Dhvanyāloka with Abhinavagupta's Locana and Rāmaśāraka's Bālapriya (with commentary) · Part 441460
yathā pīno devadatto divā na bhuṅkta ityādau śrutasya pīnatvāde rupapādakatayā rātribhojanādikaṃ kalpyate /
kalpitasya tasyārthāntarasya pīnatvādyupapādana eva paryavasānañca tathā guṇavṛttisthale 'rthāntarasya lakṣyasya padāntarābhidheyārthopapādana eva varyavasitiryatastasmādityarthaḥ /
vṛttau 'vyaṅgyamātrāśrayeṇe'tyatra mātrapadena cārutvaheturmukhyavyaṅgayaṃ vyāvartyate /
'priye jana'iti /
priya iti tīkṣṇatvādatyādivadguṇarūpahetukathanaṃ punaruktapadenānupādeyatvaṃ lakṣyata iti pūrvamevoktam /
eṣūdāharaṇeṣu tīkṣṇatvādiguṇānāmādhikyaṃ vyaṅgyaṃ, tattu na cārutvakārīti bhāvaḥ /
'upalakṣaṇīye'ti /
upalaṇīyo lakṣyo yo 'rtho mañjasthabālakādistena saha yassambandha ādhārādheyabhāvādirmañcādapadamukhyārthasya tanmātrāśrayeṇetyarthaḥ /
mātrapadavyāvartyakathanaṃ 'cārurūpe'tyādi /
'mañcā' iti /
atra mañcasthabālakānāṃ bahutvādakaṃ vyaṅgyaṃ tadapi na cārutvakāri /
'cārurūpa'mityetadvivṛṇoti locane--viśrāntīta /
nanu vināpi cāruvyaṅgyapratītiṃ vyañjanāvyāpāro bhavatvityata āha--tadabhāva ityādi /
tadabhāve cāruvyaṅgyābhāve /
saḥ lakṣaṇāmūlakaḥ /
unmīlati prakāśate /
kuta ityata āha--pratyāvṛtyetyādi /
kṣaṇeti /
kṣaṇa eva dṛṣṭo naṣṭaśca divyavibhavo yasya saḥ tathāvidho yaḥ prākṛto daridraḥ puruṣaḥ tadvat /
tasya yathā pratyāvṛtya prākṛtavibhāva eva tathā vyañjanāvyāpārasya yatra tu sā cārurūpavyaṅgyapratītihetustatrāpi vyañjakatvānupraveśenaiva vācakatvavat /
asambhavinā cārthena yatra vyavahāraḥ, yathā---'suvarṇapuṣpāṃ pṛthivīm' ityādau tatra cārurūpavyaṅgyapratītireva prayojiketi tathāvidhe 'pi locanam nanu yatra vyaṅgye 'rthe viśrāntistatra kiṃ kartavyamityāśaṅkyāha--yatra tviti /
asti tatrāparo vyañjanavyāpāraḥ parasphuṭa evetyarthaḥ /
dṛṣṭāntaṃ parāṅgīkṛtamevāha---vācakatvavaditi /
vācakatve hi tvayaivāṅgīkṛto vyañjanavyāpāraḥ prathamaṃ dhvaniprabhedamapratyācakṣaṇeneti bhāvaḥ /
kiñca vastvantare mukhye sambhavati sambhavadeva vastvantaraṃ mukhyamevāropyate viṣayāntaramātratastvāropavyavahāra iti jīvitamupacārasya, suvarṇapuṣpāṇāṃ tu mūlata evāsambhavāttaduccayanasya tatra ka āropavyavahāraḥ; 'suvarṇapuṣpāṃ pṛthivīm' iti hi syādāropaḥ, tasmādatra vyañjanavyāpāra eva pradhānabhūto nāropavyavahāraḥ, sa paraṃ vyañjanavyāpārānarodhitayottiṣṭhati /
tadāha--asambhavineti /
prayojiketi /
vyaṅgyameva hi prayojanarūpaṃ pratītiviśrāmasthāmāropite tvasambhavati pratitiviśrāntirāśaṅkanīyāpi na bhavati /
bālapriyā vācyārtha eva viśrāntiryatastasmādityārthaḥ /
vṛttau 'yatre'tyādi /
'se'ti /
guṇavṛttirityarthaḥ /
'vyañjakatvānupraveśenaive'ti /
bhavatīti śeṣaḥ /
granthametamavatārayati---nanvityādi /
apara iti /
cārurūpavyaṅgyapratyāyakatvādvilakṣama ityarthaḥ /
prathamamiti /
vivakṣitānyaparavācyamityarthaḥ /
apratyācakṣāṇena abhyupagacchatā /
asambhavinetyādigranthaṃ tātparyato 'vatārayati--kiñcetyādi /
asambhavinā ceti cakāraḥ kiñcetyanena vyākhyātaḥ /
vastvantara ityādi /
adhiṣṭhānāropyayorubhayorapi sambhave satyevāropa ityarthaḥ /
yathā māṇavakādāvagnyādeḥ /
nanu tayorubhayossatve kuta āropavyavahāra ityata āha---viṣayāntaramātrata iti /
viṣayāntaratvamātreṇetyarthaḥ /
vastutastayoraikyābhāvāditi bhāvaḥ /
itītyādi /
svatassatorāropyādhiṣṭhānayorekasminnanyasyāropa itīdamupacārasya mukhyaṃ jīvitamityarthaḥ /
astvetattataḥ kimata āha-suvarṇapuṣpāṇāmityādi /
mūlata eva atyarthameva /
taduccayanasya suvarṇapuṣpoccayanasya /
tatra suvarṇapuṣpāmityādyudāharaṇasthale /
ka iti /
nirjīva ityarthaḥ /
nanu tarhi suvarṇapuṣpāṃ pṛthivīmiti prayogaḥ kathamupapadyata ityata āha--suvarṇetyādi /
ityāropassyāddhīti sambandhaḥ. tadāropaṃ vinā tasya mahākaviprayogasyānirvāhāditi bhāvaḥ /
phalitamāha--tasmādityādi /
āropavyavahāra iti /
āropamūlakaguṇavṛttivyavahāra ityarthaḥ /
tadāheti /
uktābhiprāyeṇāhetyarthaḥ. vṛttau 'prayojike'tyasya vyavahāraprayojiketyarthaḥ /
cārurūpetyādigranthasya bhāvārthamāha--vyaṅgyamityādi /
prayojanarūpamiti hetugarbhaṃ viśeṣaṇam /
nanvasambhavadapi viṣaye guṇavṛttau satyāmapi dhvanivyavahāra eva yuktyanurodhī /
tasmādavivakṣitavācye dhvanau dvayorapi prabhedayorvyañjakatvaviśeṣāviśiṣṭā gumavṛttirna tu tadekarūpā sahṛdayahṛdayāhlādinī pratīyamānā pratītihetutvādviyaṣāntare locanam satyāmapīti /
vyañjanavyāpārasampattaye kṣaṇamātramavalambitāyāmiti bhāvaḥ. tasmāditi /
vyañjakatvalakṣaṇo yo viśeṣastenāviśiṣṭā avidyamānaṃ viśiṣṭaṃ viśeṣo bhedanaṃ yasyāḥ vyañjakatvaṃ na tasyā bheda ityarthaḥ /
yadi vā vyañjakatvalakṣaṇena vyāpāraviśeṣemāviśiṣṭā nyakkṛtasvābhāvā āsamantādvyāptā /
tadeketi /
tena vyañjakatvalakṣaṇena sahaikaṃ rūpaṃ yasyāḥ sā tathāvidhā na bhavati /
avivakṣitavācye vyañjakatvaṃ guṇavṛtteḥ pṛthakcārupratītihetutvāt vivakṣitavācyaniṣṭhavyañjakatvavat, na hi guṇavṛtteścārupratītihetutvamastīti bālapriyā vyaṅgyamātrānvitamāropitameva pratītiviśrāntisthānamastu, kiṃsa cārarūpavyaṅgyasamāśrayaṇenetyata āha--āropita ityādi /
asambhavatīti hetugarbham /
kṣaṇamātramavalambitāyāmityanena guṇavṛttiviṣayabhūtārthasyāvāntaratātparyagocaratvaṃ darśitam /
vṛttau 'tathāvidhe viṣaya' iti /
asambhavadarthakavākya ityarthaḥ /
upasaṃharati--'tasmādi'tyādi /
vyañjakatvaviśeṣāviśiṣṭetyetatprakṛtānuguṇye vyācaṣṭe--vyañjakatvetyādi /
teneti karaṇe tṛtīyā /
vivaraṇena siddhaṃ phalitārthamāha---vyañjakatvamityādi /
tasyāḥ guṇavṛtteḥ /
bhedaḥ avāntaradharmaḥ. vyañjakatvaguṇavṛtyoḥ pratipāditabhedopasaṃhāraparatayaivaṃ vyākhyāya vyañjakatvaprādhānyasyānyāprādhānyasya ca pratipāditasyopasaṃhāraparatayāpyetaṃ granthaṃ vyācaṣṭe--yadi vetyādi /
yadi vā atha ca /
viśiṣṭā viśeṣitā na bhavatītyaviśiṣṭa /
yadvā viśiṣṭaṃ viśeṣaḥ ādaraḥ avidyamānaṃ viśiṣṭaṃ yasyāsseti vyatpattimabhipretyāha--nyakkṛtasvabhāveti /
vyañjakatvaviśeṣeṇāviśiṣṭeti vigrahaṃ dhātūnāṃ bahvarthañcābhipretya prakārāntaramāha--āsamantādyvāpteti /
yadivetyanuṣaṅgaḥ /
nanu tathāpi guṇavṛttervyañjakatvaikarūpatvamastviti śaṅkāyāmuktaṃ, na tu tadekarūpeti tadvivṛṇoti--tenetyādi /
tadekarūpatvābhāve hetuḥ--'sahṛdaye'tyādi /
netyasyānuṣaṅgaḥ /
yato guṇavṛttiḥ sahṛdayahṛdayāhlādinī pratīyamānā ca na bhavatyato na tadekarūpeti sambandhaḥ /
vyaṅgyagataṃ sahṛdayahṛdayāhṇādakatvaṃ pratīyamānatvañca vyañjakatve samāropya guṇavṛttestanniṣedhapūrvaktaṃ tadekarūpatvaṃ niṣiddhamiti bodhyam /
evaṃ guṇavṛttervyañjakatvaikarūpatvābhāvapratipādanena vyañjakatvasya guṇavṛttibhinnatvaṃ, labhyate, tatra hetupradarśakaḥ pratītihetutvāditi granthaḥ, cārutvapratītihetutvāditi tadarthaḥ, vyañjakatvasyeti śeṣaḥ /
tathācāyaṃ prayoga ityāśayenāha locane--avivakṣitavācya ityādi /
pṛthagiti bhinnamityarthaḥ /
vṛttau 'tadrūpaśūnyāyā' iti /
cārutvapratītihetutvaśūnyāyā ityarthaḥ /
guṇavṛtterityanuṣaṅgaḥ /
granthametamuktānumānopayogitayāvatārayati--na hītyādi /
tadrūpaśūnyāyā darśanāt /
etacca sarve prāvasūcitamapi sphuṭatarapratītaye punaruktam /
api ca vyañjakatvalakṣaṇo yaḥ śabdārthayorgharmaḥ sa prasiddhasambandhānurodhīti na kasyācidvimativiṣayatāmarbahati /
śabdārtharyorhi prasiddho yaḥ sambandho vācyavācakabhāvākhyāstamanurundhāna eva vyañjakatvalakṣaṇo vyāpāraḥ sāmagrantarasambandhādaupādhikaḥ pravartate /
ata eva vācakatvāttasya viśeṣaḥ vācakatvaṃ hi śabdaviśeṣasya niyata ātmā vyutpattikālādārabhya tadavinābhāvena tasya prasiddhatvāt /
sa tvaniyataḥ, aupādhikatvāt /
locanam darśayati---viṣayāntara iti /
agnirvaṭurityādau /
prāgiti prathamoddyote /
niyatasvabhāvācca vācyavācakatvādaupādhikatvenāniyataṃ vyañjakatvaṃ kathaṃ na bhinnanimittamiti darśayati--api ceti /
aupādhika iti /
vyañjakatvavaicitryaṃ yatpūrvamuktaṃ tatkṛta ityarthaḥ /
ata eva samayaniyamitādabhidhāvyāpārādvilakṣaṇa iti yāvat /
etadeva bālapriyā viṣayāntara ityasya vivaraṇam--agnirvaṭurityādāviti /
athāpi cetyādigrantho 'bhāvavādinaḥ prati sthūṇānikhanananyāyena vyañjakatvasādhaka ityabhiprāyeṇāvatārayati--niyatetyādi /
niyatasvābhāvāditi /
vācakatvaṃ hi samayāpekṣatvena niyatasvarūpamiti bhāvaḥ /
aniyatatve hetuḥ--aupādhikatveneti /
kathamityādi /
vācakatvādvyañjakatvasya pravṛtternimittaṃ bhinnamevetyarthaḥ /
vṛttau 'sāmagryantare'tyādi /
'sāmagnyantarasambandhāt' prakaraṇādermukhyasāmaganyāssannidhānāt /
'aupādhikaḥ pravartate' aupādhikassannullasatītyarthaḥ /
atropādhiśabdenānyāvāntarasāmagrīvivakṣitetyāśayena vivṛṇoti--vyañjakatvetyādi /
vyañjakatve yadvaicitryaṃ vācyavākayorguṇatvaprādhānyādi /
nanu sāmagryantarasambandhajanitatve 'pyayaṃ vyāpāro vācakavyāpāratvādabhidhaivāstvityata āha--ata evetyādi /
ata eva yatasmāmagryantarasambandhādaupādhiko janitastata evetyarthaḥ /
etadeva uktameva /
vṛttau 'śabdaviśeṣasye'ti /
sākṣātsamayāpekṣiṇaśśabdasyetyarthaḥ /
'ātmā' svabhāvaḥ /
'vyutpattikālādi'ti /
saṅketakālādityarthaḥ /
tathā pāṭhaśca /
'tadi'ti śabdetyarthaḥ /
'tasya' vācakatvasya /
'sa tvi'ti /
vyañjakatvavyāpārastvityarthaḥ /
'prakaraṇādyavacchedena' prakaraṇādisahakāreṇa /
prakaraṇādyavacchedena tasya pratīteritarathā tvapratīteḥ /
nanu yadyaniyatastatkiṃ tasya svarūpaparīkṣayā /
naiṣa doṣaḥ; yataḥ śabdātmani tasyāniyatatvam, na tu sve viṣaye vyaṅgyalakṣaṇe /
liṅgatvanyāyaścāsya vyañjakabhāvasya lakṣyate, yathā liṅgatvamāśrayeṣvaniyatāvabhāsam, icchādhīnatvāt; khaviṣayāvyabhicāri ca /
tathaivedaṃ yathā darśitaṃ locanam saphuṭayati--ata eveti /
aupādhikatvaṃ darśayati--prakaraṇādīti /
kiṃ tasyeti /
aniyatatvādyathāruci kalpyeta pāramārthikaṃ rūpaṃ nāstīti; na cāvastunaḥ parīkṣopapadyata iti bhāvaḥ /
śabdātmanīti /
saṅketāspade padasvarūpamātra ityarthaḥ /
āśrayeṣviti /
na hi dhūme vahnigamakatvaṃ sadātanam,anyagamakatvasya vahnyagamakatvasya ca darśanāt /
icchādīnatvāditi /
icchātra pakṣadharmatvajijñāsāvyāptisusmūrṣāprabhṛtiḥ /
svaviṣayeti /
bālapriyā 'tasya' vyañjakatvasya /
'pratīteḥ' unmeṣāt /
prakaraṇādīntyādigrantho na hetvantarapradarśakaḥ, kintvaupādhikatvādityuktasyaiva vivaraṇarūpa ityāha locane--aupādhikatvaṃ darśayatīti /
vṛttau yadyaniyata' iti /
sa ityanuṣajyate /
tasya vyañjakatvasya /
locane bhāvamāha--aniyatatvādityādi /
aniyatatvāt abhidhāvanniyatatvābhāvāt /
kalpyeteti /
tatsvarūpamiti śeṣaḥ /
atra hetumāha--pāramārthikamityādi /
pāramārthikaṃ anugatam /
itīti hetau /
kiṃ tata ityata āha--na cetyādi /
gaganāravindāderapi parīkṣyatvaprasaṅgāditi bhāvaḥ /
śabdātmanīyanena vivakṣitaṃ vyācaṣṭe--saṅketāspada ityādi /
mātrapadenārthasya vyavacchedaḥ /
vṛttau 'tasye'ti /
vyañjakatvasyetyarthaḥ /
'na tvi'tyādi /
tasyāniyatatvamityanuṣajyate /
sve svasambandhini /
'vyaṅgyalakṣaṇe viṣaye' vyaṅgyārthe /
yasya yaraya vyaṅgyo 'rtho vidyate tasya tasya vyañjakatvamityevamarthaviṣaye niyatatvaṃ vyañjakatvasyāstyevetyarthaḥ /
atra dṛṣṭāntakathanam--liṅgatve'tyādi /
'liṅgatvanyāyaḥ' liṅgatvasāmyam /
'liṅgatvaṃ' vahnyādijñāpakatvam /
'āśrayeṣu' dhūmādiṣu /
aniyatāvabhāsamityetadvivṛṇoti locane--na hītyādi /
na hi sadātanamityatra hetumāha---anyetyādi /
anyeti /
vahnyatiriktetyarthaḥ /
vahnyagamakatvasyeti /
kadācidvahnigamakatvābhāvasyetyarthaḥ /
darśanāt anubhavāt /
icchādhīnatvādityatrecchāpadaṃ prakṛtānuguṇatayā vyākhyāti--icchetyādi /
pakṣadharmatā vyāpyasya pakṣavṛttitā vyañjakatvam /
śabdātmanyaniyatatvādeva ca tasya vācakatvaprakāratā na śakyā kalpayitum /
yadi hi vācakatvaprakāratā tasya bhavettacchabdātmani niyatatāpi syādvācakatvavat /
sa ca tathāvidha aupādhiko dharmaḥ śabdānāmautpattikaśabdārthasambanthavādinā vākyatattvavidā pauruṣāpauruṣeyayorvākyayorviśeṣamabhidadhatā niyamenābhyupagantavyaḥ, tadanabhyupagame hi tasya śabdārthasambandhanityatve satyapyapauruṣeyapauruṣeyayorvākyayorarthapratipādane locanam svasminviṣaye ca gṛhīte trairūpyādau na vyabhicarati /
na kasyacidvimatimetīti yaduktaṃ tatsphuṭayati--sa ceti /
vyañjakatvalakṣaṇa ityarthaḥ /
autpattiketi /
janmanā dvitīyo bhāvavikāraḥ sattārūpaḥ sāmīpyāllaṇāto vānutpattiḥ, bālapriyā tasyāḥ jijñāsā /
vyāptisusmūrṣā hetau sādhyasya yā vyāptiḥ, tatsmaraṇecchā /
prabhṛtipadena vyāpyasya sapakṣasatvādijijñāsā gṛhyate /
pakṣadharmatājijñāsādīnāmanumitiṃ prati prayojakatvaṃ prācīnābhyupagataṃ tadvārā ca liṅgatvasya tadadhīnatvaṃ bodhyam /
svāviṣayāvyābhicārītyasya tārtpārthavivaraṇam--svasminnityādi /
svasmin svasambandhini liṅge /
viṣaye ca sādhye ca /
viṣaye veti ca pāṭhaḥ /
gṛhīta ityanenānayossambandhaḥ /
trairūpyādāviti /
trairūpyamanumānāṅgabhūtaṃ pakṣasatvasapakṣasatvavipakṣāsatvarūpamādipadenābādhitatvādikaṃ gṛhyate /
tatra trairūpyasya liṅge abādhitatvādessādhye ca grahaḥ /
na vyabhicaratīti jñāpakatvaṃ svaviṣaye na vyabhicaratītyarthaḥ /
svaviṣayāvyabhicārīti vṛttestu jñāpakatvasya viṣaye jñāpye vahnyādau na vyabhicaratītyevārthaḥ /
vṛttau 'vācakatvaprakārate'ti /
vācakatvāvāntaradharmatetyarthaḥ /
'tadi'ti /
tarhītyarthaḥ /
nanvevaṃ vyañjakatvaṃ na kasya cidvimativiṣayatāmarhantītyuktamayuktaṃ vyaṅgyavyañjakabhāvalakṣaṇasya śabdārthasambandhasyāniyatatvenautpattikasūtravirodhādityāśaṅkāṃ sa cetyādigranthena pariharatītyavatārayati--na kasyacidityādi /
sphuṭayati sphuṭaṃ karoti sādhayatīti yāvat /
vṛttau śabdānāṃ dharmaṃ iti yojanā /
'autpattikastu śabdasyārthena sambandha' ityādijaiminīyaṃ sūtraṃ manasi kṛtyoktam 'autpattikastu śabdasyārthena sambandha' ityādijaiminīyaṃ sūtraṃ manasi kṛtyoktam 'autpattike'tyādi /
tatrautpattikapadena nitya ityartho vivakṣitastallābhaprakāraṃ darśayati--janmanetyādi /
lakṣyata iti /
jāyate asti vardhate vipariṇamate apakṣīyate naśyatīti ṣaṅvikārā bhāvānāmuktāḥ /
tatra dvitīyassattārūpo vikāraḥ utpattipadārthena janmanā sāmīpyānnimittāllakṣyata ityarthaḥ /
sattāmātrasya lakṣaṇātsadāsatvaṃ kalpyamityaparitoṣādāha--viparītetyādi /
janmanā lakṣyata nirviśeṣatvaṃ syāt /
tadabhyupagame tu pauruṣeyāṇāṃ vākyānāṃ puruṣecchānuvidhānasamāropitaupādhikavyāpārāntarāṇāṃ satyapi svābhidheyasambandhāparityāge mithyārthatāpi bhavet /
locanam rūḍhyā vā autpattikaśabdo nityaparyāyaḥ tena nityaṃ yaḥ śabdārthayoḥ śaktilakṣaṇaṃ saṃbandhamicchati jaimineyastenetyarthaḥ /
nirviśeṣatvamiti /
tataśca puruṣadoṣānupraveśasyākiñcitkaratvāttannibandhaṃ pauruṣeyeṣu vākyeṣu yadaprāmāṇyaṃ tanna sidhyet /
pratipattureva hi yaditathā pratipattistarhi vākyasya na kaścidaparādha iti kathamaprāmāṇyam /
apauruṣeye vākye 'pi pratipattṛdaurātmyāttathā syāt /
bālapriyā ityanuṣaṅgaḥ virodharūpasambandhena nimittena janmanā tpattirlakṣyata ityarthaḥ /
atra matubarthe taddhitaḥ pakṣadvaye 'pi /
lāghavādāha--rūḍhyā vetyādi /
rūḍhyā sūtrakārasaṅketena /
phalitamāha--tenetyādi /
yo jaimineya icchatīti sambandhaḥ /
śaktilakṣaṇamiti /
bodhanasāmarthyarūpamityarthaḥ /
vṛttau pūrvoktaśaṅkābījatvenautpattiketyādyuktaṃ pauruṣeyetyādikantvabhyupagantavyatve hetutvena /
anabhyupagame doṣamāha--'tadi'tyādi /
'tasye'ti /
vākyatatvavido jaimineyasyetyarthaḥ /
mata iti śeṣaḥ /
'śabde'tyādi /
'śabdārthasambandhasya' śabdagatārthabodhanasāmarthyarūpasya nityatvādityarthaḥ /
arthagocarajñānajananaśaktirhi prāmāṇyaṃ, sā śaktiryathārtheṣvivāyathārtheṣvapi vākyeṣvasti /
pramāṇyaṃ svata eva /
aprāmāṇyantu kāraṇadoṣabādhakapratyayādinā janyata ityādimīmāṃsakamatamatrāvadheyam /
nirviśeṣatvaṃ syādityatreṣṭāpattiṃ parihartuṃ nirviśeṣatve doṣaṃ darśayati--tataścetyādi /
puruṣeti /
puruṣe vaktari yaḥ kādācitko doṣasya bhramāderanupraveśaḥ, yadvā---puruṣadoṣasya vākye yo 'nupraveśastasyetyarthaḥ /
akiñcitkaratvāditi /
nityasya śabdārthasambandhasya bādhane śaktyabhāvāditi bhāvaḥ /
tannibandhanaṃ vastutaḥ puruṣadoṣādhīnam /
pauruṣeyeṣu laukikeṣu vākyeṣu ayathārthavākyeṣu aprāmāṇyam yathārthatvanimittakamaprāmāṇyam /
tataśca tanna siddhyediti sambandhaḥ /
nanu puruṣadoṣaḥpratipattṛdvārā vākyasyāprāmāṇyasampādaka iti śaṅkāyāmāha---pratipatturityādi /
tatheti /
ayathārthatayetyarthaḥ /
doṣāntarañcāha--apauruṣayetyādi /
apauruṣeyavākye vaidikavākye /
pratipattṛdaurātmayāt pratipatturdeṣāt /
tathā syāt ayathārthatvapratītyā aprāmāṇyaṃ syāt /
syāt vṛttau tathāvidhaupādhikadharmmābhyupagameguṇamāha--'tadabhyupagama' ityādi /
'puruṣeti /
puruṣecchāyāḥ vaktṛpuruṣābhiprāyasyānuvidhānāddhetoḥ samāropitaṃ kalpitamata evaupādhikañca yadvyāpārāntaraṃ yeṣu teṣāmityarthaḥ /
dṛśyate hi bhāvānāmaparityaktasvasvabhāvānāmapi sāmagnyantarasampātasampāditaupādhikavyāpārāntarāṇāṃ viruddhakriyatvam /
tathā hi--himamayūkhaprabhṛtīnāṃ nirvāpitasakalajīvalokaṃ śītalatvamudvahatāmeva priyāvirahadahanadahyamānamānasairjanairālokyamānānāṃ satāṃ santāpakāritvaṃ prasiddhameva /
tasmātpauruṣeyāṇāṃ vākyānāṃ satyapi naisargike 'rthasambandhe mithyārthatvaṃ samarthayitumicchatā vācakatvavyatiriktaṃ kiñcadrūpamaupādhikaṃ vyaktamevābhidhānīyam /
tacca vyañjakatvādṛte nānyat /
vyaṅgyaprakāśanaṃ hi vyañjakatvam /
pauruṣeyāṇi ca vākyāni prādhānyena puruṣābhiprāyameva prakāśayanti /
sa ca vyaṅgya eva locanam nanu dharmāntarābhyupagame 'pi kathaṃ mithyārthatā, na hi prakāśakatvalakṣaṇaṃ svadharmaṃ jahāti śabda ityāśaṅkyāha--duśyata iti /
prādhānyeneti /
yadāha--"evamayaṃ puruṣā vedeti bhavati pratyayaḥ na tvevamayamartha" iti /
tathā prāmāṇāntaradarśanamatra bādhyate, na tu bālapriyā uktārthasyānubhavasiddhatvamuktaṃ dṛśyata ityādinā tadvacanaṃ kimarthamityatastadganthamavatārayati--nanvityādi /
kathamiti na siddhyedityarthaḥ /
atra hetumāha--na hītyādi /
prakāśakatvalakṣaṇamiti /
arthabodhanasāmarthyarūpamityarthaḥ /
na hi jahātīti sambandhaḥ /
kḷptakalpyamānayoḥ kḷptaṃ balavaditi nyāyo 'nena darśitaḥ /
vṛttau 'bhāvānām' iti /
padārthānāmityarthaḥ /
sāmagnyantarasampātena sampāditamata evaupādhikaṃ dharmāntaraṃ yeṣu teṣām /
'viruddhakriyatvaṃ' svasvabhāvaviruddhakriyotpādakatvam /
'himamayūkhaḥ' candraḥ /
'nirvāpitaḥ' santāpaśāntiṃ prāpito jīvaloko yena tat /
tathāvidhaṃ śītalatvamudvahatāmityanenāparityaktasvabhāvatvaṃ priyāvirahetyādanā sāmagryantaretyādyuktaṃ santāpakāritvamityanena viruddhakriyatvañca darśitam /
yathā śākuntale "visṛjati himagarbhairagnimindurmayūkhaiḥ" iti /
upasaṃharati--'tasmādi'tyādi /
pauruṣeyāṇi vākyāni prādhānyena puruṣābhiprāyameva prakāśayantītyatra jaiminisūtrabhāṣyakṛdvacanaṃ pramāṇayati--yadāheti /
ayaṃ puruṣa iti /
vaktṛpuruṣa ityarthaḥ /
evaṃ vedeti /
yathānenoktaṃ tathā jānātītyarthaḥ /
iti pratyayo bhavatīti yojanā /
pratipatturiti śeṣaḥ /
na tvevamartha iti /
ayamartha evameveti pratyayastu pratipattarna bhavatītyarthaḥ /
arthasya bādhasambhavāditi bhāvaḥ /
atastattadvākyārthajñānarūpaṃ puruṣābhiprāyameva prādhānyena prakāśayantīti bhāvaḥ /
na tvamidheyaḥ, tena sahābhidhānasya vācyavācakabhāvalakṣaṇasambandhābhāvāt /
nanvaneva nyāyena sarveṣāmeva laukikānāṃ vākyānāṃ dhvanivyavahāraḥ prasaktaḥ /
sarveṣāmapyanena nyāyena vyañjakatvāt /
satyametat; kiṃ tu vakrabhiprāyuprakāśanena yadvyañjakatvaṃ tatsarveṣāmeva laukikānāṃ vākyānāmaviśiṣṭam /
tattu vācakatvānna bhidyate vyaṅgyaṃ hi tatra nāntarīyakatayā vyavasthitam /
locanam śabdo 'nvaya ityanena puruṣābhiprāyānupraveśādevāṅgulyagravākyādau mithyārthatvamuktam /
tena saheti /
aniyatatayā naisargikatvābhāvāditi bhāvaḥ /
nāntarīyakatayeti /
bālapriyā nanvastu puruṣābhiprāyo vyaṅgyaḥ vyāpārāntarañca vyañjakatvaṃ vākyasya, tathāpi kathaṃ mithyārthakatvamityata āha--tathetyādi /
tathā abhiprāyavyañjakatvena prakāreṇa atra pauruṣeyavākye viṣaye /
pramāṇāntaradarśanaṃ pramāṇāntareṇa pratyakṣādinā darśanaṃ tadvākyārthajñānam /
bādhyate kvacidbādhitaṃ kriyate /
bādhā nāma anutpattiḥ /
pauruṣeyavākyasya puruṣecchānuvidhāyitvena yathā dṛṣṭārthakatvaniyamābhāvātkadācittadarśaviṣayakaṃ pratyakṣādijñānam /
notpadyata ityato mithyārthakateti bhāvaḥ /
na tviti /
bādhyata ityanuṣajyate /
śābado 'nvayaḥ śabdasyārthena svābhāvikassambandho 'rthabodhanasāmarthyaṃlakṣaṇaḥ /
sāmānyenoktaṃ viśeṣe darśayannāha--ityanenetyādi /
aṅgulyagravākyādau aṅgulyagre karivaraśatamiti vākyādau /
mithyārthatvamuktamiti /
asambaddhārthasyāpi puruṣābhipretatvasambhavāditi bhāvaḥ /
tathāvoktarūpasya śabdārthasambandhasya nityatve 'pi pauruṣeyavākyānāṃ puruṣābhiprāyānuvidhāyitvāttadabhipretaṃ yadvākyārthasyāsatyatvaṃ, tadvākyasya mithyārthakatvenāprāmāṇyam /
apauruṣeyāṇāṃ vākyānāntu vakturabhāvena teṣāṃ sarveṣāmeva prāmāṇyañceti bodhyam /
vṛttau 'tena sahe'ti /
puruṣābhiprāyeṇa sahetyarthaḥ /
'abhidhānasya' śabdasya /
'vācyavācakasambandhābhāvādi'ti /
anena śabdasya vyaṅgyena saha yassambandhastasya vācyavācakabhāvatvaṃ nāstīti darśitaṃ, tatra hetumāha locane--aniyatatvādityādi /
aniyatatvena hetunā svābhāvikatvābhāvādityarthaḥ /
athābhiprāyasya vyaṅgyatvoktimāśritya śaṅkate--'nanvanene'tyādi /
'prasaktaḥ' prāptaḥ, yadvā--āpattiviṣayaḥ /
atra hetumāha--'sarveṣām' ityādi /
iṣṭāpattiṃ darśayati--'satyam' ityādi /
'satyametadi'ti /
abhiprāyaprakāśanena yadvyañjakatvaṃ tatsarveṣāmastītyarthaḥ /
viśeṣamāha--'kintvi'tyādi /
yadvyajakatvaṃ tattu vācakatvānna bhidyata iti sambandhaḥ /
vaktrabhiprāyaprakāśanenetyasya sthāne vaktrabhiprāyaviśiṣṭārthaprakāśaneneti ca pāṭhaḥ /
'aviśiṣṭaṃ' sādhāraṇam /
vācakatvānna bhidyata ityatra hetumāha--'vyaṅgyaṃ hī'tyātyādi /
na tu vivakṣitatvena /
yasya tu vivakṣitatvena vyaṅgyasya sthitiḥ tadyvañjakatvaṃ dhvanivyavahārasya prayojakam /
locanam gāmānayeti śrute 'pyabhiprāye vyakte tadabhiprāyaviśiṣṭo 'rtha evābhipretānayanādakriyāyogyo na tvabhiprāyamātreṇa kiñcitkṛtyamiti bhāvaḥ /
vivakṣitatveneti /
prādhānyenetyarthaḥ /
yasya tviti /
dhvanyudāharaṇeṣviti bhāvaḥ /
kāvyavākyebhyo hi na nayanānayanādyupayoginī pratītirabhyarthyate, api tu pratītiviśrāntikāriṇī, sā cābhiprāyaniṣṭhaina nābhipretavastuparyavasānā /
nanvevamabhiprāyasyaiva vyaṅgyatvāttrividhaṃ vyaṅgyamiti yaduktaṃ tatkathamityāha--- bālapriyā 'nāntarīyakataye'ti /
avinābhūtatvenetyarthaḥ /
bhāvaṃ vivṛṇoti locane---gāmityādi /
abhiprāye vyakte 'pīti sambandhaḥ /
kṣīragrahaṇādyarthakagavānayanābhiprāye vyakte 'pītyarthaḥ /
arthaḥ gokarmakātvādyarthaḥ /
na tvityādi /
gokarmakānayanādikriyārūpārthaṃ vinā abhiprāyāsiddhirataśca na vācakatvātpṛthagvyañjakatvaṃ vācyādyvaṅgyamiveti ca bhāvaḥ /
abhiprāyarūpavyaṅgyasya vivakṣitatvaprāptyabhāvānniṣedhānupapattimāśaṅkya vyācaṣṭe--prādhānyeneti /
vṛttau yasya vyaṅgyasyeti sambandhaḥ /
vivakṣitatvena sthitirityatrākāṅkṣāṃ pūrayati--dhvanyudāharaṇeṣviti /
vṛttau tadvyajyakatvamityasya tatkarmakavyañjakatvamityarthaḥ /
nanu dhvanyudāharaṇeṣvapi laukikavākyeṣviva vivakṣitatvāparaparyāyaṃ prādhānyaṃ vācyasya vidyata ityāśaṅkyāyāmabhiprāyamāha---kāvyavācakyebhya ityādi /
nayaneti /
prāpaṇādikriyopayoginītyarthaḥ /
pratītiḥ vācyārthapratītiḥ /
nābhyarthyata iti /
kintu balādāpatatīti bhāvaḥ /
api tviti /
kā punarabhyarthyata iti bhāvaḥ /
pratītiviśrāntikāriṇī vācyapratītiviśrāntikāriṇī /
pratītirabhyarthyata ityanuṣaṅgaḥ /
rasādipratītirabhyarthyanta ityarthaḥ /
vibhāvādipratītirūpatvāttasyā iti bhāvaḥ /
nanu sāpi vācyaparyavasāyinyastu, tanmūlakatvāditi kathaṃ vyaṅgyasya prādhānyamityata āha--sā cetyādi /
castvarthe /
abhiprāyaniṣṭhaiva rasādivyaṅgyaparyavasāyinyeva /
abhipretavastviti /
vācyārthetyarthaḥ /
ataśca vācyasya na vivakṣitatvalakṣaṇaṃ prādhānyaṃ kāvyavākyeṣviti bhāvaḥ /
yattvityādigranthamānarthaṅkyaśaṅkāparihārāyāvatārayati--nanvityādi /
vṛttāvabhiprāyaviśeṣarūpaṃ yadyvaṅgyantu tātparyeṇa prakāśyamānaṃ sacchaśabdārthābhyāṃ prakāśyate tadvivakṣitaṃ bhavatīti sambandhaḥ /
'vivakṣitaṃ' pradhānam /
'tadeva' abhiprāyaviśeṣarūpameva /
aparimitaviṣayasyeti hetugarbham /
kintu tathā darśiteti sambandhaḥ /
'tathā' uktaprakāreṇa /
'anabhiprāyarūpañce'ti /
vivakṣitamityanuṣaṅgaḥ /
'nātivyāpti'rityādi /
guṇībhūtavyayattviti /
yattvabhiprāyaviśeṣarūpaṃ vyaṅgyaṃ śabdārthābhyāṃ prakāśate tadbhavati vivakṣitaṃ tātparyeṇa prakāśyamānaṃ sat /
kintu tadeva kevalamaparimitaviṣayasya ghvanivyavahārasya na prayojakamavyāpakatvāt /
tathā darśitabhedatrayarūpaṃ tātparyeṇa dyotyamānamabhiprāyarūpamanabhiprāyarūpaṃ ca sarvameva dhvanivyavahārasya prayojakamiti yathoktavyañjakatvaviśeṣa dhavnilakṣaṇe nātivyāptirna cāvyāptiḥ /
tasmādvākyatattvavidhāṃ matena tāvadyvañjakatvalakṣaṇaḥ śābdo vyāpāro na virodhī pratyutānuguṇa eva lakṣyate /
pariniścitanirapabhraṃśaśabdabrahmaṇāṃ vipaścitāṃ matamāśrityaiva pravṛtto 'yaṃ dhvanivyavahāra iti locanam evaṃ mīmāṃsakānāṃ nātra vimatiryukteti pradarśya vaiyākaraṇānāṃ naivātra sāstīti darśayati--parinisciteti /
paritaḥ niścitaṃ pramāṇena sthāpitaṃ nirapabhraṃśaṃ galitabhedaprapañcatayā avidyāsaṃskārarahitaṃ śabdākhyaṃ prakāśaparāmarthasvabhāvaṃ brahma vyāpakatvena bṛhadviśeṣaśaktinirbharatayā ca bṛṃhitaṃ viśvanirmāṇaśaktīśvaratvācca bṛṃhaṇam yairiti /
bālapriyā 'nāntarīyakataye'ti /
avinābhūtatvenetyarthaḥ /
bhāvaṃ vivṛṇoti locane--gāmityādi /
abhiprāye vyakte 'tīti sambandhaḥ /
kṣīragrahaṇādyarthakagavānayanābhiprāye vyakte 'pītyarthaḥ /
arthaḥ gokarmakātvādyarthaḥ /
na tvityādi /
gokarmakānayanādikriyārūpārthaṃ vinā abhiprāyāsiddhirataśca na vācakatvātpṛthagvyañjakatvaṃ vācyādvyaṅgyamiveti ca bhāvaḥ /
abhiprāyarūpavyaṅgyasya vivakṣitatvaprāptyabhāvānniṣedhānupapattimāśaṅkya vyācaṣṭe--prādhānyeneti /
vṛttau yasya vyaṅgyasyeti sambandhaḥ /
vivakṣitatvena sthitirityatrākāṅkṣāṃ pūrayati--dhvanyudāharaṇeṣviti /
vṛttau tadyvañjakatvamityasya tatkarmakavyañjakatvāmityarthaḥ /
nanu dhvanyudāharaṇeṣvapi laukikavākyeṣviva vivakṣitatvāparaparyāyaṃ prādhānyaṃ vācyasya vidyata ityāśaṅkāyāmabhiprāyamāha--kāvyavākyebhya ityādi /
nayaneti /
prāpaṇādikriyopayoginītyarthaḥ /
pratītiḥ vācyārthapratītiḥ /
nābhyarthyata iti /
kintu balādāpatatīti bhāvaḥ /
api tviti /
kā punarabhyarthyata iti bhāvaḥ /
pratītiviśrāntikāriṇī vācyapratītiviśrāntikāriṇī /
pratītirabhyarthya ityanuṣaṅgaḥ /
rasādipratītirabhyarthyanta ityarthaḥ /
vibhāvādipratītirūpatvāttasyā iti bhāvaḥ /
nanu sāpi vācyaparyaṃvasāyinyastu, tanmūlakatvāditi kathaṃ vyaṅgyasya prādhānyamityata āha--sā cetyādi /
castvarthe /
abhiprāyaniṣṭhaiva rasādivyaṅgyaparyavasāyinyeva /
abhipretavastviti /
vācyārthatyarthaḥ /
ataśca vācyasya na vivakṣitatvalakṣaṇaṃ prādhānyaṃ kāvyavākyeṣviti bhāvaḥ /
yattvityādigranthamānarthakyaśaṅkāparihārāyāvatārayati--nanvityādi /
vṛttāvabhiprāyaviśeṣarūpaṃ yadyvaṅgyantu tātparyeṇa prakāśyamānaṃ sacchaśabdārthābhyāṃ prakāśyate tadvivakṣitaṃ bhavatīti śambandhaḥ /
'vivakṣitaṃ' pradhānam /
'tadeva' abiprāyaviśeṣarūpameva /
aparimitaviṣayasyeti hetugarbham /
kintu tathā darśiteti sambandhaḥ /
'tathā' uktaprakāreṇa /
'anabhiprāyarūpañce'ti /
vivakṣitamityanuṣaṅga /
'nātivyāpti'rityādi /
guṇībhūtvayaṅgyasthale 'bhiprāyarūpavyaṅgyasya yattvabhiprāyaviśeṣarūpaṃ vyaṅgyaṃ śabdārthābhyāṃ prakāśate tadbhavati vivakṣitaṃ tātparyeṇa prakāśyamānaṃ sat /
kintu tadeva kevalamaparimitaviṣayasya dhvanivyavahārasya ya prayojakamavyāpakatvāt /
tathā darśitabhedatrayarūpaṃ tātparyeṇa dyotyamānamabhiprāyarūpamanabhiprāyarūpaṃ ca sarvameva dhvanivyavahārasya prayojakamiti yathoktavyañjakatvaviśeṣe dhvanilakṣaṇe nātivyāptirna cāvyāptiḥ /
tasmādvākyattvavidāṃ matena tāvadyvañjakatvalakṣaṇaḥ śābdo vyāpāro na virodhī pratyutānuguṇa eva lakṣyate /
pariniścitanirapabhraṃśaśabdabrahmaṇāṃ vipaścitāṃ matamāśrityaiva dhvanivyavahāra iti locanam evaṃ mīmāṃsakānāṃ nātra vimatiryukteti pradarśya vaiyākaraṇānāṃ naivātra sāstīti darśayati--pariniściteti /
paritaḥ niścitaṃ pramāṇena sthāpitaṃ nirapabhraṃśaṃ galitabhedaprapañcatayā avidyāsaṃskārarahitaṃ śabdākhyaṃ prakāśaparāmarśasvabhāvaṃ brahma vyāpakatvena bṛhadviśeṣaśaktinirbharatayā bṛṃhitaṃ viśvanirmāṇaśaktīśvaratvācca bṛṃhaṇam yairiti /
bālapriyā kvacitsatvāttadādāya tatrātivalyāptirna rasādivyaṅgyasyābhiprāyarūpatvābhāvāttatsthale 'vyāptiśca netyarthaḥ /
upasaṃharati--'tasmādi'tyādi /
na na virodhīti sambandhaḥ /
vākyatatvavitpadārthakathanena vṛttamanuvadannupasaṃhāragranthaṃ vyākurvan pariniścitetyādiviśeṣaṇaviśiṣṭavipaścicchabdārthakathanena vartiṣyamāṇagranthatātparyamāha--evamityādinā /
seti /
vimatirityarthaḥ /
pariniścitetyādigranthamanādinidhanaṃ brahyetyādibhartṛharivacanādikamanusṛtya savigrahaṃ vivṛṇoti--parita ityādi /
paritaḥ bahumukhānvādinaḥ prati doṣaviśeṣavācināpabhraṃśaśabdenātra sarvadoṣaheturavidyāsaṃskāro lakṣyata ityāśayena vyācaṣṭe--galitetyādi /
galitabhedaprapañcatayā bhedaprapañcasaṃsargarahitatvena /
upalakṣaṇe tṛtīyā /
galitabhedaprapañcatve heturavidyetyādi /
śabdapadavivaraṇaṃ śabdārthākhyamiti /
śabda ityartha iti cākhyā yasya tat /
nāmarūpātmakamityarthaḥ /
yadvā--śabdārthayorākhyā sphuraṇaṃ yasmiṃstacchabdārthabhramādhiṣṭhānamitṣathaḥ /
nirūpādhirūpamāha--prakāśetyādi /
svaprakāśajñānasvarūpamityarthaḥ /
bṛhadhātorbrahmaśabdaniṣpattimabhipretya vivṛṇoti--vyāpakatvena bṛhaditi /
evaṃ nirupādhiparatayā vyākhyāya sopādhiparatayāpi vyācaṣṭe--viśeṣetyādi /
viśeṣāṇāṃ vyaṣṭirūpāṇāṃ sarveṣāṃ śaktibhirnirbharatāpūrṇatā tayā cetyarthaḥ /
bṛhadityanena sambadhnāti /
bṛhadhātorbahmaśabdaniṣpattimabhipretya vivṛṇoti--vyāpakatvena bṛhaditi /
evaṃ nirupādhiparatayā vyākhyāsopādhiparatayāpi vyācaṣṭe--viśeṣetyādi /
viseṣāṇāṃ vyaṣṭirūpāṇāṃ sarveṣāṃ śaktibhirnirbharatāpūrṇatā tayā cetyarthaḥ /
bṛhadityanena sambadhnāti /
bṛhadhātorbahmaśabdaniṣpatyabhiprāyeṇa cāha--bṛṃhitamityādi /
bṛṃhitamiti kartari ktaḥ /
kathaṃ paripoṣarūpaṃ bṛṃhaṇamityata āha--viśvetyādi /
viśvasya yāni nirmāṇāni tadviṣayā yāḥ śaktayaḥ taiḥ saha kiṃ virodhāvirodhau cintyete /
kṛtrimaśabdārthasambandhavādināṃ tu yuktividāmanubhavasiddha evāyaṃ vyañjakabhāvaḥ śabdānāmarthāntarāṇāmivāvirodhaśceti na pratikṣepyapadavīmavatarati /
locanam etaduktaṃ bhavati--vaiyākaraṇāstāvadbrahmapadenānyatkiñcidicchanti tatra kā kathā vācakatvavyañjakatvayoḥ, avidyāpade tu tairapi vyāpārāntaramabhyupagatameva /
etacca prathamoddyote vitatya nirūpitam /
evaṃ vākyavidāṃ padavidāṃ cāvimativiṣayatvaṃ pradarśya māṇatattvavidāṃ tārkikāṇāmapi na yuktātra vimatiriti darśayitumāha--kṛtrimeti /
kṛtrimaḥ saṅketamātrasvabhāvaḥ parikalpitaḥ śabdārthayoḥ sambandha iti ye vadanti naiyāyikasaugatādayaḥ /
yathoktam--'na sāmayikatvācchabdārthapratyayasye'ti /
tathā śabdāḥ saṃketitaṃ prāhuriti /
arthāntarāṇāmiti /
dīpādīnām /
bālapriyā tābhirhetubhirḥ iśvaratvādviśvapariṇamanasamarthatvāt /
yadvā--viśvanirmāṇaśaktirmāyā, tasyār iśvaratvādviśvarūpeṇa pariṇamamānamāyādhiṣṭānatvādityarthaḥ /
yairityasya pariniścitamityanena sambandhaḥ /
teṣāmiti śeṣaḥ /
vṛttau 'virodhāvirodhāvi'ti /
pūrvapakṣatayā virodhassiddhāntatayā avirodhaśca /
nanu vaiyākaraṇamatamāśritya dhvanivyavahārasya pravṛttatve 'pi vācakalakṣaṇasya śabdasya vācakatvātpṛthagvyañjakatvāṅgīkāre virodhāvirodhau mīmāṃsakavaccintanīyāviti taissaha kimityādyuktamayuktamiti śaṅkāyāṃ tātparyamāha--etaduktamityādi /
brahmapada iti /
vidyādaśāyāmityarthaḥ /
necchantīti sambandhaḥ. anyaditi /
brahmaṇa iti śeṣaḥ /
tatra brahmapade /
kā katheti /
kathāpi nāstītyarthaḥ /
ataśca kathaṃ virodhāvirodhacintāprasaṅga iti bhāvaḥ /
vyāpārāntaramiti /
vyañjakatvamityarthaḥ /
abhyupagatameveti /
atastatrāpi na virodhāvirodhacintāvasara iti bhāvaḥ /
vyāpārāntaraṃ tairamyupagatamiti kuto 'vagantavyamityata āha--etacceti /
prathamodyota iti /
dhvanilakṣaṇanirūpaṇa iti bhāva- /
vṛttamanuvadannavatārayati--evamityādi /
yuktividāmityasyārthakathanaṃ pramāṇatatvavidāṃ tārkikāṇāmiti /
saugatāderupalakṣaṇamidam /
saṅketamātrasvabhāva iti /
saṅketassamayaḥ, sa cāsmācchabdādayamartho boddhavya ityādīcchā /
asya śabdasyāyamartha ityupadeśassa iti ca kecit /
netyādipratyayasyetyantaṃ nyāyasūtram /
śabdo liṅgavidhayārthabodhaka iti pūrvapakṣasya samādhānamidam /
neti /
śabdo liṅgavidhayārthabodhako netyarthaḥ /
atra hetuḥ--sāmayikatvādityādi /
śabdādarthasya yaḥ pratyayo bodhastasya sāmayikatvātsaṅketamūlakatvādityarthaḥ /
saugatavacanamāha--śabdā ityādi /
śabdānāmayaṃ vyañjakabhāvo 'nubhavasiddha evetyetadupapādanāyārthāntarāṇāmiveti dṛṣṭāntakathanaṃ, tatrārthāntarāṇāmityetadvyācaṣṭe--dīpādīnāmiti /
vācakatve hi tārkikāṇāṃ vipratipattayaḥ pravartantām, kimidaṃ svābhāvikaṃ śabdānāmāhosvitsāmayikamityādyāḥ /
vyañjakatve tu tatpṛṣṭhabhāvini bhāvāntarasādhāraṇe lokaprasiddha evānugamyamāne ko vimatīnāmavasaraḥ /
locanam nanvanubhavena dvicandrādyapi siddhaṃ tacca vimatipadamityāśaṅkyāha--avirodhaśceti /
avidyamāno virodho nirodho bādhakātmako dvitīyena jñānena yasya tenānubhavasiddhaścābādhitaścetyarthaḥ /
anubhavasiddhaṃ na pratikṣepyaṃ yathā vācakatvam /
nanu tatrāpyeṣāṃ vimatiḥ /
naitat; na hi vācakatve sā vimatiḥ, api tu vācakatvasya naisargikatvakṛtrimatvādau tadāha--vācakatve hīti /
nanvevaṃ vyañjakatvasyāpi dharmāntaramukhena vipratipattiviṣayatāpi syādityāśaṅkyāha--vyañjakatve tviti /
bhāvāntareti /
akṣinikocādeḥ sāṅketikatvaṃ cakṣurādikasyānādiryogyateti dṛṣṭvā bālapriyā yathā dīpādiḥ parikalpitanijaviṣayādanyaṃ viṣayamapi prakāśayati, tathā śabdo 'pi saṅketitādanyaṃ viṣayaṃ prakāśayatīti teṣāmapyanubhavasiddha evāyaṃ śabdānāṃ vyañjakabhāva iti bhāvaḥ /
nanvityādi /
anubhavena doṣajanitenānubhavena /
tacca dvicandrādi ca /
taccetyasya sthāne na ca neti ca pāṭhaḥ /
parihārānuguṇyenāvarodhapadaṃ vyācaṣṭe--avidyamāna ityādi /
nirodhaḥ pratibandhaḥ /
phalitamāha--tenetyādi /
na pratikṣepyaṃ na vimatipadam /
vyañjakatvaṃ na vimatipadamanubhavasiddhatvādvācakatvavadityanumānamanena darśitam /
atra dṛṣṭāntasya sāddhyavaikalyaśaṅkāparihāraparatayā vācakatve hītyādigranthamavatārayati--nanvityādi /
tatrāpi vācakatve 'pi /
eṣāṃ tārkikāṇām /
naitaditi /
etanna yuktamityarthaḥ /
atra hetuḥ--na hītyādi /
vācakatve dharmiṇi na vimatiḥ, kintu tatra naisargikatvādidharma evetyarthaḥ /
ato na sādhyavaikalyaṃ dṛṣṭāntasyeti bhāvaḥ /
dharmāntaramukheneti /
naisargikatvādimukhenetyarthaḥ /
vipratipattiviṣayatāpīti /
na kevalamanubhavasiddhatetyapiśabdārthaḥ /
vācakatvasya vipratipattiviṣayatvaṃ vyañjakatvasya tadabhāvañca darśayan bhāvamāha--akṣītyādi /
akṣṇornikoco vikāsaḥ /
ādipadena saṅkocādikaṃ gṛhyate tasya /
sāṅketikatvamiti /
saṅketavattvamityarthaḥ /
yadvā--arthena saha sambandhasya saṅketasiddhatvamityarthaḥ /
yogyateti /
cākṣuṣādijñānakāraṇatetyarthaḥ /
yathā bhūṣaṇasāre "indriyāṇāṃ svaviṣayeṣvanādiryogyatā yathe"ti /
iti dṛṣṭaveti /
alaukike hyarthe tārkikāṇāṃ vimatayo nikhilāḥ pravartante na tu laukike /
na hi nīlamadhurādhiṣvaśeṣalokendriyagocare bāghārahite tattve parasparaṃ vipratipannā dṛśyante /
na hi bādhārahitaṃ nīlaṃ nīlamiti bruvannapareṇa pratiṣidhyate naitannīlaṃ pītametaditi /
tathaiva vyañjakatvaṃ vācakānāṃ śabdānāmavācakānāṃ ca gītadhvanīnāmaśabdarūpāṇāṃ ca ceṣṭādīnāṃ locanam kāmamastu saṃśayaḥ śabdasyābhidheyaprakāśane vyañjakatvaṃ tu yādṛśamekarūpaṃ bhāvāntareṣu tādṛgeva prakṛte 'pīti niścataikarūpe kaḥ saṃśayasyāvakāśa ityarthaḥ /
naitannīlamiti nīle hi na bipratipattiḥ, api tu prādhānikamidaṃ pāramāṇavamidaṃ jñānamātramidaṃ tucchadamiti tatsṛṣṭāvalaukikya eva vipratipattayaḥ /
vācakānāmiti /
dhvanyudāharaṇeṣviti bhāvaḥ /
bālapriyā akṣinikocādeścakṣurādīndriyasya cārthaprakāśakttve samāne 'pyādyasyārthena saha sambandhasya sāṅkatikatvaṃ dvitīyasyārthena saha sambandhasya naisargikatvañca dṛṣṭverthaḥ /
kāmamityādi /
śabdasya vācakatve kimidaṃ sāṅketikamāhosvinnaisargikamiti vācakatvadharmikassaṃśayaḥ kāmaṃ bhavatvityarthaḥ /
yathā śabde nityānityatvasaṃśayaḥ /
vyañjakatvamiti /
tuśabdo viśeṣe /
bhāvāntareṣviti /
pradīpādiṣvityarthaḥ /
na tu laukika ityuktamupapādayati vṛttau 'na hī'tyādi /
'nīlamadhurādiṣu' nīlamadhurādidravyeṣu /
nirdhāraṇe saptamī /
'tattve' padārthe /
'vipratipannā' iti /
janā iti /
janā iti śeṣaḥ /
uktameva sphuṭayati--'nahī'tyādi /
'bādhārahitaṃ satyam /
'nīlaṃ' nīladravyaṃ ghaṭādi /
'nīlamiti bruvanni'ti /
idamiti śeṣaḥ /
locane bhāvamāha--naitadityādi /
nīle etanna nīlamiti bruvanni'ti /
idamiti śeṣaḥ /
'apareṇe'tyādi /
etanna nīlametatpītamiti na hi pratiṣidhyata iti sambandhaḥ /
locane bhāvamāha--naitadityādi /
nīle etanna nīlamiti vipratipattirna hīti sambandhaḥ /
laukikatvāditi bhāvaḥ /
viruddhā pratipattirvipratipattiḥ /
api tvityādi /
api tbityalaukikya eva vipratipattaya iti sambandhaḥ /
tatprakārakathanaṃ prādhānikamityādi /
idamityanena sarvatra jagadvivakṣitam /
prādhānikaṃ pradhānasya mūlaprakṛtervikāraḥ /
pāramāṇavaṃ paramāṇujanyam /
jñānamātraṃ vijñānasvarūpameva /
tucchaṃśūnyam /
atra krameṇa sāṃkhyavaiśeṣikavijñānavādimādhyamikānāmmatāni darśitāni /
tatsṛṣṭāviti /
jagatsṛṣṭihetāvityarthaḥ /
taddṛṣṭāviti pāṭhe tu jagatkāraṇadṛṣṭāvityarthaḥ /
alaukikya eva vipratipattaya iti /
laukike vipratipattīnāmadarśanādalaukike vastuni taddarśanāccānvayavyatirekābhyāmalaukikavastuviṣayakatvameva tāsāṃ siddhamityarthaḥ /
alaukika ityādivṛttigrantho 'nena vivṛtaḥ /
vṛttāvṛpasaṃharati--'tathaive'tyādi /
'tathaiva' tathābhūtameva, lokikameveti yāvat /
'kenāpahnūyata' iti /
sarvairādriyata evetyarthaḥ /
yatsarbeṣāmanubhavasiddhameva tatkenāpahnūyate /
aśabdamarthaṃ ramaṇīyaṃ hi sūcayanto vyāhārāstathā vyāpārā nibaddhāścānibaddhāśca vidagghapariṣatsu vividhā vibhāvyante /
tānupahāsyatāmātmanaḥ pariharan ko 'tisandadhīta sacetāḥ locanam aśabdamiti /
abhidhāvyāpāreṇāspṛṣṭamityarthaḥ /
ramaṇīyamiti /
yadgopyamānatayaiva sundarībhavatītyanena dhvanyamānatāyāmasādhāraṇapratītilābhaḥ prayojanamuktam /
nibaddhāḥ prasiddhāḥ tāniti vyavahārān /
kaḥ savetā atisandadhīta nādriyetetyarthaḥ /
lakṣaṇe śatrādeśaḥ ātmanaḥ karmabhūtasya yopahasanīyatā tasyāḥ parihāreṇepalakṣitastāṃ parijīhīrṣurityarthaḥ /
bālapriyā atra hetuḥ--'aśabdam' ityādi /
nāsti śabdo 'bhidhāyako yasyeti vyutpattimabhipratyāśabdamityetadvyācaṣṭe locane--abhidhetyādi /
aśabdatvaṃ ramaṇīyatve heturiti darśayanvivṛṇoti--yadityādi /
vastrāntaprāvṛtakāminīkucakalaśadṛṣṭāntasiddhametaditi bhāvaḥ /
sundarī bhavatīti ramaṇīyapadavyākhyānam /
ityaneneti /
aśabdatvaramaṇīyatvaviśeṣaṇadvayenetyarthaḥ /
dhvanyamānatāyāmiti /
arthasyeti śeṣaḥ /
asādhāraṇeti /
pratīterasādhāraṇatvamāsvādyamānātmakatvam /
vṛttau 'vyāhārā' iti /
vyavahārā iti ca pāṭhaḥ /
'tathā vyāpārā' iti /
yenārthaṃsyāśabdatvaṃ ramaṇīyatvañca bhavati, tathābhūto vyāpāro vyañjakatvalakṣaṇo yeṣāṃ tathābhūtā ityarthaḥ /
'nibaddhāḥ' muktakādirūpāḥ /
'anibaddhāḥ' gadyādarūpāḥ /
locane--prasiddhā iti /
muktakādirūpatvena prasiddhā ityarthaḥ /
atasandadhītetyetatprakṛtānuguṇaṃ vivṛṇoti--nādriyeteti /
sacetā iti viśeṣyānusāreṇa pariharannityetadvyācaṣṭe--lakṣaṇa iti /
lakṣaṇarūpārtha ityarthaḥ /
pariharaṇasyādaraṇaphalatvāllakṣaṇatvam /
śatrādeśa iti /
pariharannityatreti śeṣaḥ /
tena siddhamarthamāha--ātmana ityādi /
upasahanīyatā vidvatpariṣatkarthṛkaparihāsaviṣayatā /
parihāreṇa prāgabhāvaparipālanena /
phalitamāha--tāmityādi /
vṛttau 'brūyādi'ti /
kaściditi śeṣaḥ /
sambhāvyantadvacanamāha--'astī'tyādi /
kathamityatrāha--'vyañjakatva'mityādi /
'tacca' gamakatvañca /
'liṅgatvaṃ' jñāpakatvam /
'ata' iti /
gamakatvasya liṅgatvarūpatvādityarthaḥ /
itīti hetau /
'teṣāṃ' śabdānāṃ vyaṅgyavyañjakabhāvo liṅgiliṅgabhāva eveti yojanā /
evakārārthakathanaṃ 'nāparaḥ kaścidi'ti /
uktaṃ sādhayati--'ataścetyādi /
'ataḥ' vakṣyamāṇaddhetoḥ /
cakāro yuktyantarasamuccāyakaḥ /
'etadi'ti /
vyaṅgyavyañjakabhāvasya liṅgiliṅgabhāvadanatiriktatvamityarthaḥ /
'avaśyamevaboddhavya'miti /
atiriktatve pramāṇābhāvāditi bhāvaḥ /
ata ityuktandarśayati--'yasmādi'tyādi /
tataḥ kimata āha--'vaktrabhiprāyaśce'tyādi /
vyañjakatvamityādigranthasya brūyāt, astyatisandhānāvasaraḥ vyañjakatvaṃ śabdānāṃ gamakatvaṃ tacca liṅgatvamataśca vyaṅgyapratītirliṅgipratītireveti liṅgiliṅgabhāva eva teṣāṃ vyaṅgyavyañjakabhāvo nāparaḥ kaścit /
ataścaitadavaśyameva boddhavyaṃ yasmādvakrabhiprāyāpekṣayā vyañjakatvamidānīmeva tvayā pratipāditaṃ vakrabhiprāyaścānumeyarūpa eva /
atrocyate--nanvevamapi yadi nāma syāttatkiṃ naśchinnam /
vācakatvaguṇavṛttivyatirikto vyañjakatvalakṣaṇaḥ śabdavyāpāro 'stītyasmābhirabhyupagatam /
tasya caivamapi na kācit kṣatiḥ /
taddhi vyañjakatvaṃ liṅgatvamastu anyadvā /
sarvathā prasiddhaśābdaprakāravilakṣaṇatvaṃ śabdavyāpāraviṣayatvaṃ locanam astīti /
vyañjakatvaṃ nāpahnūyate tattvatiriktaṃ na bhavati api tu liṅgiliṅgabhāva evāyam /
idānīmeveti /
jaiminīyamatopakṣepe /
yadi nāma syāditi /
prauḍhavāditayābhyupagame 'pi svapakṣastāvanna sidhyatīti darśayati--śabdeti /
śabdasya vyāpāraḥ san viṣayaḥ śabdavyāpāraviṣayaḥ, anye tu bālapriyā bhāvamāha locane--vyañjakatvamityādi /
nāpahnūyata iti /
svarūpata iti śeṣaḥ /
tattu vyañjakatvantu /
atiriktaṃ liṅgatvādbhinnam /
liṅgiliṅgabhāva eva liṅginirūpitaliṅgatvameva /
ayaṃ vyañjakatvam /
syāditīti /
ityanenetyarthaḥ /
prauḍheti /
paroktaṃ svīkṛtyāpi svasiddhāntasthāpanāya yo vādassa prauñavādaḥ taṃ vadatīti prauḍhavādī, tasya bhāvastatta tayetyarthaḥ /
svapakṣa iti /
vyañjakatvaṃ liṅgatvādanatiriktamiti pūrvapakṣipakṣa ityarthaḥ /
na siddhyatīti /
vakṣyamāṇayuktyeti bhāvaḥ /
vṛttau 'tat kiṃ naḥ chinnam' ityuktasyaiva vivaraṇam--'vācakatve'tyādi /
'prasiddhe'ti /
prasiddho yaśśabdasya prakāro dharmo 'bhidhā lakṣaṇā ca tadvilakṣaṇatvamityarthaḥ /
śabdavyāpāratvamiti vaktavye śabdavyāpāraviṣayatvamityuktirasaṅgatetyato vyācaṣṭace locane--śabdetyādi /
viṣaya iti /
sacetobuddhiviṣaya ityarthaḥ /
tadāsvādya iti yāvat /
vyākhyānāntaraṃ darśayati--anya iti /
vṛttau 'tasye'ti /
vyañjakatvasyetyarthaḥ /
vyañjakatvaṃ liṅgatvamastvityuktyā siddhaṃ nassamīhitamiti manyamānaṃ pūrvapakṣiṇaṃ pratyāha--'na punari'tyādi /
ca tasyāstīti nāstyevāvayorvivādaḥ /
na punarayaṃ paramārtho yadvyañjakatvaṃ liṅgatvameva sarvatra vyaṅgyapratītiśca liṅgipratītireveti /
yadapi svapakṣasiddhaye 'smaduktamanūditaṃ tvayā vakrabhiprāyasya vyaṅgyatvenābhyupagamāttatprakāśane śabdānāṃ liṅgatvameveti tadetadyathāsmābhirabhihitaṃ tadvibhajyaṃ pratipādyate śrūyatām /
dvividho viṣayaḥ śabdānām--anumeyaḥ pratipādyaśca /
tatrānumeyo vivakṣālakṣaṇaḥ /
vivakṣā ca śabdasvarūpaprakāśanecchā śabdenārthaprakāśanecchā ceti dviprakārā /
tatrādyā na śābdavyavahārāṅgam /
sā hi prāṇitvamātrapratipattiphalā /
dvitīyā tu śabdaviśeṣāvadhāraṇāvasitavyavahitāpi śabdakaraṇavyavahāranibandhanam /
te tu dve apyanumeyo viṣayaḥ śabdānām /
pratipādyastu prayokturarthapratipādanasamīhāviṣayīkṛto 'rthaḥ /
sa ca dvividhaḥ---vācyo vyaṅgyaśca /
prayoktā hi kadācitsvaśabdenārthe locanam śabdasya yo vyāpārastasya viṣayo viśeṣa ityāhuḥ /
na punariti /
pradīpālokādau liṅgiliṅgabhāvaśūnyo 'pi hi vyaṅgyañjakabhāvo 'stīti vyaṅgyavyañjakabhāvasya liṅgiliṅgabhāvo 'vyāpaka iti kathaṃ tādātmyam /
viṣaya iti /
śabda uccarite yāvati bālapriyā iti yadayaṃ punarna paramārthaṃ iti sambandhaḥ. atrābhiprāyamāha locane--pradīpetyādi /
liṅgīta /
liṅgiliṅgabhāvena liṅginirūpitaliṅgatvena śūnyaḥ vinā kṛtaḥ tadasamānādhikaraṇa iti yāvat /
śūnye iti pāṭhe pradīpālokādāvityasya viśeṣaṇaṃ tat /
vyaṅgyavyañjakabhāva iti /
ghaṭāditattadviṣayeṇa saheti śeṣaḥ /
itīti hetau /
liṅgiliṅgabhāvo vyaṅgyavyañjakabhāvasya vyāpako neti sambandhaḥ /
nañrahitapāṭhe tvavyāpaka iti chedaḥ /
kathantādātmyamiti /
yadi hi vyaṅgyavyañjakabhāvo liṅgiliṅgabhāva eva syānna tadatiriktaḥ, tarhi yatra yatra vyaṅgyavyañjakabhāvastatra tatra liṅgiliṅgabhāvo 'pi bhavet, na cāsāvasti pradīpādau vyabhicāradarśanādatastayoraikyanna bhavatītyarthaḥ /
nanu vaktrabhiprāyasya vyañjakatvantu śabdasya liṅgatvameva vaktṛjñānānumāpakatvaṃ śabdasyeti vadatāṃ prābhākarāṇāṃ matasya saṃvādakatvādityāśaṅkāyāmuktaṃ vṛttau 'yadapī'tyādi /
abhihitamityasyānantaraṃ tatheta śeṣaḥ /
viṣayaśabdasyārthe prasiddhatvāttasya cātrāyogādvyācaṣṭe locane--śabda ityādi /
yāvatīti /
yāvatyartha ityarthaḥ /
tāvāniti /
prakāśayituṃ samīhate kadācitsvaśabdānabhidheyatvena prayojanāpekṣayā kayācit /
locanam pratipattistāvānviṣaya ityuktaḥ /
tatra śabdaprayuyukṣā arthapratipipādayiṣā cetyubhayyapi vivakṣānumeyā tāvat /
yastu pratipipādayiṣāyāṃ karmabhūto 'rthasyatra śabdaḥ karaṇatvena vyavasthitaḥ na tvasāvanumeyaḥ, tadviṣayā hi pratipipādayiṣaiva kevalamanumīyate /
na ca tatra śabdasyakaraṇatve yaiva liṅgasyetikartavyatā pakṣadharmatvagrahaṇādikā sāsti, api bālapriyā uccaritaśabdajanyapratipattiviṣaya ityarthaḥ /
vṛttau 'ādye'ti /
śabdasvarūpaprakāśanecchetyarthaḥ /
'śābde'ti /
śābdaḥ śabdakaraṇako yo vyavahāro 'rthapratyayastasyāṅgamityarthaḥ /
'prāṇitve'ti /
śabdasvarūpaprakāśanecchayoccaritena śabdenāyaṃ prāṇīti śroturyā prāṇitvamātrasya pratipattiḥ mātrapadenārthasya vyavacchedaḥ sā phalaṃ yasyāssetyarthaḥ /
'dvitīye'ti /
śabdenārthaprakāśanecchetyarthaḥ /
'śabde'ti /
śabdaviśeṣasya pratipipādayiṣitārthabodhānukūlasya vākyasya yadavadhāraṇaṃ vakturanusandhānaṃ tasminnavasitā paryavasitā tadutpādanena kṛtārtheti yāvat /
ata eva vyavahitāpi śābdabodhaṃ prati vyavadhānavatyapi /
yadvā--vyavahitāpi śabdaviśeṣāvadhāraṇāvasiteti yojanā /
śabdenārthaviśeṣasyāvadhāraṇe śroturbodhe avasitā paramparayā tadutpādiketi yāvat /
tathāsatītyarthaḥ /
'śabde'ti /
śabdaḥ karaṇaṃ yasya tathābhūto vyavahāraśśābdabodhaḥ, tasyanibandhanaṃ nimittamityarthaḥ /
te tu dve iti pūrvoktāddviprakārāvivakṣetyarthaḥ /
'anumeyo viṣaya' iti /
ayametadvivakṣuḥ evaṃ vidhaśabdaprayoktṛtvādityādyanumānamatra bodhyam /
tatrānumaiya ityādigranthasyārthandarśayannavatārayati locane--tatretyādi /
śabdaprayuyukṣāṃ śabdaprayogecchā /
anumayeti /
kāryeṇa tattacchabdaprayogeṇeti /
śeṣaḥ /
pratipipādayiṣāyāṃ karmabhūta iti /
pratipipādayiṣita ityarthaḥ /
tatreti /
pratipipādayiṣitatvaviśiṣṭe 'rthe viṣaya ityarthaḥ /
karaṇatvena vyavasthita iti /
pratipādanaṃ prati karaṇatvāttathāvidhārthaṃ prati karaṇatvaṃ bodhyam /
na liṅgatveneti bhāvaḥ /
ata evāha--na tvityādi /
asau pratipipādayiṣito 'rthaḥ /
tadviṣayā arthaviṣayikā /
na tvasāvanumeya ityuktameva sādhayati--na cetyādi /
tatra pratipādyārthe viṣaye /
pakṣadharmatvagrahaṇādikā liṅgasyetikartavyatā yā sā tatra śabdasya karaṇatvena cāstīti yojanā /
liṅgasya liṅgatvenābhimatasya dhūmādeḥ /
itikartavyatā sahakārikāraṇam /
liṅgetikartavyatāyā abhāvaṃ pratipādya śabdetikartavyatāyāssadbhāvamāha--api tvityādi /
anyaiveti /
itikartavyatāstītyanuṣaṅgaḥ /
saṅketeti /
tattacchabdasya tattadarthe yassaṅketastasya sphuraṇaṃ smaraṇaṃ sa tu dvividho 'pi pratipādyo viṣayaḥ śabdānāṃ na liṅgitayā svarūpeṇa prakāśate, api tu kṛtrimeṇākṛtrimeṇa vā sambandhāntareṇa /
vivakṣāviṣayatvaṃ hi tasyārthasya śabdairliṅgitayā pratīyate na tu svarūpam /
yadi hi liṅgitayā tatra sabdānāṃ vyāpāraḥ syattacchabdārthe locanam tvanyaiva saṃketasphuraṇādikā tanna tatra śabdo liṅgam /
itikartavyatā ca dvidhā--ekayābhidhāvyāpāraṃ karoti ditīyayā vyañjanāvyāpāram /
tadāha--tatretyādinā /
kayāciditi /
gopanakṛtasaundaryādilābhābhisandhānādikayetyarthaḥ /
Original text: Dhvanyāloka with Abhinavagupta's Locana and Rāmaśāraka's Bālapriya · Data entry members of the Sansknet Project · GRETIL (Göttingen) · CC BY-NC-SA 4.0