Dhvanyāloka with Abhinavagupta's Locana and Rāmaśāraka's Bālapriya (with commentary) · Part 461480

śabdārtha iti /
anumānaṃ bālapriyā tadādiketyarthaḥ /
upasaṃharati--tadityādi /
tat tasmāt /
tatra pratipādyārthe viṣaye /
śabdo liṅgavidhayā nārthapratipādakaḥ pakṣadharmatvādyanusandhānānapekṣyā tatpratipādarakatvāccakṣurādivadityanumānamatra bodhyam /
pratipādyadvaividhye nimittannoktaṃ vṛttāvityataśśabdarūpakaraṇetikartavyatādvaividhyaṃ tannimittamiti darśayati--itikartavyatetyādi /
ekayeti /
saṅketasphuraṇādirūpayetyarthaḥ /
abhidhāvyāpāramiti /
saṅketitārthabodhanamityarthaḥ /
dvitīyayeti /
vaktṛvaiśiṣṭyādijñānādirūpayetyarthaḥ /
vyañjanāvyāpāramiti /
kasyacidarthasya vyañjanamityarthaḥ /
karotītyanuṣaṅgaḥ /
śabda iti śeṣaḥ /
vṛttau 'svaśabdānabhidheyatvene'ti /
svaśabdābhidheyatvaṃ vinetyarthaḥ /
arthaṃ prakāśayituṃ samīhata ityanuṣaṅgaḥ /
atra hetuḥ--'prayojane'tyādi /
prayojanāpekṣayetyetadvyācaṣṭe locane--gopanetyādi /
gopanakṛtaṃ yatsaundaryaṃ sūkticārutvaṃ tadāderyo lābho niṣpattistadabhisandhānādikayetyarthaḥ /
vṛttau 'sa tvi'tyādi /
'dvividho 'pi' vācyo vyaṅgyaśca /
'na liṅgitaye'tyādi /
vyāptismṛtyādisahakṛtaśabdarūpaliṅgajñāpyo na bhavatītyarthaḥ /
kathantarhi bhāsata ityatrāha--'api 'tvi'tyādi /
dvividho 'pītyādiśabdānāmityantasyānuṣaṅgaḥ /
kṛtrimeṇetyādimatabhedakathanam /
'sambandhānatareṇe'ti /
abhidhādirūpasambandhaviśeṣeṇa hetunetyarthaḥ /
na liṅgitayā prakāśata ityatra hetumāha--'vivakṣe'tyādi /
uktameva sādhayati--'yadi hī'tyādi /
'tatra' pratipipādayiṣite 'rthe /
'liṅgatayā śabdānāṃ vyāpāraḥ' liṅgaliṅgibhāvarūpaḥ śabdasambandhaḥ /
'syādyadi' pratipipādayiṣitārtho vyāptismṛtyādisahakṛtaśabdarūpaliṅgānumeyo yadi syādityarthaḥ /
'tat' tarhi /
'śabdārthe' śabdapratipāditārthe /
'samyagi'tyādi /

ayamarthassatyaḥ, ayamartho mithyā ityādayo viruddhā vādāḥ /
ayamarthassatyo mithyā vetyādisaṃśayāśca vastutaḥ pravartante tatpravṛttirna syādityarthaḥ /
'dhūmādo'ti /
dhūmādiliṅgenānumitaṃ yadanumeyāntaraṃ vahnyādi tasminnivetyarthaḥ /
tatra yathā tadvivādā na pravartante tathetyarthaḥ /
nanvanumite 'rthe kuto vivādāpravṛttirityato bhāvamāha locane--anumānamityādi /
samyaṅ mithyātvāda vivādā eva na pravarteran dhūmādiliṅgānumitānumeyāntaravat /
vyaṅgyaścārtho vācyasāmarthyākṣiptatayā vācyavacchabdasya sambandhī bhavatyeva /
sākṣādasākṣādbhāvo hi sambandhasyāprayojakaḥ /
vācyavācakabhāvāśrayatvaṃ ca vyañjakatvasya prageva darśitam /
tasmādvaktrabhiprāyarūpa locanam hi niścayasvarūpameveti bhāvaḥ /
upādhitveneti /
vaktricchā hi vācyāderarthasya bālapriyā kenacilliṅgena kasyacidarthasyānumitirniścayarūpaiva bhavatītyarthaḥ /
evakāreṇa taduttarantadviṣayakaviṣayakasaṃśayo vyavacchidyate /
sandehapūrvikā hyanumitiḥ arthenāvyabhicāriṇa eva hetorgamakatvañcetyabhiprāyaḥ /
nanu vyaṅgyatvenābhimatasyārthasya śabdena sambandhe sati tatra vyāpārassiddhyati, sa eva netyāśaṅkāyāmuktameva smārayati vṛttau 'vyaṅgyaścārthaṃ' ityādi /
vācyasāmarthyākṣiptatayeti hetau tṛtīyā /
anena paramparāsambandhaḥ pradarśitaḥ /
'vācyavadi'ti /
vācyena tulyamityarthaḥ /
vācya iveti yāvat /
nanu vācyasya sākṣātsambandhaḥ vyaṅgyasya tu taddvāraka ityata āha--'sākṣādi'tyādi /
'aprayojaka' iti /
ata eva saṃyogasaṃyuktasamavāyādīnāṃ sannikarṣatvābhidhānaṃ saṅgacchata iti bhāvaḥ /
vyaṅgyasya vācyasāmarthyākṣiptatayā tena saha sambandhasya vācyadhaṭitatvamuktaṃ draḍhīkartuṃ pūrvoktaṃ smārayati--'vācye'tyādi /
prakṛtamarthadvaividhyapratipādanaṃ nigamayati---'tasmādi'tyādi /
'vaktrabhiprāyarūpe' vivakṣārūpe /
evakāreṇa tadviṣayīkṛtārthasya vyavacchedaḥ /
'liṅgataye'tyādi /
śabdarūpaliṅgajñāpyatvamityarthaḥ /
'tadviṣayī'ti /
śabdānāṃ vyāpāra ityanuṣaṅgaḥ /
vaktrabhiprāyaviṣayo 'rthastu śabdapratipādya ityarthaḥ /
'pratīyamāne tasminni'ti /
śabdapratipādye vyaṅgya ityarthaḥ /
vācakatvenetyādivikalpyādyaṃ niṣedhati--'ma tāvadi'ti /
'sambandhāntareṇe'ti /
sambandhāntareṇa yo vyāpārassa vyañjakatvamevetyarthaḥ /
pūrvoktaṃ smārayati---'na ce'tyādi /
'anyathādṛṣṭatvādi'ti /

liṅgatvaṃ vinā vyañjakatvasya dṛṣṭatvādityarthaḥ /
upasaṃharati--'tasmādi'ti /
'pratipādyo viṣaya' iti /
vyaṅgya ityarthaḥ /
'liṅgitvena' liṅgaliṅgibhāvena /
'na sambandhī'ti /
vyaṅgyatvenābhimato 'rtho na śabdasya liṅgaliṅgibhāvena sambandhī śabdapratipādyatvādvācyavadityanumānamanena darśitam /
uktameva /
darśayitumāha--'yo hī'tyādi /
'teṣāṃ' śabdānām /
'yathā' darśito viṣayaḥ vivakṣālakṣaṇaḥ /
ya 'sa' iti /
vivakṣālakṣaṇo viṣaya ityarthaḥ /
'upādhitvene'ti /
pratīyata ityanuṣaṅgaḥ /
upādhiśabdo 'tra vyāvartakaparyāya ityāśayena vyācaṣṭe locane vaktricchetyādi /
viśeṣaṇatvena bhātīti /
anena vaktrāyamartho vivakṣita iti pratītau vivakṣā hyarthasya viśeṣeṇatvena bhāsate /
tasmādityuktaṃ draḍhayituṃ pūrvoktameva smārayati eva vyaṅgye liṅgtayā śabdānāṃ vyāpāraḥ /
tadviṣayīkṛte tu pratipādyatayā /
pratiyamāne tasminnabhiprāyarūpe 'nabhiprāyarūpe ca vācakatvenaiva vyāpāraḥ samnbandhāntareṇa vā /
tāvadvācakatvena yathoktaṃ prāk /
sambandhāntareṇa vyañjakatvameva /
na ca vyañjakatvaṃ liṅgatvarūpameva ālokādiṣvanyathā dṛṣṭatvāt /
tasmātpratipādyo viṣayaḥ śabdānāṃ na liṅgitvena sambandhī vācyavat /
yo hi liṅgitvena teṣāṃ sambandhī yathā darśito viṣayaḥ sa na vācyatvena pratīyate, api tūpādhitvena /
pratipādhasya ca viṣayasya liṅgitve tadviṣayāṇāṃ vipratipattīnāṃ laukikaireva kriyamāṇānāmabhāvaḥ /
prasajyeteti /
etaccoktameva /
locanam viśeṣaṇatvena bhāti /
pratipādyasyeti /
arthādvyaṅgyasya /
liṅgitva iti /
anumeyatva ityarthaḥ /
laukikaireveti /
icchāyāṃ loko na vipratipadyate 'rthe tu vipratipattimāneva /
nanu yadā vyaṅgyo 'rthaḥ pratipannastadā satyatvaniścayo 'syānumānādeva pramāṇāntarāt kriyata iti punarapyanumeva evāsau /
maivam; vācyasyāpi hi satyatvaniścayo 'numānādeva /
bālapriyā vṛttau--'pratipādyasye'tyādi /
pratipādyasyetyetatprakṛtānuguṇaṃ vyācaṣṭe locane--arthādvyaṅgyasyeti /

nanu kathaṃ vipratipattiviṣayatvāvagamādananumeyatvaniścayaḥ, anumeye 'pi vipratipattismbhavādityata āha--icchāyāmityādi /
icchāyāṃ vivakṣāyāyām /
arthe vivakṣāviṣayārthe /
vipratipattimāneveti /
satyatvādivipratipattimānevetyarthaḥ /
vimato 'rtho nānumeyaḥ vipratipattiviṣayatvādvyatirekeṇa vaktṛvivakṣāvaditi prayogaḥ /
yathā cetyādigranthamavatārayati---nanvityādi /
pratipanna iti /
vācyārthapratītipūrvakaṃ śabdādavagata ityarthaḥ /
asya pratipannasya vyaṅgyārthasya /
anumānādevetyasyānantaraṃ pramāṇāntarāditi ca kvacidgranthe pāṭhaḥ /
kriyata iti /
pratipattṛbhiriti śeṣaḥ /
śabdasya saṃvādakapramāṇāntarasahakṛtasyaiva svārthe prāmāṇyamiti bhāvaḥ /
itīti hetau /
punarityādi /
pratipādyasya vyaṅgyasya śabdāpekṣayā liṅgitvābhāve 'pi saṃvādakapramāṇāntarāpekṣayā liṅgitvaṃ bhavatyeveti bhāvaḥ /
pūrvaṃ śabdādarthasyāvagamaḥ paścāttatra saṃvādakasyānumānasya pravṛttiḥ,arthasvarūpaṃ hi śabdasya viṣayaḥ, anumānasya tu tadgataṃ satyatvamityanumānasya
na śabdāvagatārthānumāpakatvamiti samādhatte--maivamityādi /
yathā ca vācyaviṣaye pramāṇāntarānugamena samyaktvapratītau kvacitkriyamāṇāyāṃ tasya pramāṇāntaraviṣayatve styapi na śabdavyāpāraviṣayatāhānistadyvaṅgyasyāpi /
locanam yadāhuḥ--- 'āptavādāvisaṃvādasāmānyādatra cedanumānatā' iti /
na caitāvatā vācyasya pratotirānumānikī kiṃ tu tadgatasya tato 'dhikasya satyatvasya tadvyaṅgye 'pi bhaviṣyati /
etadāha--yathā cetyādinā /
etaccābhyupagamyaktaṃ bālapriyā vācyasyāpītyapiśabdena vyaṅgyasya parigrahaḥ /
yadāhuriti /
vākyādhikaraṇe ślokavārtikakṛta iti śeṣaḥ /
āpteti /
mudritatatpustake tvevaṃ pāṭhaḥ--"āptavādāvisaṃvādādatra cedanumānate"ti /
asyāvaśiṣṭantu--- "nirṇayastāvatā siddhyedbuddhyutpattirna tatkṛtā /
anyadeva hi satyatvamāptavādatvahetukam //
vākyārthaścānya eveti jñātaḥ pūrvatarantataḥ /
tatra cedāptavādena satyatvamanumiyate //
vākyārthapratyayayasyātra kathaṃ syādanumānateti /
āptavādāvisaṃvādāditi hetukathanam /
atreti /
vākyārthabuddhāvityarthaḥ /
anumānatā anumititvam /
cedityanantaraṃ neti śeṣaḥ /
atra hetumāha--'nirṇayastāvate'tyādi /
ebhirvacanairvākyārthasya satyatvamevāptoktatvarūpānumānena niścetavyamiti labhyata iti bhāvaḥ /

'āptavādāvisaṃvādassāmānyādanumānata' iti pāṭho bahuṣu grantheṣu dṛśyate /
tasyāyamarthaḥ--āptavādasya āptavacanasya yassvārthaviṣayo 'visaṃvādaḥ satyatvaṃ, satyārthaviṣayakatvamiti yāvat /
saḥ sāmānyādanumānataḥ āptavādatvādyanumānagamya iti /
nanu tarhi vācyapratītirapyānumānikyevāśrīyatāmityatrāha--na cetyādi /
tat kimatrānumānikī pratītireva nāsti, astītyāha--kintvityādi /
satyatvasyeti /
pratītirānumānikītyanuṣaṅgaḥ /
tadyvaṅgye 'pi bhaviṣyatīti /
ānumānikaṃ satyatvaṃ vyaṅgyārthe 'pi bhaviṣyatītyarthaḥ /
vyaṅgyo 'rthaśśabdena pratipādyatetasya satyatvantvanumānagamyamiti bhāvaḥ /
etacceti /
yathācetyādigranthenoktaṃ vyaṅgyasyānumānikaṃ satyatvamityarthaḥ /
abhyapagamyeti /
prayojanavatvaṃ vastuto 'vidyamānamapi vidyamānaṃ kṛtvetyarthaḥ /
japrayojakatvamupapādayati--na hītyādi /
kāvyaviṣaye ca vyaṅgyapratītināṃ satyāsatyanirūpaṇasyāprayojakatvameveti tatra pramāṇāntaravyāpāraparīkṣopahāsāyaiva sampadyate /
tasmālliṅgipratītireva sarvatra vyaṅgyapratītiriti na śakyate vaktum /
yattvanumeyarūpavyaṅgyaviṣayaṃ śabdānāṃ vyañjakatvaṃ taddhvanivyavahārasyāprayojakam /
locanam na tnanena naḥ prayojanamityāhuḥ /
kāvyaviṣaye ceti /
aprayojakatvamiti /
na hi teṣāṃ vākyanāmāgriṣṭomādivākyavatsatyārthapratipādanadvāreṇa pravartakatvāya prāmāṇyamanviṣyate, prītamātraparyavasāyitvāt /
prītereva cālaukikacamatkārarūpāyā vyutpattyaṅgatvāt /
etaccoktaṃ vitatya prāk /
upahāsāyaiveti /
nāyaṃ sahṛdayaḥ kevalaṃ śuṣkatarkopakramakarkaśahṛdayaḥ pratītiṃ parāmarṣṭuṃ nālamityeṣa upahāsaḥ /
nanvevaṃ tarhi mā bhūdyatra yatra vyañjakatā tatra tatrānumānatvam; yatra yatrānumānatvaṃ tatra tatra vyañjakatvamiti kathamapahnūyata ityāśaṅkyāha--yattvanumeyeti /
tadvyañjakatvaṃ na dhvanilakṣaṇamabhiprāyavyatiriktaviṣayāvyāparāditi bhāvaḥ /
nanvabhiprāyaviṣayaṃ yadvyañjakatvamanumānaikayogakṣemaṃ taccenna prayojakaṃ dhvanivyavahārasya tarhi kimarthaṃ bālapriyā teṣāṃ kāvyarūpāṇām /
agniṣṭomādivākyavaditi /
vaidharmyeṇa dṛṣṭāntaḥ /
pravartakatvāya pravṛtyupadhāyakatvasampādanāya /
anviṣyate vicāryate /
prītimātreti /
mātraśabdena pravartakatvavyudāsaḥ /
kutaḥ prītimātraparyavasāyitvamityata āha--prīterityādi /
uktamiti /
rasasvarūpanirūpaṇāvasara iti bhāvaḥ /
upahāsasvarūpamāhanāyamityādi /
śuṣketi /

śuṣkekasya tarkasyānumānasyopakrameṇa karkaśahṛdayaḥ arasika ityarthaḥ /
pratītimiti /
kāvyajanyapratītisvarūpamityarthaḥ /
mā bhūditi /
ālokādau vyabhicārāditi bhāvaḥ /
itīti /
ityetadityarthaḥ /
vṛttau tadvyañjakatvaṃ dhvanivyavahārasyāprayojakamityevoktamaprayojakatve heturnokta ityato 'bhipretaṃ hetuṃ darśayannāha--tadityādi /
tadyvañjakatvamiti /
vaktrabhiprāyātmakānumeyavyaṅgyaviṣayaṃ śabdasya vyañjakatvamityarthaḥ /
na dhvanilakṣaṇaṃ dhvanivyavahāraviṣayasya lakṣaṇaṃ na /
atrāvyāpti hetumāha--abhiprāyetyādi /
abhiprāyo vivakṣā, tadvyatirikto viṣayo rasālaṅkārādirūpo vyaṅgyaḥ tatrāvyāpārādvyāparaṇābhāvādityarthaḥ /
yatrābhiprāyātiriktaṃ vyaṅgyaṃ dhvanivyavarahāraviṣaye tasminnabhiprāyarūpānumeyavyaṅgyaviṣayasya vyañjakatvasyābhāvādavyāpteriti yāvat /
svīyapūrvavacanavyādhātaśaṅkāmudbhāvyāvatārayati---nanvityādi /
anumānaiketi /
anumānena saha ekayogakṣematulyaprakāramityarthaḥ /
api tu vyañjakatvalakṣaṇaḥ śabdānāṃ vyāpāra autpattikaśabdārthasambandhavādināpyabhyupagantavya iti pradarśanārthamupanyastam /
tadbhi vyañjakatvaṃ kadācilliṅgatvena kadācidrūpāntareṇa śabdānāṃ vācakānāmavācakānāṃ ca sarvavādibhirapratikṣepyamityayamasmābhiryatna ākhdhaḥ /
tadevaṃ guṇavṛttivācakatvādibhyaḥ śabdaprakārebhyo niyamenaiva tāvadvilakṣaṇaṃ vyañjakatvam /
locanam tatpūrvamupakṣiptamityāśaṅkyāha--api tviti /
etadeva saṃkṣipya nirūpati--taddhīti /
yata eva hi kvacidanumānānenābhiprāyādau kvacitpratyakṣeṇa dīpālokādau kvacitkāraṇatvena gītadhvanyādau kvacidabhidhayā vikṣitānyapare kvacidguṇavṛttyā avivakṣitavācye 'nugṛhyamāṇaṃ vyañjakatvaṃ dṛṣṭaṃ tata eva tebhyaḥ sarvebhyo vilakṣaṇamasya rūpaṃ nassidhyati tadāha--tadevamiti /
nanu prasiddhasya kimarthaṃ rūpasaṃkocaḥ kriyate abhidhāvyāpāraguṇavṛttyādeḥ /
tasyaiva sāmagryantarapanipātādyadviviṣṭaṃ bālapriyā pūrvamupakṣiptamiti /
tathāvidha ityādigranthenopanyastamityarthaḥ /
etadeveti /
uktamevetyarthaḥ /
taddhītyādigranthena saha tadevamityādigranthasyārthaṃ vivṛṇvannāha--yata ityādi /
kvacidatyasya vivaraṇam--abhiprāyādāviti /
evamuparyapi bodhyam /
kvacidrūpāntareṇeti vṛttigranthasya vivaraṇaṃ pratyakṣeṇetyādi /
tadevamityādervivaṇaṃ--tata eva tebhya ityādi /
yata eva hi abhiprāyadiviṣayaṃ śabdasya vyañjakatvamanumānainānumityā /
dopālokādigataṃ ghaṭādiviṣayaṃ vyañjakatvaṃ pratyakṣeṇa ghaṭādicākṣuṣajñānena /
gītadhvanyādigataṃ saviṣayaṃ vyañjakatvaṃ kāraṇatvena rasaniṣpādakatvena /
vivakṣitānyaparagataṃ vyañjakatvamabhidhayā /
avivakṣitavācyagataṃ vyañjakatvaṃ guṇavṛtyā ca anugṛhyamāṇaṃ dṛṣṭaṃ, tata evetyarthaḥ /
vyañjakatvānugrāhakatvamevaiteṣāṃ, na tu tattādrūpyamiti bhāvaḥ /
tebhyassarvebhya iti /

anumānādirūpebhya ityarthaḥ /
vilakṣaṇamityādi /
anenāyaṃ prayogaḥ pradarśitaḥ--vimataṃ vyañjakatvamanumānādiprakārebhyo vilakṣaṇaṃ teṣu vyāvartamāneṣvapi anuvartamānatayāvabhāsamānatvāt, yadyeṣu vyāvartamāneṣvapyanuvartamānatayāvabhāsate tattebhyo bhinnaṃ yathā kusumebhyaḥ sūtramiti /
tadāheti /
tadvailakṣaṇyamāhetyarthaḥ /
nanvityādi /
prasiddhasyābhidhāvyāpāragumavṛtyāde rūpasaṅkocaḥ kimarthaṃ kriyata iti sambandhaḥ /
vyañjakatvasyātiriktasya kalpaneneti /
śeṣaḥ /
guṇavṛtyādiretyādipadena lakṣaṇāyāḥ parigrahaḥ /
tarhi kathaṃ vaktavyabhityatrāha--tasyaivetyādi /
tasyaiva abhidhāvyāpārādereva /
sāmagryantareti /
pratipattṛpratibhāvaktṛvaiśiṣṭyādijñānādirūpetyarthaḥ /
tadantāpātitve 'pi tasya haṭhādabhidhīyamāne tadviśeṣasya dhvaneryatprakāśanaṃ vipratipattinirāsāya sahṛdayavyutpattaye vā tatkriyamāṇamanatisandheyameva /
na hi sāmānyamātralakṣaṇenopayogiviśeṣalakṣaṇānāṃ pratikṣepaḥ /
śakyaḥ kartum /
evaṃ hi sati sattāmātralakṣaṇe kṛte sakalasadvastulakṣaṇānāṃ paunaruktyaprasaṅgaḥ /
tadevam-- vimativiṣayo ya āsīnmanīṣiṇāṃ satatamaviditasatattvaḥ /
locanam rūpaṃ tadeva vyañjakatvamucyatāmityāśaṅkyāha--tadantaḥ--pātitve 'pīti /
na vayaṃ saṃjñāniveśanādi niṣedhāma iti bhāvaḥ /
vipratipattistādṛgviśeṣo nāstīti vyutpattiḥ saṃśayājñānanirāsaḥ /
na hīti /
uyogiṣu viśeṣeṣu yāni lakṣaṇāni teṣām /
upayogipadenānupayogināṃ kākadantādīnāṃ vyudāsaḥ /
evaṃ hīti /
tripadārthasaṅkarī sattetyanenaiva dravyaguṇakarmaṇāṃ lakṣitatvācchrutismṛtyāyurvadadhanurvedaprabhṛtīnāṃ bālapriyā viśiṣṭaṃ rūpamiti /
avasthāntaraparyāyaṃ vilakṣaṇaṃ svarūpamityarthaḥ /
tadeva vyañjakvatvamucyatāmiti /
vyañjakatvākhyasyārthāntarasya kalpanāpekṣayā lāghavāditi bhāvaḥ /
vṛttau tasya tadantaḥpātitve haṭhādabhidhīyamāne 'pīti yojanā /
'tadantaḥpātitve' guṇavṛttivācakatvādyantaḥpātitve /
'tasya' vyañjakatvasya /
'tadviśeṣasya locane--na vayamityādi /
vayaṃ saṃjñāniveśanādi na niṣedhāma iti /
asmadabhimatasya vyañjakatvasya vilakṣaṇasvarūpābhidhādisaṃjñā yadi kriyate, tarhi tāṃ na niṣedhāma ityarthaḥ /
vastuni hi samucitā vimatirna nāmamātra iti bhāvaḥ /
viruddhā pratipattirvipratipattiriti vyutpattimabhipretya tatpadaṃ vyācaṣṭe--tādṛgityādi /
tādṛgviśeṣaḥ vyañjakatvarūpaḥ /
vyutpattipadena vivakṣitamāha--saṃśayeti /

upayogītyādigranthaṃ vivṛṇoti--upayogiṣvityādi /
upayogiṣu lokayātropayogiṣu /
viśeṣeṣu vastuviśeṣeṣu /
tadgatānīti yāvat /
upayogiṣviti viśeṣaṇasya phalamāha--upayogipadenetyādi vaiśeṣikadarśane dravyādipadārthānāmurdṛśānantaramādau "sadanityami"tyādisūtreṇa dravyaguṇakarmaṇāṃ trayāṇāṃ sattāvatvādikaṃ lakṣaṇamabhihitaṃ, tanmanasi kṛtyoktaṃ vṛttau 'sattāmātre' tyādi /
tadvivṛṇoti--tripadārthetyādi /
tripadārthasaṅkarīti /
tripadārthasaṅkīrṇati pāṭhassādhuḥ /
dravyādipadārthatrayavyāptetyarthaḥ /
sakaletyādiprasaṅga ityantena vivakṣitaṃ vyācaṣṭe--śrutītyādi /
anārambhe bādhakaṃ darśayati--sakaletyādi /
vṛttāvupasaṃharati--'tadevam' ityādi /
'vimatī'tyādiśloko vṛtyantargataḥ /
'aviditisatatva' dhvanisañjñitaḥ prakāraḥ kāvyasya vyañjitaḥ so 'yam //
prakāro 'nyo guṇī-bhūta-vyaṅgyaḥ kāvyasya dṛśyate /
yatra vyaṅgyānvaye vācya-cārutvaṃ syāt prakarṣavat
prakāro 'nyo guṇībhūtavyaṅgyaḥ kāvyasya dṛśyate /
yatra vyaṅgyānvaye vācyacārutvaṃ syātprakarṣavat // 34 //
locanam sakalalokayātropayogināmanārambhaḥ syāditi bhāvaḥ /
vimativiṣayatve hetuḥ--aviditasatattva iti /
ata evādhunātra na kasyacidvimatiretasmātkṣaṇātprabhṛtīti pratipādayitum--āsīt ityuktam // 3.3 //
evaṃ yāvaddhvanerātmīyaṃ rūpaṃ bhedopabhedasahitaṃ yacca vyañjakabhedamukhena rūpaṃ tatsarvaṃ pratipādya prāṇabhūtaṃ vyaṅgyavyañjakabhāvamekapraghaṭṭakena śiṣyabuddhau viniveśayituṃ vyañjakavādasthānaṃ racitamiti dhvaniṃ prati yadvaktavyaṃ taduktameva /
adhunā tu guṇaibhūto 'pyayaṃ vyaṅgyaḥ kavivācaḥ pavitrayatītyamunā dvāreṇa tasyaivātmatvaṃ samarthayitumāha--prakāra bālapriyā ityukterupayogamāha locane--vimativiṣayateve heturiti /
saṃśayasya viśeṣānavadhāraṇamūlakatvaṃ hi prasiddham /
āsīditi bhūtanirdeśasya phalamāha--ata evetyādi /
ata eveti /
yata eva vipratipattirvastutatvānavabodhanibandhanā tadavadhāraṇe sati notpattumarhati, tata evetyarthaḥ /
adhunetyetadvivicyāha--etasmātkṣaṇādityādi /
pratipādayitumiti /
sūcayitumityarthaḥ // 3.3 //
atha guṇībhūtavyaṅgyapratipādanaparamuttaragranthasandarbhaṃ tātparyārthākathanapūrvakamavatārayatumādita ārabhyaitadantavṛttagranthasandarbhasyārthaṃ saṅkṣipyāha--evamityādi /
evaṃ yāvaddhvaniṃ prati yadvaktavyantaduktameveti sambandhaḥ /
prathamodyote tāvatsopoddhātaṃ dhvanessāmānyalakṣaṇamevoktaṃ, dvitīye tvavivakṣitavācyādibhedastadbhedāśca pradarśitāḥ /
tadāha--bhedopabhedasahitamātmīyaṃ rūpamiti /
yaccetyanena tṛtīyodyotārtha uktaḥ /
tatsarvaṃ pratipādyetyanena, tāvataiva dhvanisvarūpapratipādanaṃ nirvyūḍhamiti darśayati /
prāṇabhūtamityanena vyaṅgyavyañjakabhāvanirūpaṇasyātyantāvaśyakatvaṃ pradarśitam /
ekapraghaṭṭakenetyādinā paunaruktyaśaṅkā parihṛtā /
dhvaniṃ pratītyanena pratipādyāntarasadbhāvaṃ dhvanati /
nanu kāvyasyātmā dhvanirityabhyupagamena kāvyātmabhūtadhvanisvarūpapratipādanamātravṛttatvāt kimarthaṃ guṇībhūtavyaṅgyapratipādanaṃ kṛtaṃ, tasya kāvyātmatvābhāvādityato 'bhiprāyaṃ darśayannavatārayati--adhunetyādi /

ayaṃ vyaṅgyaḥ uktaprakāro vyaṅgyārthaḥ /
guṇībhūto 'pi na pradhānabhūta eveti bhāvaḥ /
pavitrayatīti /
chāyātiśayaṃ sampādayatītyarthaḥ /
amunā dvāreṇeti /
kaimutyanyāyopakṣepamukhenetyarthaḥ /
tasyaiveti /
dhvanerevetyarthaḥ /
uktaṃ hi prāk 'evaṃbhūtā ceyaṃ vyaṅgyate"tyādinarājatvamive'tyantam /
cārutvaprakarṣahetutvena vyaṅgyānvayasya kārikāyāndarśitatvānna vyaṅgyasambandhamātraṃ vyaṅgyo 'rtho lalanālāvaṇyaprakhyo yaḥ pratipāditastasya prādhānye dhvanirityuktam /
tasya tu guṇībhāvena vācyacārutvaprakarṣe guṇībhūtvayaṅgyo nāma kāvyaprabhedaḥ prakalpyate /
tatra vastumātrasya vyaṅgyasya tiraskṛtavācyebhyaḥ prīyamānasya kadācidvācyarūpavākyārthāpekṣayā guṇībhāve sati guṇībhūtavyaṅgyatā /
yathā-- lāvaṇyasindhuraparaiva hi keyamatra yatrotpalāni śaśinā saha samplavante /
unmajjati dviradakumbhataṭī ca yatra yatrāpare kadalikāṇḍamṛṇāladaṇḍāḥ //
locanam iti /
vyaṅgyenānvayo vācyasyopaskāra ityarthaḥ /
pratipādita iti /
'pratīyamānaṃ punaranyadeva' ityatra /
uktamiti /
'yatrārthaḥ śabdo vā' ityatrāntare vyaṅgyaṃ ca vastvāditrayaṃ tatra vastuno vyaṅgyasya ye bhedā uktāsteṣāṃ krameṇa guṇabhāvaṃ darśayati---tatreti /
lāvaṇyeti /
abhilāṣavismayagarbheyaṃ kasyacittaruṇasyoktiḥ /
atra sindhuśabdena paripūrṇatā, utpalaśabdena kaṭākṣacchaṭāḥ, śaśiśabdena vadanaṃ, dviradakumbhataṭīśabdena stanayugalaṃ, kadalikāṇḍaśabdenoruyugalaṃ, mṛṇāladaṇḍaśabdena doryugmamiti dhvanyate /
tatra caiṣāṃ svārthasya sarvathānupapatterandhaśabdoktena nyāyena tiraskṛtavācyatvam /
bālapriyā vācyasyātra vivakṣitaṃ, kintu vyaṅgyasambandhakṛtātiśayaviśeṣāspadatvamityāha--vācyasyopaskāra iti /
vyaṅgyasya guṇībhāve vaktavye vṛttau vastvāderguṇībhāvapradarśanāsaṅgatiśaṅkāmuddhartumāha--vyaṅgyañca vastvāditrayamiti /
uktamiti śeṣaḥ /
vṛttau 'lāvaṇye'ti /
'atra'asmindeśe /
'aparaiva' apūrvaiva /
'keyaṃ lāvaṇyasindhuḥ' lāvaṇyasya sarit /
'yatra' yasyām /
'śaśinā' pūrṇacandreṇa /
'saṃplavante' sammilitāni bhavanti /
'unmajjati' utthitā bhavati /
'dviradaḥ' gajaḥ /
'yatre' tyādi /
santīti śeṣaḥ /
'kadalikāṇḍaḥ' kadalīdaṇḍaḥ /
vastumātrasya vyaṅgyasyetyādivṛttyuktaṃ sarvaṃ krameṇa pradarśayiṣyannadau bhūmikāṃ racayati locane--abhilāṣetyādi /

prathamaṃ vismayastato 'bhilāṣa iti kramaḥ, tadavivakṣyābhilāṣavismayagarbhetyuktam /
kasyaciditi /
viśeṣānuktiranupayogāt /
sindhuśabdeneti /
sindhuśabdena paripūrṇateti dhvanyata ityādyanvayaḥ /
paripūrṇateti /
pāripūrṇyaviśiṣṭetyarthaḥ /
utpalāniti bahuvacanāntanirdeśānuguṇyenāha--kaṭākṣacchaṭā iti /
dhvanyata iti vipariṇāmenātra sambandhaḥ /
tatreti /
uktavastudhvanena satītyarthaḥ /
eṣāṃ sindhūtpalādiśabdānām /
tiraskṛtavācyatvamityanena sambandhaḥ /
atra hetumāha--svārthasyetyādi /
svārthasya nadīnīlābjaprabhṛteḥ /
atiraskṛtavācyobhyo 'pi śabdebhyaḥ pratīyamānasya vyaṅgyasya kadāṭacidvācyaprādhānyena locanam sa ca pratīyamāno 'pyarthaviśeṣaḥ 'aparaiva hi keyaṃ' ityuktigarbhīkṛte vācyeṃ'śe cārutvacchāyāṃ vidhatte, vācyasyaiva svātmonmajjanayā nimajjitavyaṅgyajātasya sundaratvenāvabhānāt /
sundaratvaṃ cātyāsambhāvyamānasamāgamasakalalokasārabhūtakuvalayādibhāvavargasyātisubhagakādhikaraṇav iśirāntalabdhasamuccayarūpatayā vismaya vibhāvanāprāptipuraskāreṇa vyaṅgyārthopaskṛtasya tathā vicitrasyaiva vācyarūponmajjanenābhilāṣādivibhāvatvāt /
bālapriyā andheti /
niḥśvāsāndha ivādarśa ityatrāndhaśabdavyākhāyane ya ukto nyāyastenetyarthaḥ /
pratīyamāno 'pītyapiśabdena svataḥ prāptapradhānabhāvasya vaiparītyena guṇībāvāpattirviruddheti darśayati /
so 'rthaviśeṣaḥ vyākhyātavyaṅgyārthajātam /
aparaivetyādi /
aparaiva hīti keyamiti coktibhyāṃ sāmānyātmanākroḍīkṛta ityarthaḥ /
vācyeṃ'śe sindhūtpalādiśabdavācyanadīnīlābjādighaṭitavākyārthe /
cārutvacchāyāṃ kāvyacārutvapratītihetubhūtāṃ śobhām /
vidhatte karoti /
anena vyaṅgyasya guṇībhāvaḥ pradarśitaḥ /
atra sahṛdayānubhavameva pramāṇayati---vācasyaivetyādi /
vācyasyaiva sundaratvenāvabhāsanāditi sambandhaḥ /
atra hetugarbhe viśeṣaṇe darśayati--svātmetyādi /
svasya vācyasya ya ātmā svarūpantasya yadunmajjanamuddhurakandharatayāvasthānaṃ tayā upalakṣitasya /
tathā nimajjinaṃ vyaṅgyajātaṃ pūrvoktaṃ yena tasya /
vyaṅgyajātasya nimajjanaṃ vācyamukhaprekṣitayā nīcairavasthānam /
kathaṃ punastādṛśasya vācyasya sundaratvamityata āha--sundaratvañcetyādi /
asya vācyasya /
śloke 'sminnadau vācyasya vismayavibhāvatāprāyeṇāha--asambhāvyetyādi /
asambhāvyamānassambhāvayitumapyaśakyatāṃ pratipadyamānassamāgamoyeṣāṃ te /
tathā sakalalokasārabhūtāśca ye kuvalayādayo bhāvāḥ padārthasteṣāṃ vargasya /
atisumagaṃ yadekādhikaraṇaṃ nāyikārūpaṃ tatra yā viśrāntiḥ saṃśliṣyāvasthitistāyā labdhaṃ samuccarūpaṃ saṅghātarūpatvaṃ yena tasya bhāvastattā tayā hetunā /
yā vismayavibhāvatāprāptistasyāḥ puraskāreṇa purassarīkāreṇeti ca pāṭhaḥ /

abhilāṣādivibhāvatāprāptau hetumāha--vyaṅgyetyādi /
vyaṅgyārthopaskṛtasya kaṭākṣavadanādyuktavyaṅgyārthajātenopaskṛtasya /
tathāvicitrasya vyaṅgyārthopaskāreṇa vaicitryaṃ viśeṣaṃ prāptasya /
nanu yadi vyaṅgyārthopaskṛtasyaivābhilāṣādivibhāvatvaṃ na svarūpataḥ, tarhi vyaṅgyasya prādhānyamāpatitaṃ tasyaiva vibhāvatāprāptau prayojakatvādityata āha--vācyarūponmajjaneneti /
kuvalayacandrādivācyārthasvarūponmajjanena hetunetyarthaḥ /
kāvyacārutvāpekṣayā guṇībhāve sati guṇībhūtavyaṅgyatā, yathodāhṛtam--'anurāgavatī sandhyā' ityevamādi /
tasyaiva svayamuktyā prakāśīkṛtatvena guṇībhāvaḥ, yathohāhṛtam---'saṅketakālamanasam' locanam ata eveyati yadyapi vācyasya prādhānyaṃ , tathāpi rasadhvanau tasyāpi guṇateti sarvasya guṇībhūtavyaṅgyasya prākare mantavyam /
ata eva dhvanerevātmatvamityuktacaraṃ bahuśaḥ /
anye tu jalakrīḍāvatīrṇataruṇījanalāvaṇyadravasundarīkṛtanadīviṣayeyamuktiriti sahṛdayāḥ, tatrāpi coktaprakāreṇaiva yojanā /
yadi vā nadīsannidhau snānāvatīrṇayuvativiṣayā /
sarvathā tāvadvismayamukheneyati vyāpārādguṇatāvyaṅgyasya /
udāhṛtamiti /
bālapriyā vyaṅgyasya kaṭākṣavadanādervācyakuvalayacandrādirūpatvena darśanaṃ hyabhilāṣādijanane nimittamiti bhāvaḥ /
ata eveti /
uktarītyā vyaṅgyasya guṇībhāvādevetyarthaḥ /
iyatīti vismathavibhāvatāprāptipūrvakābhilāṣādivibhāvatāprāptiparyante 'rtha ityarthaḥ /
anantarantu tasyā guṇībhāva evetyāha--tathāpītyādi /
rasadhvanau śṛṅgārādidhvanau /
tasyāpi vācyasyāpi /
na kevalamatraivetyāha--iti sarvasyetyādi /
atropaṣṭambhakamāha--ata evetyādi /
yadi guṇībhūtavyaṅgyaprabhede vācyārthasyaiva prādhānyaṃ syāttdā dhvaniḥ kāvyasyātmeti tatra tatroddhoṣyamāṇamasaṅgataṃ syāditi bhāvaḥ /
śokasyāsya kvacitprabandhe 'nupalambhānmuktakasyaucityānusāreṇa varṇyaviśeṣanirvarṇanāvidheyeti darśayan pakṣāntaramāha--anye tvityādi /
lāvaṇyadravasundarīkṛtanadīviṣayetyanena lāvaṇyasindhurityetadvivṛtaṃ lāvaṇyamayī lāvaṇyasundarīkṛtā vā sindhuriti vigrahaḥ, sindhuśabdo na tiraskṛtavācyo vyañjaka iti ca bhāvaḥ /
utpalādiśabdānāntu prāguktaiva vyañjanaparipāṭītyāha--tatrāpi cetyādi /
asmin pakṣe kuvalayādīnāmatisubhagaikādhikaraṇasamāveśakṛtasaubhāgyalābho na sāmañjasyena bhavatītyasvarasamanya ityanena sūcayan pakṣāntaramāha--yadi vetyādi /
nadīsannidhāviti /
yuvatigataniratiśayalāvaṇyapūravyāptatvāllāvaṇyamayī sindhuryasāyassetyarthātsandhuśabdo 'trāpi pakṣe mukhyārthaka eva, na ca prāguktadoṣastaruṇyā eva varṇanīyatvāditi bhāvaḥ /
pakṣatraye 'pi vivakṣitaguṇībhūtavyaṅgyaprabhedatvaṃ nirbhādhamityāha--sarvarthetyādi /
nirūpitamiti /
yathātra vyaṅgyasya nāyakavṛttāntasya guṇībhāvastathā darśitamityarthaḥ /
nanu sandhyādiśabdānāmatiraskṛtavācyānāmena nāyikādyarthapratyāyakatve 'pyanurāgaśabdasya premavācakatvenaiva prasiddhasya raktimarūpaprakṛtārthe jahatsvārthalakṣaṇāyā eva vaktavyatayā kathamatiraskṛtavācyatvamiti śaṅkāṃ parijihīrṣuḥ pratyuta tatpadasya yogarūḍhyā raktimavācakatvameva, premarūpārthe ityādi /
rasādirūpavyaṅgyasya guṇībhāvo rasavadalaṅkāre darśitaḥ; tatra ca teṣāmādhikārikavākyāpekṣayā guṇībhāvo vivahanapravṛttabhṛtyānuyāyirājavat /
vyaṅgyālaṅkārasya guṇībhāve dīvakādiviṣayaḥ /
locanam etacca prathamoddyota eva nirūpitam anurāgaśabdasya cābhilāṣe taduparaktatvalakṣaṇayā lāvaṇyaśabdavatpravṛttirityabhiprāyeṇātiraskṛtavācyatvamuktam /
tasyaiveti /
vastumātrasya /
rasādīti /
ādiśabdena bhāvādayaḥ rasavacchabdena preyasviprabhṛtayo 'laṅkārā upalakṣitāḥ /
nanvatyarthaṃ pradhānabhūtasya rāsadeḥ kathaṃ guṇībhāvaḥ, guṇībhāve vā kathamacārutvaṃ na syādityāśaṅkya pratyuta sundaratā bhavatīti prasiddhadṛṣṭāntamukhena darśayati---tatra ceti /

rasavadādyalaṅkāraviṣaye /
evaṃ vastuno rasādeśca guṇībhāvaṃ pradarśyālaṅkārātmano 'pi tṛtīyasya vyaṅgyaprakārasya taṃ darśayati---vyaṅgyālaṅkārasyeti /
upamādeḥ // 3.4 //
evaṃ prakāratrayasyāpi guṇabhāvaṃ pradarśya bahutaralakṣyavyāpakatāsyeti darśayitumāha---tatheti /
bālapriyā tu nirūḍhalakṣaṇetyatiraskṛtāvācyatvasupapannameveti darśayati--anurāgaśabdasyetyādi /
abhilāṣe premṇi /
taditi /
tatpadārthastadvastu taduparaktaṃ yena tattvaṃ vastūparañjakatvaṃ tena nimittena lakṣaṇayetyarthaḥ /
lāvaṇyaśabdavaditi /
suṣamāviśeṣe lāvaṇyaśabdasyevetyarthaḥ /
premarūpārtho vyaṅgya eveti bodhyam /
rasavacchabdeneti /
rasavadalaṅkāre darśita ityatratyarasavacchabdenetyarthaḥ /
rasavadalaṅkāraviṣayaḥ prākdarśita iti ca vṛttau pāṭhaḥ /
dṛṣṭāntapradarśanapūrvakaṃ rasāderguṇībhāvapradarśanasya phalaṃ tadasambhavaśaṅkānivṛttirityāśayena śaṅkāmāha--nanvatyarthamityādi /
vācyasyāpyāpekṣikaṃ prādhānyamastītyato 'tyarthamityuktam /
kathamiti /
prādhānyaguṇībhāvayorekatra samāveśo viruddha eveti bhāvaḥ /
nanu pradhānasyāpi sato rasādeḥ kavivivakṣāvaśādguṇībhāvaḥ kinna syādityata āha--guṇībhāve veti /
prasiddhadṛṣṭānteti /
sundaratvena prasiddhadṛṣṭāntetyarthaḥ /
na hi rājño vivāhapravṛttamṛtyānuyāyitvamasundaraṃ bhāti, pratyuta bhṛtyotkarṣaviśeṣo 'pi rājotkarṣātiśayāyaiva kalpiṣyata iti cārutvameva puṣṇātīti bhāvaḥ // 3.4 //
asyeti /
guṇībhūtavyaṅgyasyetyarthaḥ /
prasādaguṇayogātprasannāni vyaṅgyārthākṣepakatvādgambhīrāṇi ceti sambandhaḥ /
sukhāvahā ityanena teṣu prakāro 'yameva yojya tathā---
prasanna-gambhīra-padāḥ kāvya-bandhāḥ sukhāvahāḥ /
ye ca teṣu prakāro 'yam eva yojyāḥ sumedhasā
prasannagambhīrapadāḥ kāvyabanadhāḥ sukhāvahāḥ /
ye ca teṣu prakāro 'yameva yojyaḥ sumedhasā // 35 //
ye caite 'parimitasvarūpā api prakāśamānāstathāvidhārtharamaṇīyāḥ santo vivekināṃ sukhāvahāḥ, kāvyabandhāsteṣu sarveṣvevāyaṃ prakāro guṇībhūtavyaṅgyo nāma yojanīyaḥ /
yathāḥ---
lacchī duhidā jāmāuo harī taṃsa dhariṇiā gaṅgā /
locanam prasannāni prasādaguṇayogādgabhīrāṇi ca vyaṅgyārthakṣepakatvātpadāni yeṣu /
sukhāvahā iti cārutvahetuḥ /
tatrāyameva prakāra iti bhāvaḥ /
sumedhaseti /
yastvetaṃ prakāraṃ tatra yojayituṃ na śaktaḥ sa paramalīkasahṛdayabhāvanāmukulitalocanoktyopahasanīyaḥ syāditi bhāvaḥ /
lakṣmīḥ sakalajanābhilāṣabhūmirduhitā /
jamātā hariḥ yaḥ samastabhogāpavargadānasatatodyamī /

tathā gṛhiṇī gaṅgā yasyāḥ samabhilaṣaṇīye sarvasminvastunyapahata upāyabhāvaḥ /
amṛtamṛgāṅkau ca sutau, amṛtamiha vāruṇī /
tena gaṅgāsnānaharicaraṇārādhanādyupāyaśatalabdhāyā lakṣmyāścandrodayapānagoṣṭhyupabhogalakṣaṇaṃ mukhyeṃ phalamiti trailokyasārabhūtatā bālapriyā ityatra tatprakārasya cārutvehetutvaṃ darśitamityāśayenāha--cārutvaheturityādi /
tatra tathāvidhe kāvyabandhe /
sahṛdayatvapratiṣṭālābhaścaitatprakārayojanakauśalaśālitānibandhana eveti tadarthibhistadviṣaye mahāprayatna ādheya iti darśayituṃ sumedhasetyuktamityāha--yastvetamityādi /
alīketi /
ayaṃ na sahṛdayaḥ kintvalīkasahṛdayabhāvanayā asatyasya sahṛdayatvastha bhāvanayā rasāsvādavaivaśyaṃ manasaḥ prakaṭayituṃ mukulitalocana āste, paśyatāsya vipralambhakabhāvamiti sahṛdayagoṣṭhīṣuparihāsapātraṃ syādityarthaḥ /
lakṣmīrduhitā jāmātā haristasya hiṇī gaṅgā /
amṛtamṛgāṅkau ca sutāvaho kuṭumbaṃ mahodadhaḥ //
iti chāyā /
padānāmetadgatānāṃ vyaṅgyamarthajātandarśayanyojanāmāha--lakṣamīrityādi /
sakaletyādi /
samastetyādi /
yasyā ityādi ca tattatpadavyaṅgyārthakathanam /
amṛtamiti /
amṛtapadārthaṃ ityarthaḥ /
vāruṇīti /
na pīyūṣaṃ tasya candrodayavadakhilajanasādhāraṇyābhāvāditi bhāvaḥ /
teneti /
uktenārthajātenetyarthaḥ /
gaṅgāsnānetyādiguṇībhāvamanubhavatītyantasyāyamarthaḥ /
yasyāṃ snānādyadārādhanāditaśca yā labhyate sā gaṅgāsya gṛhiṇyeva, sa harirasya jāmātaiva, sā lakṣmīrasyātmajaiva, labdhāyā āmiamiaṅkā a suā aho kuḍumbaṃ mahoahiṇo //
vācyālaṅkāra-vargo 'yaṃ vyaṅgyāṃśānugame sati /
prāyeṇaiva parāṃ chāyāṃ bibhral lakṣye nirīkṣyate
vācyālaṅkāravargo 'yaṃ vyaṅgyāṃśānugame sata /
prāyeṇaiva parāṃ chāyāṃ bibhrallakṣye nirīkṣyate // 36 //
vācyālaṅkāravargo 'yaṃ vyaṅgyāṃśasyālaṅkārasya vastumātrasya vā yathoyogamanugame sati cchāyātiśayaṃ vibhrallakṣaṇakārairekadeśena darśitaḥ /
sa tu tathārūpaḥ prāyeṇa sarva eva parīkṣyamāṇo lakṣye nirīkṣyate /
tathā hi--dīpakasamāsoktyādivadanye 'pyalaṅkārāḥ prāyeṇa vyaṅgyālaṅkārāntaravastvantarasaṃsparśino dṛśyante /
locanam pratīyamānā satī aho kuṭumbaṃ mahodadherityahośabdācca guṇībhāvamanubhavati // 3.5 //
evaṃ niralaṅkāreṣūttānatāyāṃ tucchatayaiva bhāsamānamamunāntaḥsāreṇa kāvyaṃ pavitrīkṛtamityuktvālaṅkārasyāpyanenaiva ramyataratvamiti darśayati--vācyeti /
aṃśatvaṃ guṇamātratvam /
ekadeśeneti /
ekadeśavivartirūpakamanena darśitam /
bālapriyā lakṣmyāssampadrūpāyā upabhogābhāve cālabdhakalpatvāccandrodayakāle vāruṇyupabhogo hi mukhyaṃ phalaṃ, sa candrassā vāruṇī cāsya putrabhāvameva bhajata iti mahodadhireva trailokyasāra itīyānartho 'tra dhvananavyāpārādavagamyate /
sa cāvagatassannaho kuṭumbamiti śabdaspṛṣṭatayā guṇībhāvamavalambate yataḥ, tadvyaṅgyārthajātopaskṛta eva vācyārtho vismayavibhāvatāṃ prāpnoti camatkārātiśayañca vidhatta iti // 3.4//
pūrvakārikātātparyārthakathanapūrvakamuttarakārikāmāvatārayati--evamityādi /
niralaṅkāreṣviti /
lakṣmīrityādyuktodāharaṇe na kaścidalaṅgāraḥ sphuṭo 'vagamyata iti bhāvaḥ /
uttānatāyāmiti /

āpātataḥ pratītāvityarthaḥ /
bhāsamānaṃ kāvyamiti sambandhaḥ /
bhāsamānamapīti ca pāṭhaḥ /
amunā guṇībhūtena vyaṅgyena /
antarasāreṇeti /
antarassāratvaṃ guṇībhāve 'pi bālakrīḍākālīnarajatvanyāyena naisargikamutkarṣaśālitvam /
alaṅkārasyeti jātyekavacanam /
anenaiveti /
guṇībhūtavyaṅgyenaivetyarthaḥ /
ramyataratvamiti /
alaṅkāratvātsvato ramyatvamastīti tarappratyayaḥ /
ata eva "parāṃ chāyāmi"ti chāyātiśayamiti coktam /
vyaṅgyāṃśānugama ityatra vyaṅgyasya vācyaṃ pratyaṃśatvaṃ guṇībhūtatvamevetyāha--aṃśatvaṃ guṇamātratvamiti /
anena darśitamiti /
nāmagrahaṇe nāmaikadeśagrahaṇamiti nyāyenaikadeśaśabda ekadeśavivartirūpakapara iti bhāvaḥ /
yataḥ prathamaṃ tāvadatiśayoktigarbhatā sarvālaṅkāreṣu śakyakriyā /
kṛtaiva ca sā mahākavibhiḥ kāmapi kāvyaccharvipuṣyati, kathaṃ hyatiśayayogitā svaviṣayaucityena kriyamāṇā satī kāvye locanam tadayamarthaḥ--ekadeśavivartirūpake--- rājasaṃsairavījyanta śaradaiva saronṛpāḥ ityatra haṃsānāṃ yaccāmaratvaṃ pratīyamānaṃ tannṛpā iti vācye 'rthe vācye 'rthe guṇatāṃ prāptamalaṅkārakārairyāvadeva darśitaṃ tāvadamunā dvāreṇa sūcito 'yaṃ prakāra ityarthaḥ /
anye tvekadeśena vācyabhāgavaicitryamātreṇetyanudbhinnameva vyācacakṣire /
vyaṅgyaṃ yadalaṅkārāntaraṃ vastvantaraṃ ca saṃspṛśanti ye svātmanaḥ saṃskārāyāśliṣyantīti te tathā /
mahākavibhiriti /
kālidāsādibhiḥ /
kāvyaśobhāṃ puṣyatīti yaduktaṃ tatra hetumāha---kathaṃ hīti /
hi śabdo hetau /
atiśayayogitā kathaṃ notkarṣamāvahet kāvye nāstyevāsau prakāra ityarthaḥ /
svaviṣaye yadaucityaṃ tena ceddhṛdayasthitena tāmatiśayoktiṃ kaviḥ karoti /
yathā bhaṭṭendurājasya-- yadviśramya vilokiteṣu bahuśo niḥsthemanī locane yadgātrāṇi daridrati pratidinaṃ lūnābjinīnālavat /
bālapriyā kathamekadeśavivartirūpakeṇa tatpradarśanamityata āha---tadayamartha ityādi /
pratīyamānamiti /
sarasāṃ nṛpatvarūpaṇameva śābdantatsāmarthyādvījanopāyabhūtānāṃ haṃsānāñcāmaratvaṃ vyaṅgyamityarthaḥ /
śaradaścāmaragrāhiṇītvamapyatra vyaṅgyaṃ bodhyam /
prātpaṃ prāptaṃ sat /
darśitamiti /
atroktavyaṅgyopaskṛtasya vācyasyaiva camatkārakāritvādvyaṅgyasya guṇībhūtatvaṃ spaṣṭīkṛtamityarthaḥ /
yāvadeveti /
kālāvadhinirdeśastasya spaṣṭatvātiśayasūcanārthaḥ /
tāvaditi /
taddarśanamātrāvasara evānanyāpekṣayā sphuṭāvaseyo 'yamiti bhāvaḥ /
amunā dvāreṇeti /
upalakṣaṇanyāyenetyarthaḥ /
ayaṃ prakāraḥ kārikoktaprakāraḥ /

ekadeśena darśita ityasyānyeṣāṃ vyākhyānamāha--anya ityādi /
ekadeśenetyasya vyākhyānam--vācya ityādi /
anudbhinnamiti /
aspaṣṭārthakamityarthaḥ /
vyaṅgyamityasyobhayaviśeṣaṇatvaṃ yojayannāha--vyaṅgyamityādi /
saṃspṛśantītyasya vivaraṇam--svātmana ityādi /
saṃskārāya atiśayayogāya /
kāvya ityasya pūrveṇa sambandhaḥ /
nāstyevetyādi /
satyāmatiśayayogitāyāmanāsāditotkarṣaḥ kāvyaprakāro nāstyevetyarthaḥ /
kiṃ sarvathā netyāha--svaviṣaya ityādi /
svaviṣaye svasyā atiśayokteryo viṣayastasmin /
aucityaṃ sambhāvyamānatvalakṣaṇam /
tena hṛdayasthiteneti /
kavihṛdayasthena tadaucityenopalakṣitāmityarthaḥ /
karoti cettadā nāstyevāsau prakāra iti sambandhaḥ /
notkarṣamāvahet /
bhāmahenāpyatiśayoktilakṣaṇe yaduktam--- locanam dūrvākāṇḍaviḍambakaśca nibiḍo yatpāṇḍimā gaṇḍayoḥ kṛṇṇe yūni sayauvanāsu vanitāsveṣaiva veṣasthitiḥ //
atra hi bhagavato manmathavapuṣaḥ saubhāgyaviṣayaḥ sambhāvyata evāyamatiśaya iti tatkāvye lokottaraiva śobhollasati /
anaucityena tu śobhā loyeta eva /
yathā-- alpaṃ nirmittamākāśamanālocyaiva vedhasā /
idamevaṃvidhaṃ bhāvi bhavatyāḥ stanajṛmbhaṇam //
iti /
nanvatiśayoktiḥ sarvālaṅkāreṣu vyaṅgyatayāntalīṃnaivāsta iti yaduktaṃ tatkatham? yato bhāmaho 'tiśayoktiṃ sarvālaṅkārasāmānyarūpāmavādīt /
na ca sāmānyaṃ śabdādviśeṣapratīteḥ pṛthagbhūtatayā paścāttanatvena cakāstīti kathamasya vyaṅgyatvamityāśaṅkyāha--bhāmaheneti /
bālapriyā tatraucityayuktamudāharaṇamāha--yadityādi /
vyākhyāto 'yaṃ ślokaḥ /
bhagavata iti manmathavapuṣa ityatra, tacca sambhāvyata evetyatra ca hetuḥ /
sambhāvyata eveti /
evaṃ bhavediti /
pratipattṛbhissambhāvyamāna evetyarthaḥ /
ca hetuḥ /
sambhāvyata eveti /
evaṃ bhavediti pratipattṛbhissambhāvyamāna evetyarthaḥ /
evakāreṇāsambhāvyamānatvavyavacchedaḥ /
ayaṃ saubhāgyaviṣayo 'tiśaya iti /
vanitāvasthāviśeṣavarṇanena pratīyamānassaundaryādiguṇātiśaya ityarthaḥ /
tatkāvye tādṛśi kāvye /
etadeva pratyudāharaṇamukhena sphuṭayiṣyannāha--anauṭacityenetyādi /
līyata eveti /

śobhollāsasya kāvārteti bhāvaḥ /
alpamiti /
alpaṃ nirmitamiti /
stanayoḥ paryāptāvakāśatvābhāveneti bhāvaḥ /
idamiti /
dṛśyamānamityarthaḥ /
evaṃvidhamiti /
vaktumaśakyamityarthaḥ /
atrātimahato 'pyavakāśātmakākāśasyālpatvena nirmāṇoktyā tato 'pyatiśayitaṃ mahatvaṃ stanayoḥ pratīyata iti atiśayoktirvyaṅgyā, parantviyaṃ stanayostathāvidhamahatvasyāsambhāvyamānatvenānaucityavatīti kāvyotkarṣaṃ sampādayituṃ na kṣamata iti bhāvaḥ /
bhāmahenāpītyādigranthaḥ prakṛte kimartha ityatastamavatārayati--nanvityādi /
yaduktamiti /
atiśayoktigarbhatā sarvālaṅkāreṣu śakyakriyeti grantheneti bhāvaḥ /
kathamiti /
ayuktamityarthaḥ /
kuta ityatrāha--yata ityādi /
bhāmahaḥ alaṅkāralakṣaṇakārakūṭastho bhāmahanāmā ācāryaḥ /
avādīditi /
saiṣā sarvaiva vakroktiriti granthenoktavānityarthaḥ /
'sarvāpi vakroktiḥ' sarva evālaṅkāraḥ /
'saiṣā' yeyamuktātiśayoktiḥ saiveti tattadalaṅkārāṇāṃ viśeṣatvaṃ tatsāmānyarūpatvañcātiśayokteriti tadarthaḥ /
bhavatvevaṃ tāvatā prakṛte kimāyātamityata āha--na cetyādi /
kathamasya vyaṅgyatvamiti /
vyaṅgyaṃ hi vācyāta pṛthaktayā tatpratītyuttaraṃ śabdātpratīyate samānyantvanyathā gaurityādiśabdena saiṣā sarvaiva vakroktiranayārtho vibhāvyate /
yatno 'syāṃ kavinā kāryaḥ ko 'laṅkāro 'nayā vinā //
iti /
tatrātiśayoktiryamalaṅkāramadhitiṣṭhati kavipratibhāvaśāttasya cārutvātiśayayogo 'nyasya locanam bhāmahenāpi yaduktaṃ tatrāyamevārtho 'vagantavya iti dūreṇa sambandhaḥ /
kiṃ taduktam--saiṣeti /
yātiśayoktirlakṣitā saiva sarvā vakroktiralaṅkāra prakāraḥ sarvaḥ /
vakrābhidheyaśabdoktiriṣṭā vācāmalaṅkṛtiḥ iti vacanāt /
śabdasya hi vakratā abhidheyasya ca vakratā lokottīrṇena rūpeṇāvasthānamityayamevāsāvalaṅkārasyālaṅkārabhāvaḥ, lokottarataiva cātiśayaḥ, tenātiśayoktiḥ sarvālaṅkārasāmānyam /
tathā hi---anayā atiśayoktyā, arthaḥ sakalajanopabhogapurāṇīkṛto 'pi vicitratayā bhāvyate /
tathā pramadodyānādiḥ vibhāvatāṃ nīyate /
bālapriyā sāmānyaviśeṣayorapṛthaktayā samakālamevāvabhāsādityalaṅkāraviśeṣapratītyutaraṃ tatpṛthaktayā bhāsamānatvaṃ vyāpakaṃ vyāpakaṃ nivartamānaṃ svavyāpyaṃ vyaṅgyatvamapi nivartayatīti tasya vyaṅgyatvoktirbhāmahavacanavyāhatatvādayuktetyarthaḥ /
vyavahitatvādanvayandarśayati---bhāmahenāpītyādi /
taduktaṃ bhāmahoktam /
ślokaṃ vyācaṣṭe---yetyādi /
lakṣiteti /
"nimittato vaco yattvi"tyādignanthena lakṣitetyarthaḥ /
vakrā vakṣyamāṇasvarūpavakratāviśiṣṭā /
uktirucyamāno 'rtha ityarthābhiprāyeṇa vyācaṣṭe--yetyādi /

lakṣiteti /
"nimittato vaco yattvi"tyādigranthena lakṣitetyarthaḥ /
vakrā vakṣyamāṇasvarūpavakratāviśiṣṭā /
uktirucyamāno 'rtha ityarthābhiprāyeṇa vyācaṣṭe--alaṅkāraprakāra iti /
alaṅkāraviṣeṣa ityarthaḥ /
vakroktiśabdasyālaṅkārārthakatve bhāmahoktimeva saṃvādayati--vakreta /
alaṅkṛtiriti /
alaṅkriyeti ca pāṭhaḥ /
vakraśabdo 'trāsambhavatsvārthassādṛśyātprasiddhapathātilaṅghirūpāntaraśālitvena lakṣyatītyāśayenāha--loketyādi /
lokīttīrṇena rūpeṇa lokaprasiddhaśāstretihāsādivyāvṛttena rūpeṇa /
tacca rūpaṃ vivakṣitarasābhivyañjanaṃ prati yogyatvāpattilakṣaṇam /
ayameveta /
rasābhivyañjanayogyatvarūpalokottīrṇarūpamevetyarthaḥ /
alaṅkārasyālaṅkārabhāvaḥ upamāderalaṅkāratvam /
tathāca vakroktiśabdo 'laṅkārārthaka iti bhāvaḥ /
tathāpi kathamatiśayoktirūpatvamata āha--lokottarataivātiśaya iti /
phalitamāha--teneti /
anayetyādibhāgaṃ vivṛṇoti--tathāhītyādi /
tathāhīti /
vakṣyamāṇamuktopapādakamityarthaḥ /
sakaleti /
purāṇīkṛtaḥ anāsvādyatāṃ nītaḥ /
viśabdārthavivaraṇaṃ vicitratayeti /
navanavaviśeṣaśālitayetyarthaḥ /
bhāvyate niṣpādyate /
yathāhuḥ--"svabhāvaścāyamarthānāṃ yanna sākṣādamī tathā /
svadante satkavigirāṃ gāta gocaratāṃ yathe"ti /
arthadvayañcānyadvibhāvyata ityanena vivakṣitamiti darśayati--tathetyādi /
pramadodyānādiriti tvalaṅkāramātrataiveti sarvālaṅkāraśarīrasvīkaraṇayogyatvenābhedopacārātsaiva sarvālaṅkārarūpetyayamevārtho 'vagantavyaḥ /
tasyāścālaṅkārāntarasaṃkīrṇatvaṃ locanam viśeṣeṇa ca bhāvyate rasamayīkriyate, iti tāvattenoktaṃ, tatra ko 'sāvartha ityatrāha abhedopacārātsaiva sarvālaṅkārarūpeti /
upacāre nimittamāha--sarvālaṅkāreti /
upacāre prayojanamāha--atiśayoktirityādinā alaṅkāramātrataivetyantena /
mukhyārthabādho 'pyatraiva darśitaḥ kavipratibhāvaśādityādinā /
ayaṃ bhāvaḥ---yadi tāvadatiśayokteḥ sarvālaṅkāreṣu sāmānyarūpatā sā tarhi tādātmyaparyavasāyinīti tadyvatirikto naivālaṅkāro dṛśyata iti kavipratibhānaṃ na tatrāpekṣaṇīyaṃ syāt /
bālapriyā artha ityanuṣajyate /
viśeṣeṇa bhāvyata ityasyaiva vivaraṇaṃ--rasetyādi /
itītyādipiṇḍitārthakathanam /
tāvadityavisaṃvāde /
tatreti /
tadvacana ityarthaḥ /

asāviti /
ayamevetyatredaṃśabdena vivakṣita ityarthaḥ /
upacāre hi tritayamavaśyaṃ vakta; nimittaṃ prayojanaṃ mukhyārthabādhaśceti /
tatrābhidheyasambandhalakṣaṇanimittasamarpakaṃ sarvālaṅkāretyādikamityāhopacāra ityādi /
nimittamāheti /
tathācālaṅkāraśarīrasvīkaraṇayogyatvarūpamukhyārthasādṛśyaṃ nimittamiti bhāvaḥ /
atiśayoktirityādikaṃ prayojanasamarpakamityāha--upacāra ityādi /
vṛttau 'yamalaṅkāramadhitiṣṭhatī'ti /
yenālaṅkāreṇa sambadhnātītyarthaḥ /
'tasye'ti /
atiśayokitisambaddhasyetyarthaḥ /
'anyasye'ti /
atiśayoktyasambaddhasyetyarthaḥ /
tathācopamāderatiśayoktisambandhena cārutvātiśayasya dyotanaṃ prayojanamiti bhāvaḥ /
locane--atraiveti /
prayojanasamarpakagrantha evetyarthaḥ /
kathamanena mukhyārthavādhavagama ityapekṣāyāmāśayamunmīlayannāha--ayaṃ bhāva ityādi /
yathā khaṇḍamuṇḍādiviśeṣeṣu gotvāderanuvṛttatayā sāmānyarūpatvantathā upamādiviśeṣeṣvatiśayokteranuvṛttatayā sāmānyātmakatvātsarvā vakroktissaivetyabhedavyapadeśo mukhyo vā, sāmānyaviśeṣabāvasyāvivakṣayānayā vācoyuktyā dhvanireva kāvyātmeti pakṣapratikṣepārthamatiśayokteḥ kāvyajīvitatvaṃ vā vivakṣitamiti vikalpaṃ manasi kṛtyādyandūṣayati--yadi tāvadityādi /
tādātmyaparyavasāyinīti /
tathāca yathā khaṇḍamuṇḍādayo gotvādyātmakāstathā sarve 'laṅkārā atiśayoktyātmāna eva bhaveyuriti bhāvaḥ /
nanvastu tādātmyamityata āha--iti tadvyatirikta ityādi /
tadyvatiriktaḥ atiśayoktivyatiriktaḥ /
tatra atiśayayojane /
anapekṣaṇāyanna syāditi /
yathā khaṇḍādīnāṃ svata eva gotvādyākāraśālitvaṃ nānyāpekṣaṃ tathā upamāderatiśayayogitvamapīti kavipratibhātāratamyakṛtātiśayatāratamyayogitvamupalabhyamānaṃ kadācidvācyatvena kadācidyvaṅgyatvena /
vyaṅgyatvamapi locanam alaṅkāramātraṃ ca na kiñciddṛśyeta /
atha sā kāvyajīvitatvenetthaṃ vivakṣitā, tathāpyanaucityenāpi nibadhyamānā tathā syāt /
aucityavatī jīvitamiti cet--aucityanibandhanaṃ rasabhāvādi muktvā nānyatkiñcidastīti tadevāntaryāmi mukhyaṃ jīvitamityabhyupagantavyaṃ na tu sā /
etena yadāhuḥ kecit--aucityaghaṭitasundaraśabdārthamaye kāvye kimanyena dhvaninātmabhūteneti te svavacanameva dhvanisadbhāvabhyupagamasākṣibhūtaṃ manyamānāḥ pratyuktāḥ /
tataścopapannamatiśayoktervyaṅgyatvamiti /
yaduktamalaṅkārāntarasvokaraṇaṃ tadeva tridhā vibhajate--tasyāśceti /
vācyatveneti /
sāpi vācyā bhavati /
yathā--'aparaiva hi keyamatra' iti /
atra rūpake 'pyatiśayaḥ bālapriyā viruddhyeteti bhāvaḥ /
dūṣaṇāntaramāha--alaṅkāramātramityādi /
kiñcidalaṅkāramātramatiśayoktyanāliṅgitamapi dṛśyate, tadapyaghaṭamānaṃ syādityarthaḥ /
dvitīyamutthāpya dūṣayati--atheti /
sā atiśayoktiḥ /
kāvyajīvitatvenetthaṃ vivakṣitā kāvyajīvitatvapradarśanāya sarvā vakroktisyaiṣetyuktā tathāpītyaṅgīkṛtya vādasūcakam /

kimatiśayoktimātrasya jīvitatvaṃ vivakṣitaṃ, kiṃ vā yatkiñcidviśiṣṭasya? nādyaḥ pakṣa ityāha--anaucatyenāpīti /
setyanuṣaṅgaḥ /
yathā "alpaṃ nirmitami"tyādau /
tathā kāvyajīvitam /
dvitīyamanuvadapi--aucityavatīti /
yathā "yadviśramye"tyādau /
tarhi asmadabhimataṃsiddhamityāha--aucityanibandhanamityādi /
rasādikamevaucityaprayojakamiti prāgevoktam /
mukhyatve hetuḥ--antaryāmīti /
na tu seti /
sā aucityavatyatiśayoktiḥ /
prasaṅgādāha--etenetyādi /
etena pratyuktā iti sambandhaḥ /
svavacanameveti /
aucityaghaṭiteti vacanamevetyarthaḥ /
dhvanisadbhāveti /
aucityasya rasādinibandhanatvādrasādidhvanisadbhāvasyābhyupagame pramāṇībhavedityarthaḥ /
upasaṃharati--tasmādityādi /
abhedopacāra evāyamiti /
sarvā vakroktissaiṣeti nirdeśo mukhaṃ candra ityādivadabhedopacāra evetyarthaḥ /
aupacārikatvopapādanaphalamāha--tataścetyādi /
tasyāścetyādigranthasya prakṛtena saṅgatimdarśayannāha--yaduktamityādi /
uktamiti /
upacāranimittatayā pūrvoktamityarthaḥ /
alaṅkārāntarasvīkaraṇamiti /
alaṅkārātarasaṅkīrṇatvamityarthaḥ /
tasyā ityasya vācyatvenetyanenāpi sambandha iti vyācaṣṭe--sāpītyādi /
sā atiśayoktiḥ /
atrodāharaṇaṃ lāvaṇyetyādyuktameva darśayati--yathetyādi /
atra vācyālaṅkārandarśayannatiśayoktervyaṅgyatvābhāvamāha--atretyādi /
nayanādīnāmutpalatvādirūpaṇādrūpakasya vācyatvaṃ tāvadvyaktameva, atiśayoktestu kadācitprādhānyena kadācidguṇabhāvena /
tatrādye pakṣe vācyālaṅkāramārgaḥ /
dvitīye tu dhvanāvantarbhāvaḥ /
tṛtīyetu guṇībhūtavyaṅgyarūpatā /
ayaṃ ca prakāro 'nyeṣāmapyalaṅkārāṇāmasti, teṣāṃ tu na sarvaviṣayaḥ /
atiśayoktestu sarvālaṅkāraviṣayo 'pi sambhavatītyayaṃ viśeṣaḥ /
yeṣu cālaṅkāreṣu sādṛśyamukhena tattvapratilambhaḥ yathā rupakopamātulyayogatānidarśanādiṣu teṣu gamyamānadharmamukhenaiva yatsādṛśyaṃ tadeva śobhātiśayaśāli bhavatīti te sarve 'pi cārutvātiśayayoginaḥ santo guṇībhūtavyaṅgyasyaiva locanam śabdaspṛgeva /
asya traividhyasya viṣayavibhāgamāha--tatreti /
teṣu prakāreṣu madhye ya ādyaḥ prakārastasmin /
nanvatiśayoktireva cedevambhūtā tatkimapekṣayā prathamaṃ tāvaditi kramaḥ sūcita ityāśaṅkyāha--ayaṃ cati /

yo 'tiśayoktau nirūpito 'laṅkārāntare 'pyanupraveśātmakaḥ /
nanvevamapi prayamamiti kenāśayenoktamityāśaṅkyāha--teṣāmiti /
evamalaṅkāreṣu tāvadvyaṅgyasparśo 'stītyuktyā tatra kiṃ vyaṅgyatvena bhātīti /
vibhāgaṃ vyutpādayati--yeṣu ceti /
rūpakādīnāṃ pūrvamevoktaṃ svarūpam /
nidarśanāyāstu 'kriyayaiva tadarthasya bālapriyā vyaṅgyatayā sthātumārabdhāyā api aparaiveti śabdena spṛṣṭatvādvācyatvamāpatitamiti dvayorvācyatvamityarthaḥ /
navyamate tvaparaivetyatra bhedakātiśayoktiḥ, yatrotpalānītyādau rūpakātiśayoktiḥ /
bhojarājamate tvatra samāsoktirityādimatabhedā bodhyāḥ /
asyeti /
viṣayavibhāgavirahe traividhyapradarśanasya mandaphalatvāditi bhāvaḥ /
ādyaḥ prakāraḥ dvayorapi vācyatatvātmakaḥ /
atiyoktāvuktasya prakārasyāyañcetyādinālaṅkārāntareṣvatideśaḥ kṛtaḥ, tat kimarthamityato 'vatārayati--nanvityādi /
cedityasandigdhe sandehavacanam /
atiśayokterevaitadyujyeta /
tasyāssarvālaṅkāraśarīrasvīkaraṇārhatvasyoktatvāditi bhāvaḥ /
nirūpita yetyādi /
kramo hi satsveva bahuṣu kramikeṣu ghaṭeta, nānyatheti bhāvaḥ /
nirūpita iti /
prakāra iti śeṣaḥ /
prathamamiti kenāśayenoktamiti /
prāthamyaṃ prādhānyeneti vaktavyaṃ prādhānyaṃ kinnibandhanamityarthaḥ /
āha teṣāmitīti /
teṣāmityādinā viśeṣa ityantenāhetyarthaḥ /
vyaṅgyasparśo 'stītyuktveti /
vācyālaṅkāravargo 'yamityādigranthenoktvetyarthaḥ /
kimita /
alaṅkārāntaraṃ vastvantaraṃ vetyarthaḥ /
vṛttau 'tatvapratilambha' iti /
alaṅkāratvaprāptirityarthaḥ /
'rūpake'tyādi /
rūpakādau sādṛśyaṃ vyaṅgyamupamā tu tatsvarūpaiveti bodhyam /
locane--kriyayeti /
lakṣaṇamidamudāviśiṣṭasyopadarśanam /
viṣayāḥ /
samāsoktyākṣepaparyāyoktādiṣu tu gamyamānāṃśāvinābhāvenaiva tattvavyavasthānādguṇībhūtavyaṅgatā nirvivādaiva /
tatra ca guṇībhūtavyaṅgyatāyāmalaṅkārāṇāṃ keṣāñcidalaṅkāraviśeṣagarbhatāyāṃ niyamaḥ /
yathā vyājastuteḥ preyolaṅkāragarbhatve /
keṣāñcidalaṅkāramātragarbhatāyāṃ niyamaḥ /
yathā sandehādīnāmupamāgarbhatve /
keṣāñcidalaṅkārāṇāṃ parasparagarbhatāpi sambhavati /