ધ્વન્યાલોક (ટીકા સહિત) · ભાગ 461480

શબ્દાર્થ ઇતિ ।
અનુમાનં બાલપ્રિયા તદાદિકેત્યર્થઃ ।
ઉપસંહરતિ--તદિત્યાદિ ।
તત્ તસ્માત્ ।
તત્ર પ્રતિપાદ્યાર્થે વિષયે ।
શબ્દો લિઙ્ગવિધયા નાર્થપ્રતિપાદકઃ પક્ષધર્મત્વાદ્યનુસન્ધાનાનપેક્ષ્યા તત્પ્રતિપાદરકત્વાચ્ચક્ષુરાદિવદિત્યનુમાનમત્ર બોધ્યમ્ ।
પ્રતિપાદ્યદ્વૈવિધ્યે નિમિત્તન્નોક્તં વૃત્તાવિત્યતશ્શબ્દરૂપકરણેતિકર્તવ્યતાદ્વૈવિધ્યં તન્નિમિત્તમિતિ દર્શયતિ--ઇતિકર્તવ્યતેત્યાદિ ।
એકયેતિ ।
સઙ્કેતસ્ફુરણાદિરૂપયેત્યર્થઃ ।
અભિધાવ્યાપારમિતિ ।
સઙ્કેતિતાર્થબોધનમિત્યર્થઃ ।
દ્વિતીયયેતિ ।
વક્તૃવૈશિષ્ટ્યાદિજ્ઞાનાદિરૂપયેત્યર્થઃ ।
વ્યઞ્જનાવ્યાપારમિતિ ।
કસ્યચિદર્થસ્ય વ્યઞ્જનમિત્યર્થઃ ।
કરોતીત્યનુષઙ્ગઃ ।
શબ્દ ઇતિ શેષઃ ।
વૃત્તૌ ઽસ્વશબ્દાનભિધેયત્વેનેઽતિ ।
સ્વશબ્દાભિધેયત્વં વિનેત્યર્થઃ ।
અર્થં પ્રકાશયિતું સમીહત ઇત્યનુષઙ્ગઃ ।
અત્ર હેતુઃ--ઽપ્રયોજનેઽત્યાદિ ।
પ્રયોજનાપેક્ષયેત્યેતદ્વ્યાચષ્ટે લોચને--ગોપનેત્યાદિ ।
ગોપનકૃતં યત્સૌન્દર્યં સૂક્તિચારુત્વં તદાદેર્યો લાભો નિષ્પત્તિસ્તદભિસન્ધાનાદિકયેત્યર્થઃ ।
વૃત્તૌ ઽસ ત્વિઽત્યાદિ ।
ઽદ્વિવિધો ઽપિઽ વાચ્યો વ્યઙ્ગ્યશ્ચ ।
ઽન લિઙ્ગિતયેઽત્યાદિ ।
વ્યાપ્તિસ્મૃત્યાદિસહકૃતશબ્દરૂપલિઙ્ગજ્ઞાપ્યો ન ભવતીત્યર્થઃ ।
કથન્તર્હિ ભાસત ઇત્યત્રાહ--ઽઅપિ ઽત્વિઽત્યાદિ ।
દ્વિવિધો ઽપીત્યાદિશબ્દાનામિત્યન્તસ્યાનુષઙ્ગઃ ।
કૃત્રિમેણેત્યાદિમતભેદકથનમ્ ।
ઽસમ્બન્ધાનતરેણેઽતિ ।
અભિધાદિરૂપસમ્બન્ધવિશેષેણ હેતુનેત્યર્થઃ ।
ન લિઙ્ગિતયા પ્રકાશત ઇત્યત્ર હેતુમાહ--ઽવિવક્ષેઽત્યાદિ ।
ઉક્તમેવ સાધયતિ--ઽયદિ હીઽત્યાદિ ।
ઽતત્રઽ પ્રતિપિપાદયિષિતે ઽર્થે ।
ઽલિઙ્ગતયા શબ્દાનાં વ્યાપારઃઽ લિઙ્ગલિઙ્ગિભાવરૂપઃ શબ્દસમ્બન્ધઃ ।
ઽસ્યાદ્યદિઽ પ્રતિપિપાદયિષિતાર્થો વ્યાપ્તિસ્મૃત્યાદિસહકૃતશબ્દરૂપલિઙ્ગાનુમેયો યદિ સ્યાદિત્યર્થઃ ।
ઽતત્ઽ તર્હિ ।
ઽશબ્દાર્થેઽ શબ્દપ્રતિપાદિતાર્થે ।
ઽસમ્યગિઽત્યાદિ ।

અયમર્થસ્સત્યઃ, અયમર્થો મિથ્યા ઇત્યાદયો વિરુદ્ધા વાદાઃ ।
અયમર્થસ્સત્યો મિથ્યા વેત્યાદિસંશયાશ્ચ વસ્તુતઃ પ્રવર્તન્તે તત્પ્રવૃત્તિર્ન સ્યાદિત્યર્થઃ ।
ઽધૂમાદોઽતિ ।
ધૂમાદિલિઙ્ગેનાનુમિતં યદનુમેયાન્તરં વહ્ન્યાદિ તસ્મિન્નિવેત્યર્થઃ ।
તત્ર યથા તદ્વિવાદા ન પ્રવર્તન્તે તથેત્યર્થઃ ।
નન્વનુમિતે ઽર્થે કુતો વિવાદાપ્રવૃત્તિરિત્યતો ભાવમાહ લોચને--અનુમાનમિત્યાદિ ।
સમ્યઙ્ મિથ્યાત્વાદ વિવાદા એવ ન પ્રવર્તેરન્ ધૂમાદિલિઙ્ગાનુમિતાનુમેયાન્તરવત્ ।
વ્યઙ્ગ્યશ્ચાર્થો વાચ્યસામર્થ્યાક્ષિપ્તતયા વાચ્યવચ્છબ્દસ્ય સમ્બન્ધી ભવત્યેવ ।
સાક્ષાદસાક્ષાદ્ભાવો હિ સમ્બન્ધસ્યાપ્રયોજકઃ ।
વાચ્યવાચકભાવાશ્રયત્વં ચ વ્યઞ્જકત્વસ્ય પ્રગેવ દર્શિતમ્ ।
તસ્માદ્વક્ત્રભિપ્રાયરૂપ લોચનમ્ હિ નિશ્ચયસ્વરૂપમેવેતિ ભાવઃ ।
ઉપાધિત્વેનેતિ ।
વક્ત્રિચ્છા હિ વાચ્યાદેરર્થસ્ય બાલપ્રિયા કેનચિલ્લિઙ્ગેન કસ્યચિદર્થસ્યાનુમિતિર્નિશ્ચયરૂપૈવ ભવતીત્યર્થઃ ।
એવકારેણ તદુત્તરન્તદ્વિષયકવિષયકસંશયો વ્યવચ્છિદ્યતે ।
સન્દેહપૂર્વિકા હ્યનુમિતિઃ અર્થેનાવ્યભિચારિણ એવ હેતોર્ગમકત્વઞ્ચેત્યભિપ્રાયઃ ।
નનુ વ્યઙ્ગ્યત્વેનાભિમતસ્યાર્થસ્ય શબ્દેન સમ્બન્ધે સતિ તત્ર વ્યાપારસ્સિદ્ધ્યતિ, સ એવ નેત્યાશઙ્કાયામુક્તમેવ સ્મારયતિ વૃત્તૌ ઽવ્યઙ્ગ્યશ્ચાર્થંઽ ઇત્યાદિ ।
વાચ્યસામર્થ્યાક્ષિપ્તતયેતિ હેતૌ તૃતીયા ।
અનેન પરમ્પરાસમ્બન્ધઃ પ્રદર્શિતઃ ।
ઽવાચ્યવદિઽતિ ।
વાચ્યેન તુલ્યમિત્યર્થઃ ।
વાચ્ય ઇવેતિ યાવત્ ।
નનુ વાચ્યસ્ય સાક્ષાત્સમ્બન્ધઃ વ્યઙ્ગ્યસ્ય તુ તદ્દ્વારક ઇત્યત આહ--ઽસાક્ષાદિઽત્યાદિ ।
ઽઅપ્રયોજકઽ ઇતિ ।
અત એવ સંયોગસંયુક્તસમવાયાદીનાં સન્નિકર્ષત્વાભિધાનં સઙ્ગચ્છત ઇતિ ભાવઃ ।
વ્યઙ્ગ્યસ્ય વાચ્યસામર્થ્યાક્ષિપ્તતયા તેન સહ સમ્બન્ધસ્ય વાચ્યધટિતત્વમુક્તં દ્રઢીકર્તું પૂર્વોક્તં સ્મારયતિ--ઽવાચ્યેઽત્યાદિ ।
પ્રકૃતમર્થદ્વૈવિધ્યપ્રતિપાદનં નિગમયતિ---ઽતસ્માદિઽત્યાદિ ।
ઽવક્ત્રભિપ્રાયરૂપેઽ વિવક્ષારૂપે ।
એવકારેણ તદ્વિષયીકૃતાર્થસ્ય વ્યવચ્છેદઃ ।
ઽલિઙ્ગતયેઽત્યાદિ ।
શબ્દરૂપલિઙ્ગજ્ઞાપ્યત્વમિત્યર્થઃ ।
ઽતદ્વિષયીઽતિ ।
શબ્દાનાં વ્યાપાર ઇત્યનુષઙ્ગઃ ।
વક્ત્રભિપ્રાયવિષયો ઽર્થસ્તુ શબ્દપ્રતિપાદ્ય ઇત્યર્થઃ ।
ઽપ્રતીયમાને તસ્મિન્નિઽતિ ।
શબ્દપ્રતિપાદ્યે વ્યઙ્ગ્ય ઇત્યર્થઃ ।
વાચકત્વેનેત્યાદિવિકલ્પ્યાદ્યં નિષેધતિ--ઽમ તાવદિઽતિ ।
ઽસમ્બન્ધાન્તરેણેઽતિ ।
સમ્બન્ધાન્તરેણ યો વ્યાપારસ્સ વ્યઞ્જકત્વમેવેત્યર્થઃ ।
પૂર્વોક્તં સ્મારયતિ---ઽન ચેઽત્યાદિ ।
ઽઅન્યથાદૃષ્ટત્વાદિઽતિ ।

લિઙ્ગત્વં વિના વ્યઞ્જકત્વસ્ય દૃષ્ટત્વાદિત્યર્થઃ ।
ઉપસંહરતિ--ઽતસ્માદિઽતિ ।
ઽપ્રતિપાદ્યો વિષયઽ ઇતિ ।
વ્યઙ્ગ્ય ઇત્યર્થઃ ।
ઽલિઙ્ગિત્વેનઽ લિઙ્ગલિઙ્ગિભાવેન ।
ઽન સમ્બન્ધીઽતિ ।
વ્યઙ્ગ્યત્વેનાભિમતો ઽર્થો ન શબ્દસ્ય લિઙ્ગલિઙ્ગિભાવેન સમ્બન્ધી શબ્દપ્રતિપાદ્યત્વાદ્વાચ્યવદિત્યનુમાનમનેન દર્શિતમ્ ।
ઉક્તમેવ ।
દર્શયિતુમાહ--ઽયો હીઽત્યાદિ ।
ઽતેષાંઽ શબ્દાનામ્ ।
ઽયથાઽ દર્શિતો વિષયઃ વિવક્ષાલક્ષણઃ ।
ય ઽસઽ ઇતિ ।
વિવક્ષાલક્ષણો વિષય ઇત્યર્થઃ ।
ઽઉપાધિત્વેનેઽતિ ।
પ્રતીયત ઇત્યનુષઙ્ગઃ ।
ઉપાધિશબ્દો ઽત્ર વ્યાવર્તકપર્યાય ઇત્યાશયેન વ્યાચષ્ટે લોચને વક્ત્રિચ્છેત્યાદિ ।
વિશેષણત્વેન ભાતીતિ ।
અનેન વક્ત્રાયમર્થો વિવક્ષિત ઇતિ પ્રતીતૌ વિવક્ષા હ્યર્થસ્ય વિશેષેણત્વેન ભાસતે ।
તસ્માદિત્યુક્તં દ્રઢયિતું પૂર્વોક્તમેવ સ્મારયતિ એવ વ્યઙ્ગ્યે લિઙ્ગ્તયા શબ્દાનાં વ્યાપારઃ ।
તદ્વિષયીકૃતે તુ પ્રતિપાદ્યતયા ।
પ્રતિયમાને તસ્મિન્નભિપ્રાયરૂપે ઽનભિપ્રાયરૂપે ચ વાચકત્વેનૈવ વ્યાપારઃ સમ્ન્બન્ધાન્તરેણ વા ।
તાવદ્વાચકત્વેન યથોક્તં પ્રાક્ ।
સમ્બન્ધાન્તરેણ વ્યઞ્જકત્વમેવ ।
ન ચ વ્યઞ્જકત્વં લિઙ્ગત્વરૂપમેવ આલોકાદિષ્વન્યથા દૃષ્ટત્વાત્ ।
તસ્માત્પ્રતિપાદ્યો વિષયઃ શબ્દાનાં ન લિઙ્ગિત્વેન સમ્બન્ધી વાચ્યવત્ ।
યો હિ લિઙ્ગિત્વેન તેષાં સમ્બન્ધી યથા દર્શિતો વિષયઃ સ ન વાચ્યત્વેન પ્રતીયતે, અપિ તૂપાધિત્વેન ।
પ્રતિપાધસ્ય ચ વિષયસ્ય લિઙ્ગિત્વે તદ્વિષયાણાં વિપ્રતિપત્તીનાં લૌકિકૈરેવ ક્રિયમાણાનામભાવઃ ।
પ્રસજ્યેતેતિ ।
એતચ્ચોક્તમેવ ।
લોચનમ્ વિશેષણત્વેન ભાતિ ।
પ્રતિપાદ્યસ્યેતિ ।
અર્થાદ્વ્યઙ્ગ્યસ્ય ।
લિઙ્ગિત્વ ઇતિ ।
અનુમેયત્વ ઇત્યર્થઃ ।
લૌકિકૈરેવેતિ ।
ઇચ્છાયાં લોકો ન વિપ્રતિપદ્યતે ઽર્થે તુ વિપ્રતિપત્તિમાનેવ ।
નનુ યદા વ્યઙ્ગ્યો ઽર્થઃ પ્રતિપન્નસ્તદા સત્યત્વનિશ્ચયો ઽસ્યાનુમાનાદેવ પ્રમાણાન્તરાત્ ક્રિયત ઇતિ પુનરપ્યનુમેવ એવાસૌ ।
મૈવમ્; વાચ્યસ્યાપિ હિ સત્યત્વનિશ્ચયો ઽનુમાનાદેવ ।
બાલપ્રિયા વૃત્તૌ--ઽપ્રતિપાદ્યસ્યેઽત્યાદિ ।
પ્રતિપાદ્યસ્યેત્યેતત્પ્રકૃતાનુગુણં વ્યાચષ્ટે લોચને--અર્થાદ્વ્યઙ્ગ્યસ્યેતિ ।

નનુ કથં વિપ્રતિપત્તિવિષયત્વાવગમાદનનુમેયત્વનિશ્ચયઃ, અનુમેયે ઽપિ વિપ્રતિપત્તિસ્મ્ભવાદિત્યત આહ--ઇચ્છાયામિત્યાદિ ।
ઇચ્છાયાં વિવક્ષાયાયામ્ ।
અર્થે વિવક્ષાવિષયાર્થે ।
વિપ્રતિપત્તિમાનેવેતિ ।
સત્યત્વાદિવિપ્રતિપત્તિમાનેવેત્યર્થઃ ।
વિમતો ઽર્થો નાનુમેયઃ વિપ્રતિપત્તિવિષયત્વાદ્વ્યતિરેકેણ વક્તૃવિવક્ષાવદિતિ પ્રયોગઃ ।
યથા ચેત્યાદિગ્રન્થમવતારયતિ---નન્વિત્યાદિ ।
પ્રતિપન્ન ઇતિ ।
વાચ્યાર્થપ્રતીતિપૂર્વકં શબ્દાદવગત ઇત્યર્થઃ ।
અસ્ય પ્રતિપન્નસ્ય વ્યઙ્ગ્યાર્થસ્ય ।
અનુમાનાદેવેત્યસ્યાનન્તરં પ્રમાણાન્તરાદિતિ ચ ક્વચિદ્ગ્રન્થે પાઠઃ ।
ક્રિયત ઇતિ ।
પ્રતિપત્તૃભિરિતિ શેષઃ ।
શબ્દસ્ય સંવાદકપ્રમાણાન્તરસહકૃતસ્યૈવ સ્વાર્થે પ્રામાણ્યમિતિ ભાવઃ ।
ઇતીતિ હેતૌ ।
પુનરિત્યાદિ ।
પ્રતિપાદ્યસ્ય વ્યઙ્ગ્યસ્ય શબ્દાપેક્ષયા લિઙ્ગિત્વાભાવે ઽપિ સંવાદકપ્રમાણાન્તરાપેક્ષયા લિઙ્ગિત્વં ભવત્યેવેતિ ભાવઃ ।
પૂર્વં શબ્દાદર્થસ્યાવગમઃ પશ્ચાત્તત્ર સંવાદકસ્યાનુમાનસ્ય પ્રવૃત્તિઃ,અર્થસ્વરૂપં હિ શબ્દસ્ય વિષયઃ, અનુમાનસ્ય તુ તદ્ગતં સત્યત્વમિત્યનુમાનસ્ય
ન શબ્દાવગતાર્થાનુમાપકત્વમિતિ સમાધત્તે--મૈવમિત્યાદિ ।
યથા ચ વાચ્યવિષયે પ્રમાણાન્તરાનુગમેન સમ્યક્ત્વપ્રતીતૌ ક્વચિત્ક્રિયમાણાયાં તસ્ય પ્રમાણાન્તરવિષયત્વે સ્ત્યપિ ન શબ્દવ્યાપારવિષયતાહાનિસ્તદ્ય્વઙ્ગ્યસ્યાપિ ।
લોચનમ્ યદાહુઃ--- ઽઆપ્તવાદાવિસંવાદસામાન્યાદત્ર ચેદનુમાનતાઽ ઇતિ ।
ન ચૈતાવતા વાચ્યસ્ય પ્રતોતિરાનુમાનિકી કિં તુ તદ્ગતસ્ય તતો ઽધિકસ્ય સત્યત્વસ્ય તદ્વ્યઙ્ગ્યે ઽપિ ભવિષ્યતિ ।
એતદાહ--યથા ચેત્યાદિના ।
એતચ્ચાભ્યુપગમ્યક્તં બાલપ્રિયા વાચ્યસ્યાપીત્યપિશબ્દેન વ્યઙ્ગ્યસ્ય પરિગ્રહઃ ।
યદાહુરિતિ ।
વાક્યાધિકરણે શ્લોકવાર્તિકકૃત ઇતિ શેષઃ ।
આપ્તેતિ ।
મુદ્રિતતત્પુસ્તકે ત્વેવં પાઠઃ--"આપ્તવાદાવિસંવાદાદત્ર ચેદનુમાનતે"તિ ।
અસ્યાવશિષ્ટન્તુ--- "નિર્ણયસ્તાવતા સિદ્ધ્યેદ્બુદ્ધ્યુત્પત્તિર્ન તત્કૃતા ।
અન્યદેવ હિ સત્યત્વમાપ્તવાદત્વહેતુકમ્ ॥
વાક્યાર્થશ્ચાન્ય એવેતિ જ્ઞાતઃ પૂર્વતરન્તતઃ ।
તત્ર ચેદાપ્તવાદેન સત્યત્વમનુમિયતે ॥
વાક્યાર્થપ્રત્યયયસ્યાત્ર કથં સ્યાદનુમાનતેતિ ।
આપ્તવાદાવિસંવાદાદિતિ હેતુકથનમ્ ।
અત્રેતિ ।
વાક્યાર્થબુદ્ધાવિત્યર્થઃ ।
અનુમાનતા અનુમિતિત્વમ્ ।
ચેદિત્યનન્તરં નેતિ શેષઃ ।
અત્ર હેતુમાહ--ઽનિર્ણયસ્તાવતેઽત્યાદિ ।
એભિર્વચનૈર્વાક્યાર્થસ્ય સત્યત્વમેવાપ્તોક્તત્વરૂપાનુમાનેન નિશ્ચેતવ્યમિતિ લભ્યત ઇતિ ભાવઃ ।

ઽઆપ્તવાદાવિસંવાદસ્સામાન્યાદનુમાનતઽ ઇતિ પાઠો બહુષુ ગ્રન્થેષુ દૃશ્યતે ।
તસ્યાયમર્થઃ--આપ્તવાદસ્ય આપ્તવચનસ્ય યસ્સ્વાર્થવિષયો ઽવિસંવાદઃ સત્યત્વં, સત્યાર્થવિષયકત્વમિતિ યાવત્ ।
સઃ સામાન્યાદનુમાનતઃ આપ્તવાદત્વાદ્યનુમાનગમ્ય ઇતિ ।
નનુ તર્હિ વાચ્યપ્રતીતિરપ્યાનુમાનિક્યેવાશ્રીયતામિત્યત્રાહ--ન ચેત્યાદિ ।
તત્ કિમત્રાનુમાનિકી પ્રતીતિરેવ નાસ્તિ, અસ્તીત્યાહ--કિન્ત્વિત્યાદિ ।
સત્યત્વસ્યેતિ ।
પ્રતીતિરાનુમાનિકીત્યનુષઙ્ગઃ ।
તદ્ય્વઙ્ગ્યે ઽપિ ભવિષ્યતીતિ ।
આનુમાનિકં સત્યત્વં વ્યઙ્ગ્યાર્થે ઽપિ ભવિષ્યતીત્યર્થઃ ।
વ્યઙ્ગ્યો ઽર્થશ્શબ્દેન પ્રતિપાદ્યતેતસ્ય સત્યત્વન્ત્વનુમાનગમ્યમિતિ ભાવઃ ।
એતચ્ચેતિ ।
યથાચેત્યાદિગ્રન્થેનોક્તં વ્યઙ્ગ્યસ્યાનુમાનિકં સત્યત્વમિત્યર્થઃ ।
અભ્યપગમ્યેતિ ।
પ્રયોજનવત્વં વસ્તુતો ઽવિદ્યમાનમપિ વિદ્યમાનં કૃત્વેત્યર્થઃ ।
જપ્રયોજકત્વમુપપાદયતિ--ન હીત્યાદિ ।
કાવ્યવિષયે ચ વ્યઙ્ગ્યપ્રતીતિનાં સત્યાસત્યનિરૂપણસ્યાપ્રયોજકત્વમેવેતિ તત્ર પ્રમાણાન્તરવ્યાપારપરીક્ષોપહાસાયૈવ સમ્પદ્યતે ।
તસ્માલ્લિઙ્ગિપ્રતીતિરેવ સર્વત્ર વ્યઙ્ગ્યપ્રતીતિરિતિ ન શક્યતે વક્તુમ્ ।
યત્ત્વનુમેયરૂપવ્યઙ્ગ્યવિષયં શબ્દાનાં વ્યઞ્જકત્વં તદ્ધ્વનિવ્યવહારસ્યાપ્રયોજકમ્ ।
લોચનમ્ ન ત્નનેન નઃ પ્રયોજનમિત્યાહુઃ ।
કાવ્યવિષયે ચેતિ ।
અપ્રયોજકત્વમિતિ ।
ન હિ તેષાં વાક્યનામાગ્રિષ્ટોમાદિવાક્યવત્સત્યાર્થપ્રતિપાદનદ્વારેણ પ્રવર્તકત્વાય પ્રામાણ્યમન્વિષ્યતે, પ્રીતમાત્રપર્યવસાયિત્વાત્ ।
પ્રીતેરેવ ચાલૌકિકચમત્કારરૂપાયા વ્યુત્પત્ત્યઙ્ગત્વાત્ ।
એતચ્ચોક્તં વિતત્ય પ્રાક્ ।
ઉપહાસાયૈવેતિ ।
નાયં સહૃદયઃ કેવલં શુષ્કતર્કોપક્રમકર્કશહૃદયઃ પ્રતીતિં પરામર્ષ્ટું નાલમિત્યેષ ઉપહાસઃ ।
નન્વેવં તર્હિ મા ભૂદ્યત્ર યત્ર વ્યઞ્જકતા તત્ર તત્રાનુમાનત્વમ્; યત્ર યત્રાનુમાનત્વં તત્ર તત્ર વ્યઞ્જકત્વમિતિ કથમપહ્નૂયત ઇત્યાશઙ્ક્યાહ--યત્ત્વનુમેયેતિ ।
તદ્વ્યઞ્જકત્વં ન ધ્વનિલક્ષણમભિપ્રાયવ્યતિરિક્તવિષયાવ્યાપરાદિતિ ભાવઃ ।
નન્વભિપ્રાયવિષયં યદ્વ્યઞ્જકત્વમનુમાનૈકયોગક્ષેમં તચ્ચેન્ન પ્રયોજકં ધ્વનિવ્યવહારસ્ય તર્હિ કિમર્થં બાલપ્રિયા તેષાં કાવ્યરૂપાણામ્ ।
અગ્નિષ્ટોમાદિવાક્યવદિતિ ।
વૈધર્મ્યેણ દૃષ્ટાન્તઃ ।
પ્રવર્તકત્વાય પ્રવૃત્યુપધાયકત્વસમ્પાદનાય ।
અન્વિષ્યતે વિચાર્યતે ।
પ્રીતિમાત્રેતિ ।
માત્રશબ્દેન પ્રવર્તકત્વવ્યુદાસઃ ।
કુતઃ પ્રીતિમાત્રપર્યવસાયિત્વમિત્યત આહ--પ્રીતેરિત્યાદિ ।
ઉક્તમિતિ ।
રસસ્વરૂપનિરૂપણાવસર ઇતિ ભાવઃ ।
ઉપહાસસ્વરૂપમાહનાયમિત્યાદિ ।
શુષ્કેતિ ।

શુષ્કેકસ્ય તર્કસ્યાનુમાનસ્યોપક્રમેણ કર્કશહૃદયઃ અરસિક ઇત્યર્થઃ ।
પ્રતીતિમિતિ ।
કાવ્યજન્યપ્રતીતિસ્વરૂપમિત્યર્થઃ ।
મા ભૂદિતિ ।
આલોકાદૌ વ્યભિચારાદિતિ ભાવઃ ।
ઇતીતિ ।
ઇત્યેતદિત્યર્થઃ ।
વૃત્તૌ તદ્વ્યઞ્જકત્વં ધ્વનિવ્યવહારસ્યાપ્રયોજકમિત્યેવોક્તમપ્રયોજકત્વે હેતુર્નોક્ત ઇત્યતો ઽભિપ્રેતં હેતું દર્શયન્નાહ--તદિત્યાદિ ।
તદ્ય્વઞ્જકત્વમિતિ ।
વક્ત્રભિપ્રાયાત્મકાનુમેયવ્યઙ્ગ્યવિષયં શબ્દસ્ય વ્યઞ્જકત્વમિત્યર્થઃ ।
ન ધ્વનિલક્ષણં ધ્વનિવ્યવહારવિષયસ્ય લક્ષણં ન ।
અત્રાવ્યાપ્તિ હેતુમાહ--અભિપ્રાયેત્યાદિ ।
અભિપ્રાયો વિવક્ષા, તદ્વ્યતિરિક્તો વિષયો રસાલઙ્કારાદિરૂપો વ્યઙ્ગ્યઃ તત્રાવ્યાપારાદ્વ્યાપરણાભાવાદિત્યર્થઃ ।
યત્રાભિપ્રાયાતિરિક્તં વ્યઙ્ગ્યં ધ્વનિવ્યવરહારવિષયે તસ્મિન્નભિપ્રાયરૂપાનુમેયવ્યઙ્ગ્યવિષયસ્ય વ્યઞ્જકત્વસ્યાભાવાદવ્યાપ્તેરિતિ યાવત્ ।
સ્વીયપૂર્વવચનવ્યાધાતશઙ્કામુદ્ભાવ્યાવતારયતિ---નન્વિત્યાદિ ।
અનુમાનૈકેતિ ।
અનુમાનેન સહ એકયોગક્ષેમતુલ્યપ્રકારમિત્યર્થઃ ।
અપિ તુ વ્યઞ્જકત્વલક્ષણઃ શબ્દાનાં વ્યાપાર ઔત્પત્તિકશબ્દાર્થસમ્બન્ધવાદિનાપ્યભ્યુપગન્તવ્ય ઇતિ પ્રદર્શનાર્થમુપન્યસ્તમ્ ।
તદ્ભિ વ્યઞ્જકત્વં કદાચિલ્લિઙ્ગત્વેન કદાચિદ્રૂપાન્તરેણ શબ્દાનાં વાચકાનામવાચકાનાં ચ સર્વવાદિભિરપ્રતિક્ષેપ્યમિત્યયમસ્માભિર્યત્ન આખ્ધઃ ।
તદેવં ગુણવૃત્તિવાચકત્વાદિભ્યઃ શબ્દપ્રકારેભ્યો નિયમેનૈવ તાવદ્વિલક્ષણં વ્યઞ્જકત્વમ્ ।
લોચનમ્ તત્પૂર્વમુપક્ષિપ્તમિત્યાશઙ્ક્યાહ--અપિ ત્વિતિ ।
એતદેવ સંક્ષિપ્ય નિરૂપતિ--તદ્ધીતિ ।
યત એવ હિ ક્વચિદનુમાનાનેનાભિપ્રાયાદૌ ક્વચિત્પ્રત્યક્ષેણ દીપાલોકાદૌ ક્વચિત્કારણત્વેન ગીતધ્વન્યાદૌ ક્વચિદભિધયા વિક્ષિતાન્યપરે ક્વચિદ્ગુણવૃત્ત્યા અવિવક્ષિતવાચ્યે ઽનુગૃહ્યમાણં વ્યઞ્જકત્વં દૃષ્ટં તત એવ તેભ્યઃ સર્વેભ્યો વિલક્ષણમસ્ય રૂપં નસ્સિધ્યતિ તદાહ--તદેવમિતિ ।
નનુ પ્રસિદ્ધસ્ય કિમર્થં રૂપસંકોચઃ ક્રિયતે અભિધાવ્યાપારગુણવૃત્ત્યાદેઃ ।
તસ્યૈવ સામગ્ર્યન્તરપનિપાતાદ્યદ્વિવિષ્ટં બાલપ્રિયા પૂર્વમુપક્ષિપ્તમિતિ ।
તથાવિધ ઇત્યાદિગ્રન્થેનોપન્યસ્તમિત્યર્થઃ ।
એતદેવેતિ ।
ઉક્તમેવેત્યર્થઃ ।
તદ્ધીત્યાદિગ્રન્થેન સહ તદેવમિત્યાદિગ્રન્થસ્યાર્થં વિવૃણ્વન્નાહ--યત ઇત્યાદિ ।
ક્વચિદત્યસ્ય વિવરણમ્--અભિપ્રાયાદાવિતિ ।
એવમુપર્યપિ બોધ્યમ્ ।
ક્વચિદ્રૂપાન્તરેણેતિ વૃત્તિગ્રન્થસ્ય વિવરણં પ્રત્યક્ષેણેત્યાદિ ।
તદેવમિત્યાદેર્વિવણં--તત એવ તેભ્ય ઇત્યાદિ ।
યત એવ હિ અભિપ્રાયદિવિષયં શબ્દસ્ય વ્યઞ્જકત્વમનુમાનૈનાનુમિત્યા ।
દોપાલોકાદિગતં ઘટાદિવિષયં વ્યઞ્જકત્વં પ્રત્યક્ષેણ ઘટાદિચાક્ષુષજ્ઞાનેન ।
ગીતધ્વન્યાદિગતં સવિષયં વ્યઞ્જકત્વં કારણત્વેન રસનિષ્પાદકત્વેન ।
વિવક્ષિતાન્યપરગતં વ્યઞ્જકત્વમભિધયા ।
અવિવક્ષિતવાચ્યગતં વ્યઞ્જકત્વં ગુણવૃત્યા ચ અનુગૃહ્યમાણં દૃષ્ટં, તત એવેત્યર્થઃ ।
વ્યઞ્જકત્વાનુગ્રાહકત્વમેવૈતેષાં, ન તુ તત્તાદ્રૂપ્યમિતિ ભાવઃ ।
તેભ્યસ્સર્વેભ્ય ઇતિ ।

અનુમાનાદિરૂપેભ્ય ઇત્યર્થઃ ।
વિલક્ષણમિત્યાદિ ।
અનેનાયં પ્રયોગઃ પ્રદર્શિતઃ--વિમતં વ્યઞ્જકત્વમનુમાનાદિપ્રકારેભ્યો વિલક્ષણં તેષુ વ્યાવર્તમાનેષ્વપિ અનુવર્તમાનતયાવભાસમાનત્વાત્, યદ્યેષુ વ્યાવર્તમાનેષ્વપ્યનુવર્તમાનતયાવભાસતે તત્તેભ્યો ભિન્નં યથા કુસુમેભ્યઃ સૂત્રમિતિ ।
તદાહેતિ ।
તદ્વૈલક્ષણ્યમાહેત્યર્થઃ ।
નન્વિત્યાદિ ।
પ્રસિદ્ધસ્યાભિધાવ્યાપારગુમવૃત્યાદે રૂપસઙ્કોચઃ કિમર્થં ક્રિયત ઇતિ સમ્બન્ધઃ ।
વ્યઞ્જકત્વસ્યાતિરિક્તસ્ય કલ્પનેનેતિ ।
શેષઃ ।
ગુણવૃત્યાદિરેત્યાદિપદેન લક્ષણાયાઃ પરિગ્રહઃ ।
તર્હિ કથં વક્તવ્યભિત્યત્રાહ--તસ્યૈવેત્યાદિ ।
તસ્યૈવ અભિધાવ્યાપારાદેરેવ ।
સામગ્ર્યન્તરેતિ ।
પ્રતિપત્તૃપ્રતિભાવક્તૃવૈશિષ્ટ્યાદિજ્ઞાનાદિરૂપેત્યર્થઃ ।
તદન્તાપાતિત્વે ઽપિ તસ્ય હઠાદભિધીયમાને તદ્વિશેષસ્ય ધ્વનેર્યત્પ્રકાશનં વિપ્રતિપત્તિનિરાસાય સહૃદયવ્યુત્પત્તયે વા તત્ક્રિયમાણમનતિસન્ધેયમેવ ।
ન હિ સામાન્યમાત્રલક્ષણેનોપયોગિવિશેષલક્ષણાનાં પ્રતિક્ષેપઃ ।
શક્યઃ કર્તુમ્ ।
એવં હિ સતિ સત્તામાત્રલક્ષણે કૃતે સકલસદ્વસ્તુલક્ષણાનાં પૌનરુક્ત્યપ્રસઙ્ગઃ ।
તદેવમ્-- વિમતિવિષયો ય આસીન્મનીષિણાં સતતમવિદિતસતત્ત્વઃ ।
લોચનમ્ રૂપં તદેવ વ્યઞ્જકત્વમુચ્યતામિત્યાશઙ્ક્યાહ--તદન્તઃ--પાતિત્વે ઽપીતિ ।
ન વયં સંજ્ઞાનિવેશનાદિ નિષેધામ ઇતિ ભાવઃ ।
વિપ્રતિપત્તિસ્તાદૃગ્વિશેષો નાસ્તીતિ વ્યુત્પત્તિઃ સંશયાજ્ઞાનનિરાસઃ ।
ન હીતિ ।
ઉયોગિષુ વિશેષેષુ યાનિ લક્ષણાનિ તેષામ્ ।
ઉપયોગિપદેનાનુપયોગિનાં કાકદન્તાદીનાં વ્યુદાસઃ ।
એવં હીતિ ।
ત્રિપદાર્થસઙ્કરી સત્તેત્યનેનૈવ દ્રવ્યગુણકર્મણાં લક્ષિતત્વાચ્છ્રુતિસ્મૃત્યાયુર્વદધનુર્વેદપ્રભૃતીનાં બાલપ્રિયા વિશિષ્ટં રૂપમિતિ ।
અવસ્થાન્તરપર્યાયં વિલક્ષણં સ્વરૂપમિત્યર્થઃ ।
તદેવ વ્યઞ્જક્વત્વમુચ્યતામિતિ ।
વ્યઞ્જકત્વાખ્યસ્યાર્થાન્તરસ્ય કલ્પનાપેક્ષયા લાઘવાદિતિ ભાવઃ ।
વૃત્તૌ તસ્ય તદન્તઃપાતિત્વે હઠાદભિધીયમાને ઽપીતિ યોજના ।
ઽતદન્તઃપાતિત્વેઽ ગુણવૃત્તિવાચકત્વાદ્યન્તઃપાતિત્વે ।
ઽતસ્યઽ વ્યઞ્જકત્વસ્ય ।
ઽતદ્વિશેષસ્ય લોચને--ન વયમિત્યાદિ ।
વયં સંજ્ઞાનિવેશનાદિ ન નિષેધામ ઇતિ ।
અસ્મદભિમતસ્ય વ્યઞ્જકત્વસ્ય વિલક્ષણસ્વરૂપાભિધાદિસંજ્ઞા યદિ ક્રિયતે, તર્હિ તાં ન નિષેધામ ઇત્યર્થઃ ।
વસ્તુનિ હિ સમુચિતા વિમતિર્ન નામમાત્ર ઇતિ ભાવઃ ।
વિરુદ્ધા પ્રતિપત્તિર્વિપ્રતિપત્તિરિતિ વ્યુત્પત્તિમભિપ્રેત્ય તત્પદં વ્યાચષ્ટે--તાદૃગિત્યાદિ ।
તાદૃગ્વિશેષઃ વ્યઞ્જકત્વરૂપઃ ।
વ્યુત્પત્તિપદેન વિવક્ષિતમાહ--સંશયેતિ ।

ઉપયોગીત્યાદિગ્રન્થં વિવૃણોતિ--ઉપયોગિષ્વિત્યાદિ ।
ઉપયોગિષુ લોકયાત્રોપયોગિષુ ।
વિશેષેષુ વસ્તુવિશેષેષુ ।
તદ્ગતાનીતિ યાવત્ ।
ઉપયોગિષ્વિતિ વિશેષણસ્ય ફલમાહ--ઉપયોગિપદેનેત્યાદિ વૈશેષિકદર્શને દ્રવ્યાદિપદાર્થાનામુર્દૃશાનન્તરમાદૌ "સદનિત્યમિ"ત્યાદિસૂત્રેણ દ્રવ્યગુણકર્મણાં ત્રયાણાં સત્તાવત્વાદિકં લક્ષણમભિહિતં, તન્મનસિ કૃત્યોક્તં વૃત્તૌ ઽસત્તામાત્રેઽ ત્યાદિ ।
તદ્વિવૃણોતિ--ત્રિપદાર્થેત્યાદિ ।
ત્રિપદાર્થસઙ્કરીતિ ।
ત્રિપદાર્થસઙ્કીર્ણતિ પાઠસ્સાધુઃ ।
દ્રવ્યાદિપદાર્થત્રયવ્યાપ્તેત્યર્થઃ ।
સકલેત્યાદિપ્રસઙ્ગ ઇત્યન્તેન વિવક્ષિતં વ્યાચષ્ટે--શ્રુતીત્યાદિ ।
અનારમ્ભે બાધકં દર્શયતિ--સકલેત્યાદિ ।
વૃત્તાવુપસંહરતિ--ઽતદેવમ્ઽ ઇત્યાદિ ।
ઽવિમતીઽત્યાદિશ્લોકો વૃત્યન્તર્ગતઃ ।
ઽઅવિદિતિસતત્વઽ ધ્વનિસઞ્જ્ઞિતઃ પ્રકારઃ કાવ્યસ્ય વ્યઞ્જિતઃ સો ઽયમ્ ॥
પ્રકારો ઽન્યો ગુણી-ભૂત-વ્યઙ્ગ્યઃ કાવ્યસ્ય દૃશ્યતે ।
યત્ર વ્યઙ્ગ્યાન્વયે વાચ્ય-ચારુત્વં સ્યાત્ પ્રકર્ષવત્
પ્રકારો ઽન્યો ગુણીભૂતવ્યઙ્ગ્યઃ કાવ્યસ્ય દૃશ્યતે ।
યત્ર વ્યઙ્ગ્યાન્વયે વાચ્યચારુત્વં સ્યાત્પ્રકર્ષવત્ ॥ 34 ॥
લોચનમ્ સકલલોકયાત્રોપયોગિનામનારમ્ભઃ સ્યાદિતિ ભાવઃ ।
વિમતિવિષયત્વે હેતુઃ--અવિદિતસતત્ત્વ ઇતિ ।
અત એવાધુનાત્ર ન કસ્યચિદ્વિમતિરેતસ્માત્ક્ષણાત્પ્રભૃતીતિ પ્રતિપાદયિતુમ્--આસીત્ ઇત્યુક્તમ્ ॥ 3.3 ॥
એવં યાવદ્ધ્વનેરાત્મીયં રૂપં ભેદોપભેદસહિતં યચ્ચ વ્યઞ્જકભેદમુખેન રૂપં તત્સર્વં પ્રતિપાદ્ય પ્રાણભૂતં વ્યઙ્ગ્યવ્યઞ્જકભાવમેકપ્રઘટ્ટકેન શિષ્યબુદ્ધૌ વિનિવેશયિતું વ્યઞ્જકવાદસ્થાનં રચિતમિતિ ધ્વનિં પ્રતિ યદ્વક્તવ્યં તદુક્તમેવ ।
અધુના તુ ગુણૈભૂતો ઽપ્યયં વ્યઙ્ગ્યઃ કવિવાચઃ પવિત્રયતીત્યમુના દ્વારેણ તસ્યૈવાત્મત્વં સમર્થયિતુમાહ--પ્રકાર બાલપ્રિયા ઇત્યુક્તેરુપયોગમાહ લોચને--વિમતિવિષયતેવે હેતુરિતિ ।
સંશયસ્ય વિશેષાનવધારણમૂલકત્વં હિ પ્રસિદ્ધમ્ ।
આસીદિતિ ભૂતનિર્દેશસ્ય ફલમાહ--અત એવેત્યાદિ ।
અત એવેતિ ।
યત એવ વિપ્રતિપત્તિર્વસ્તુતત્વાનવબોધનિબન્ધના તદવધારણે સતિ નોત્પત્તુમર્હતિ, તત એવેત્યર્થઃ ।
અધુનેત્યેતદ્વિવિચ્યાહ--એતસ્માત્ક્ષણાદિત્યાદિ ।
પ્રતિપાદયિતુમિતિ ।
સૂચયિતુમિત્યર્થઃ ॥ 3.3 ॥
અથ ગુણીભૂતવ્યઙ્ગ્યપ્રતિપાદનપરમુત્તરગ્રન્થસન્દર્ભં તાત્પર્યાર્થાકથનપૂર્વકમવતારયતુમાદિત આરભ્યૈતદન્તવૃત્તગ્રન્થસન્દર્ભસ્યાર્થં સઙ્ક્ષિપ્યાહ--એવમિત્યાદિ ।
એવં યાવદ્ધ્વનિં પ્રતિ યદ્વક્તવ્યન્તદુક્તમેવેતિ સમ્બન્ધઃ ।
પ્રથમોદ્યોતે તાવત્સોપોદ્ધાતં ધ્વનેસ્સામાન્યલક્ષણમેવોક્તં, દ્વિતીયે ત્વવિવક્ષિતવાચ્યાદિભેદસ્તદ્ભેદાશ્ચ પ્રદર્શિતાઃ ।
તદાહ--ભેદોપભેદસહિતમાત્મીયં રૂપમિતિ ।
યચ્ચેત્યનેન તૃતીયોદ્યોતાર્થ ઉક્તઃ ।
તત્સર્વં પ્રતિપાદ્યેત્યનેન, તાવતૈવ ધ્વનિસ્વરૂપપ્રતિપાદનં નિર્વ્યૂઢમિતિ દર્શયતિ ।
પ્રાણભૂતમિત્યનેન વ્યઙ્ગ્યવ્યઞ્જકભાવનિરૂપણસ્યાત્યન્તાવશ્યકત્વં પ્રદર્શિતમ્ ।
એકપ્રઘટ્ટકેનેત્યાદિના પૌનરુક્ત્યશઙ્કા પરિહૃતા ।
ધ્વનિં પ્રતીત્યનેન પ્રતિપાદ્યાન્તરસદ્ભાવં ધ્વનતિ ।
નનુ કાવ્યસ્યાત્મા ધ્વનિરિત્યભ્યુપગમેન કાવ્યાત્મભૂતધ્વનિસ્વરૂપપ્રતિપાદનમાત્રવૃત્તત્વાત્ કિમર્થં ગુણીભૂતવ્યઙ્ગ્યપ્રતિપાદનં કૃતં, તસ્ય કાવ્યાત્મત્વાભાવાદિત્યતો ઽભિપ્રાયં દર્શયન્નવતારયતિ--અધુનેત્યાદિ ।

અયં વ્યઙ્ગ્યઃ ઉક્તપ્રકારો વ્યઙ્ગ્યાર્થઃ ।
ગુણીભૂતો ઽપિ ન પ્રધાનભૂત એવેતિ ભાવઃ ।
પવિત્રયતીતિ ।
છાયાતિશયં સમ્પાદયતીત્યર્થઃ ।
અમુના દ્વારેણેતિ ।
કૈમુત્યન્યાયોપક્ષેપમુખેનેત્યર્થઃ ।
તસ્યૈવેતિ ।
ધ્વનેરેવેત્યર્થઃ ।
ઉક્તં હિ પ્રાક્ ઽએવંભૂતા ચેયં વ્યઙ્ગ્યતે"ત્યાદિનરાજત્વમિવેઽત્યન્તમ્ ।
ચારુત્વપ્રકર્ષહેતુત્વેન વ્યઙ્ગ્યાન્વયસ્ય કારિકાયાન્દર્શિતત્વાન્ન વ્યઙ્ગ્યસમ્બન્ધમાત્રં વ્યઙ્ગ્યો ઽર્થો લલનાલાવણ્યપ્રખ્યો યઃ પ્રતિપાદિતસ્તસ્ય પ્રાધાન્યે ધ્વનિરિત્યુક્તમ્ ।
તસ્ય તુ ગુણીભાવેન વાચ્યચારુત્વપ્રકર્ષે ગુણીભૂત્વયઙ્ગ્યો નામ કાવ્યપ્રભેદઃ પ્રકલ્પ્યતે ।
તત્ર વસ્તુમાત્રસ્ય વ્યઙ્ગ્યસ્ય તિરસ્કૃતવાચ્યેભ્યઃ પ્રીયમાનસ્ય કદાચિદ્વાચ્યરૂપવાક્યાર્થાપેક્ષયા ગુણીભાવે સતિ ગુણીભૂતવ્યઙ્ગ્યતા ।
યથા-- લાવણ્યસિન્ધુરપરૈવ હિ કેયમત્ર યત્રોત્પલાનિ શશિના સહ સમ્પ્લવન્તે ।
ઉન્મજ્જતિ દ્વિરદકુમ્ભતટી ચ યત્ર યત્રાપરે કદલિકાણ્ડમૃણાલદણ્ડાઃ ॥
લોચનમ્ ઇતિ ।
વ્યઙ્ગ્યેનાન્વયો વાચ્યસ્યોપસ્કાર ઇત્યર્થઃ ।
પ્રતિપાદિત ઇતિ ।
ઽપ્રતીયમાનં પુનરન્યદેવઽ ઇત્યત્ર ।
ઉક્તમિતિ ।
ઽયત્રાર્થઃ શબ્દો વાઽ ઇત્યત્રાન્તરે વ્યઙ્ગ્યં ચ વસ્ત્વાદિત્રયં તત્ર વસ્તુનો વ્યઙ્ગ્યસ્ય યે ભેદા ઉક્તાસ્તેષાં ક્રમેણ ગુણભાવં દર્શયતિ---તત્રેતિ ।
લાવણ્યેતિ ।
અભિલાષવિસ્મયગર્ભેયં કસ્યચિત્તરુણસ્યોક્તિઃ ।
અત્ર સિન્ધુશબ્દેન પરિપૂર્ણતા, ઉત્પલશબ્દેન કટાક્ષચ્છટાઃ, શશિશબ્દેન વદનં, દ્વિરદકુમ્ભતટીશબ્દેન સ્તનયુગલં, કદલિકાણ્ડશબ્દેનોરુયુગલં, મૃણાલદણ્ડશબ્દેન દોર્યુગ્મમિતિ ધ્વન્યતે ।
તત્ર ચૈષાં સ્વાર્થસ્ય સર્વથાનુપપત્તેરન્ધશબ્દોક્તેન ન્યાયેન તિરસ્કૃતવાચ્યત્વમ્ ।
બાલપ્રિયા વાચ્યસ્યાત્ર વિવક્ષિતં, કિન્તુ વ્યઙ્ગ્યસમ્બન્ધકૃતાતિશયવિશેષાસ્પદત્વમિત્યાહ--વાચ્યસ્યોપસ્કાર ઇતિ ।
વ્યઙ્ગ્યસ્ય ગુણીભાવે વક્તવ્યે વૃત્તૌ વસ્ત્વાદેર્ગુણીભાવપ્રદર્શનાસઙ્ગતિશઙ્કામુદ્ધર્તુમાહ--વ્યઙ્ગ્યઞ્ચ વસ્ત્વાદિત્રયમિતિ ।
ઉક્તમિતિ શેષઃ ।
વૃત્તૌ ઽલાવણ્યેઽતિ ।
ઽઅત્રઽઅસ્મિન્દેશે ।
ઽઅપરૈવઽ અપૂર્વૈવ ।
ઽકેયં લાવણ્યસિન્ધુઃઽ લાવણ્યસ્ય સરિત્ ।
ઽયત્રઽ યસ્યામ્ ।
ઽશશિનાઽ પૂર્ણચન્દ્રેણ ।
ઽસંપ્લવન્તેઽ સમ્મિલિતાનિ ભવન્તિ ।
ઽઉન્મજ્જતિઽ ઉત્થિતા ભવતિ ।
ઽદ્વિરદઃઽ ગજઃ ।
ઽયત્રેઽ ત્યાદિ ।
સન્તીતિ શેષઃ ।
ઽકદલિકાણ્ડઃઽ કદલીદણ્ડઃ ।
વસ્તુમાત્રસ્ય વ્યઙ્ગ્યસ્યેત્યાદિવૃત્ત્યુક્તં સર્વં ક્રમેણ પ્રદર્શયિષ્યન્નદૌ ભૂમિકાં રચયતિ લોચને--અભિલાષેત્યાદિ ।

પ્રથમં વિસ્મયસ્તતો ઽભિલાષ ઇતિ ક્રમઃ, તદવિવક્ષ્યાભિલાષવિસ્મયગર્ભેત્યુક્તમ્ ।
કસ્યચિદિતિ ।
વિશેષાનુક્તિરનુપયોગાત્ ।
સિન્ધુશબ્દેનેતિ ।
સિન્ધુશબ્દેન પરિપૂર્ણતેતિ ધ્વન્યત ઇત્યાદ્યન્વયઃ ।
પરિપૂર્ણતેતિ ।
પારિપૂર્ણ્યવિશિષ્ટેત્યર્થઃ ।
ઉત્પલાનિતિ બહુવચનાન્તનિર્દેશાનુગુણ્યેનાહ--કટાક્ષચ્છટા ઇતિ ।
ધ્વન્યત ઇતિ વિપરિણામેનાત્ર સમ્બન્ધઃ ।
તત્રેતિ ।
ઉક્તવસ્તુધ્વનેન સતીત્યર્થઃ ।
એષાં સિન્ધૂત્પલાદિશબ્દાનામ્ ।
તિરસ્કૃતવાચ્યત્વમિત્યનેન સમ્બન્ધઃ ।
અત્ર હેતુમાહ--સ્વાર્થસ્યેત્યાદિ ।
સ્વાર્થસ્ય નદીનીલાબ્જપ્રભૃતેઃ ।
અતિરસ્કૃતવાચ્યોભ્યો ઽપિ શબ્દેભ્યઃ પ્રતીયમાનસ્ય વ્યઙ્ગ્યસ્ય કદાટચિદ્વાચ્યપ્રાધાન્યેન લોચનમ્ સ ચ પ્રતીયમાનો ઽપ્યર્થવિશેષઃ ઽઅપરૈવ હિ કેયંઽ ઇત્યુક્તિગર્ભીકૃતે વાચ્યેંઽશે ચારુત્વચ્છાયાં વિધત્તે, વાચ્યસ્યૈવ સ્વાત્મોન્મજ્જનયા નિમજ્જિતવ્યઙ્ગ્યજાતસ્ય સુન્દરત્વેનાવભાનાત્ ।
સુન્દરત્વં ચાત્યાસમ્ભાવ્યમાનસમાગમસકલલોકસારભૂતકુવલયાદિભાવવર્ગસ્યાતિસુભગકાધિકરણવ્ ઇશિરાન્તલબ્ધસમુચ્ચયરૂપતયા વિસ્મય વિભાવનાપ્રાપ્તિપુરસ્કારેણ વ્યઙ્ગ્યાર્થોપસ્કૃતસ્ય તથા વિચિત્રસ્યૈવ વાચ્યરૂપોન્મજ્જનેનાભિલાષાદિવિભાવત્વાત્ ।
બાલપ્રિયા અન્ધેતિ ।
નિઃશ્વાસાન્ધ ઇવાદર્શ ઇત્યત્રાન્ધશબ્દવ્યાખાયને ય ઉક્તો ન્યાયસ્તેનેત્યર્થઃ ।
પ્રતીયમાનો ઽપીત્યપિશબ્દેન સ્વતઃ પ્રાપ્તપ્રધાનભાવસ્ય વૈપરીત્યેન ગુણીબાવાપત્તિર્વિરુદ્ધેતિ દર્શયતિ ।
સો ઽર્થવિશેષઃ વ્યાખ્યાતવ્યઙ્ગ્યાર્થજાતમ્ ।
અપરૈવેત્યાદિ ।
અપરૈવ હીતિ કેયમિતિ ચોક્તિભ્યાં સામાન્યાત્મનાક્રોડીકૃત ઇત્યર્થઃ ।
વાચ્યેંઽશે સિન્ધૂત્પલાદિશબ્દવાચ્યનદીનીલાબ્જાદિઘટિતવાક્યાર્થે ।
ચારુત્વચ્છાયાં કાવ્યચારુત્વપ્રતીતિહેતુભૂતાં શોભામ્ ।
વિધત્તે કરોતિ ।
અનેન વ્યઙ્ગ્યસ્ય ગુણીભાવઃ પ્રદર્શિતઃ ।
અત્ર સહૃદયાનુભવમેવ પ્રમાણયતિ---વાચસ્યૈવેત્યાદિ ।
વાચ્યસ્યૈવ સુન્દરત્વેનાવભાસનાદિતિ સમ્બન્ધઃ ।
અત્ર હેતુગર્ભે વિશેષણે દર્શયતિ--સ્વાત્મેત્યાદિ ।
સ્વસ્ય વાચ્યસ્ય ય આત્મા સ્વરૂપન્તસ્ય યદુન્મજ્જનમુદ્ધુરકન્ધરતયાવસ્થાનં તયા ઉપલક્ષિતસ્ય ।
તથા નિમજ્જિનં વ્યઙ્ગ્યજાતં પૂર્વોક્તં યેન તસ્ય ।
વ્યઙ્ગ્યજાતસ્ય નિમજ્જનં વાચ્યમુખપ્રેક્ષિતયા નીચૈરવસ્થાનમ્ ।
કથં પુનસ્તાદૃશસ્ય વાચ્યસ્ય સુન્દરત્વમિત્યત આહ--સુન્દરત્વઞ્ચેત્યાદિ ।
અસ્ય વાચ્યસ્ય ।
શ્લોકે ઽસ્મિન્નદૌ વાચ્યસ્ય વિસ્મયવિભાવતાપ્રાયેણાહ--અસમ્ભાવ્યેત્યાદિ ।
અસમ્ભાવ્યમાનસ્સમ્ભાવયિતુમપ્યશક્યતાં પ્રતિપદ્યમાનસ્સમાગમોયેષાં તે ।
તથા સકલલોકસારભૂતાશ્ચ યે કુવલયાદયો ભાવાઃ પદાર્થસ્તેષાં વર્ગસ્ય ।
અતિસુમગં યદેકાધિકરણં નાયિકારૂપં તત્ર યા વિશ્રાન્તિઃ સંશ્લિષ્યાવસ્થિતિસ્તાયા લબ્ધં સમુચ્ચરૂપં સઙ્ઘાતરૂપત્વં યેન તસ્ય ભાવસ્તત્તા તયા હેતુના ।
યા વિસ્મયવિભાવતાપ્રાપ્તિસ્તસ્યાઃ પુરસ્કારેણ પુરસ્સરીકારેણેતિ ચ પાઠઃ ।

અભિલાષાદિવિભાવતાપ્રાપ્તૌ હેતુમાહ--વ્યઙ્ગ્યેત્યાદિ ।
વ્યઙ્ગ્યાર્થોપસ્કૃતસ્ય કટાક્ષવદનાદ્યુક્તવ્યઙ્ગ્યાર્થજાતેનોપસ્કૃતસ્ય ।
તથાવિચિત્રસ્ય વ્યઙ્ગ્યાર્થોપસ્કારેણ વૈચિત્ર્યં વિશેષં પ્રાપ્તસ્ય ।
નનુ યદિ વ્યઙ્ગ્યાર્થોપસ્કૃતસ્યૈવાભિલાષાદિવિભાવત્વં ન સ્વરૂપતઃ, તર્હિ વ્યઙ્ગ્યસ્ય પ્રાધાન્યમાપતિતં તસ્યૈવ વિભાવતાપ્રાપ્તૌ પ્રયોજકત્વાદિત્યત આહ--વાચ્યરૂપોન્મજ્જનેનેતિ ।
કુવલયચન્દ્રાદિવાચ્યાર્થસ્વરૂપોન્મજ્જનેન હેતુનેત્યર્થઃ ।
કાવ્યચારુત્વાપેક્ષયા ગુણીભાવે સતિ ગુણીભૂતવ્યઙ્ગ્યતા, યથોદાહૃતમ્--ઽઅનુરાગવતી સન્ધ્યાઽ ઇત્યેવમાદિ ।
તસ્યૈવ સ્વયમુક્ત્યા પ્રકાશીકૃતત્વેન ગુણીભાવઃ, યથોહાહૃતમ્---ઽસઙ્કેતકાલમનસમ્ઽ લોચનમ્ અત એવેયતિ યદ્યપિ વાચ્યસ્ય પ્રાધાન્યં , તથાપિ રસધ્વનૌ તસ્યાપિ ગુણતેતિ સર્વસ્ય ગુણીભૂતવ્યઙ્ગ્યસ્ય પ્રાકરે મન્તવ્યમ્ ।
અત એવ ધ્વનેરેવાત્મત્વમિત્યુક્તચરં બહુશઃ ।
અન્યે તુ જલક્રીડાવતીર્ણતરુણીજનલાવણ્યદ્રવસુન્દરીકૃતનદીવિષયેયમુક્તિરિતિ સહૃદયાઃ, તત્રાપિ ચોક્તપ્રકારેણૈવ યોજના ।
યદિ વા નદીસન્નિધૌ સ્નાનાવતીર્ણયુવતિવિષયા ।
સર્વથા તાવદ્વિસ્મયમુખેનેયતિ વ્યાપારાદ્ગુણતાવ્યઙ્ગ્યસ્ય ।
ઉદાહૃતમિતિ ।
બાલપ્રિયા વ્યઙ્ગ્યસ્ય કટાક્ષવદનાદેર્વાચ્યકુવલયચન્દ્રાદિરૂપત્વેન દર્શનં હ્યભિલાષાદિજનને નિમિત્તમિતિ ભાવઃ ।
અત એવેતિ ।
ઉક્તરીત્યા વ્યઙ્ગ્યસ્ય ગુણીભાવાદેવેત્યર્થઃ ।
ઇયતીતિ વિસ્મથવિભાવતાપ્રાપ્તિપૂર્વકાભિલાષાદિવિભાવતાપ્રાપ્તિપર્યન્તે ઽર્થ ઇત્યર્થઃ ।
અનન્તરન્તુ તસ્યા ગુણીભાવ એવેત્યાહ--તથાપીત્યાદિ ।
રસધ્વનૌ શૃઙ્ગારાદિધ્વનૌ ।
તસ્યાપિ વાચ્યસ્યાપિ ।
ન કેવલમત્રૈવેત્યાહ--ઇતિ સર્વસ્યેત્યાદિ ।
અત્રોપષ્ટમ્ભકમાહ--અત એવેત્યાદિ ।
યદિ ગુણીભૂતવ્યઙ્ગ્યપ્રભેદે વાચ્યાર્થસ્યૈવ પ્રાધાન્યં સ્યાત્ત્દા ધ્વનિઃ કાવ્યસ્યાત્મેતિ તત્ર તત્રોદ્ધોષ્યમાણમસઙ્ગતં સ્યાદિતિ ભાવઃ ।
શોકસ્યાસ્ય ક્વચિત્પ્રબન્ધે ઽનુપલમ્ભાન્મુક્તકસ્યૌચિત્યાનુસારેણ વર્ણ્યવિશેષનિર્વર્ણનાવિધેયેતિ દર્શયન્ પક્ષાન્તરમાહ--અન્યે ત્વિત્યાદિ ।
લાવણ્યદ્રવસુન્દરીકૃતનદીવિષયેત્યનેન લાવણ્યસિન્ધુરિત્યેતદ્વિવૃતં લાવણ્યમયી લાવણ્યસુન્દરીકૃતા વા સિન્ધુરિતિ વિગ્રહઃ, સિન્ધુશબ્દો ન તિરસ્કૃતવાચ્યો વ્યઞ્જક ઇતિ ચ ભાવઃ ।
ઉત્પલાદિશબ્દાનાન્તુ પ્રાગુક્તૈવ વ્યઞ્જનપરિપાટીત્યાહ--તત્રાપિ ચેત્યાદિ ।
અસ્મિન્ પક્ષે કુવલયાદીનામતિસુભગૈકાધિકરણસમાવેશકૃતસૌભાગ્યલાભો ન સામઞ્જસ્યેન ભવતીત્યસ્વરસમન્ય ઇત્યનેન સૂચયન્ પક્ષાન્તરમાહ--યદિ વેત્યાદિ ।
નદીસન્નિધાવિતિ ।
યુવતિગતનિરતિશયલાવણ્યપૂરવ્યાપ્તત્વાલ્લાવણ્યમયી સિન્ધુર્યસાયસ્સેત્યર્થાત્સન્ધુશબ્દો ઽત્રાપિ પક્ષે મુખ્યાર્થક એવ, ન ચ પ્રાગુક્તદોષસ્તરુણ્યા એવ વર્ણનીયત્વાદિતિ ભાવઃ ।
પક્ષત્રયે ઽપિ વિવક્ષિતગુણીભૂતવ્યઙ્ગ્યપ્રભેદત્વં નિર્ભાધમિત્યાહ--સર્વર્થેત્યાદિ ।
નિરૂપિતમિતિ ।
યથાત્ર વ્યઙ્ગ્યસ્ય નાયકવૃત્તાન્તસ્ય ગુણીભાવસ્તથા દર્શિતમિત્યર્થઃ ।
નનુ સન્ધ્યાદિશબ્દાનામતિરસ્કૃતવાચ્યાનામેન નાયિકાદ્યર્થપ્રત્યાયકત્વે ઽપ્યનુરાગશબ્દસ્ય પ્રેમવાચકત્વેનૈવ પ્રસિદ્ધસ્ય રક્તિમરૂપપ્રકૃતાર્થે જહત્સ્વાર્થલક્ષણાયા એવ વક્તવ્યતયા કથમતિરસ્કૃતવાચ્યત્વમિતિ શઙ્કાં પરિજિહીર્ષુઃ પ્રત્યુત તત્પદસ્ય યોગરૂઢ્યા રક્તિમવાચકત્વમેવ, પ્રેમરૂપાર્થે ઇત્યાદિ ।
રસાદિરૂપવ્યઙ્ગ્યસ્ય ગુણીભાવો રસવદલઙ્કારે દર્શિતઃ; તત્ર ચ તેષામાધિકારિકવાક્યાપેક્ષયા ગુણીભાવો વિવહનપ્રવૃત્તભૃત્યાનુયાયિરાજવત્ ।
વ્યઙ્ગ્યાલઙ્કારસ્ય ગુણીભાવે દીવકાદિવિષયઃ ।
લોચનમ્ એતચ્ચ પ્રથમોદ્દ્યોત એવ નિરૂપિતમ્ અનુરાગશબ્દસ્ય ચાભિલાષે તદુપરક્તત્વલક્ષણયા લાવણ્યશબ્દવત્પ્રવૃત્તિરિત્યભિપ્રાયેણાતિરસ્કૃતવાચ્યત્વમુક્તમ્ ।
તસ્યૈવેતિ ।
વસ્તુમાત્રસ્ય ।
રસાદીતિ ।
આદિશબ્દેન ભાવાદયઃ રસવચ્છબ્દેન પ્રેયસ્વિપ્રભૃતયો ઽલઙ્કારા ઉપલક્ષિતાઃ ।
નન્વત્યર્થં પ્રધાનભૂતસ્ય રાસદેઃ કથં ગુણીભાવઃ, ગુણીભાવે વા કથમચારુત્વં ન સ્યાદિત્યાશઙ્ક્ય પ્રત્યુત સુન્દરતા ભવતીતિ પ્રસિદ્ધદૃષ્ટાન્તમુખેન દર્શયતિ---તત્ર ચેતિ ।

રસવદાદ્યલઙ્કારવિષયે ।
એવં વસ્તુનો રસાદેશ્ચ ગુણીભાવં પ્રદર્શ્યાલઙ્કારાત્મનો ઽપિ તૃતીયસ્ય વ્યઙ્ગ્યપ્રકારસ્ય તં દર્શયતિ---વ્યઙ્ગ્યાલઙ્કારસ્યેતિ ।
ઉપમાદેઃ ॥ 3.4 ॥
એવં પ્રકારત્રયસ્યાપિ ગુણભાવં પ્રદર્શ્ય બહુતરલક્ષ્યવ્યાપકતાસ્યેતિ દર્શયિતુમાહ---તથેતિ ।
બાલપ્રિયા તુ નિરૂઢલક્ષણેત્યતિરસ્કૃતાવાચ્યત્વસુપપન્નમેવેતિ દર્શયતિ--અનુરાગશબ્દસ્યેત્યાદિ ।
અભિલાષે પ્રેમ્ણિ ।
તદિતિ ।
તત્પદાર્થસ્તદ્વસ્તુ તદુપરક્તં યેન તત્ત્વં વસ્તૂપરઞ્જકત્વં તેન નિમિત્તેન લક્ષણયેત્યર્થઃ ।
લાવણ્યશબ્દવદિતિ ।
સુષમાવિશેષે લાવણ્યશબ્દસ્યેવેત્યર્થઃ ।
પ્રેમરૂપાર્થો વ્યઙ્ગ્ય એવેતિ બોધ્યમ્ ।
રસવચ્છબ્દેનેતિ ।
રસવદલઙ્કારે દર્શિત ઇત્યત્રત્યરસવચ્છબ્દેનેત્યર્થઃ ।
રસવદલઙ્કારવિષયઃ પ્રાક્દર્શિત ઇતિ ચ વૃત્તૌ પાઠઃ ।
દૃષ્ટાન્તપ્રદર્શનપૂર્વકં રસાદેર્ગુણીભાવપ્રદર્શનસ્ય ફલં તદસમ્ભવશઙ્કાનિવૃત્તિરિત્યાશયેન શઙ્કામાહ--નન્વત્યર્થમિત્યાદિ ।
વાચ્યસ્યાપ્યાપેક્ષિકં પ્રાધાન્યમસ્તીત્યતો ઽત્યર્થમિત્યુક્તમ્ ।
કથમિતિ ।
પ્રાધાન્યગુણીભાવયોરેકત્ર સમાવેશો વિરુદ્ધ એવેતિ ભાવઃ ।
નનુ પ્રધાનસ્યાપિ સતો રસાદેઃ કવિવિવક્ષાવશાદ્ગુણીભાવઃ કિન્ન સ્યાદિત્યત આહ--ગુણીભાવે વેતિ ।
પ્રસિદ્ધદૃષ્ટાન્તેતિ ।
સુન્દરત્વેન પ્રસિદ્ધદૃષ્ટાન્તેત્યર્થઃ ।
ન હિ રાજ્ઞો વિવાહપ્રવૃત્તમૃત્યાનુયાયિત્વમસુન્દરં ભાતિ, પ્રત્યુત ભૃત્યોત્કર્ષવિશેષો ઽપિ રાજોત્કર્ષાતિશયાયૈવ કલ્પિષ્યત ઇતિ ચારુત્વમેવ પુષ્ણાતીતિ ભાવઃ ॥ 3.4 ॥
અસ્યેતિ ।
ગુણીભૂતવ્યઙ્ગ્યસ્યેત્યર્થઃ ।
પ્રસાદગુણયોગાત્પ્રસન્નાનિ વ્યઙ્ગ્યાર્થાક્ષેપકત્વાદ્ગમ્ભીરાણિ ચેતિ સમ્બન્ધઃ ।
સુખાવહા ઇત્યનેન તેષુ પ્રકારો ઽયમેવ યોજ્ય તથા---
પ્રસન્ન-ગમ્ભીર-પદાઃ કાવ્ય-બન્ધાઃ સુખાવહાઃ ।
યે ચ તેષુ પ્રકારો ઽયમ્ એવ યોજ્યાઃ સુમેધસા
પ્રસન્નગમ્ભીરપદાઃ કાવ્યબનધાઃ સુખાવહાઃ ।
યે ચ તેષુ પ્રકારો ઽયમેવ યોજ્યઃ સુમેધસા ॥ 35 ॥
યે ચૈતે ઽપરિમિતસ્વરૂપા અપિ પ્રકાશમાનાસ્તથાવિધાર્થરમણીયાઃ સન્તો વિવેકિનાં સુખાવહાઃ, કાવ્યબન્ધાસ્તેષુ સર્વેષ્વેવાયં પ્રકારો ગુણીભૂતવ્યઙ્ગ્યો નામ યોજનીયઃ ।
યથાઃ---
લચ્છી દુહિદા જામાઉઓ હરી તંસ ધરિણિઆ ગઙ્ગા ।
લોચનમ્ પ્રસન્નાનિ પ્રસાદગુણયોગાદ્ગભીરાણિ ચ વ્યઙ્ગ્યાર્થક્ષેપકત્વાત્પદાનિ યેષુ ।
સુખાવહા ઇતિ ચારુત્વહેતુઃ ।
તત્રાયમેવ પ્રકાર ઇતિ ભાવઃ ।
સુમેધસેતિ ।
યસ્ત્વેતં પ્રકારં તત્ર યોજયિતું ન શક્તઃ સ પરમલીકસહૃદયભાવનામુકુલિતલોચનોક્ત્યોપહસનીયઃ સ્યાદિતિ ભાવઃ ।
લક્ષ્મીઃ સકલજનાભિલાષભૂમિર્દુહિતા ।
જમાતા હરિઃ યઃ સમસ્તભોગાપવર્ગદાનસતતોદ્યમી ।

તથા ગૃહિણી ગઙ્ગા યસ્યાઃ સમભિલષણીયે સર્વસ્મિન્વસ્તુન્યપહત ઉપાયભાવઃ ।
અમૃતમૃગાઙ્કૌ ચ સુતૌ, અમૃતમિહ વારુણી ।
તેન ગઙ્ગાસ્નાનહરિચરણારાધનાદ્યુપાયશતલબ્ધાયા લક્ષ્મ્યાશ્ચન્દ્રોદયપાનગોષ્ઠ્યુપભોગલક્ષણં મુખ્યેં ફલમિતિ ત્રૈલોક્યસારભૂતતા બાલપ્રિયા ઇત્યત્ર તત્પ્રકારસ્ય ચારુત્વેહેતુત્વં દર્શિતમિત્યાશયેનાહ--ચારુત્વહેતુરિત્યાદિ ।
તત્ર તથાવિધે કાવ્યબન્ધે ।
સહૃદયત્વપ્રતિષ્ટાલાભશ્ચૈતત્પ્રકારયોજનકૌશલશાલિતાનિબન્ધન એવેતિ તદર્થિભિસ્તદ્વિષયે મહાપ્રયત્ન આધેય ઇતિ દર્શયિતું સુમેધસેત્યુક્તમિત્યાહ--યસ્ત્વેતમિત્યાદિ ।
અલીકેતિ ।
અયં ન સહૃદયઃ કિન્ત્વલીકસહૃદયભાવનયા અસત્યસ્ય સહૃદયત્વસ્થ ભાવનયા રસાસ્વાદવૈવશ્યં મનસઃ પ્રકટયિતું મુકુલિતલોચન આસ્તે, પશ્યતાસ્ય વિપ્રલમ્ભકભાવમિતિ સહૃદયગોષ્ઠીષુપરિહાસપાત્રં સ્યાદિત્યર્થઃ ।
લક્ષ્મીર્દુહિતા જામાતા હરિસ્તસ્ય હિણી ગઙ્ગા ।
અમૃતમૃગાઙ્કૌ ચ સુતાવહો કુટુમ્બં મહોદધઃ ॥
ઇતિ છાયા ।
પદાનામેતદ્ગતાનાં વ્યઙ્ગ્યમર્થજાતન્દર્શયન્યોજનામાહ--લક્ષમીરિત્યાદિ ।
સકલેત્યાદિ ।
સમસ્તેત્યાદિ ।
યસ્યા ઇત્યાદિ ચ તત્તત્પદવ્યઙ્ગ્યાર્થકથનમ્ ।
અમૃતમિતિ ।
અમૃતપદાર્થં ઇત્યર્થઃ ।
વારુણીતિ ।
ન પીયૂષં તસ્ય ચન્દ્રોદયવદખિલજનસાધારણ્યાભાવાદિતિ ભાવઃ ।
તેનેતિ ।
ઉક્તેનાર્થજાતેનેત્યર્થઃ ।
ગઙ્ગાસ્નાનેત્યાદિગુણીભાવમનુભવતીત્યન્તસ્યાયમર્થઃ ।
યસ્યાં સ્નાનાદ્યદારાધનાદિતશ્ચ યા લભ્યતે સા ગઙ્ગાસ્ય ગૃહિણ્યેવ, સ હરિરસ્ય જામાતૈવ, સા લક્ષ્મીરસ્યાત્મજૈવ, લબ્ધાયા આમિઅમિઅઙ્કા અ સુઆ અહો કુડુમ્બં મહોઅહિણો ॥
વાચ્યાલઙ્કાર-વર્ગો ઽયં વ્યઙ્ગ્યાંશાનુગમે સતિ ।
પ્રાયેણૈવ પરાં છાયાં બિભ્રલ્ લક્ષ્યે નિરીક્ષ્યતે
વાચ્યાલઙ્કારવર્ગો ઽયં વ્યઙ્ગ્યાંશાનુગમે સત ।
પ્રાયેણૈવ પરાં છાયાં બિભ્રલ્લક્ષ્યે નિરીક્ષ્યતે ॥ 36 ॥
વાચ્યાલઙ્કારવર્ગો ઽયં વ્યઙ્ગ્યાંશસ્યાલઙ્કારસ્ય વસ્તુમાત્રસ્ય વા યથોયોગમનુગમે સતિ ચ્છાયાતિશયં વિભ્રલ્લક્ષણકારૈરેકદેશેન દર્શિતઃ ।
સ તુ તથારૂપઃ પ્રાયેણ સર્વ એવ પરીક્ષ્યમાણો લક્ષ્યે નિરીક્ષ્યતે ।
તથા હિ--દીપકસમાસોક્ત્યાદિવદન્યે ઽપ્યલઙ્કારાઃ પ્રાયેણ વ્યઙ્ગ્યાલઙ્કારાન્તરવસ્ત્વન્તરસંસ્પર્શિનો દૃશ્યન્તે ।
લોચનમ્ પ્રતીયમાના સતી અહો કુટુમ્બં મહોદધેરિત્યહોશબ્દાચ્ચ ગુણીભાવમનુભવતિ ॥ 3.5 ॥
એવં નિરલઙ્કારેષૂત્તાનતાયાં તુચ્છતયૈવ ભાસમાનમમુનાન્તઃસારેણ કાવ્યં પવિત્રીકૃતમિત્યુક્ત્વાલઙ્કારસ્યાપ્યનેનૈવ રમ્યતરત્વમિતિ દર્શયતિ--વાચ્યેતિ ।
અંશત્વં ગુણમાત્રત્વમ્ ।
એકદેશેનેતિ ।
એકદેશવિવર્તિરૂપકમનેન દર્શિતમ્ ।
બાલપ્રિયા લક્ષ્મ્યાસ્સમ્પદ્રૂપાયા ઉપભોગાભાવે ચાલબ્ધકલ્પત્વાચ્ચન્દ્રોદયકાલે વારુણ્યુપભોગો હિ મુખ્યં ફલં, સ ચન્દ્રસ્સા વારુણી ચાસ્ય પુત્રભાવમેવ ભજત ઇતિ મહોદધિરેવ ત્રૈલોક્યસાર ઇતીયાનર્થો ઽત્ર ધ્વનનવ્યાપારાદવગમ્યતે ।
સ ચાવગતસ્સન્નહો કુટુમ્બમિતિ શબ્દસ્પૃષ્ટતયા ગુણીભાવમવલમ્બતે યતઃ, તદ્વ્યઙ્ગ્યાર્થજાતોપસ્કૃત એવ વાચ્યાર્થો વિસ્મયવિભાવતાં પ્રાપ્નોતિ ચમત્કારાતિશયઞ્ચ વિધત્ત ઇતિ ॥ 3.4॥
પૂર્વકારિકાતાત્પર્યાર્થકથનપૂર્વકમુત્તરકારિકામાવતારયતિ--એવમિત્યાદિ ।
નિરલઙ્કારેષ્વિતિ ।
લક્ષ્મીરિત્યાદ્યુક્તોદાહરણે ન કશ્ચિદલઙ્ગારઃ સ્ફુટો ઽવગમ્યત ઇતિ ભાવઃ ।
ઉત્તાનતાયામિતિ ।

આપાતતઃ પ્રતીતાવિત્યર્થઃ ।
ભાસમાનં કાવ્યમિતિ સમ્બન્ધઃ ।
ભાસમાનમપીતિ ચ પાઠઃ ।
અમુના ગુણીભૂતેન વ્યઙ્ગ્યેન ।
અન્તરસારેણેતિ ।
અન્તરસ્સારત્વં ગુણીભાવે ઽપિ બાલક્રીડાકાલીનરજત્વન્યાયેન નૈસર્ગિકમુત્કર્ષશાલિત્વમ્ ।
અલઙ્કારસ્યેતિ જાત્યેકવચનમ્ ।
અનેનૈવેતિ ।
ગુણીભૂતવ્યઙ્ગ્યેનૈવેત્યર્થઃ ।
રમ્યતરત્વમિતિ ।
અલઙ્કારત્વાત્સ્વતો રમ્યત્વમસ્તીતિ તરપ્પ્રત્યયઃ ।
અત એવ "પરાં છાયામિ"તિ છાયાતિશયમિતિ ચોક્તમ્ ।
વ્યઙ્ગ્યાંશાનુગમ ઇત્યત્ર વ્યઙ્ગ્યસ્ય વાચ્યં પ્રત્યંશત્વં ગુણીભૂતત્વમેવેત્યાહ--અંશત્વં ગુણમાત્રત્વમિતિ ।
અનેન દર્શિતમિતિ ।
નામગ્રહણે નામૈકદેશગ્રહણમિતિ ન્યાયેનૈકદેશશબ્દ એકદેશવિવર્તિરૂપકપર ઇતિ ભાવઃ ।
યતઃ પ્રથમં તાવદતિશયોક્તિગર્ભતા સર્વાલઙ્કારેષુ શક્યક્રિયા ।
કૃતૈવ ચ સા મહાકવિભિઃ કામપિ કાવ્યચ્છર્વિપુષ્યતિ, કથં હ્યતિશયયોગિતા સ્વવિષયૌચિત્યેન ક્રિયમાણા સતી કાવ્યે લોચનમ્ તદયમર્થઃ--એકદેશવિવર્તિરૂપકે--- રાજસંસૈરવીજ્યન્ત શરદૈવ સરોનૃપાઃ ઇત્યત્ર હંસાનાં યચ્ચામરત્વં પ્રતીયમાનં તન્નૃપા ઇતિ વાચ્યે ઽર્થે વાચ્યે ઽર્થે ગુણતાં પ્રાપ્તમલઙ્કારકારૈર્યાવદેવ દર્શિતં તાવદમુના દ્વારેણ સૂચિતો ઽયં પ્રકાર ઇત્યર્થઃ ।
અન્યે ત્વેકદેશેન વાચ્યભાગવૈચિત્ર્યમાત્રેણેત્યનુદ્ભિન્નમેવ વ્યાચચક્ષિરે ।
વ્યઙ્ગ્યં યદલઙ્કારાન્તરં વસ્ત્વન્તરં ચ સંસ્પૃશન્તિ યે સ્વાત્મનઃ સંસ્કારાયાશ્લિષ્યન્તીતિ તે તથા ।
મહાકવિભિરિતિ ।
કાલિદાસાદિભિઃ ।
કાવ્યશોભાં પુષ્યતીતિ યદુક્તં તત્ર હેતુમાહ---કથં હીતિ ।
હિ શબ્દો હેતૌ ।
અતિશયયોગિતા કથં નોત્કર્ષમાવહેત્ કાવ્યે નાસ્ત્યેવાસૌ પ્રકાર ઇત્યર્થઃ ।
સ્વવિષયે યદૌચિત્યં તેન ચેદ્ધૃદયસ્થિતેન તામતિશયોક્તિં કવિઃ કરોતિ ।
યથા ભટ્ટેન્દુરાજસ્ય-- યદ્વિશ્રમ્ય વિલોકિતેષુ બહુશો નિઃસ્થેમની લોચને યદ્ગાત્રાણિ દરિદ્રતિ પ્રતિદિનં લૂનાબ્જિનીનાલવત્ ।
બાલપ્રિયા કથમેકદેશવિવર્તિરૂપકેણ તત્પ્રદર્શનમિત્યત આહ---તદયમર્થ ઇત્યાદિ ।
પ્રતીયમાનમિતિ ।
સરસાં નૃપત્વરૂપણમેવ શાબ્દન્તત્સામર્થ્યાદ્વીજનોપાયભૂતાનાં હંસાનાઞ્ચામરત્વં વ્યઙ્ગ્યમિત્યર્થઃ ।
શરદશ્ચામરગ્રાહિણીત્વમપ્યત્ર વ્યઙ્ગ્યં બોધ્યમ્ ।
પ્રાત્પં પ્રાપ્તં સત્ ।
દર્શિતમિતિ ।
અત્રોક્તવ્યઙ્ગ્યોપસ્કૃતસ્ય વાચ્યસ્યૈવ ચમત્કારકારિત્વાદ્વ્યઙ્ગ્યસ્ય ગુણીભૂતત્વં સ્પષ્ટીકૃતમિત્યર્થઃ ।
યાવદેવેતિ ।
કાલાવધિનિર્દેશસ્તસ્ય સ્પષ્ટત્વાતિશયસૂચનાર્થઃ ।
તાવદિતિ ।
તદ્દર્શનમાત્રાવસર એવાનન્યાપેક્ષયા સ્ફુટાવસેયો ઽયમિતિ ભાવઃ ।
અમુના દ્વારેણેતિ ।
ઉપલક્ષણન્યાયેનેત્યર્થઃ ।
અયં પ્રકારઃ કારિકોક્તપ્રકારઃ ।

એકદેશેન દર્શિત ઇત્યસ્યાન્યેષાં વ્યાખ્યાનમાહ--અન્ય ઇત્યાદિ ।
એકદેશેનેત્યસ્ય વ્યાખ્યાનમ્--વાચ્ય ઇત્યાદિ ।
અનુદ્ભિન્નમિતિ ।
અસ્પષ્ટાર્થકમિત્યર્થઃ ।
વ્યઙ્ગ્યમિત્યસ્યોભયવિશેષણત્વં યોજયન્નાહ--વ્યઙ્ગ્યમિત્યાદિ ।
સંસ્પૃશન્તીત્યસ્ય વિવરણમ્--સ્વાત્મન ઇત્યાદિ ।
સંસ્કારાય અતિશયયોગાય ।
કાવ્ય ઇત્યસ્ય પૂર્વેણ સમ્બન્ધઃ ।
નાસ્ત્યેવેત્યાદિ ।
સત્યામતિશયયોગિતાયામનાસાદિતોત્કર્ષઃ કાવ્યપ્રકારો નાસ્ત્યેવેત્યર્થઃ ।
કિં સર્વથા નેત્યાહ--સ્વવિષય ઇત્યાદિ ।
સ્વવિષયે સ્વસ્યા અતિશયોક્તેર્યો વિષયસ્તસ્મિન્ ।
ઔચિત્યં સમ્ભાવ્યમાનત્વલક્ષણમ્ ।
તેન હૃદયસ્થિતેનેતિ ।
કવિહૃદયસ્થેન તદૌચિત્યેનોપલક્ષિતામિત્યર્થઃ ।
કરોતિ ચેત્તદા નાસ્ત્યેવાસૌ પ્રકાર ઇતિ સમ્બન્ધઃ ।
નોત્કર્ષમાવહેત્ ।
ભામહેનાપ્યતિશયોક્તિલક્ષણે યદુક્તમ્--- લોચનમ્ દૂર્વાકાણ્ડવિડમ્બકશ્ચ નિબિડો યત્પાણ્ડિમા ગણ્ડયોઃ કૃણ્ણે યૂનિ સયૌવનાસુ વનિતાસ્વેષૈવ વેષસ્થિતિઃ ॥
અત્ર હિ ભગવતો મન્મથવપુષઃ સૌભાગ્યવિષયઃ સમ્ભાવ્યત એવાયમતિશય ઇતિ તત્કાવ્યે લોકોત્તરૈવ શોભોલ્લસતિ ।
અનૌચિત્યેન તુ શોભા લોયેત એવ ।
યથા-- અલ્પં નિર્મિત્તમાકાશમનાલોચ્યૈવ વેધસા ।
ઇદમેવંવિધં ભાવિ ભવત્યાઃ સ્તનજૃમ્ભણમ્ ॥
ઇતિ ।
નન્વતિશયોક્તિઃ સર્વાલઙ્કારેષુ વ્યઙ્ગ્યતયાન્તલીંનૈવાસ્ત ઇતિ યદુક્તં તત્કથમ્? યતો ભામહો ઽતિશયોક્તિં સર્વાલઙ્કારસામાન્યરૂપામવાદીત્ ।
ન ચ સામાન્યં શબ્દાદ્વિશેષપ્રતીતેઃ પૃથગ્ભૂતતયા પશ્ચાત્તનત્વેન ચકાસ્તીતિ કથમસ્ય વ્યઙ્ગ્યત્વમિત્યાશઙ્ક્યાહ--ભામહેનેતિ ।
બાલપ્રિયા તત્રૌચિત્યયુક્તમુદાહરણમાહ--યદિત્યાદિ ।
વ્યાખ્યાતો ઽયં શ્લોકઃ ।
ભગવત ઇતિ મન્મથવપુષ ઇત્યત્ર, તચ્ચ સમ્ભાવ્યત એવેત્યત્ર ચ હેતુઃ ।
સમ્ભાવ્યત એવેતિ ।
એવં ભવેદિતિ ।
પ્રતિપત્તૃભિસ્સમ્ભાવ્યમાન એવેત્યર્થઃ ।
ચ હેતુઃ ।
સમ્ભાવ્યત એવેતિ ।
એવં ભવેદિતિ પ્રતિપત્તૃભિસ્સમ્ભાવ્યમાન એવેત્યર્થઃ ।
એવકારેણાસમ્ભાવ્યમાનત્વવ્યવચ્છેદઃ ।
અયં સૌભાગ્યવિષયો ઽતિશય ઇતિ ।
વનિતાવસ્થાવિશેષવર્ણનેન પ્રતીયમાનસ્સૌન્દર્યાદિગુણાતિશય ઇત્યર્થઃ ।
તત્કાવ્યે તાદૃશિ કાવ્યે ।
એતદેવ પ્રત્યુદાહરણમુખેન સ્ફુટયિષ્યન્નાહ--અનૌટચિત્યેનેત્યાદિ ।
લીયત એવેતિ ।

શોભોલ્લાસસ્ય કાવાર્તેતિ ભાવઃ ।
અલ્પમિતિ ।
અલ્પં નિર્મિતમિતિ ।
સ્તનયોઃ પર્યાપ્તાવકાશત્વાભાવેનેતિ ભાવઃ ।
ઇદમિતિ ।
દૃશ્યમાનમિત્યર્થઃ ।
એવંવિધમિતિ ।
વક્તુમશક્યમિત્યર્થઃ ।
અત્રાતિમહતો ઽપ્યવકાશાત્મકાકાશસ્યાલ્પત્વેન નિર્માણોક્ત્યા તતો ઽપ્યતિશયિતં મહત્વં સ્તનયોઃ પ્રતીયત ઇતિ અતિશયોક્તિર્વ્યઙ્ગ્યા, પરન્ત્વિયં સ્તનયોસ્તથાવિધમહત્વસ્યાસમ્ભાવ્યમાનત્વેનાનૌચિત્યવતીતિ કાવ્યોત્કર્ષં સમ્પાદયિતું ન ક્ષમત ઇતિ ભાવઃ ।
ભામહેનાપીત્યાદિગ્રન્થઃ પ્રકૃતે કિમર્થ ઇત્યતસ્તમવતારયતિ--નન્વિત્યાદિ ।
યદુક્તમિતિ ।
અતિશયોક્તિગર્ભતા સર્વાલઙ્કારેષુ શક્યક્રિયેતિ ગ્રન્થેનેતિ ભાવઃ ।
કથમિતિ ।
અયુક્તમિત્યર્થઃ ।
કુત ઇત્યત્રાહ--યત ઇત્યાદિ ।
ભામહઃ અલઙ્કારલક્ષણકારકૂટસ્થો ભામહનામા આચાર્યઃ ।
અવાદીદિતિ ।
સૈષા સર્વૈવ વક્રોક્તિરિતિ ગ્રન્થેનોક્તવાનિત્યર્થઃ ।
ઽસર્વાપિ વક્રોક્તિઃઽ સર્વ એવાલઙ્કારઃ ।
ઽસૈષાઽ યેયમુક્તાતિશયોક્તિઃ સૈવેતિ તત્તદલઙ્કારાણાં વિશેષત્વં તત્સામાન્યરૂપત્વઞ્ચાતિશયોક્તેરિતિ તદર્થઃ ।
ભવત્વેવં તાવતા પ્રકૃતે કિમાયાતમિત્યત આહ--ન ચેત્યાદિ ।
કથમસ્ય વ્યઙ્ગ્યત્વમિતિ ।
વ્યઙ્ગ્યં હિ વાચ્યાત પૃથક્તયા તત્પ્રતીત્યુત્તરં શબ્દાત્પ્રતીયતે સમાન્યન્ત્વન્યથા ગૌરિત્યાદિશબ્દેન સૈષા સર્વૈવ વક્રોક્તિરનયાર્થો વિભાવ્યતે ।
યત્નો ઽસ્યાં કવિના કાર્યઃ કો ઽલઙ્કારો ઽનયા વિના ॥
ઇતિ ।
તત્રાતિશયોક્તિર્યમલઙ્કારમધિતિષ્ઠતિ કવિપ્રતિભાવશાત્તસ્ય ચારુત્વાતિશયયોગો ઽન્યસ્ય લોચનમ્ ભામહેનાપિ યદુક્તં તત્રાયમેવાર્થો ઽવગન્તવ્ય ઇતિ દૂરેણ સમ્બન્ધઃ ।
કિં તદુક્તમ્--સૈષેતિ ।
યાતિશયોક્તિર્લક્ષિતા સૈવ સર્વા વક્રોક્તિરલઙ્કાર પ્રકારઃ સર્વઃ ।
વક્રાભિધેયશબ્દોક્તિરિષ્ટા વાચામલઙ્કૃતિઃ ઇતિ વચનાત્ ।
શબ્દસ્ય હિ વક્રતા અભિધેયસ્ય ચ વક્રતા લોકોત્તીર્ણેન રૂપેણાવસ્થાનમિત્યયમેવાસાવલઙ્કારસ્યાલઙ્કારભાવઃ, લોકોત્તરતૈવ ચાતિશયઃ, તેનાતિશયોક્તિઃ સર્વાલઙ્કારસામાન્યમ્ ।
તથા હિ---અનયા અતિશયોક્ત્યા, અર્થઃ સકલજનોપભોગપુરાણીકૃતો ઽપિ વિચિત્રતયા ભાવ્યતે ।
તથા પ્રમદોદ્યાનાદિઃ વિભાવતાં નીયતે ।
બાલપ્રિયા સામાન્યવિશેષયોરપૃથક્તયા સમકાલમેવાવભાસાદિત્યલઙ્કારવિશેષપ્રતીત્યુતરં તત્પૃથક્તયા ભાસમાનત્વં વ્યાપકં વ્યાપકં નિવર્તમાનં સ્વવ્યાપ્યં વ્યઙ્ગ્યત્વમપિ નિવર્તયતીતિ તસ્ય વ્યઙ્ગ્યત્વોક્તિર્ભામહવચનવ્યાહતત્વાદયુક્તેત્યર્થઃ ।
વ્યવહિતત્વાદન્વયન્દર્શયતિ---ભામહેનાપીત્યાદિ ।
તદુક્તં ભામહોક્તમ્ ।
શ્લોકં વ્યાચષ્ટે---યેત્યાદિ ।
લક્ષિતેતિ ।
"નિમિત્તતો વચો યત્ત્વિ"ત્યાદિગ્નન્થેન લક્ષિતેત્યર્થઃ ।
વક્રા વક્ષ્યમાણસ્વરૂપવક્રતાવિશિષ્ટા ।
ઉક્તિરુચ્યમાનો ઽર્થ ઇત્યર્થાભિપ્રાયેણ વ્યાચષ્ટે--યેત્યાદિ ।

લક્ષિતેતિ ।
"નિમિત્તતો વચો યત્ત્વિ"ત્યાદિગ્રન્થેન લક્ષિતેત્યર્થઃ ।
વક્રા વક્ષ્યમાણસ્વરૂપવક્રતાવિશિષ્ટા ।
ઉક્તિરુચ્યમાનો ઽર્થ ઇત્યર્થાભિપ્રાયેણ વ્યાચષ્ટે--અલઙ્કારપ્રકાર ઇતિ ।
અલઙ્કારવિષેષ ઇત્યર્થઃ ।
વક્રોક્તિશબ્દસ્યાલઙ્કારાર્થકત્વે ભામહોક્તિમેવ સંવાદયતિ--વક્રેત ।
અલઙ્કૃતિરિતિ ।
અલઙ્ક્રિયેતિ ચ પાઠઃ ।
વક્રશબ્દો ઽત્રાસમ્ભવત્સ્વાર્થસ્સાદૃશ્યાત્પ્રસિદ્ધપથાતિલઙ્ઘિરૂપાન્તરશાલિત્વેન લક્ષ્યતીત્યાશયેનાહ--લોકેત્યાદિ ।
લોકીત્તીર્ણેન રૂપેણ લોકપ્રસિદ્ધશાસ્ત્રેતિહાસાદિવ્યાવૃત્તેન રૂપેણ ।
તચ્ચ રૂપં વિવક્ષિતરસાભિવ્યઞ્જનં પ્રતિ યોગ્યત્વાપત્તિલક્ષણમ્ ।
અયમેવેત ।
રસાભિવ્યઞ્જનયોગ્યત્વરૂપલોકોત્તીર્ણરૂપમેવેત્યર્થઃ ।
અલઙ્કારસ્યાલઙ્કારભાવઃ ઉપમાદેરલઙ્કારત્વમ્ ।
તથાચ વક્રોક્તિશબ્દો ઽલઙ્કારાર્થક ઇતિ ભાવઃ ।
તથાપિ કથમતિશયોક્તિરૂપત્વમત આહ--લોકોત્તરતૈવાતિશય ઇતિ ।
ફલિતમાહ--તેનેતિ ।
અનયેત્યાદિભાગં વિવૃણોતિ--તથાહીત્યાદિ ।
તથાહીતિ ।
વક્ષ્યમાણમુક્તોપપાદકમિત્યર્થઃ ।
સકલેતિ ।
પુરાણીકૃતઃ અનાસ્વાદ્યતાં નીતઃ ।
વિશબ્દાર્થવિવરણં વિચિત્રતયેતિ ।
નવનવવિશેષશાલિતયેત્યર્થઃ ।
ભાવ્યતે નિષ્પાદ્યતે ।
યથાહુઃ--"સ્વભાવશ્ચાયમર્થાનાં યન્ન સાક્ષાદમી તથા ।
સ્વદન્તે સત્કવિગિરાં ગાત ગોચરતાં યથે"તિ ।
અર્થદ્વયઞ્ચાન્યદ્વિભાવ્યત ઇત્યનેન વિવક્ષિતમિતિ દર્શયતિ--તથેત્યાદિ ।
પ્રમદોદ્યાનાદિરિતિ ત્વલઙ્કારમાત્રતૈવેતિ સર્વાલઙ્કારશરીરસ્વીકરણયોગ્યત્વેનાભેદોપચારાત્સૈવ સર્વાલઙ્કારરૂપેત્યયમેવાર્થો ઽવગન્તવ્યઃ ।
તસ્યાશ્ચાલઙ્કારાન્તરસંકીર્ણત્વં લોચનમ્ વિશેષેણ ચ ભાવ્યતે રસમયીક્રિયતે, ઇતિ તાવત્તેનોક્તં, તત્ર કો ઽસાવર્થ ઇત્યત્રાહ અભેદોપચારાત્સૈવ સર્વાલઙ્કારરૂપેતિ ।
ઉપચારે નિમિત્તમાહ--સર્વાલઙ્કારેતિ ।
ઉપચારે પ્રયોજનમાહ--અતિશયોક્તિરિત્યાદિના અલઙ્કારમાત્રતૈવેત્યન્તેન ।
મુખ્યાર્થબાધો ઽપ્યત્રૈવ દર્શિતઃ કવિપ્રતિભાવશાદિત્યાદિના ।
અયં ભાવઃ---યદિ તાવદતિશયોક્તેઃ સર્વાલઙ્કારેષુ સામાન્યરૂપતા સા તર્હિ તાદાત્મ્યપર્યવસાયિનીતિ તદ્ય્વતિરિક્તો નૈવાલઙ્કારો દૃશ્યત ઇતિ કવિપ્રતિભાનં ન તત્રાપેક્ષણીયં સ્યાત્ ।
બાલપ્રિયા અર્થ ઇત્યનુષજ્યતે ।
વિશેષેણ ભાવ્યત ઇત્યસ્યૈવ વિવરણં--રસેત્યાદિ ।
ઇતીત્યાદિપિણ્ડિતાર્થકથનમ્ ।
તાવદિત્યવિસંવાદે ।
તત્રેતિ ।
તદ્વચન ઇત્યર્થઃ ।

અસાવિતિ ।
અયમેવેત્યત્રેદંશબ્દેન વિવક્ષિત ઇત્યર્થઃ ।
ઉપચારે હિ ત્રિતયમવશ્યં વક્ત; નિમિત્તં પ્રયોજનં મુખ્યાર્થબાધશ્ચેતિ ।
તત્રાભિધેયસમ્બન્ધલક્ષણનિમિત્તસમર્પકં સર્વાલઙ્કારેત્યાદિકમિત્યાહોપચાર ઇત્યાદિ ।
નિમિત્તમાહેતિ ।
તથાચાલઙ્કારશરીરસ્વીકરણયોગ્યત્વરૂપમુખ્યાર્થસાદૃશ્યં નિમિત્તમિતિ ભાવઃ ।
અતિશયોક્તિરિત્યાદિકં પ્રયોજનસમર્પકમિત્યાહ--ઉપચાર ઇત્યાદિ ।
વૃત્તૌ ઽયમલઙ્કારમધિતિષ્ઠતીઽતિ ।
યેનાલઙ્કારેણ સમ્બધ્નાતીત્યર્થઃ ।
ઽતસ્યેઽતિ ।
અતિશયોકિતિસમ્બદ્ધસ્યેત્યર્થઃ ।
ઽઅન્યસ્યેઽતિ ।
અતિશયોક્ત્યસમ્બદ્ધસ્યેત્યર્થઃ ।
તથાચોપમાદેરતિશયોક્તિસમ્બન્ધેન ચારુત્વાતિશયસ્ય દ્યોતનં પ્રયોજનમિતિ ભાવઃ ।
લોચને--અત્રૈવેતિ ।
પ્રયોજનસમર્પકગ્રન્થ એવેત્યર્થઃ ।
કથમનેન મુખ્યાર્થવાધવગમ ઇત્યપેક્ષાયામાશયમુન્મીલયન્નાહ--અયં ભાવ ઇત્યાદિ ।
યથા ખણ્ડમુણ્ડાદિવિશેષેષુ ગોત્વાદેરનુવૃત્તતયા સામાન્યરૂપત્વન્તથા ઉપમાદિવિશેષેષ્વતિશયોક્તેરનુવૃત્તતયા સામાન્યાત્મકત્વાત્સર્વા વક્રોક્તિસ્સૈવેત્યભેદવ્યપદેશો મુખ્યો વા, સામાન્યવિશેષબાવસ્યાવિવક્ષયાનયા વાચોયુક્ત્યા ધ્વનિરેવ કાવ્યાત્મેતિ પક્ષપ્રતિક્ષેપાર્થમતિશયોક્તેઃ કાવ્યજીવિતત્વં વા વિવક્ષિતમિતિ વિકલ્પં મનસિ કૃત્યાદ્યન્દૂષયતિ--યદિ તાવદિત્યાદિ ।
તાદાત્મ્યપર્યવસાયિનીતિ ।
તથાચ યથા ખણ્ડમુણ્ડાદયો ગોત્વાદ્યાત્મકાસ્તથા સર્વે ઽલઙ્કારા અતિશયોક્ત્યાત્માન એવ ભવેયુરિતિ ભાવઃ ।
નન્વસ્તુ તાદાત્મ્યમિત્યત આહ--ઇતિ તદ્વ્યતિરિક્ત ઇત્યાદિ ।
તદ્ય્વતિરિક્તઃ અતિશયોક્તિવ્યતિરિક્તઃ ।
તત્ર અતિશયયોજને ।
અનપેક્ષણાયન્ન સ્યાદિતિ ।
યથા ખણ્ડાદીનાં સ્વત એવ ગોત્વાદ્યાકારશાલિત્વં નાન્યાપેક્ષં તથા ઉપમાદેરતિશયયોગિત્વમપીતિ કવિપ્રતિભાતારતમ્યકૃતાતિશયતારતમ્યયોગિત્વમુપલભ્યમાનં કદાચિદ્વાચ્યત્વેન કદાચિદ્ય્વઙ્ગ્યત્વેન ।
વ્યઙ્ગ્યત્વમપિ લોચનમ્ અલઙ્કારમાત્રં ચ ન કિઞ્ચિદ્દૃશ્યેત ।
અથ સા કાવ્યજીવિતત્વેનેત્થં વિવક્ષિતા, તથાપ્યનૌચિત્યેનાપિ નિબધ્યમાના તથા સ્યાત્ ।
ઔચિત્યવતી જીવિતમિતિ ચેત્--ઔચિત્યનિબન્ધનં રસભાવાદિ મુક્ત્વા નાન્યત્કિઞ્ચિદસ્તીતિ તદેવાન્તર્યામિ મુખ્યં જીવિતમિત્યભ્યુપગન્તવ્યં ન તુ સા ।
એતેન યદાહુઃ કેચિત્--ઔચિત્યઘટિતસુન્દરશબ્દાર્થમયે કાવ્યે કિમન્યેન ધ્વનિનાત્મભૂતેનેતિ તે સ્વવચનમેવ ધ્વનિસદ્ભાવભ્યુપગમસાક્ષિભૂતં મન્યમાનાઃ પ્રત્યુક્તાઃ ।
તતશ્ચોપપન્નમતિશયોક્તેર્વ્યઙ્ગ્યત્વમિતિ ।
યદુક્તમલઙ્કારાન્તરસ્વોકરણં તદેવ ત્રિધા વિભજતે--તસ્યાશ્ચેતિ ।
વાચ્યત્વેનેતિ ।
સાપિ વાચ્યા ભવતિ ।
યથા--ઽઅપરૈવ હિ કેયમત્રઽ ઇતિ ।
અત્ર રૂપકે ઽપ્યતિશયઃ બાલપ્રિયા વિરુદ્ધ્યેતેતિ ભાવઃ ।
દૂષણાન્તરમાહ--અલઙ્કારમાત્રમિત્યાદિ ।
કિઞ્ચિદલઙ્કારમાત્રમતિશયોક્ત્યનાલિઙ્ગિતમપિ દૃશ્યતે, તદપ્યઘટમાનં સ્યાદિત્યર્થઃ ।
દ્વિતીયમુત્થાપ્ય દૂષયતિ--અથેતિ ।
સા અતિશયોક્તિઃ ।
કાવ્યજીવિતત્વેનેત્થં વિવક્ષિતા કાવ્યજીવિતત્વપ્રદર્શનાય સર્વા વક્રોક્તિસ્યૈષેત્યુક્તા તથાપીત્યઙ્ગીકૃત્ય વાદસૂચકમ્ ।

કિમતિશયોક્તિમાત્રસ્ય જીવિતત્વં વિવક્ષિતં, કિં વા યત્કિઞ્ચિદ્વિશિષ્ટસ્ય? નાદ્યઃ પક્ષ ઇત્યાહ--અનૌચત્યેનાપીતિ ।
સેત્યનુષઙ્ગઃ ।
યથા "અલ્પં નિર્મિતમિ"ત્યાદૌ ।
તથા કાવ્યજીવિતમ્ ।
દ્વિતીયમનુવદપિ--ઔચિત્યવતીતિ ।
યથા "યદ્વિશ્રમ્યે"ત્યાદૌ ।
તર્હિ અસ્મદભિમતંસિદ્ધમિત્યાહ--ઔચિત્યનિબન્ધનમિત્યાદિ ।
રસાદિકમેવૌચિત્યપ્રયોજકમિતિ પ્રાગેવોક્તમ્ ।
મુખ્યત્વે હેતુઃ--અન્તર્યામીતિ ।
ન તુ સેતિ ।
સા ઔચિત્યવત્યતિશયોક્તિઃ ।
પ્રસઙ્ગાદાહ--એતેનેત્યાદિ ।
એતેન પ્રત્યુક્તા ઇતિ સમ્બન્ધઃ ।
સ્વવચનમેવેતિ ।
ઔચિત્યઘટિતેતિ વચનમેવેત્યર્થઃ ।
ધ્વનિસદ્ભાવેતિ ।
ઔચિત્યસ્ય રસાદિનિબન્ધનત્વાદ્રસાદિધ્વનિસદ્ભાવસ્યાભ્યુપગમે પ્રમાણીભવેદિત્યર્થઃ ।
ઉપસંહરતિ--તસ્માદિત્યાદિ ।
અભેદોપચાર એવાયમિતિ ।
સર્વા વક્રોક્તિસ્સૈષેતિ નિર્દેશો મુખં ચન્દ્ર ઇત્યાદિવદભેદોપચાર એવેત્યર્થઃ ।
ઔપચારિકત્વોપપાદનફલમાહ--તતશ્ચેત્યાદિ ।
તસ્યાશ્ચેત્યાદિગ્રન્થસ્ય પ્રકૃતેન સઙ્ગતિમ્દર્શયન્નાહ--યદુક્તમિત્યાદિ ।
ઉક્તમિતિ ।
ઉપચારનિમિત્તતયા પૂર્વોક્તમિત્યર્થઃ ।
અલઙ્કારાન્તરસ્વીકરણમિતિ ।
અલઙ્કારાતરસઙ્કીર્ણત્વમિત્યર્થઃ ।
તસ્યા ઇત્યસ્ય વાચ્યત્વેનેત્યનેનાપિ સમ્બન્ધ ઇતિ વ્યાચષ્ટે--સાપીત્યાદિ ।
સા અતિશયોક્તિઃ ।
અત્રોદાહરણં લાવણ્યેત્યાદ્યુક્તમેવ દર્શયતિ--યથેત્યાદિ ।
અત્ર વાચ્યાલઙ્કારન્દર્શયન્નતિશયોક્તેર્વ્યઙ્ગ્યત્વાભાવમાહ--અત્રેત્યાદિ ।
નયનાદીનામુત્પલત્વાદિરૂપણાદ્રૂપકસ્ય વાચ્યત્વં તાવદ્વ્યક્તમેવ, અતિશયોક્તેસ્તુ કદાચિત્પ્રાધાન્યેન કદાચિદ્ગુણભાવેન ।
તત્રાદ્યે પક્ષે વાચ્યાલઙ્કારમાર્ગઃ ।
દ્વિતીયે તુ ધ્વનાવન્તર્ભાવઃ ।
તૃતીયેતુ ગુણીભૂતવ્યઙ્ગ્યરૂપતા ।
અયં ચ પ્રકારો ઽન્યેષામપ્યલઙ્કારાણામસ્તિ, તેષાં તુ ન સર્વવિષયઃ ।
અતિશયોક્તેસ્તુ સર્વાલઙ્કારવિષયો ઽપિ સમ્ભવતીત્યયં વિશેષઃ ।
યેષુ ચાલઙ્કારેષુ સાદૃશ્યમુખેન તત્ત્વપ્રતિલમ્ભઃ યથા રુપકોપમાતુલ્યયોગતાનિદર્શનાદિષુ તેષુ ગમ્યમાનધર્મમુખેનૈવ યત્સાદૃશ્યં તદેવ શોભાતિશયશાલિ ભવતીતિ તે સર્વે ઽપિ ચારુત્વાતિશયયોગિનઃ સન્તો ગુણીભૂતવ્યઙ્ગ્યસ્યૈવ લોચનમ્ શબ્દસ્પૃગેવ ।
અસ્ય ત્રૈવિધ્યસ્ય વિષયવિભાગમાહ--તત્રેતિ ।
તેષુ પ્રકારેષુ મધ્યે ય આદ્યઃ પ્રકારસ્તસ્મિન્ ।
નન્વતિશયોક્તિરેવ ચેદેવમ્ભૂતા તત્કિમપેક્ષયા પ્રથમં તાવદિતિ ક્રમઃ સૂચિત ઇત્યાશઙ્ક્યાહ--અયં ચતિ ।

યો ઽતિશયોક્તૌ નિરૂપિતો ઽલઙ્કારાન્તરે ઽપ્યનુપ્રવેશાત્મકઃ ।
નન્વેવમપિ પ્રયમમિતિ કેનાશયેનોક્તમિત્યાશઙ્ક્યાહ--તેષામિતિ ।
એવમલઙ્કારેષુ તાવદ્વ્યઙ્ગ્યસ્પર્શો ઽસ્તીત્યુક્ત્યા તત્ર કિં વ્યઙ્ગ્યત્વેન ભાતીતિ ।
વિભાગં વ્યુત્પાદયતિ--યેષુ ચેતિ ।
રૂપકાદીનાં પૂર્વમેવોક્તં સ્વરૂપમ્ ।
નિદર્શનાયાસ્તુ ઽક્રિયયૈવ તદર્થસ્ય બાલપ્રિયા વ્યઙ્ગ્યતયા સ્થાતુમારબ્ધાયા અપિ અપરૈવેતિ શબ્દેન સ્પૃષ્ટત્વાદ્વાચ્યત્વમાપતિતમિતિ દ્વયોર્વાચ્યત્વમિત્યર્થઃ ।
નવ્યમતે ત્વપરૈવેત્યત્ર ભેદકાતિશયોક્તિઃ, યત્રોત્પલાનીત્યાદૌ રૂપકાતિશયોક્તિઃ ।
ભોજરાજમતે ત્વત્ર સમાસોક્તિરિત્યાદિમતભેદા બોધ્યાઃ ।
અસ્યેતિ ।
વિષયવિભાગવિરહે ત્રૈવિધ્યપ્રદર્શનસ્ય મન્દફલત્વાદિતિ ભાવઃ ।
આદ્યઃ પ્રકારઃ દ્વયોરપિ વાચ્યતત્વાત્મકઃ ।
અતિયોક્તાવુક્તસ્ય પ્રકારસ્યાયઞ્ચેત્યાદિનાલઙ્કારાન્તરેષ્વતિદેશઃ કૃતઃ, તત્ કિમર્થમિત્યતો ઽવતારયતિ--નન્વિત્યાદિ ।
ચેદિત્યસન્દિગ્ધે સન્દેહવચનમ્ ।
અતિશયોક્તેરેવૈતદ્યુજ્યેત ।
તસ્યાસ્સર્વાલઙ્કારશરીરસ્વીકરણાર્હત્વસ્યોક્તત્વાદિતિ ભાવઃ ।
નિરૂપિત યેત્યાદિ ।
ક્રમો હિ સત્સ્વેવ બહુષુ ક્રમિકેષુ ઘટેત, નાન્યથેતિ ભાવઃ ।
નિરૂપિત ઇતિ ।
પ્રકાર ઇતિ શેષઃ ।
પ્રથમમિતિ કેનાશયેનોક્તમિતિ ।
પ્રાથમ્યં પ્રાધાન્યેનેતિ વક્તવ્યં પ્રાધાન્યં કિન્નિબન્ધનમિત્યર્થઃ ।
આહ તેષામિતીતિ ।
તેષામિત્યાદિના વિશેષ ઇત્યન્તેનાહેત્યર્થઃ ।
વ્યઙ્ગ્યસ્પર્શો ઽસ્તીત્યુક્ત્વેતિ ।
વાચ્યાલઙ્કારવર્ગો ઽયમિત્યાદિગ્રન્થેનોક્ત્વેત્યર્થઃ ।
કિમિત ।
અલઙ્કારાન્તરં વસ્ત્વન્તરં વેત્યર્થઃ ।
વૃત્તૌ ઽતત્વપ્રતિલમ્ભઽ ઇતિ ।
અલઙ્કારત્વપ્રાપ્તિરિત્યર્થઃ ।
ઽરૂપકેઽત્યાદિ ।
રૂપકાદૌ સાદૃશ્યં વ્યઙ્ગ્યમુપમા તુ તત્સ્વરૂપૈવેતિ બોધ્યમ્ ।
લોચને--ક્રિયયેતિ ।
લક્ષણમિદમુદાવિશિષ્ટસ્યોપદર્શનમ્ ।
વિષયાઃ ।
સમાસોક્ત્યાક્ષેપપર્યાયોક્તાદિષુ તુ ગમ્યમાનાંશાવિનાભાવેનૈવ તત્ત્વવ્યવસ્થાનાદ્ગુણીભૂતવ્યઙ્ગતા નિર્વિવાદૈવ ।
તત્ર ચ ગુણીભૂતવ્યઙ્ગ્યતાયામલઙ્કારાણાં કેષાઞ્ચિદલઙ્કારવિશેષગર્ભતાયાં નિયમઃ ।
યથા વ્યાજસ્તુતેઃ પ્રેયોલઙ્કારગર્ભત્વે ।
કેષાઞ્ચિદલઙ્કારમાત્રગર્ભતાયાં નિયમઃ ।
યથા સન્દેહાદીનામુપમાગર્ભત્વે ।
કેષાઞ્ચિદલઙ્કારાણાં પરસ્પરગર્ભતાપિ સમ્ભવતિ ।