
એવમન્યત્ ।
ન ચૈવમાદિ કાવ્યોપગીતિ, ગુણીભૂતવ્યઙ્ગ્યતૈવાત્રાલઙ્કારતાયાં મર્મભૂતા લક્ષિતાઃ તાન્ સુષ્ટુ લક્ષયતિ ।
યયા સુપૂર્ણ કૃત્વા લક્ષિતાઃ સઙ્ગૃહીતા ભવન્તિ, અન્યથા ત્વવશ્યમવ્યાપ્તિર્ભવેત્ ।
તદાહ--એકૈકસ્યેતિ ।
ન ચાતિશયોક્તિવક્રોક્ત્યુપમાદીનાં સામાન્યરૂપત્વં ચારુતાહીનાનામુપપદ્યતે, ચારુતા ચૈતદાયત્તેત્યેતદેવ ગુણીભૂતવ્યઙ્ગ્યત્વં સામાન્યલક્ષણમ્ ।
વ્યઙ્ગ્યસ્ય ચ ચારુત્વં રસાભિવ્યક્તિયોગ્યતાત્મકમ્, રસસ્ય સ્વાત્મનૈવ વિશ્રાન્તિધામ્ન આનન્દાત્મકત્વમિતિ નાનવસ્થા કાચિદિતિ તાત્પર્યમ્ ।
અનન્તા હીતિ ।
પ્રથમોદ્દ્યોત એવ વ્યાખ્યાતમેતત્ ઽવાગ્વિકલ્પાનામાનન્ત્યાત્ઽ ઇત્યત્રાન્તરે ।
નનુ સર્વેષ્વલઙ્કારેષુ નાલઙ્કારાન્તરં વ્યઙ્ગ્યં ચકાસ્તિ; તત્કથં ગુણીભૂતવ્યઙ્ગ્યેન બાલપ્રિય વિભાષાસ્વિત્યાદિ ।
સ્પષ્ટમિદં વૈયાકરણાનામ્ ।
સમુદઃ કુણ્ડિકેતિ ।
જલબાહુલ્યપ્રદર્શનાય કુણ્ડિકાં વિષયીકૃત્ય સમુદ્ર ઇતિ નિર્દેશાદ્ભેદે અભેદરૂપાતિશયોક્તિરિતિ ભાવઃ ।
વિન્ધ્ય ઇત્યાદાવસમ્બન્ધે સમ્બન્ધરૂપા સા ।
ઉપસંહરન્નાહ--એવમન્યદિત્યાદિ ।
એવમાદીતિ ।
ઉક્તોદાહરણાદિકમિત્યર્થઃ ।
ઇતીતિ હેતૌ ।
તલ્લક્ષણે સર્વ એવૈતે સુલક્ષિતા ભવન્તીત્યેતસ્ય વિવરણમ્--ગુણીભૂતેત્યાદિ ।
યથેતિ ।
ગુણીભૂતવ્યઙ્ગ્યતયેત્યર્થઃ ।
અન્યથેતિ ।
ઉક્તેન સામાન્યલક્ષણેન વિના તત્તદ્વિશેષલક્ષણસ્યૈવ કથન ઇત્યર્થઃ ।
ક્વચદ્ગ્રન્થે તૂપમા હીત્યાદિકસ્સઙ્ગૃહીતા ભવન્તીત્યન્તો ગ્રન્થો ન દૃશ્યતે ।
નનુ ગુણીભૂતવ્યઙ્ગ્યત્વેમેવ સર્વેષામલઙ્કારાણાં સામાન્યલક્ષણં તલ્લક્ષણેન તેષાં સુલક્ષિતત્વં ભવતીત્યુક્તમયુક્તમતિશયોક્તયાદીનામલઙ્કારસામાન્યરૂપત્વાત્તલ્લક્ષણેનૈવ ચ ચરિતાર્થત્વાદિત્યત આહ--ન ચેત્યાદિ ।
ચારુતાહીનાનામતિશયોક્ત્યાદીનાં સામાન્યરૂપત્વન્ન ચોપપદ્યત ઇતિ સમ્બન્ધઃ ।
તતઃ કિમત આહ--ચારુતેત્યાદિ ।
એતદાયત્તેતિ ।
ગુણીભૂતવ્યઙ્ગ્યાત્વાધીનેત્યર્થઃ ।
નન્વલઙ્કારચારુત્વપ્રયોજકં ગુણીભૂતવ્યઙ્ગ્યસ્ય ચારુત્વં વક્તવ્યન્તદપ્યન્યેન પ્રયુક્તન્તદપ્યન્યેનેત્યનવસ્થાપ્રસઙ્ગ ઇત્યત આહ--વ્યઙ્ગ્યસ્યેત્યાદિ ।
યદુક્તન્તલ્લક્ષણે સર્વ એતે સુલક્ષિતા ઇતિ તદાક્ષિપ્ય તત્સમાધાનપરતયોત્તરગ્રન્થમવતારયતિ--નન્વિત્યાદિ ।
સર્વેષ્વિતિ ।

દીપકાદૌ ક્વચિદેવ ચકાસ્ત્યાક્ષેપાદૌ તુ ગુણીભૂતવ્યઙ્ગ્યસ્ય ચ પ્રકારાન્તરેણાપિ વ્યઙ્ગ્યાર્થાનુગમલક્ષણેન વિષયત્વમસ્ત્યેવ ।
તદયં ધ્વનિનિષ્યન્દરૂપો દ્વિતીયો ઽપિ મહાકવિવિષયો ઽતિરમણીયો લક્ષણીયઃ સહૃદયૈઃ ।
સર્વથા નાસ્ત્યેવ સહૃદયહૃદયહારિણઃ કાવ્યસ્ય સ લોચનમ્ લક્ષિતેન સર્વેષાં સંગ્રહઃ ।
મૈવમ્; વસ્તુમાત્રં વા રસો વા વ્યઙ્ગ્યં સદ્ગુણીભૂતં ભવિષ્યતિ તદેવાહ-ગુણીભૂતવ્યઙ્ગ્યસ્ય ચેતિ ।
પ્રકારાન્તરેણ વસ્તુરસાત્મનોપલક્ષિતસ્ય ।
યદિ વેત્થમવતરણિકા--નનુ ગુણીભૂતવ્યઙ્ગ્યેનાલઙ્કારા યદિ લક્ષિતાસ્તર્હિ લક્ષણં વક્તવ્યં કિમિતિ નોક્તમિત્યાશઙ્ક્યાહ--ગુણીભૂતેતિ ।
વિષયત્વમિતિ લક્ષણીયત્વમિતિ યાવત્ ।
કેન લક્ષણીયત્વં ધ્વનિવ્યતિરિક્તો યઃ પ્રકારો વ્યઙ્ગ્યત્વેનાર્થાનુગમો નામ તદેવ લક્ષણં તેનેત્યર્થઃ ।
વ્યઙ્ગ્યે લક્ષિતે તદ્ગુણીભાવે ચ નિરૂપિતે કિમન્યદસ્ય લક્ષક્રિયતામિતિ તાત્પર્યમ્ ।
એવં ઽકાવ્યસ્યાત્મા ધ્વનિઃઽ ઇતિ નિર્વાહ્યોપસંહરતિ--તદયમિત્યાદિના સૌભાગ્યમિત્યન્તેન ।
બાલપ્રિયા નેતિ ભાવઃ ।
તત્કથમિત્યાદિ ।
અવ્યાપકત્વાદલક્ષણમિતિ ભાવઃ ।
ગુણીભૂતવ્યઙ્ગ્યત્વમિત્યત્ર વ્યઙ્ગ્યપદેનાલઙ્કારમાત્રન્ન વિવક્ષિમ્; કિન્તુ વસ્તુરસાદિકઞ્ચાતો નાવ્યાપકમિદમિત્યાહ--મૈવમિત્યાદિ ।
વસ્તુમાત્રં વેતિ ।
યત્ર ગુણીભૂતવ્યઙ્ગ્યસ્થલે ઽલઙ્કારો ન ચકાસ્તિ તત્રેતિ ભાવઃ ।
વ્યઙ્ગ્યાર્થાનુગમલક્ષણેનેત્યેતદર્થતો વિવૃતં વ્યઙ્ગ્યં સદ્ગુણીભૂતં ભવિષ્યતીત્યનેન ।
વ્યઙ્ગ્યત્વેનાર્થાનુગમો વાચ્યં પ્રતિ ગુણભાવઃ, સ લક્ષણમસાધારણધર્મઃ સ્વરૂપં વા યસ્ય પ્રકારાન્તરસ્ય તેનેતિ તદર્થઃ ।
પ્રકારાન્તરેણેત્યુપલક્ષણે તૃતોયેત્યાહ--ઉપલક્ષિતસ્યેતિ ।
ગુણીભૂતવ્યઙ્ગ્યસ્યેત્યસ્ય વિશેષણં, તથા ચ વસ્તુરસાલઙ્કારાન્યતમસ્ય ગુણીભૂતસ્ય વ્યઙ્ગ્યસ્યેત્યર્થઃ ।
વિષયત્વમસ્ત્યેવેત્યનેન સમ્બન્ધઃ ।
અલઙ્કારેષ્વિતિ વિપરિણામેનાનુષઙ્ગઃ ।
ઉક્તગ્રન્થયો જનાયાઃ ક્લેશસમ્પાદ્યત્વમ્મન્વાનઃ પ્રકારાન્તરેણાહ--યદિ વેત્યાદિ ।
લક્ષિતા ઇતિ ।
ભવેયુરિતિ શેષઃ ।
તસ્ય ગુણીભૂતવ્યઙ્ગ્યસ્ય ।
લક્ષણેનેત્યુક્તેર્વિષયત્વમિત્યસ્ય લક્ષણીયત્વમિત્યર્થસ્મિદ્ધ્યતીત્યાહ--લક્ષણીયત્વમિતીતિ ।
કેન લક્ષણીયત્વમિતિ પ્રકારાન્તરેણેત્યસ્યાવતારિકા ।
ધ્વનિવ્યતિરિક્ત ઇતિ ।
પૂર્વમલઙ્કારાપેક્ષયા પ્રકારાન્તરત્વમિદાનીન્તુ ધ્વન્યપેક્ષયેતિ વિશેષઃ ।
અર્થાનુગમઃ વાચ્યં પ્રતિ ગુણીભાવેનાવસ્થાનમ્ ।
લક્ષણમસાધારણધર્મઃ ।
નન્વેતલ્લક્ષણન્ન પ્રાગુક્તમતઃ કથં સિદ્ધવદભિધાનમિત્યત આહ--વ્યઙ્ગ્ય ઇત્યાદિ ।
વ્યઙ્ગ્યલક્ષણન્તાવદુક્તમેવ પ્રથમોદ્યોતે ।
યત્ર વ્યઙ્ગ્યાન્વય ઇત્યાદિના ગુણીભાવશ્ચ નિરૂપિત ઇતિ ભાવઃ ।
તદયમિત્યાદ્યુપસંહારસ્યોપસંહાર્યાર્થવિશેષર્શનેન તાત્પર્યમાહ ।
નિર્વાહ્ય નિર્વ્યૂઢં કૃત્વા ।
પ્રકારો યત્ર ન પ્રતીયમાનાર્થસંસ્પર્શેન સૌભાગ્યમ્ ।
તદિદં કાવ્યરહસ્યં પરમિતિ સૂરિભિર્ભાવનીયમ્ ।
મુખ્યા મહા-કવિ-ગિરામ્ અલઙ્કૃતિ-ભૃતામ્ અપિ ।

પ્રતીયમાન-ચ્છાયૈષા ભૂષા લજ્જેવ યોષિતામ્
મુખ્યા મહાકવિગિરામલઙ્કૃતિભૃતામપિ ।
પ્રતીયમાનચ્છાયૈષા ભૂષા લજ્જેવ યોષિતામ્ ॥ 37 ॥
અનયા સુપ્રસિદ્ધો ઽપ્યર્થઃ કિમપિ કામનીયકમાનીયતે ।
લોચનમ્ યત્પ્રાગુક્તં સકલસત્કવિકાવ્યોપનિષદ્ભૂતમિતિ તન્ન પ્રતારણમાત્રમર્થવાદરૂપં મન્તવ્યમિતિ દર્શયિતુમ્--તદિદમિતિ ॥ 3.6 ॥
મુખ્યા ભૂષેતિ ।
અલઙ્કૃતિભૃતામપિશબ્દાલઙ્કારશૂન્યાનામપીત્યર્થઃ ।
પ્રતીયમાનકૃતા છાયા શોભા, સ ચ લજ્જાસદૃશી ગોપનાસારસૌન્દર્યપ્રાણત્વાત્ ।
અઙ્કારધારિણીનામપિ નાયિકાનાં લજ્જા મુખ્યં ભૂષણમ્ ।
પ્રતીયમાના ચ્છાયા અન્તર્મદનોદ્ભેદજહૃદયસૌન્દર્યરૂપા યયા, લજ્જા હ્યન્તરુદ્ભિન્નમાન્મથવિકારજુગોપયિષારૂપા મદનવિજૃમ્ભૈવ ।
વીતરાગાણાં યતીનાં કૌપીનાપસારણે ઽપિ ત્રપાકલઙ્કાદર્શનાત્ ।
તથા હિ કસ્યાપિ બાલપ્રિયા તદિદમિત્યાદેરુપસંહાર્યાનન્તર્ભાવાત્તદ્ગ્રન્થમવતારયતિ---યદિત્યાદિ ।
પ્રતારણમાત્રં ચેતોવિલોભનમાત્રમ્ ।
અર્થવાદરૂપં સ્તુતિરૂપમ્ ॥ 3.6 ॥
કારિકાયાં મુખ્યેત્યસ્ય ભૂષેત્યનેન સમ્બન્ધ ઇતિ દર્શયતિ--મુખ્યા ભૂષેતિ ।
અલઙ્કૃતિભૃતામિતિ ।
અલઙ્કૃતિપદેન કાવ્યાલઙ્કારાઃ કટકાદયશ્ચ ગ્રાહ્યાઃ ।
પ્રતીયમાનચ્છાયેત્યસ્ય વિવરણમ્--પ્રતીયમાનકૃતેત્યાદિ ।
પ્રતીયમાનં વસ્ત્વલઙ્કારરસાદ્યાત્મકમ્ ।
લજ્જેવેત્યસ્ય વ્યાખ્યાનમ--લજ્જાસદૃશીતિ ।
લજ્જાસાદૃશ્યે હેતુમાહગોપનેતિ ।
ગોપનૈવ સારો યસ્ય તત્તથાવિધં સૌન્દર્યમેવ પ્રાણા યસ્યાસ્તસ્યા ભાવસ્તત્તા, તસ્માદિત્યર્થઃ ।
પ્રતીયમાનસ્ય ગોપનાસારસૌન્દર્યપ્રાણત્વમુક્તં કામિનીકુચકલશનિદર્શનદિશા ।
લજ્જાયાસ્ત્વનુપદં વક્ષ્યતિ ।
અલઙ્કૃતિભૃતામપીત્યસ્ય મુખ્યાભૂષેત્યસ્ય ચોપમાનયોજનાન્દર્શયતિ--અલઙ્કારેત્યાદિ ।
પ્રતીયમાનચ્છાયેત્યેતદપ્યુપમાને યોજયતિ--પ્રતીયમાનેત્યાદિ ।
પક્ષે ઽત્ર છાયાપદાર્થો ન કાન્તિઃ, કિન્તુ યોષિતાં યૌવનારમ્ભસમ્ભાવિની કાપિ હૃદયસ્ય દશેત્યાહ--અન્તરિત્યાદિ ।
અન્તર્મદનોદ્ભેદજં તદ્ઘૃદયસૌન્દર્યન્તદેવ રૂપં યસ્યાસ્સા મદનોદ્ભેદરૂપમનોવિકારાત્મિકેતિ યાવત્ ।
યયા પ્રતીયમાનેતિ સમ્બન્ધઃ ।
ઉક્તમુપપાદયતિ--લજ્જેત્યાદિ ।
ઉક્તાર્થે વ્યતિરેકેણ તદસમ્ભવં હેતુમાહ--વીતેત્યાદિ ।
કુરઙ્ગીત્યાદિશ્લોકઃ કાવ્યપ્રકાશે ઉદાહૃતઃ ।
અત્ર હિ મન્મથવિકારજુગોપયિષા સ્પષ્ટં ગમ્યતે ।
પ્રકારાન્તરેણાપિ તદ્યથા---- વિસ્રમ્ભોત્થા મન્મથાજ્ઞાવિધાને યે મુગ્ધાક્ષ્યાઃ કે ઽપિ લીલાવિશેષાઃ ।
અક્ષુણ્ણાસ્તે ચેતસા કેવલેન સ્થિત્વૈકાન્તે સન્તતં ભાવનીયાઃ ॥
લોચનમ્ કવેઃ--ઽકુરઙ્ગીવાઙ્ગાનિઽ ઇત્યાદિશ્લોકઃ ।
તથા પ્રતીયમાનસ્ય પ્રિયતમાભિલાષાનુનાયનમાનપ્રભૃતેઃ ચાયા કાન્તિઃ યયા ।
શૃઙ્ગારરસતરઙ્ગિણી હિ લજ્જાવરુદ્ધા નિર્ભરતયા તાસ્તાન્ વિલાસાન્નેત્રગાત્રવિકારપરમ્પરારૂપાન્ પ્રસૂત ઇતિ ગોપનાસારસૌન્દર્યલજ્જાવિજૃમ્ભિતમેતદિતિ ભાવઃ ।
વિશ્રમ્ભેતિ ।
મન્મથાચાર્યેણ ત્રિભુવનવન્દ્યમાનશાસનેન અત એવ લજ્જાસાધ્વસધ્વંસિના દત્તા યેયમલઙ્ઘનીયાજ્ઞા તદનુષ્ઠાને ઽવશ્યકર્તવ્યે સતિ સાધ્વસલજ્જાત્યાગેન વિસ્રમ્ભસમ્ભોગકાલોપનાતાઃ, મુગ્ધાક્ષ્યા ઇતિ અકૃતકસમ્ભોગપરિભાવનોચિતદૃષ્ટિપ્રસરપવિત્રિતા યે ઽન્યે વિલાસા ગાત્રનેત્રવિકારાઃ, અત એવાક્ષુણ્ણાઃ નવનવરૂપતયા પ્રતિક્ષણમુન્મિષન્તસ્તે, કેવલેનાન્યાત્રાવ્યગ્રેણૈકાન્તાવસ્થાનપૂર્વં સર્વેન્દ્રિયોપસંહારેણ ભાવયિતું બાલપ્રિયા તત્પદં વ્યાચષ્ટે--પ્રતીયમાનસ્યેત્યાદિ ।

યયા હેતુના કાન્તિરિતિ સમ્બન્ધઃ ।
કથં લજ્જાયાસ્તદ્ધેતુત્વમિત્યત આહ--શૃઙ્ગારેત્યાદિ ।
ઇત્યેતદિતિ સમ્બન્ધઃ ।
નેત્રાદિવિકારજાતં પ્રતીયમાનચ્છાયારૂપમિતિ ભાવઃ ।
શ્લોકં વ્યાચષ્ટે--મન્મથાચાર્યણેત્યાદિ ।
રાજા જ્ઞાતો ઽપ્યનતિલઙ્ઘનીયા હ્યાચાર્યાજ્ઞા "ગુરૌ રુષ્ટે ન કશ્ચને"ત્યાદિવચનાદત આચાર્યત્વરૂપણમ્ ।
ત્રિભુવનેતિ ।
યથોક્તં માલતીમાધવે--ઽઅન્ત્યેષુ જન્તુષ્વિઽત્યાદિ ।
અત એવ ત્રિભુવનવન્દનીયશાસનત્વાદેવ ।
દત્તેત્યવશ્યગ્રાહ્યત્વાદિસૂચનાર્થમ્ ।
આજ્ઞેતિ ।
સર્વા યુવત્યસ્ત્યક્તલજ્જા સાધ્વસાસ્સમ્ભોગપરા ભવેયુરિત્યાજ્ઞેત્યર્થઃ ।
ત્યાગેન કર્તવ્ય ઇતિ સમ્બન્ધઃ ।
અકૃતકેતિ ।
અકૃતકાઃ અકૃત્રિમાઃ તથા સમ્ભોગસ્ય યા પરિભાવના આસ્વાદઃ, તત્ર તદવસર ઇતિ યાવત્ ।
ઉચિતાશ્ચ યે દૃષ્ટિપ્રસરાસ્તૈઃ પવિત્રિતા ઇત્યર્થઃ ।
સમ્ભોગપરિભોગેતિ ચ પાઠઃ ।
લીલાવિશેષા ઇત્યત્રત્યવિશેષપદાર્થકથનમ્ ।
અન્યે ઇતિ ।
અસાધારણા ઇત્યર્થઃ ।
અત એવ અન્યત્વાદેવ ।
એકાન્તાવસ્થાનફલમુક્તમ્--સર્વેન્દ્રિયોપસંહારેણેતિ ।
કૃત્યપ્રત્યયાર્થં દ્વેધાહ--શક્યા અર્હા ઇતિ ।
ઇત્યત્ર કે ઽપીત્યનેન પદેન વાચ્યમસ્પષ્ટમભિદધતા પ્રતીયમાનં વસ્ત્વક્લિષ્ટમનન્તમર્પયતા કા છાયા નોપપાદિતા ।
અર્થાન્તર-ગતિઃ કાક્વા યા ચૈષા પરિદૃશ્યતે ।
સા વ્યઙ્ગ્યસ્ય ગુણી-ભાવે પ્રકારમ્ ઇમમ્ આશ્રિતા
અર્થાન્તરગતિઃ કાક્વા યા ચૈષા પરિદૃશ્યતે ।
સા વ્યઙ્ગ્યસ્ય ગુણીભાવે પ્રકારમિમમાશ્રિતા ॥ 3.8 ॥
યા ચૈષા કાક્વા ક્વચિદર્થાન્તરપ્રતીતિર્દૃશ્યતે સા વ્યઙ્ગ્યસ્યાર્થસ્ય ગુણીભાવે સતિ ગુણીભૂતવ્યઙ્ગ્યલક્ષણં કાવ્યપ્રભેદમાશ્રયતે ।
યથા---ઽસ્વસ્થા લોચનમ્ શક્યા અર્હા ઉચિતાઃ ।
યતઃ કે ઽપિ નાન્યેનોપાયેન શક્યનિરૂપણાઃ ॥ 37 ॥
ગુણીભૂતવ્યઙ્ગ્યસ્યોદાહરણાન્તરમાહ--અર્થાન્તરેતિ ।
ઽકક લૌલ્યેઽ ઇત્યસ્ય ધાતોઃ કાકુશબ્દઃ ।
તત્ર હિ સાકાઙ્ક્ષનિરાકાઙ્ક્ષાદિક્રમેણ પઠ્યમાનો ઽસૌ શબ્દઃ પ્રકૃતાર્થાતિરિક્તમપિ વાઞ્છતીતિ લૌલ્યમસ્યાભિધીયતે ।
યદિ વાર્ ઇષદર્થે કુશબ્દસ્તસ્ય બાલપ્રિયા અર્હા ઇત્યસ્યૈવ વિવરણમ્--ઉચિતા ઇતિ ।
વૃત્તૌ "વાચ્યમસ્પષ્ટમભિદધતે"તિ ।
કિંશબ્દસ્યાનિર્જ્ઞતવિશેષધર્માવચ્છિન્નવાચકત્વાદિતિ ભાવઃ ।
પ્રતીયમાનં વસ્ત્વિતિ ।
તચ્ચ વચનાશક્યત્વાનુભવૈકવેદ્યત્વપરમાહ્લાદકારિત્વાદિકં બોધ્યમ્ ।
કા છાયેત્યાદિ ।

ઉક્તં વ્યઙ્ગ્યં વાચ્યાર્થોપસ્કારકં સત્કાવ્યસ્ય ચારુત્વં સમ્પાદયતીત્યર્થઃ ॥ 3.7 ॥
કારિકાં વૃત્તિઞ્ચ વિવરિષ્યન્નાદૌ કાકુશબ્દનિષ્પત્તિમાહ--કવેત્યાદિ ।
અસ્ય ધાતોઃ એતદ્ધાતુસમ્બન્ધી ।
નનુ લૌલ્યમિચ્છા તત્કથમત્ર ઘટત ઇત્યત આહ--તત્ર હીત્યાદિ ।
તત્ર કાકુવિષયે ।
સાકાઙ્ક્ષેતિ ।
યથોક્તં કાવ્યાનુશાસને--"સા ચ કાકુર્દ્વિધા સાકાઙ્ક્ષા નિરાકાઙ્ક્ષા ચ, વાક્યસ્ય સાકાઙ્ક્ષનિરાકાઙ્ક્ષત્વાત્ ।
યસ્માદ્વાક્યાદ્યાદૃશસ્સઙ્કેતબલેનાર્થઃ પ્રીયતે, ન તાદૃશ એવ, કિન્તુ ન્યૂનાભ્યધિકઃ પ્રમાણબલેન નિર્ણયયોગ્યસ્તદ્વાક્યં સાકાઙ્ક્ષં તદ્વિપરીતં નિરાકાઙ્ક્ષમ્. વક્તૃગાત હ્યાકાઙ્ક્ષા વાક્યે ઉપચર્યતે ।
સા ચ પ્રકરણબલાન્નિશ્ચીયતે ।
વિશિષ્ટવષયત્વઞ્ચ તસ્યાસ્તત એવાવસીયતે ।
વિષયો ઽપિ ત્રિવિધઃ અર્થાન્તરં તદર્શગત એવ વિશેષસ્તદર્થાભાવો વે"ત્યાદિ ।
નિરાકાઙ્ક્ષાદીત્યાદિશબ્દેન દીપ્તાદ્યલઙ્કારાદિપરિગ્રહઃ ।
ક્રમઃ પ્રકારઃ ।
અસૌ શબ્દ ઇતિ ।
ધ્વનિવિશેષાત્મિકા હિ કાકુશ્શબ્દધર્મ ઇત્યતશ્શબ્દ ઇત્યુક્તમ્ ।
પ્રકૃતેતિ ।
પ્રકૃતો યો ઽર્થસ્સઙ્કેતબલેનાવગમ્યમાનસ્તસ્માદતિરિક્તમર્થમિત્યર્થઃ ।
વાઞ્છતીતિ ।
બોધ્યત્વેનેચ્છતીત્યર્થઃ ।
અભિધીયત ઇતિ ।
ઉપચારાદિતિ શેષઃ ।
પ્રકારાન્તરેણાહ--યદિ વેત્યાદિ ।
હૃદયેતિ ।
હૃદયસ્થં યદ્વસ્તુ વિધિનિષેધાદિરૂપં તસ્ય પ્રતીતેરિત્યર્થઃ ।
ભવન્તિ મયિ જીવતિ ધાર્તરાષ્ટ્રાઃઽ ।
લોચનમ્ કાદેશઃ ।
તેન હૃદયસ્થવસ્તુપ્રતીતેરીષદ્ભૂમિઃ કાકુઃ તયા યાર્ઽથાન્તરગતિઃ સ કાવ્યવિશેષ ઇમં ગુણીભૂતવ્યઙ્ગ્યપ્રકારમાશ્રિતઃ. અત્ર હેતુર્વ્યેઙ્ગ્યસ્ય તત્ર ગુણીભાવ એવ ભવતિ ।
અર્થાન્તેરગતિશબ્દેનાત્ર કાવ્યમેવોચ્યતે ।
ન તુ પ્રતીતેરત્ર ગુણીભૂતવ્યઙ્ગ્યત્વં વક્તવ્યં, પ્રતીતિદ્વારેણ વા કાવ્યસ્ય નિરૂપિતમ્ ।
અન્યે ત્વાહુઃ---વ્યઙ્ગ્યસ્ય ગુણીભાવે ઽયં પ્રકારઃ અન્યથા તુ તત્રાપિ ધ્વનિત્વમેવેતિ ।
તચ્ચાસત્; કાકુપ્રયોગે સર્વત્ર શબ્દસ્પૃષ્ટત્વેન વ્યઙ્ગ્યસ્યોન્મીલિતસ્યાપિ ગુણીભાવાત્ કાકુર્હિ શબ્દસ્યૈવલ કશ્ચિદ્ધર્મસ્તેન સ્પૃષ્ટં ઽગૌપ્યૈવં ગદિતઃ સલેશંઽ ઇતિ, ઽહસન્નેત્રાર્પિતાકૂતમ્ઽ ઇતિવચ્છબ્દેનૈવાનુગૃહીતમ્ ।
અત એવ ઽભમ ધમ્મિઅઽ ઇત્યાદૌ કાકુયોજને ગુણીભૂતવ્યઙ્ગ્યતૈવ વ્યક્તોક્તત્વેન તદાભિમાનાલ્લોકસ્ય ।
સ્વસ્થા ઇતિ ।
ભવન્તિ ઇતિ, મયિ જીવતિ ઇતિ, ઘાર્તરાષ્ટ્રા ઇતિ ચ સાકાઙ્ક્ષદીપ્તગદ્ગદતારપ્રશમનોદ્દીપનચિત્રિતા બાલપ્રિયા કશ્ચિદુપાય ઇત્યર્થઃ ।
ભૂમિરિતિ કુશબ્દાર્થકથનમ્ ।
કારિકાં વ્યાચષ્ટે--તયેત્યાદિ ।
તયા કાક્વા ।
અર્થાન્તરગતિરિત્યનેનાર્થાન્તરાવગમકઃ કાવ્યવિશેષો વિવક્ષિત ઇતિ વક્ષ્યતિ તદાશયેન સેત્યેતદ્વ્યાચષ્ટે--સ કાવ્યવિશેષ ઇતિ ।
ગુણીભાવ ઇતિ સપ્તમી નિમિત્તે ગુણીભાવદ્ધેતોરિત્યર્થ ઇત્યાહ--તત્રેત્યાદિ ।
ન ત્વિત્યાદિ ।

અર્થાન્તરગાતિરિત્યસ્ય અર્થાન્તરસ્ય પ્રતીતિરિતિ યથાશ્રુતાર્થકત્વે અર્થાન્તરપ્રતીતેરેવ ગુણીભૂતવ્યઙ્ગ્યત્વં વક્તવ્યં ભવતિ, તચ્ચાનભિમતમિતિ ભાવઃ ।
યથાશ્રુતમુક્તમર્થમેવ યોજયન્નાહ--પ્રતીતીત્યાદિ ।
અર્થાન્તરપ્રતીતેર્ગુણીભાવપ્રદર્શનવ્યાજેન તદ્ધેતુભૂતકાવ્યસ્ય ગુણીભૂતવ્યઙ્ગ્યત્વં પ્રદર્શિતમિત્યર્થઃ ।
અન્યે તુ કાકુસ્થલે યત્ર તદ્વ્યઙ્ગ્યસ્ય પ્રાધાન્યન્તત્ર ધ્વનિત્વં, યત્ર ગુણીભાવસ્તત્ર ગુણીભૂતવ્યઙ્ગ્યત્વં તદેતદ્વ્યઙ્ગ્યસ્ય ગુણીભાવ ઇત્યનેન દર્શિતમિતિ વ્યાચક્ષતે; તન્મતમુપન્યસ્ય દૂષયતિ--અન્ય ઇત્યાદિ ।
શબ્દસ્પૃષ્ટત્વમુપપાદયતિ--કાકુર્હીત્યાદિ ।
ધર્મ ઇતિ ।
યથોક્તમભિપ્રાયવાન્ પાઠ્યધર્મઃ કાકુરિતિ ।
ઽકાકુઃ સ્ત્રિયાં વિકારો યશ્શોકભીત્યાદિભિર્ધ્વનેઽરિત્યમરશ્ચ ।
તેન સ્પૃષ્ટમિતિ ।
કાકુરૂપેણ શબ્દધર્મેણ વિષયીકૃતમિત્ષથઃ ।
શબ્દેનૈવાનુગૃહીતમિત્યનેનાસ્ય સમ્બન્ધઃ ધર્મધર્મિણોરભેદાદતિ ભાવઃ ।
શબ્દાવેદિતત્વરૂપશબ્દાનુગૃહીતત્વે દૃષ્ટાન્તમાહ--ગોપ્યેત્યાદિ ।
અત એવેતિ ।
કાકુવ્યઙ્ગ્યસ્ય ગુણીભાવાદેવેત્યર્થઃ ।
કાક્વિત્યાદિ ।
ભ્રમણનિષેધસ્ય કાક્વા વ્યઙ્ગ્યત્વે ગુણીભૂતવ્યઙ્ગ્યત્વમેવેત્યર્થઃ ।
અત્ર હેતુમાહ--વ્યક્તેત્યાદિ ।
તદા કાકુયોજને ।
કાકુમુદાહરણે દર્શયતિ--સ્વસ્થા ઇત્યાદિ ।
ઇતિ ચેતિ ।
ચતુર્ષુ સ્થલેષુ ચેત્યર્થઃ ।
સાકાઙ્ક્ષેત્યાદિ ।
સાકાઙ્ક્ષા દીપ્તા ગદ્ગદેન તારાપ્રશમનોદ્દીપનાભ્યાં ચિત્રિતા વિશેષવતી ચેત્યર્થઃ ।
યથા વા--
આમ અસૈઓ ઓરમ પૈવ્વએ ણ તુએં મલિણિઅં સીલમ્ ।
કિં ઉણ જણસ્સ જાઅ વ્વ ચાન્દિલં તં ણ કામેમો ॥
શબ્દશક્તિરેવ હિ સ્વાભિધેયસામર્થ્યાક્ષિપ્તકાકુસહાયા સત્યર્થવિશેષપ્રતિપત્તિહેતુર્ન કાકુમાત્રમ્. વિષયાન્તરે સ્વેચ્છાકૃતાત્કાકુમાત્રાત્તથાવિધાર્થપ્રતિપત્ત્યસમ્ભવાત્ ।
સ ચાર્થઃ કાકુવિશેષસહાયશબ્દવ્યાપારોપારૂઢો ઽપ્યર્થસામર્થ્યલભ્ય ઇતિ વ્યઙ્ગ્યરૂપ એવ ।
વાચકત્વાનુગમેનૈવ તુ યદા લોચનમ્ કાકુરસમ્ભાવ્યો ઽયમર્થો ઽત્યર્થમનુચિતશ્ચેત્યમું વ્યઙ્ગ્યમર્થં સ્પૃશન્તી તેનૈવોપકૃતા સતીક્રોધાનુભાવરૂપતાં વ્યઙ્ગ્યોપસ્કૃતસ્ય વાચ્યસ્યૈવાધત્તે ।
આમેતિ ।
આમ અસત્યઃ ઉપરમ પતિવ્રતે ન ત્યા મલિનિતં શીલમ્ ।
કિં પુનર્જનસ્ય જાયેવ નાપિતં તં ન કામયામહે ॥
ઇતિ ચ્છાયા ।
આમ અસત્યો ભવામઃ ઇત્યભ્યુપગમકાકુઃ સાકાઙ્ક્ષોપહાસા ।
ઉપરમેતિ નિરાકાઙ્ક્ષતયા સૂચનગર્ભા ।
પતિવ્રતે ઇતિ દીપ્તસ્મિતયોગિની ।
ન ત્વયા મલિનિતં શીલમિતિ સગદ્ગદાકાઙ્ક્ષા ।
કિં પુનર્જનસ્ય જાયેવ મન્મથાન્ધીકૃતા, ચન્દિલં નાપિતમિતિ પામરપ્રકૃતિં ન કામયામહે ઇતિ નિરાકાઙ્ક્ષગદ્ગદોપહાસગર્ભા ।
એષા હિ કયાચિન્નાપિ તાનુરક્તયા કુલવધ્વા દૃષ્ટાવિનયાયા ઉપહાસ્યમાનાયાઃ પ્રત્યુપહાસાવેશગર્ભોક્તિઃ કાકુપ્રધાનૈવેતિ ।
ગુણીભાવં દર્શયિતું શબ્દસ્પૃષ્ટતાં તાવત્સાધયતિ--શબ્દશક્તિરેવેત્યાદિના ।

બાલપ્રિયા દીપ્તતારાવલઙ્કારાન્તર્ગતૌ પ્રશમનોદ્દીપને ત્વઙ્ગાન્તર્ગતે ઇતિ વિવેકઃ ।
અયમર્થ ઇતિ ।
મયિ જીવતિ ધાર્તરાષ્ટ્રાઃ સ્વસ્થા ભવન્તીતિ વાચ્યાર્થ ઇત્યર્થઃ ।
સ્પૃશન્તીતિ ।
વિષયીકુર્વાણા સતીત્યર્થઃ ।
તેનૈવ ઉક્તેન વ્યઙ્ગ્યેનૈવ ।
ઉપકૃતા સતીતિ હેતુકથનમ્ ।
વ્યઙ્ગ્યેતિ ।
અસમ્ભાવ્યત્વાદિરૂપોક્તવ્યઙ્ગ્યેનોપસ્કૃતસ્યેત્યર્થઃ ।
આધત્ત સમ્પાદયતિ ।
તથાચ વ્યઙ્ગ્યં ગુણીભૂતમિતિ ભાવઃ ।
આમેતિ ।
વયમસત્યઃ સ્વૈરિણ્યો ભવામઃ ।
આમેત્યભ્યુપગમે ।
ઉપરમ ત્વં મદુપહાસાદ્વિરમ ।
શીલં સદ્વૃત્તમ્ ।
કિં પુનઃ કિન્તુ ।
જનસ્ય જાયેવેતિ ।
ત્વમિવેત્યર્થઃ ।
ત્વં યથા કામયસે તથેતિ યાવત્ ।
લોચને--સાકાઙ્ક્ષેતિ ।
સાકાઙ્ક્ષા ઉપહાસવ્યઞ્જિકા ચેત્યર્થઃ ।
પતિવ્રત ઇતિ ન મલિનિતમિત્યત્ર ચ કાક્વા તત્તદભાવો વ્યઙ્ગ્ય ઇત્યભિપ્રાયેણાહ--પતિવ્રત ઇત્યાદિ ।
ચન્દિલમિત્યસ્ય છાયા--નાપિતમિતિ ।
તેન ગમ્યમાહ--પામરેતિ ।
ગુણીભાવમિતિ ।
વ્યઙ્ગ્યસ્યેતિ શેષઃ ।
અનુગમ ઇત્યસ્ય તદ્વિશિષ્ટવાચ્યપ્રતીતિસ્તદા ગુણીભૂતવ્યઙ્ગ્યતયા તથાવિધાર્થદ્યોતિનઃ કાવ્યસ્ય વ્યપદેશઃ ।
વ્યઙ્ગ્યવિશિષ્ટવાચ્યાભિધાયિનો હિ ગુણીભૂત્વયઙ્ગ્યત્વમ્ ।
પ્રભેદસ્યાસ્ય વિષયો યશ્ ચ યુક્ત્યા પ્રતીયતે ।
વિધાતવ્યા સહૃદયૈર્ ન તત્ર ધ્વનિ-યોજના
પ્રભેદસ્યાસ્ય વિષયો યશ્ચ યુક્ત્યા પ્રતીયતે ।
વિધાતવ્યા સહૃદયૈર્ન તત્ર ધ્વનિયોજના ॥ 38 ॥
સઙ્કીર્ણો હિ કશ્ચિદ્ધ્વનેર્ગુણીભૂતવ્યઙ્ગ્યસ્ય ચ લક્ષ્યે દૃશ્યતે માર્ગઃ ।
લોચનમ્ નન્વેવં વ્યઙ્ગ્યત્વં કથમિત્યાશઙ્ક્યાહ---સ ચેતિ ।
અધુના ગુણીભાવં દર્શયતિ---વાચકત્વેતિ ।
વાચકત્વે ઽનુગમો ગુણત્વં વ્યઙ્ગ્યવ્યઞ્જકભાવસ્ય વ્યઙ્ગ્યવિશિષ્ટવાચ્યપ્રતીત્યા તત્રૈવ કાવ્યસ્ય પ્રકાશકત્વં કલ્પ્યતે; તેન ન તથા વ્યપદેશ ઇતિ કાકુયોજનાયાં સર્વત્ર ગુણીભૂતવ્યઙ્ગ્યતૈવ ।
અત એવ ઽમથ્નામિ કૌરવશતં સમરે ન કોપાત્ઽ ઇત્યાદૌ વિપરીતલક્ષણં ય આહુસ્તે ન સમ્યક્યરામમૃશુઃ ।
યતો ઽત્રોચ્ચારણકાલ એવ ઽન કોપાત્ઽ ઇતિ દીપ્તતારગદ્ગદસાકાઙ્ક્ષકાકુબલાન્નિષેધસ્ય નિષિધ્યમાનતયૈવ યુધિષ્ઠિરાભિમતસન્ધિમાર્ગાક્ષમારૂપત્વાભિપ્રાયેણ પ્રતિપત્તિરિતિ મુખ્યાર્થબાધાદ્યનુસરણવિધ્નાભાવાત્કો લક્ષણાયા અવકાશઃ ।
ઽદર્શે યજેતઽ ઇત્યત્ર તુ તથાવિધકાક્વાદ્યુપાયાન્તરાભાવદ્ભવતુ વિપરીતલક્ષણા ઇત્યલમવાન્તરેણ બહુના ॥ 3.8 ॥

અધુના સંકીર્ણ વિષયં વિભજતે---પ્રભેદસ્યેતિ ।
યુક્ત્યેતિ ।
ચારુત્વપ્રતીતિરેવાત્ર યુક્તિઃ ।
બાલપ્રિયા વિવરણમ્--ગુણત્વમિતિ ।
કસ્યેત્યતઃ પૂરયતિ--વ્યઙ્ગ્યેત્યાદિ ।
ઽતદ્વિશિષ્ટેઽત્યાદિવૃત્તિગ્રન્થવિવરણમ્--વ્યઙ્ગ્યવિશિષ્ટેત્યાદિ ।
તત્રૈવ વ્યઙ્ગ્યવિશિષ્ટવાચ્ય એવ ।
પ્રકાશકત્વં બોધકત્વમ્ ।
વૃત્તૌ ઽયદા તદેઽત્યનયોર્યતસ્તત ઇત્યર્થૌ બોધ્યૌ ।
મથ્નામીત્યાદિ ।
પ્રતિજ્ઞાતકૌરવશતવધસ્ય ક્રુદ્ધસ્ય ભીમસેનસ્ય વચનમિદમત એવ ન મથ્નામીત્યાદૌ વિપરીતલક્ષણેતિ કેચિત્તદાહ--વિપરીતેત્યાદિ ।
ઇતિ નિષેધસ્ય નિષિદ્ધ્યમાનતયૈવ પ્રતિપત્તિરિતિ સમ્બન્ધઃ ।
કાકુકલ્પનાયાં હેતુઃ--યુધિષ્ટિરેત્યાદિ ।
યુધિષ્ઠિરાભિમતો યસ્સન્ધિમાર્ગસ્તસ્ય યદક્ષમારૂપત્વમક્ષમ્યત્વં તદભિપ્રાયો ભીમગતસ્તેનેત્યર્થઃ ।
ઇતીત્યાદિ ।
અયં ભાવઃ--ન મથ્નામીત્યાદિરૂપસ્ય મથનાદિનિષેધસ્યાદૌ પ્રતીતિઃ પશ્ચાત્તુ મથ્નામ્યેવેત્યાદિરૂપસ્ય તન્નિષેધનિષેધસ્ય પ્રતીતિરિતિન, કિન્તૂચ્ચારણકાલ એવ કાકુબલાન્મથનાદિનિષેધસ્ય નિષેષપ્રતિયોગિત્વેનૈવ ન મથ્નામિ નેત્યાકારિકા પ્રતીતિરતો મથનાદિનિષેધસ્ય વાચ્યસ્ય નિષેધો વ્યઙ્ગ્ય એવેતિ ।
પ્રસઙ્ગાન્મોમાંસકં પ્રત્યાહ--દર્શ ઇત્યાદિ ।
ન દૃશ્યતે ચન્દ્રો ઽત્રેતિ વ્યુત્પત્ત્યા દર્શશબ્દો ઽમાવાસ્યાયાં પ્રયુજ્યતે ।
તથાચાત્ર દૃશધાતોર્દર્શનાભાવે વિપરીતલક્ષણેતિ ભાવઃ ।
સ્પષ્ટમિદં શ્રૌતસૂત્રવ્યાખ્યાને ॥ 3.8 ॥
સઙ્કીર્ણં વિષયમિતિ ।
પ્રમુખ એવાન્યતરાવધારણનિયમાસમ્ભવો યત્ર યુક્તિપરામર્શં તત્ર યસ્ય યુક્તિસહાયતા તત્ર તેન વ્યપદેશઃ કર્તવ્યઃ ।
ન સર્વત્ર ધ્વનિરાગિણા ભવિતવ્યમ્ ।
યથા--- પત્યુઃ શિરશ્ચન્દ્રકલામનેન સ્પૃશેતિ સખ્યા પરિહાસપૂર્વમ્ ।
સા રઞ્જયિત્વા ચરણૌ કૃતાશીર્માખ્યેન તાં નિર્વચનં જઘાન ॥
લોચનમ્ પત્યુરિતિ ।
અનેનેતિ ।
અલક્તકોપરક્તસ્ય હિ ચન્દ્રમસઃ પરભાગલાભો ઽનવરતપાદપતનપ્રસાદનૈર્વિના ન પત્યુર્ઝટિતિ યથેષ્ટાનુવર્તિન્યા ભાવ્યમિતિ ચોપદેશઃ ।
શિરોધૃતા યા ચન્દ્રકલા તામપિ પરિભવેતિ સપત્નીલોકાપજય ઉક્તઃ ।
નિર્વચનમિતિ ।
અનેન લજ્જાવહિત્થહર્ષેર્ષ્યાસાધ્વસસૌભાગ્યાભિમાનપ્રભૃતિ યદ્યપિ ધ્વન્યતે, તથાપિ તન્નિર્વચનશબ્દાર્થસ્ય કુમારીજનોચિતસ્યાપ્રતિતત્તિલક્ષણસ્યાર્થસ્યોપસ્કારકતાં કેવલમાચરતિ ।
ઉપસ્કૃતસ્ત્વર્થઃ શૃઙ્ગારાઙ્ગતામેતીતિ ।
બાલપ્રિયા વિના તં વિષયમિત્યર્થઃ ।
ન્યાયવિત્સમ્મતસ્ય યુક્તિપદાર્થસ્યાત્રાસમ્ભવાત્તત્પદં વ્યાચષ્ટે---ચારુત્વેત્યાદિ ।
અત્ર કાવ્યાર્થતત્વચિન્તાવિષયે ।
યદિ વ્યઙ્ગ્યોપસ્કૃતાદ્વાચ્યાદેવ સ ચેતશ્ચમત્કારલાભઃ, તદા ગુણીભૂતવ્યઙ્ગ્યત્વં, યદા તુ વ્યઙ્ગ્યાદેવ ન્યક્કૃતવાચ્યાત્તદા ધ્વનિત્વમિતિ ચારુત્વપ્રતીતિરૂપકાર્યબલાદેવ તદન્યતરાવધારણસિદ્ધિરિત્યર્થઃ ।
સ્પૃશેત્યન્તેન વ્યજ્યમાનમર્થદ્વયં દર્શયતિ--અલક્તકેત્યાદિ ।
પરભાગલાભ ઇતિ ।
ચન્દ્રમસો ઽતિધવલતાવદલક્તકસ્ય રક્તત્વાચ્ચેતિ ભાવઃ ।
અલક્તકોપરઞ્જિતત્વરૂપવિશેષણાંશવ્યઙ્ગ્યમુક્ત્વા ચરણેન શિરસ્પર્શનવિધિના વ્યઙ્ગ્યમાહ--અનવરતેત્યાદિ ।

ભ્ક્તટિતીતિ ।
નૈસર્ગિકનિરતિશયરાગપારતન્ત્ર્યબલાત્કારાદિત્યર્થઃ ।
શિરોધિકરણકત્વવિશેષણોપકૃતેન સ્ત્રીલિઙ્ગનિર્દેશેન વ્યઙ્ગ્યમાહ--શીરોધૃતેત્યાદિ ।
ઉક્ત ઇતિ ।
વ્યઞ્જિત ઇત્યર્થઃ ।
ઽનિર્વચનમ્ઽ ઇત્યદિવૃત્તિગ્રન્થેન દર્શતં વ્યઙ્ગ્યં તસ્ય ગુણીભાવં ચ પ્રદર્શયતિ--અનેનેત્યાદિ ।
અનેન નિર્વચનં જધાનેત્યનેન ।
તદિતિ ।
લજ્જાદિવ્યઙ્ગ્યજાતમિત્યર્થઃ ।
કુમારીજનોચિતસ્યેતિ ।
અનેન વાચ્યાર્થસ્ય ચમત્કારકારિત્વયોગ્યતા દર્શિતા ।
ઉપસ્કૃતસ્ત્વર્થ ઇતિ ।
ઉક્તવ્યઙ્ગ્યોપસ્કૃતો ઽનિર્વચનં જઘાનેઽતિ વાચ્યાર્થં ઇત્યર્થઃ ।
શૃઙ્ગારેતિ ।
વિપ્રલમ્ભશૃઙ્ગારેત્યર્થઃ ।
ઉચ્ચૈઃશબ્દસ્યોર્ધ્વદેશસ્થિતાર્થકત્વં કુમુમવિશેષણત્વં ચાભિપ્રેત્ય વ્યાચષ્ટે--ઉચ્ચૈર્યાનીત્યાદિ ।
યથા ચ--- પ્રાયચ્છતોચ્ચૈઃ કુસુમાનિ માનિની વિપક્ષગોત્રં દયિતેન લમ્ભિતા ।
ન કિઞ્ચિદૂચે ચરણેન કેવલં લિલેશ બાષ્પાકુલલોચના ભુવમ્ ॥
ઇત્યત્ર ઽનિર્વચનં જઘાનઽ ઽન કિઞ્જિદૂચેઽ ઇતિ પ્રતિષેધમુખેન વ્યઙ્ગ્યસ્યાર્થસ્યોક્ત્યા કિઞ્ચિદ્વિષયીકૃતત્વાદ્ગુણીભાવ એવ શોભતે ।
યદા વક્રોક્તિં વિના વ્યઙ્ગ્યો ઽર્થસ્તાત્પર્યેણ પ્રતીયતે તદા તસ્ય પ્રાધાન્યમ્ ।
યથા ઽએવં વાદિનિ દેવર્ષૌઽ ઇત્યાદૌ ।
ઇહ પુનરુક્તિર્ભઙ્ગ્યાસ્તીતિ વાચ્યસ્યાપિ પ્રાધાન્યમ્ ।
તસ્માન્નાત્રાનુરણનરૂપવ્યઙ્ગ્યધ્વનિવ્યપદેશો વિધેયઃ ।
લોચનમ્ પ્રાયચ્છતેતિ ।
ઉચ્ચૈરિતિ ।
ઉચ્ચૈર્યાનિ કુસુમાનિ કાન્તયા સ્વયં ગ્રહીતુમશક્યત્વાદ્ય્વાચિતાનીત્યર્થઃ ।
અસ્મદુપાધ્યાયાસ્તુ હૃદ્યતમાનિ પુષ્પાણિ અમુકે, ગૃહાણગૃહાણેત્યુચ્ચૈસ્તારસ્વરેણાદરાતિશયાર્થં પ્રયચ્છતા ।
અત એવ લમ્ભિતેતિ ।
ન કિઞ્ચિદિતિ ।
એવંવિધેષુ શૃઙ્ગારાવસરેષુતામેવાયં સ્મરતીતિ માનનપ્રદર્શનમેવાત્ર ન યુક્તમિતિ સાતિશયમન્યુસંભારો વ્યઙ્ગ્યો વચનનિષેધસ્યૈવ વાચ્યસ્ય સંસ્કારઃ ।
તદ્વક્ષ્યતિ--ઉક્તિર્ભઙ્ગ્યાસ્તીતિ ।
તસ્યેતિ વ્યઙ્ગ્યસ્ય ।
ઇહેતુ પત્યુરિત્યાદૌ ।
વાચ્યસ્યાપીતિ ।
અપિશબ્દો ભિન્નક્રમઃ ।
ધ્વનિશબ્દસ્ય વિશેષમમુક્તમ્ ॥39 ॥
બાલપ્રિયા એતદ્વિશેષણવ્યઙ્ગ્યમાહ--કાન્તયેત્યાદિ ।
ઉચ્ચૈઃશબ્દસ્ય તારસ્વરાર્થકત્વં પ્રદાનક્રિયાવિશેષણત્વં ચ સ્વાભિમતમિત્યાહ--અસ્મદિત્યાદિ ।
અમુક ઇતિ ।
પાણિતલાદિપાત્ર ઇત્ષથઃ ।

પુષ્પાણીત્યનેન સમ્બન્ધઃ ।
ઉચ્ચૈરિત્યસ્ય વ્યાખ્યાનમ્--તારસ્વરેણેતિ ।
તારસ્વરેમ દાને નિમિત્તમાદરાતિશયદ્યોતનમિત્યાહ--આદરેતિ ।
ઉક્તાર્થસામઞ્જસ્યદ્રઢિમ્ને પદાન્તરમનુકૂલયતિ--અત એવેત્યાદિ ।
અત એવ તારસ્વરેમ કુસુમદાનાદેવ ।
ઽન કિઞ્ચિદૂચઽ ઇત્યસ્ય પ્રયોજનં દર્શયન્ વ્યઙ્ગ્યમાહ--એવં વિધેષ્વિત્યાદિ ।
માનપ્રદર્શનમિતિ ।
અક્ષિવિવર્તનાદ્યનુભાવદ્વારેતિ ભાવઃ ।
તદિતિ ।
વ્યઙ્ગ્યસ્ય વાચ્યોપસ્કારકતયા વાચ્યાયમાનત્વમિત્યરિથઃ ।
ભિન્નક્રમ ઇતિ ।
અન્યથા વ્યાહતસ્સ્યાદિતિ ભાવઃ ।
વિશેષણમિતિ ।
અનુરણનેત્યાદિવિશેષણમિત્યાર્થઃ ।
અસંલક્ષ્યક્રમવ્યઙ્ગ્યધ્વનિરૂપત્વસ્યાત્રાપિ સત્ત્વદ્યોતકં હિ તદ્વિશેષણમિતિ ભાવઃ ॥ 3.9 ॥
પ્રકારો ઽયં ગુણીભૂત-વ્યઙ્ગ્યો ઽપિ ધ્વનિ-રૂપતામ્ ।
ધત્તે રસાદિ-તાત્પર્ય-પર્યાલોચનયા પુનઃ
પ્રકારો ઽયં ગુણીભૂતવ્યઙ્ગ્યો ઽપિ ધ્વનિરૂપતામ્ ।
ધત્તે રસાદિતાત્પર્યપર્યાલોચનયા પુનઃ ॥ 40 ॥
ગુણીભૂતવ્યઙ્ગ્યો ઽપિ કાવ્યપ્રકારો રસભાવાદિતાત્પર્યાલોચને પુનર્ધ્વનિરેવ સમ્પદ્યતે ।
યથાત્રૈવાનન્તરોદાહૃતે શ્લોકદ્વયે ।
યથા ચ--- દુરારાધા રાધા સુભગ યદનેનાપિ ભૃજત- સ્તવૈતત્પ્રાણેશાજધનવસનેનાશ્રુ પતિતમ્ ।
લોચનમ્ એતદેવેતિ ।
ગુણીભૂતવ્યઙ્ગ્યસ્ય રસાદિધ્વનિરૂપત્વં યદા સૂત્રિતં તદેવેત્યર્થઃ ।
તુલ્યચ્છાયમિતિ ।
પત્યુરિત્યાદૌ પ્રયચ્છતેત્યાદૌ ચ ભાવલધ્વનેર્વચનનિષેધરૂપવાચ્યાર્થોપસ્કારકત્વસ્યાવગમાત્તયોઃ તુલ્યચ્છાયત્વમ્ ।
ઽદુરારાધેઽતિ ।
હે સુભગ ! યત્ પતિતમેતદશ્રુ અનેન પ્રાણેશાજધનવસનેનાપિ મૃજતસ્તવ રાધા દુરારાધા સ્ત્રીચેતઃ કઠોરં તદુપચારૈરલં, હે ત્વં વિરમ્, અનુનયેષ્વેવમુદિતો હરિઃ વઃ કલ્યાણં ક્રિયાદિત્યન્વયઃ ।
લોચને શ્લોકં વ્યાકરિષ્યન્ પીઠિકામારચયતિ--અકારણેત્યાદિ ।
શ્લોકગતાનાં પદાનાં વ્યઙ્ગ્યમર્થજાતમાસૂત્રયતિ--સુભગેતીત્યાદિ ।
ય ઇતિ ।
ત્વમિતિ શેષઃ ।
ન પાર્યસ ઇતિ ।
ઇત્યેવં રાધાગતાભિપ્રાય ઇત્યર્થઃ ।
વ્યજ્યત ઇતિ શેષઃ ।
એવમુત્તરત્રાપિ બોધ્યમ્ ।
વ્યઙ્ગ્યાન્તરમાહ--તદેવ ચેતિ ।
ઇદમિત્યનુષજ્યતે ।
એવમાદૃતમિત્યેતત્ સ્ફુટયતિ--યદિત્યાદિ ।
મૃજત ઇતિ વર્તમાનાર્થકપ્રત્યયેન માર્જનસ્યાવિરામત્વોક્યા વ્યઙ્ગ્યમાહ--અનેન હિ પ્રત્યુતેત્યાદિ ।

પ્રકૃત્યંશવ્યઙ્ગ્યમાહ--ઇયચ્ચેત્યાદિ ।
મામિત ।
પુરઃસ્થિતામપિ મામિત્યર્થઃ ।
મન્યસ ઇત્યન્નાપ્યસ્ય સમ્બન્ધઃ ।
કઠોરં સ્ત્રીચેતસ્તદલમુપચારૈર્વિરમ હે ક્રિયાત્કલ્યામં વો હરિરનુનયષ્વેવમુદિતઃ ॥
લોચનમ્ યન્માં વિસ્મૃત્ય તામેવ કુપિતાં મન્યસે ।
અન્યથા કથમેવં કુર્યાઃ ।
પતીતમિતિ ।
ગત ઇદાનીં રોદનાવકાશો ઽપીત્યર્થઃ ।
યદિ તૂચ્યતે ઇયતાપ્યાદરેણ કિમિતિ કોપં ન મુઞ્ચસિ, તત્કિં ક્રિયતે કઠોરસ્વભાવં સ્ત્રીચેતઃ ।
સ્ત્રીતિ હિ પ્રેમાદ્યયોગાદ્વસ્તુવિશેષમાત્રમેતત્; તસ્ય ચૈષ સ્વભાવઃ, આત્મનિ ચૈતત્સુકુમારહૃદયા યોષિત ઇતિ ન કિંઞ્ચિદ્વજ્રસારાધિકમાસાં હૃદયં યદેવંવિધવૃત્તાન્તસાક્ષાત્કારે ઽપિ સહસ્રધા ન દલતિ ।
ઉપચારૈરિતિ ।
દાક્ષિણ્યપ્રયુક્તૈઃ ।
અનુનયેષ્વિતિ બહુવચનેનવારં વારમસ્ય બહુવલ્લભસ્યેયમેવ સ્થિતિરિતિ સૌભાગ્યાતિશય ઉક્તઃ ।
એવમેષ વ્યઙ્ગ્યાર્થસાલો વાચ્યં ભૂષયતિ ।
તત્તુવાચ્યં ભૂષિતં સદીર્ષ્યાવિપ્રલમ્ભાઙ્ગત્વમેતીતિ ।
યસ્તુ ત્રિષ્વપિ શ્લોકેષુ પ્રતીયમાનસ્યૈવ રસાઙ્ગત્વં વ્યાચષ્ટે સ્મ ।
સ દેવં વિક્રીય તદ્યાત્રોત્સવમકાર્ષીત ।
એવં હિ વ્યઙ્ગ્યસ્ય યા ગુણીભૂતતા પ્રકૃતા સૈવ સમૂલં ત્રુટ્યેત્ ।
રસાદિવ્યતિરિક્તસ્ય હિ વ્યઙ્ગ્યસ્ય રસાઙ્ગભાવયોગિત્વમેવ બાલપ્રિયા પતિતમિતિ ભૂતનિર્દેશેન વ્યઙ્ગ્યમાહ--ગત ઇત્યાદિ ।
કઠોરમિત્યાદિકં વિવરિષ્યન્નાહ-યદીત્યાદિ ।
મુઞ્ચસીત્યસ્યાનન્તરમિતીતિ શેષઃ ।
ઇત્યુચ્યતે યદીતિ સમ્બન્ધઃ ।
તત્ તર્હિ ।
સ્ત્રીતિ તદેનં વ્યઙ્ગ્યમાહ--પ્રેમાદીતિ ।
સ્ત્રીતિ હ્યેતદિતિ સમ્બન્ધઃ ।
એષ ઇતિ ।
કઠોરહૃદયત્વમિત્યર્થઃ ।
એવં બોધનીયં પ્રતિ વ્યઙ્ગ્યમુક્ત્વા રાધગતં વ્યઙ્ગ્યમાહ--આત્મનીત્યાદિ ।
આત્મનિ ચૈતદિતિ ।
વક્ષ્યમાણં રાધગતં વ્યઙ્ગ્યમિત્યર્થઃ ।
ઇતીતિ ।
ઇત્યેતદિત્યર્થઃ ।
ન કિઞ્ચિદિતિ ।
અપરમાર્થમિત્યર્થઃ ।
ઉક્તસ્ય વ્યઙ્ગ્યજાતસ્ય વાચ્યં પ્રતિ તસ્ય રસં પ્રતિ ચાઙ્ગભાવમાહ--એવમિત્યાદિ ।
વ્યાખ્યાનાન્તરમનુવદતિ--યસ્ત્વિત્યાદિ ।
પ્રતીયમાનસ્યૈવેતિ ।
એવકારેણ પ્રતીયમાનોપસ્કૃતસ્ય વાચ્યાર્થસ્ય વ્યવચ્છેદઃ ।
વ્યાચષ્ટે સ્મેતિ ।

વ્યાખ્યાતુરસ્યાયમાશયઃ- યસ્ય હિ મુખ્યં પ્રાધાનં તં પ્રત્યેવં ગુણીભાવો ઽન્યાય્યઃ રસસ્યૈવ ચ તત્પ્રાધાન્યમિતિ નેદં વ્યાખ્યાનં સાધીયૈત્યુપહાસોક્ત્યા દર્શયતિ--સ દેવમિત્યાદિ ।
યથા કશ્ચિન્નિર્ધનતયા દેવં વિક્રીય ધનં સમ્પાદ્ય તદ્યાત્રોત્સવં કર્તુમારભતે, તથા ગુણીભૂતવ્યઙ્ગ્યોપપાદનાય પ્રવૃત્તસ્તદ્વિરોધિનં કઞ્ચિત્પ્રકારમાશ્રિત ઇતિ મહત્તરમસ્ય કૌશલમિત્યુપહાસઃ ।
એતદેતિ કથં ત્રુટ્યેદિત્યત આહ--રસાદીત્યાદિ ।
રસાદિવ્યતિરિક્તસ્ય વ્યઙ્ગ્યસ્ય વસ્ત્વલઙ્કારાત્મકસ્ય ।
રસાઙ્ગેત્યાદિ ।
વ્યઙ્ગ્યૈકસ્વભાવસ્ય રસાદેસ્તાવત્સ્વત એવ પ્રાધાન્યં, તદ્વયતિરિક્તસ્ય તુ તદઙ્ગત્વેનેત્યતસ્તસ્ય તદઙ્ગત્વે પ્રાધાન્યમેવાપતતિ, ન તુ ગુણત્વમિત્યર્થઃ ।
એવં સ્થિતે ચ ઽન્યક્કારો હ્યયમેવઽ ઇત્યાદિશ્લોકનિર્દિષ્ટાનાં પદાનાં વ્યઙ્ગ્યવિશિષ્ટવાચ્યપ્રતિપાદને ઽપ્યેતદ્વાક્યાર્થીભૂતરસાપેક્ષયા વ્યઞ્જકત્વમુક્તમ્ ।
ન તેષાં પદાનામર્થાન્તરસંક્રમિતવાચ્યધ્વનિભ્રમો વિધાતવ્યઃ, વિવક્ષિતવાચ્યત્વાત્તેષામ્ ।
તેષુ હિ વ્યઙ્ગ્યવિશિષ્ટત્વં વાચ્યસ્ય પ્રતીયતે ન તુ વ્યઙ્ગ્યરૂપપરિણતત્વમ્ ।
તસ્માદ્વાક્યં તત્ર ધ્વનિઃ, પદાનિ તુ ગુણીભૂતવ્યઙ્ગ્યાનિ ।
ન ચ કેવલં ગુણીભૂતવ્યઙ્ગ્યાન્યેવ પદાન્યલક્ષ્યક્રમવ્યઙ્ગ્યધ્વનેર્વ્યઞ્જકાનિ યાવદર્થાન્તરસંક્રમિતવાચ્યાનિ ધ્વનિપ્રભેદરૂપાણ્યપિ ।
યથાત્રૈવ શ્લોકે રાવણ ઇત્યસ્ય પ્રભેદાન્તરરૂપવ્યઞ્જકત્વમ્ ।
યત્ર તુ વાક્યે રસાદિતાત્પર્યે નાસ્તિ ગુણીભૂતવ્યઙ્ગ્યૈઃ પદૈરુદ્ભાસિતે ઽપિ તત્ર ગુણીભૂતવ્યઙ્ગ્યતૈવ સમુદાયધર્મઃ ।
યથા-- રાજાનમપિ સેવન્તે વિષમમપ્યુપયુઞ્જતે ।
રમન્તે ચ સહ સ્ત્રીભિઃ કુશલાઃ ખલુ માનવાઃ ॥
લોચનમ્ પ્રાધાન્યં નાન્યત્કિઞ્ચિદિત્યલં પૂર્વવંશ્યૈઃ સહ વિવાદેન ।
એવં સ્થિત ઇતિ ।
અનન્તરોક્તેન પ્રકારેમ ધ્વનિગુણીભૂતવ્યઙ્ગ્યયોર્વિભાગે સ્થિતે સતીત્યર્થઃ ।
કારિકાગતમપિશબ્દં વ્યાખ્યાતુમાહ--ન ચેતિ ।
એષ ચ શ્લોકઃ પૂર્વમેવ વ્યાખ્યાત ઇતિ ન પુનર્લિખ્યતે ।
યત્ર ત્વિતિ ।
યદ્યપિ ચાત્ર વિષયનિર્વેદાત્મકશાન્તરસપ્રતીતિરસ્તિ, તથાપિ ચમત્કારો ઽયં વાચ્યનિષ્ઠ એવ ।
વ્યઙ્ગ્યં ત્વસમ્ભાવ્યત્વવિપરીતકારિત્વાદિ બાલપ્રિયા અતો વાચ્યં પ્રત્યેવ ગુણીભાવો વક્તવ્ય ઇતિ ભાવઃ ।
વૃત્તૌ--ઽપદાનામ્ઽ ઇત્યાદિ ।
વ્યઙ્ગ્યાર્થાઃ પૂર્વમુક્તાઃ ।
ઽવાક્યાર્થીભૂતરસેઽતિ ।
રૌદ્રરસેત્યર્થઃ ।
પ્રસઙ્ગાદાહ---ઽન તેષામ્ઽ ઇત્યાદિ ।
ઽન ચ કેવલઽમિત્યાદિગ્રન્થસ્યોત્સૂત્રત્વશઙ્કાં પરિહર્તુમાહ લોચને--કારિકેત્યાદિ ।
અપિશબ્દં ગુણીભૂતવ્યઙ્ગ્યો ઽપીત્યપિશબ્દમ્ ।
વ્યાખ્યાતુમિતિ ।
અપિ શબ્દો ઽનુક્તસમુચ્ચાયક ઇતિ ભાવઃ ।
નનુ રાજાનમિત્યાદૌ કથં રસાદિતાત્પર્યાભાવઃ ।
રાજસેવાદિવ્યવહારોપલક્ષિતસ્ય વિષોપભોગતુલ્યસ્ય સર્વસ્યાપિ લૌકિકવ્યવહારસ્ય વિષયવૈરસ્યાપાદકતયા શાન્તરસવ્યઞ્જકત્વાદિતિ શઙ્કામનૂદ્ય પરિહરતિ--યદ્યપીત્યાદિ ।
અયમિતિ ।
સહૃદયૈરનુભૂયમાન ઇત્યર્થઃ ।
વાચ્યાર્થનિષ્ઠ ઇતિ ।
યતો રાજાદેરપિ સેવાદિકં કુર્વન્તિ, તતો માનવાઃ કુશલાઃ સલ્વિતિ વાચ્યાર્થપ્રયુક્ત ઇત્યર્થઃ ।
ઇત્યાદૌ ।
વાચ્યવ્યઙ્ગ્યયોઃ પ્રાધાન્યાપ્રાધાન્યવિવેકે પરઃ પ્રયત્નો વિધાતવ્યઃ, યેન ધ્વનિર્ગુણીભૂતવ્યઙ્ગ્યયોરલઙ્કારાણાં ચાસઙ્કીર્ણે વિષયઃ સુજ્ઞાતો ભવતિ ।

અન્યથા તુ પ્રસિદ્ધાલઙ્કારવિષય એવ વ્યામોહઃ પ્રવર્તતે ।
યથા--- લોચનમ્ તસ્યૈવાનુયયિ, તચ્ચાપિશબ્દાભ્યામુભયતો યોજિતાભ્યાં ચશબ્દેન સ્થાનત્રયયોજિતેન ખલુશબ્દેન ચોભયતો યોજિતેન માનવશબ્દેન સ્પૃષ્ટમેવેતિ ગુણીભૂતમ્ ।
વિવેકદર્શના ચેયં ન નિરુપયોગીતિ દર્શયતિ--વાચ્યવ્યઙ્ગ્યયોરિતિ ।
અલઙ્કારાણાં ચેતિ ।
યત્ર વ્યઙ્ગ્યં નાસ્ત્યેવ તત્ર તેષાં શુદ્ધાનાં પ્રાધાન્યમ્ ।
અન્યથાત્વિતિ ।
યદિ પ્રયત્નવતા ન ભૂયત ઇત્યર્થઃ ।
વ્યઙ્ગ્યપ્રકારસ્તુ યો મયા પૂર્વમુત્પ્રેક્ષિતસ્તસ્યાસંદિગ્ધમેવ વ્યામોહસ્થાનત્વમિત્યેવકારાભિપ્રાયઃ ।
બાલપ્રિયા એવકારેમ શાન્તરસનિષ્ઠત્વવ્યચ્છેદઃ ।
નનુ તથાપ્યત્ર રાજસેવાદેરસમ્ભાવ્યત્વાદિકં વ્યજ્યતે ।
તત એવ ચ ચમત્કાર ઇત્યત આહ--વ્યઙ્ગ્યન્ત્વિત્યાદિ ।
વિપરીતેતિ ।
ઉદ્દિષ્ટફલવિપરીતફલેત્યર્થઃ ।
તસ્યૈવેતિ ।
વાચ્યસ્યૈવેત્યર્થઃ અનુયાયીતિ ।
અઙ્ગભિત્યર્થઃ ।
તદેવ હેતુપ્રદર્શનેનોપપાદયતિ--તચ્ચેત્યાદિ ।
તચ્ચ સ્પૃષ્ટમેવેતિ સમ્બન્ધઃ ।
ઉભયતો યોજિતાભ્યામિતિ ।
રાજાનમપિ સેવન્તે અપિ વિષમપિ ઉપભુઞ્જતે અપિ ઇતિ કર્મણા ક્રિયયા ચ યોજિતાભ્યામિત્યર્થઃ ।
રાજા તાવત્કર્મમૂતો યો દુરુપસર્પવસ્તુષુ મૂર્ધાભિષિક્તઃ ।
સેવાક્રિયાયા ક્ષણે ક્ષણે સુલભાપાયતયા સમાહિતમતિભિરપિ દુરનુષ્ઠેયા ।
એવમન્યત્રાપિ બોધ્યમ્ ।
સ્થાનત્રયયોજિતેન ચશબ્દેનેતિ ।
એકો દ્યોતકો બહુષ્વન્ત્ય ઇતિ ન્યાયાદ્રમન્તે ચેતિ ચકારસ્ય સમુચ્ચયાર્થકસ્ય ક્રિયાત્રયેણ યોજનેત્યર્થઃ ।
ઉભયતો યોજિતેન ખલુશબ્દેનેતિ ।
ખલુશબ્દઃ કુશલશબ્દેન માનવશબ્દેન ચ યોજનીય ઇત્યર્થઃ ।
માનવશબ્દેન ચેતિ યોજના ।
સ્પૃષ્ટમિતિ ।
કિઞ્ચિત્પ્રકાશિતમિત્યર્થઃ ।
ઇતીતિ હેતૈ ।
અલઙ્કારાણામસઙ્કીર્ણો વિષયઃ ક ઇત્યત્રાહ--યત્રેત્યાદિ ।
તેષામિતિ ।
અલઙ્કારાણામિત્યર્થઃ ।
પ્રસિદ્ધાલઙ્કારવિષય એવેત્યેવકારેણ કિમુત વ્યઙ્ગ્યવિષય ઇત્યર્થો દર્શિત ઇત્યાહ--વ્યઙ્ગ્યપ્રકારસ્ત્વિત્યાદિ ।
ઉત્પ્રેક્ષિતઃ ઉત્પ્રેક્ષ્ય દર્શિતઃ ।
વ્યમોહસ્થાતત્વં વ્યમોહવિષયત્વમ્ ।
ઉદાહૃતશ્લોકગતાનાં પદાનાં વ્યઙ્ગ્યં દર્શયતિ--દ્રવિણેત્યાદિ ।
દ્રવિણશબ્દેનેતિ ।
લાવણ્યે દ્રવિણત્વારોપેણેત્યર્થઃ ।

ઉક્તમિતિ ।
લાવણ્યસ્ય વ્યઞ્જિતમિત્યર્થઃ ।
વિદિત ઇત્યનુક્ત્વા ગણિત ઇત્યુક્ત્યા વ્યઙ્ગ્યમાહ--ચિરેણેત્યાદિ ।
તત્રેતિ ।
તથાવિધે વ્યય ઇત્યર્થઃ ।
અનન્તેતિ ।
અનન્તેનાનવધિના કાલેન યન્નિર્માણં તન્વીતનુનિર્માણં તત્કારિણો ઽપીત્યર્થઃ ।
લાવણ્યદ્રવિણવ્યયો ન ગણિતઃ ક્લેશો મહાન્ સ્વીકૃતઃ સ્વચ્છન્દસ્ય સુખં જનસ્ય વસતઃ ચિન્તાનલો દીપિતઃ ।
એષાપિ સ્વયમેવ તુલ્પરમણાભાવાદ્વરાકી હતા કો ઽર્થશ્ચેતસિ વેધસા વિનિહિતસ્તન્વ્યાસ્તનું તન્વતા ॥
ઇત્યત્ર વ્યાજસ્તુતિરલઙ્કાર ઇતિ વ્યાખ્યાયિ કેનચિત્તન્ન ચુતુરસ્ત્રમ્; યતો ઽસ્યાભિધેયસ્યૈતદલઙ્કારસ્વરૂપમાત્રપર્યવસાયિત્વે ન સુશ્લિષ્ટતા ।
યતો ન તાવદયં રાગિણઃ કસ્યચિદ્વિકલ્પઃ ।
તસ્ય ઽએષાપિ સ્વયમેવ તુલ્યરમણાભાવાદ્વરાકી હતાઽ ઇત્યેવંવિધોક્ત્યનુપપત્તેઃ ।
નાપિ નીરાગસ્ય; લોચનમ્ દ્રવિણશબ્દેન સર્વસ્વપ્રાયત્વમનેકસ્વકૃત્યોપગિત્વમુક્તમ્ ।
ગણિત ઇતિ ।
ચિરેણ હિ યો વ્યયઃ સમ્પદ્યતે ન તુ વિદ્યુદિવ ઝટિતિ તત્રાવશ્યં ગણનયા ભવિતવ્યમ્ ।
અનન્તકાલનિર્માણકારિણો ઽપિ તુ વિધેર્ન વિવેકલેશો ઽપ્યુદભૂદિતિ પરમસ્યાપ્રેક્ષાવત્ત્વમ્ ।
અત એવાહ--ક્લેશો મહાનિતિ ।
સ્વચ્છન્દસ્યેતિ ।
વિશૃઙ્ખલસ્યેત્યર્થઃ ।
એષાપીતિ ।
યત્સ્વયં નિર્મીયતે તદેવ ચ નિહન્યત ઇતિ મહદ્વૈશસમપિશબ્દેન વકારેણ ચોક્તમ્ ।
કો ઽર્થ ઇતિ ।
ન સ્વાત્મનો ન લોકસ્ય ન નિર્મિતસ્યેત્યર્થઃ ।
તસ્યેતિ ।
રાગિણો હિ વરાકી હતેતિ કૃપણતાલિઙ્ગિતમમઙ્ગલોપહતં ચાનુવિતં વચનમ્ ।
તુલ્યરમણાભાવાદિતિ બાલપ્રિયા નોદભૂદિતિ ।
તદગણનયેતિ ભાવઃ ।
અસ્ય વિધેઃ ।
અપ્રેક્ષાવત્ત્વમ્ અવિમૃશ્યકારિત્વમ્ ।
ઉક્તમિત્યનુષઙ્ગઃ ।
નિર્માણઝાટિત્યાભાવવિવક્ષાયાં ગમકમાહ--અત એવેત્યાદિ ।
પાદત્રયોક્તાનં ત્રયાણામેકેન યોગ્યો ન કશ્ચિદર્થો નિરૂપ્યમાણો દૃશ્યત ઇત્યાહ--ન સ્વાત્મન ઇત્યાદિ ।
અર્થ ઇત્યનુષજ્યતે ।
વૃત્તૌ ઽવ્યાજસ્તુતિરલઙ્કારઽ ઇતિ ।
નિન્દાદ્વારા નાયિકાયાઃ સ્તુતેઃ પ્રતીતેરિતિ ભાવઃ ।
ઽન સુશ્લિષ્ટતેઽતિ ।
સુષ્ઠુ સઙ્ગત્વં ન ભવતીત્યર્થઃ ।
અત્ર હેતુમાહ--ઽયતઽ ઇત્યાદિ ।
ઽઅયમ્ઽ ઇતિ ।
શ્લોકોક્ત ઇત્યર્થઃ ।

ઽવિકલ્પઃઽ વિવિધકલ્પનાવિષયઃ ।
નેત્યત્ર હેતુમાહ--ઽતસ્યેઽત્યાદિ ।
કથં રાગિણસ્તથાવિથધોક્ત્યનુપપત્તિરિત્યત ઉપપાદયતિ લોચને--રાગિણો હીત્યાદિ ।
વરાકીતિ કૃપણતાલિઙ્ગિતં હતેત્યમઙ્ગલોપહતં ચ વચનં રાગિણો હ્યનુચિતમિતિ સમ્બન્ધઃ ।
રાગી હિ તન્નિમગ્નચિત્તવૃત્તિતયા તામેવ બહુમન્યમાનસ્તદ્રૂપસુષમાસુધામાસ્વાદયન્ કથઙ્કારં તસ્યાઃ શોચ્યત્વમમઙ્ગ્લત્વં ચ પર્યાલોચયેદિતિ ભાવઃ ।
તુલ્યરમણાભાવાદિતીતિ ।
રાગિણો વચનમિત્યનુષઙ્ગઃ ।
સ્વાત્મનીતિ ।
સ્વાત્મનિ લોચનમ્ સ્વાત્મન્યત્યન્તમનુચિતમ્ ।
આત્મન્યપિ તદ્રૂપાસમ્ભાવનાયાં રાગતાયાં ચ પશુપ્રાયત્વં સ્યાત્ ।
નનુ ચ રાગિણો ઽપિ કુતશ્ચિત્કારણાત્પરિગૃહીતકતિપયકાલવ્રતસ્ય વા રાવણપ્રાયસ્ય વા સીતાદિવિષયે દુષ્યન્તપ્રાયસ્ય વાનિર્જ્ઞાતજાતિવિશેષે શકુન્તલાદૌ કિમિયં સ્વસૌભાગ્યાભિમાનગર્ભા તત્સ્તુતિગર્ભા ચોક્તિર્ન ભવતિ ।
વીતરાગસ્ય વા અનાદકાલાભ્યસ્તરાગવાસનાવાસિતતયા મધ્યસ્થત્વેનાપિ તાં વસ્તુતસ્તથા પશ્યતો નેયમુક્તિઃ ન સંભાવ્યા ।
ન હિ વીતરાગો વિપર્યસ્તાન્ ભાવાન્ પશ્યતિ ।
ન હ્યસ્ય વીણાક્વણિતં કાકરટિતકલ્પં પ્રતિભાતિ ।
તસ્માત્પ્રસ્તુતાનુસારેણોભયસ્યાપીયમુક્તિરુપપદ્યતે ।
અપ્રસ્તુતપ્રશંસાયામપિ હ્યપ્રસ્તુતઃ સમ્ભવન્નેવાર્થો વક્તવ્યઃ, નહિ તેજસીત્થમપ્રસ્તુતપ્રશંસા સમ્ભવતિ--અહો બાલપ્રિયા સતિ, યદ્વા--સ્વાત્મવિષયકમિત્યર્થઃ ।
અત્યન્તમનુચિતમિતિ ।
કામમસ્તુ સ્વાત્મવ્યતિરિક્તજનાપેક્ષયા તુલ્યરમણાભાવસ્ય સમ્ભાવના સ્વાત્માપેક્ષયાપિ તત્સમ્ભાવના ન યુક્તેત્યતસ્તદ્વચનમત્યન્તાનુચિતમિત્યર્થઃ ।
કુતો ।
ડનૌચિત્યમિત્યત આહ--આત્મન્યપીત્યાદિ ।
તદ્રૂપાસમ્ભાવનાયામિતિ ।
તદનુરૂપસૌન્દર્યસ્ય સમ્ભાવનાયા અભાવે સતીત્યર્થઃ ।
તુલ્યરમણત્વસમ્ભાવનાયા અભાવે સતીત્યર્થો વા ।
રાગિતાયાં તદ્રાગિત્વે સતિ ।
શ્લોકસ્યાસ્ય પ્રબન્ધાન્તર્ગતત્વે યથા પ્રકરણાનુગુણાર્થપરિકલ્પનં, તથા પ્રદર્શ્ય ન ચેત્યાદિગ્રન્થમવતારયતિ--નનુ ચેત્યાદિ ।
રાગિણો ઽપીયમુક્તિઃ કિન્ન ભવતીતિ સમ્બન્ધઃ, ભવત્યેવેત્યર્થઃ ।
નનુ તદભાવ ઉક્ત એવેત્યત આહ--કુતશ્ચિદિત્યાદિ ।
સ્વાસૌભાગ્યાભિમાનગર્ભેતિ ।
તુલ્યરમણાભાવાદિતિ તુ સ્વવ્યતિરિક્તજનાપેક્ષયેતિ ભાવઃ ।
રાગિજનોક્તિત્વમુપપાદ્ય વીતરાગૌક્તિત્વમત્પપાદયતિ--વીતેત્યાદિ ।
વીતરાગસ્ય વા ઇયમુક્તિન ન સમ્ભાવ્યેતિ સમ્બન્ધથઃ, સમ્ભાવ્યૈવેત્યર્થઃ ।
અત્ર હેતુમાહ--અનાદીત્યાદિ ।
તથા પશ્યતઃ નિરતિશયલાવણ્યાદિગુણશાલિતયા પશ્યતઃ ।
તથા દર્શનાચ્ચ પૂર્વરાગવાસનાવશાત્ તથાવિધોક્તિઃ સમ્ભવત્યેવેત્યર્થઃ ।
વસ્તુતસ્તથા પશ્યત ઇત્યેતદુપપાદયતિ--ન હીત્યાદિ ।
નિગમયતિ--તસ્માદિતિ ।
ઉભયસ્ય રાગિણો વીતરાગસ્ય ચ ।
ઉક્તમેવ દ્રઢયિતુમાહ--અપ્રસ્તુતેત્યાદિ ।
સમ્ભવન્નેવાપ્રસ્તુતો ઽર્થો વક્તવ્ય ઇતિ સમ્બન્ધઃ ।
વ્યતિરેકપ્રદર્શનેનોક્તમેવ સાધયતિ--ન હીત્યચાદિ ।

તેજસિ પ્રસ્તુતતેજોવિષયે ।
વિશેષમાહ--સેત્યાદિ ।
સા અપ્રસ્તુતપ્રશંસા ।
પ્રસ્તુતપરતયા પ્રસ્તુતાર્થતાત્પર્યકતયા ।
ઇતીતિ હેતૌ ।
અત્રેતિ ।
લાવણ્યેત્યાદાવિત્યર્થઃ ।
નાસમ્ભવ ઇતિ ।
અભિધેયસ્યેતિ શેષઃ ।
કિન્તૂક્તરીત્યા સમ્ભવો ઽસ્તીતિ ભાવઃ ।
વૃત્તૌ--ઽઅપ્રસ્તુતપ્રશંસેઽતિ ।
સારૂપ્યનિબન્ધનાપ્રસ્તુતપ્રશંસેત્યર્થઃ ।
ઽગુણીભૂતાત્મનેઽતિ ।
ઉપાયભૂતેનેત્યર્થઃ ।
અત્ર વ્યઙ્ગ્યોપસ્કૃતસ્ય વાચ્યાર્થસ્યૈવ પ્રાધાન્યમિત્યતો ઽપ્રસ્તુતપ્રશંસાલઙ્કાર ઇતિ બોધ્યમ્ ।
તસ્યૈવંવિધાવિકલ્પપરિહારૈકવ્યાપારત્વાત્ ।
ન ચાયં શ્લોકઃ ક્વચિત્પ્રબન્ધ ઇતિ શ્રૂયતે, યેન તત્પ્રકરણાનુગતાર્થતાસ્ય પરિકલ્પયતે ।
તસ્માદપ્રસ્તુતપ્રશંસેયમ્ ।
યસ્માદનેન વાચ્યેન ગુણીભૂતાત્મના નિસ્સામાન્યગુણાવલોપાધ્માતસ્ય નિજમાહિમોત્કર્ષજનિતસમત્સરજનજ્વરસ્ય વિશેષજ્ઞમાત્મનો ન કઞ્ચિદેવાપરં પશ્યતઃ પરિદેવિતમેતદિતિ પ્રકાશ્યતે ।
તથા ચાયં ધર્મકીર્તેઃ શ્લોક ઇતિ પ્રસિદ્ધિઃ ।
સમ્ભાવ્યતે ચ તસ્યૈવ ।
યસ્માત્-- અનધ્યવસિતાવગાહનમનલ્પધીશક્તિના- પ્યદૃષ્ટપરમાર્થતત્ત્વમધિકાભિયોગૈરપિ ।
લોચનમ્ ધિક્તે કાર્ષ્ણ્યમિતિ સા પરં પ્રસ્તુતપરતયેતિ નાત્રાસમ્ભવ ઇત્યાશઙ્ક્યાહ--ન ચેતિ ।
નિસ્સામાન્યેતિ નિજમહિમેતિ વિશેષજ્ઞમિતિ પરિદેવિતમિત્યેતૈશ્ચતુર્ભિર્વાક્યખણ્ડૈઃ ક્રમેણ પાદચતુષ્ટયસ્ય તાત્પર્યં વ્યાખ્યાતમ્ ।
નન્વત્રાપિ કિં પ્રમાણમિત્યાશઙ્ક્યાહ--તથા ચેતિ ।
નનુ કિમિયતેત્યાશઙ્ક્ય તદાશયેન નિર્વિવાદતદીયશ્લોકાર્પિતેનાસ્યાશયં સંવાદયતિ--સમ્ભાવ્યત ઇતિ ।
અવગાહનમધ્યવસિતમપિ ન યત્ર આસ્તાં તસ્ય સમ્પાદનમ્ ।
બાલપ્રિયા લોચને--ક્રમેણેતિ ।
નિસ્સામાન્યગુણેત્યનેન લાવણ્યેત્યાદ્યપાદતાત્પર્યાર્થ ઉક્તઃ, એવંવદતો હ્યલોકસામાન્યગુણગણપૂર્ણત્વાદહો ।
અહમિતિ મહીયાનવલેપઃ પરિસ્ફુટં ગમ્યત ઇતિ ભાવઃ ।
અત્રાપીતિ ।
અપ્રસ્તુતપ્રશંસાપક્ષે ઽપીત્યર્થઃ ।
વૃત્તૌ--ઽતથાચેઽત્યાદિ ।
ચકારો હેતૌ ।
યતો ઽયં ધર્મકીર્તેઃ શ્લોક ઇતિ પ્રસિદ્ધિરતસ્તથાપૂર્વોક્તાર્થક ઇત્યર્થઃ ।
વિનિશ્ચયવૃત્ત્યન્તે સ્થિતો ઽયં શ્લોક ઇતિ પ્રસિદ્ધિરતસ્તથાપૂર્વોક્તાર્થક ઇત્યર્થઃ ।
વિનિશ્ચયવૃત્ત્યન્તે સ્થિતો ઽયં શ્લોક ઇતિ શ્રૂયતે ।
લોચને--કિમિત્યાદિ ।
ઇયતેતિ ।
ધર્મકીર્તેઃ શ્લોક ઇત્યેતાવતેત્યર્થઃ ।

તદાશયેન ધર્મકીર્તેરાશયેન ।
નિર્વિવાદેતિ ।
પ્રકૃતોદાહરણે હિ વિવાદો વ્યાજસ્તુત્યપ્રસ્તુતપ્રશંસાવિષયો ન વક્ષ્યમાણતદીયશ્લોક ઇતિ ભાવઃ ।
અસ્યેતિ ।
લાવણ્યેત્યાદિપ્રકૃતશ્લોકસ્યેત્યર્થઃ ।
સંવાદયતીતિ ।
અયં ભાવઃ--યો યસ્યાશયો ઽન્યત્ર સુસ્પષ્ટપ્રતિપત્તિકસ્સ એવ સમ્ભવન્ અન્યત્રાપરિસ્ફુટપ્રતીતિકે વિષયે ઽપ્યધ્યવસાતુમુચિત ઇત્યતો વાક્યશેષન્યાયાનુસારેણાત્રાપ્રસ્તુતપ્રશંસાવધારણસિદ્ધિરિતિ ।
વૃત્તૌ--ઽસમ્ભાવ્યતે ચ તસ્યૈવેઽતિ ।
શ્લોકો ઽયં ધર્મકીર્તિસમ્બન્ધિત્વેનૈવાનુમીયતે ચેત્યર્થઃ ।
અત્ર હેતુમાહ--ઽયસ્માદઽત્યાદિ ।
ઽઅનધ્યવસિતેઽતિ ।
અનધ્યવસિતં સુધીભિર્ન સમ્પિપાદયિષિતમવગાહનમવબોધઃ, પયઃપક્ષે યદા દાનાયાન્તઃ પ્રવેશો યસ્ય તત્ ।
અનલ્પા ધીશક્તિર્બુદ્ધિસામર્થ્યં યસ્ય તેનાપ્યન્યેન કેનચિત્ કર્ત્રા ।
અધિકૈરભિયોગૈઃ પ્રયત્નૈરપિ ।
અદૃષ્ટાનિપરમાર્થતત્ત્વાનિ યત્ર ।
યદ્ગતાન્યુત્કૃષ્ટાર્થતત્ત્વાન્યદૃષ્ટપૂર્વાણીત્યર્થઃ ।
પયઃપક્ષે ત્વેતલ્લોચને વિવૃતમ્--અલબ્ધેત્યાદિ ચ ।
મતં મમ જગત્યલબ્ધસદૃશપ્રતિગ્રાહકં પ્રયાસ્યતિ પયોનિધેઃ પય ઇવ સ્વદેહે જારામ્ ॥
ઇત્યનેનાપિ શ્લોકેનૈવંવિધો ઽભિપ્રાયઃ પ્રકાશિત એવ ।
લોચનમ્ પરમં યદર્થતત્ત્વં કૌસ્તુભાદિભ્યો ઽપ્યુત્તમમ્, અલબ્ધં પ્રયત્નપરીક્ષિતમપિ ન પ્રાપ્તં સદૃશં યસ્ય તથાભૂતં પ્રતિગ્રાહમેકૈકો ગ્રાહો જલચરઃ પ્રાણી ઐરાવતોચ્ચૈઃશ્રવોધન્વન્તરિપ્રાયો યત્ર તદલબ્ધસદૃશપ્રતિગ્રાહકમ્ ।
એવંવિધ ઇતિ ।
પરિદેવિતવિષય ઇત્યર્થઃ ।
ઇયતિ ચાર્થે અપ્રસ્તુતપ્રશંસોપમાલક્ષણમલઙ્કારદ્વયમ્ ।
અનન્તરં તુ સ્વાત્મનિ વિસ્મયધામતયાદ્ભુતે વિશ્રાન્તિઃ ।
પરસ્ય બાલપ્રિયા એવં ભૂતં મમ મતં મતપ્રતિપાદકો ગ્રન્થઃ ।
અલબ્ધઃ સદૃશઃ સ્વતુલ્યઃ પ્રતિગ્રાહકો ઽન્યાન્ પ્રતિબોધયિતા સ્વયં બો ।
ચ યસ્ય તથાવિધં સત્ ।
સ્વદેહે જરાં પ્રયાસ્યતિ જીર્ણં ભવિષ્યતિ ।
અનધ્યવસિતમિત્યનેન કૈમુત્યેન લબ્ધમર્થમાહ લોચને--આસ્તામિત્યાદિ ।
તસ્યેતિ ।
અવગાહનસ્યેત્યર્થઃ ।
પરમમિત્યસ્ય વિવરણમ્--કૌસ્તુભાદિભ્યો ઽપ્યુત્તમં યદર્થતત્ત્વમિતિ ।
અદૃષ્ટં પરમં યસ્માત્તથાવિધમર્થતત્ત્વં કૌસ્તુભાદિં યત્ર તત્ ।
યદ્ગતાર્થતત્ત્વાદુત્તમમન્યત્રાદૃષ્ટમિત્યર્થ ઇતિ ભાવઃ ।
લાભનિષેધેન તદુપાયાન્વેષણં સિધ્યતીત્યાશયેનાહ--પ્રયત્નેત્યાદિ ।
સદૃશમિતિ ।
વસ્ત્વિતિ શેષઃ ।
તથાભૂતં પ્રતિગ્રાહમિતિ ।
પ્રતિગ્રાહમિતિ વીપ્સાયામવ્યયીભાવઃ ।
ઽઅવ્યયીભાવશ્ચેઽતિ નપુંસકત્વમ્ ।

પ્રતીત્યસ્ય વિવરણમ્--એકૈક ઇતિ ।
ગ્રાહશબ્દશ્ચત્ર ન મુખ્યાર્થકઃ, કિન્તુ જલચરપ્રાણિત્વગુણયોગેનાર્થાન્તરવર્તીત્યાહ--જલચર ઇત્યાદિ ।
યદ્ગતૈરાવણાદિજલચરસદૃશં વસ્ત્વન્યત્ર લબ્ધમિત્યર્થઃ ।
ઇયતિ ચાર્થ ઇતિ ।
ઉક્તે શ્લોકદ્વયવાચ્યાર્થે ઇત્યર્થઃ ।
અપ્રસ્તુતેત્યાદિ ।
લાવણ્યેત્યાદાવપ્રસ્તુતપ્રશંસા અનધ્યવસિતેત્યાદાવુપમેતિ તદાત્મકાલઙ્કારદ્વયમિત્યર્થઃ ।
અનન્તરન્ત્વિતિ ।
ઉક્તાલઙ્કારસુન્દરવાચ્યાર્થપ્રતીત્યુત્તરકાલમિત્યર્થઃ ।
સ્વાત્મનીતિ ।
વક્તા ધર્મકીર્તિરત્ર સ્વાત્મશબ્દાર્થઃ ।
વિસ્મયેતિ ।
વિસ્મયવિષયત્વેનેત્યર્થઃ ।
લાવણ્યેત્યાદૌ સ્વસ્ય લોકગુણગણપૂર્ણત્વપ્રતિપાદનેનાનધ્યવસિતેત્યાદૌ તાદૃઙ્મતપ્રવર્તકત્વપ્રતપાદનેન ચાત્મનો વિશ્વોત્તરત્વપ્રત્યાયનાત્તત્પદ્યશ્રોતુરાત્મવિષયકવિસ્મયજનનાદિતિ ભાવઃ ।
યદ્વા--વિસ્મયધામતયેતિ ।
વિસ્મયાશ્રયત્વેનેત્યર્થઃ ।
તત્તચ્છલોકેન પિરતિપાદિતાયાસ્તથાવિધસ્ય સ્વસ્ય સ્વમતસ્ય ચ તથાવિધશોચ્યાવસ્થાયાઃ સ્વપ્ને ઽપ્યસમ્ભાવ્યાયાઃ સમ્ભવાત્ સ્વસ્ય વિસ્મયઃ ।
અદ્ભુતે વિશ્રાન્તિરિતિ ।
સહૃદયાનાં તદ્વિસ્મયચર્વણયેતિ ભાવઃ ।
અનધ્યવવસિતેત્યાદિશ્લોકસ્ય વીરરસે ઽપિ વિશ્રાન્તિમાહ--પરેસ્ય ચેત્યાદિ ।
અપ્રસ્તુતપ્રશંસાયાં ચ યદ્વાચ્યં તસ્ય કદાચિદ્વિવક્ષિતત્વં, કદાચિદવિવાક્ષિતત્વં, કદાચિદ્વિવક્ષિતાવિવક્ષિતત્વમિતિ ત્રયી બન્ધચ્છાયા ।
તત્ર વિવક્ષિતત્વં યથા-- પરાર્થે યઃ પીડામનુભવતિ ભઙ્ગે ઽપિ મધુરો યદીયઃ સર્વેષામિહ ખલુ વિકારો ઽપ્યભિમતઃ ।
ન સમ્પ્રાપ્તો વૃર્દ્ધિ યદિ સ ભૃશમક્ષેત્રપતિતઃ કિમિક્ષોર્દેષો ઽસૌ ન પુનરગુણાયા મરુભુવઃ ॥
યથા વા મમૈવ--- અમી યે દૃશ્યનેતિ નનુ સુભગરૂપાઃ સફલતા ભવત્યેષાં યસ્ય ક્ષણમુપગતાનાં વિષયતામ્ ।
લોચનમ્ ચ શ્રોતૃજનસ્યાત્યાદરાસ્પદતયા પ્રયત્નગ્રાહ્યતયા ચોત્સાહજનનેનૈવંભૂતમત્યન્તોપાદેયં સત્કતિપયસમુચિતજનાનુગ્રાહકં કૃતમિતિ સ્વાત્મનિ કુશલકારિતાપ્રદર્શનયા ધર્મવીરસ્પર્શનેન વીરરસે વિશ્રાન્તિરિતિ મન્તવ્યમ્ અન્યથા પરિદેવિતમાત્રેણ કિં કૃતં સ્યાત્ ।
અપ્રેક્ષાપૂર્મકારત્વમાત્મન્યાવેદિતં ચેત્કિં તતઃ સ્વાર્થપરાર્થાસમ્ભવાદિત્યલં બહુના ।
નનુ યથાસ્થિતસ્યાર્થસ્યાસઙ્ગતૌ ભવત્વપ્રસ્તુતપ્રશંસા, ઇહ તુ સઙ્ગતિરસ્ત્યેવેત્યાશઙ્ક્ય સઙ્ગતાવપિ ભવત્યેવૈષેતિ દર્શયિતુમુપક્રમતે---અપ્રસ્તુતેતિ ।
નન્વિતિ ।
યૈરિદં જગદ્ભૂષિતમિત્યર્થઃ ।
યસ્ય ચક્ષુષો વિષયતાં ક્ષણં ગતાનામેષાં સફલતા ભવતિ તદિદં બાલપ્રિયા શ્રોતૃજનસ્યોત્સાહજનને હેતુદ્વયમ્--અત્યાદરેત્યાદિ ।
મતસ્યેતિ ।
શેષઃ ।
ઉત્સાહેતિ ।
મતગ્રહવિષયકોત્સાહેત્યર્થઃ ।
એવંભૂતમિત્યાદિ ।
મતમિતિ શેષઃ ।
કુશલકારિતેતિ ।
સન્મતનિર્માણરૂપસત્કર્મકારિતેત્યર્થઃ ।
અન્યથેતિ ।
રસવિશ્રાન્ત્યભાવ ઇત્યર્થઃ ।