Dhvanyāloka with Abhinavagupta's Locana and Rāmaśāraka's Bālapriya (with commentary) · Part 421440

ata iti śeṣaḥ /
ataḥ pariśeṣādityarthaḥ /
vyaṅgyatvaṃ vyañjakasiddhyadhīnaṃ vyaṅgyāpekṣayā vyañjakatvasiddhiśca /
'itī'ti /
ityato hetorityarthaḥ /
'avyavasthānaṃ, na vyavasthitiḥ /
yadvā--na hītyasya pūrveṇa sambandhaḥ /
vyañjakatvaṃ śabdasyaiveti sūcayatuṃ vyaṅgyatvaṃ cārthasyetyuktam /
tathā ca yato 'rthasya vyaṅgyatvamato vyañjakatvaṃ śabdasyaiva tacca vyaṅgyārthaprakāśanaṃ na hīti sambandhaḥ /
atra hetumāha--'vyañjakatve'tyādi /
vyañjakatvasiddhyadhīnamityasyānantaraṃ vyaṅgyatvamiti pāṭhābhāve tvevaṃ yojanā--vyañjakatvaṃ vyaṅgyārthaprakāśanaṃ na hi /
kuta ityatrāha 'vyaṅgyatvam' ityāditi /
'nanvi'tyādi siddhāntinaḥ samādhānagranthaḥ /
vismaraṇamāśaṅkya tatratyaṃ prāgiti padaṃ vyācaṣṭe locane---prathametyādi /
phalitamāha--ataścetyādi /
cakāro 'vadhāraṇe ata ityanena parāmṛṣṭaṃ hetumāha--hetvantarairiti /
tadāheti /
tasmādāhetyarthaḥ /
vṛttau--'tatsiddhyadhīne'ti /
vyaṅgyasidhyadhīnetyarthaḥ /
'satyam' ityādinā siddhāntyuktamanūdya pūrvapakṣī 'sa tvi'tyādinā dūṣaṇamabhihitavāṃstaṃ granthaṃ vyācaṣṭe--astvasāvityādinā /
sa tvartha ityasya vyākhyānam--asau dvitīyo 'rtha iti /
vyaṅgyatayaivetyevakāraṃ dvidhā yojayanū vyācaṣṭe--tasyetyādinā /
na kriyata iti /
ataśca niyamārthaṃ vyaṅgyaśabdapravṛttinimittaṃ vaktavyaṃ, tathācānyonyāśraya eva paryavasyediti bhāvaḥ /
yatra cetyādinā vyaṅgyatvaviśiṣṭārthasyābhimatasyāsiddhirūpaṃ dūṣaṇāntaramucyate tadbhanthamavatārayati--avagamyamānatvenetyādinā /
avagamyamānatvena śabdāvagamyamānatvena /
śabdārthatvamiti /
tathā ca śabdāvagamyatvaṃ vācyatvamityarthaḥ /
tadeveti /
yadevārthagatāvagamyatvapratiyogi tadevetyarthaḥ /
arthāvagamakatvameveti yāvat /
astvevaṃ tataḥ kimata āha--abhidhā hītyādi /
abhidhā vācakatvāntargatā vacanalakṣaṇā /
yatparyanteti /
yo 'rthaḥ paryanto yasyāḥ tatra vācyatayaivāsau vyapadeṣṭuṃ yuktaḥ, tatparatvādvākyasya /
ataśca tatprakāśino vākyasya vācakatvameva vyāpāraḥ /
kiṃ tasya vyāpārāntarakalpanayā? tasmāttātparyaviṣayo yo 'rthaḥ sa tāvanmukhyatayā vācyaḥ /
yā tvantarā tathāvidhe viṣaye vācyāntarapratītiḥ sā tatpratīterupāyamātraṃ padārthapratītiriva vākyārthapratīteḥ /
locanam hi yatparyantā tatraivābhidhāyakatvamucitam, tatparyantatā ca pradhānībhūte tasminnartha iti mūrdhābhiṣiktaṃ dhvaneryadrūpaṃ nirūpitaṃ, tatraivābhidhāvyāpāreṇa bhavituṃ yuktam /

tadāha--yatra ceti /
tatprakāśina iti /
tadvyaṅgyābhimataṃ prakāśayatyavaśyaṃ yadvākyaṃ tasyeti /
upāyamātramityanena sādhāraṇyoktyā bhāṭṭaṃ prābhākaraṃ vaiyākaraṇaṃ ca pūrvapakṣaṃ sūcayati /
bhāṭṭamate hi--- vākyārthamitaye teṣāṃ pravṛttau nāntarīyakam /
pāke jvāleva kāṣṭhānāṃ padārthapratipādanam //
bālapriyā setyarthaḥ /
tatraiva paryantībhūtatadartha eva /
nanvastu paryantībhūtārthaṃ prati vācakatvaṃ, tataḥ kimata āha--tatparyantatyādi /
tatparyantatā tāmabhidhāṃ prati paryantatā avadhitā tātparyaviṣayateti yāvat /
tasminniti /
vyaṅgyabhūte tvadabhilaṣita ityarthaḥ /
uktasya dūṣaṇātva prakaṭayan phalitamāha--itītyādi /
itīti hetau /
mūrdhābhiṣiktaṃ pradhānaṃ rasādilakṣaṇam /
rūvaṃ svarūpam /
tatraiveti /
evakāro 'bhidhāvyāpāreṇetyanena sambandhāti /
bhavituṃ yuktamiti /
ato vyañjakatvaṃ nāmamātramiti bhāvaḥ /
vṛttau 'yatra ce'tyādi /
yatra kāvyādau /
'prādhānyenāvasthāna'miti /
tātparyaviṣayatayā arthasyāvasthānamityarthaḥ /
'tatra' kāvyādau /
'asau' prādhānyenāvasthito 'rthaḥ /
locane--tadityādi /
avaśyamiti /
anyathā kāvyacārutvaṃ na sidhyediti bhāvaḥ /
ityanena sādhāraṇayoktyeti /
sā tatpratīterupāyamātraṃ padārthapratītiriva vākyārthapratīteriti matatrayasādhāraṇavacanenetyarthaḥ /
tanmatatrayaṃ krameṇopanyasyati--bhāṭṭamate hītyādi /
vākyārthamitaye ityādi /
teṣāṃ padānāṃ vākyajananadvāreṇa vākyārthamitaye eva pravṛttiḥ, tasyāṃ satyām svārthapratipādanaṃ nāntarīyakamavinābhāvabalādāyātam /
yathānnapākārthaṃ atrocyate---yatra śabdaḥ svārthamabhidadhāno 'rthāntaramavagamayati tatra yattasya svārthābhidhāyitvaṃ yacca tadarthāntarāvagamahetutvaṃ tayoraviśeṣo viśeṣo vā /
na tāvadaviśeṣaḥ; yasmāttau dvau vyāpārau bhinnaviṣayau bhinnarūpau ca pratīyete eva /
tathāhi vācakatvalakṣaṇo vyāpāraḥ śabdasya svārthaviṣayaḥ gamakatvalakṣaṇastvarthāntaraviṣayaḥ /
locanam iti śabdāvagataiḥ padārthaistātparyeṇa yo 'rtha utthāpyate sa eva vākyārthaḥ, sa eva ca vācya iti /
prābhākaradarśane 'pi dīrghadīrdho vyāpāro nimittini vākyārthe, padārthānāṃ tu nimittabhāvaḥ pāramārthika eva /
vaiyākaraṇānāṃ tu so 'pāramārthika iti viśeṣaḥ /

etaccāsmābhiḥ prathamoddyota eva vitatya nirṇītamiti na punarāyasyate granthayojanaiva tu kriyate /
tadetanmatrayaṃ pūrvapakṣe yojyam /
atreti pūrvapakṣe /
ucyata iti siddhāntaḥ /
vācakatvaṃ gamakatvaṃ ceti svarūpato bhedaḥ svārthe 'rthāntare ca krameṇeti viṣayataḥ /
nanu tasmāccadasau gamyate 'rthaḥ kathaṃ tarhyucyate 'rthāntaramiti /
no cetsa tasya na kaściditi ko viṣayārthaṃ bālapriyā pravṛttānāṃ kāṣṭhānāṃ jvalanam /
ataḥ padānāṃ vākyārthamitiparyanta evābhidhāvyāpāro yathā kāṣṭhavyāpāraḥ pākānta ityarthaḥ /
itīti /
ityuktanayenetyarthaḥ /
śabdāvagatairata /
vākyagatapadāvagatairatyarthaḥ /
sa eveti /
evakāreṇa padārthavyāvṛttiḥ padārthapratīterupāyamātratvena tasyātātparyaviṣayatvāt /
vyāpāra iti /
vākyātmakapadānāmiti śeṣaḥ /
nimittinīti /
naimittike kāryarūpe ityarthaḥ /
vākyārthasya naimittikatvoktyaiva padārthānāṃ nimittatve siddhe 'pi vaiyākaraṇamatādviśeṣaṃ darśayitumāha--padārthānāntviti /
utpattyapekṣyā padārthavākyārthayornimittanimittibhāvoktiḥ, pratītistu prathamaṃ vākyārthasya prābhākaramate kāryānvitābhidhānāditi bodhyam /
so 'pāramārthika iti /
avidyātmakatvādapāramārthika ityarthaḥ /
saṅkṣipya matatrayopanyā sasya phalamāha---tadetadidi /
yojyamiti /
anyathā nirmūlatvaprasaṅgāditi bhāvaḥ /
'ucyate' ityatra pūrayati--siddhānta iti /
yatretyādivṛttigranthenābhihitau svarūpaviṣayabhedau sphuṭayati--vācakatvamityādi /
viṣayata iti /
bheda ityanuṣajyate /
samayāpekṣatvātsvārthe abhidhā tadanapekṣatvādanyatrārthe avagamanavyāpāra iti bhāvaḥ /
'na ca svapare'tyādigranthamavatārayati--nanvityādi /
tasmāditi /
yasmādabhidheyasyārthasya pratītiḥ tasmācchabdādityarthaḥ /
asau vyaṅgyatvenābhimataḥ /
nanu na gamyate tasmācchabdātkintu tatsambandhivaśādityata āha--no cedityādi /
saḥ saśabdaḥ /
na ca svaparavyavahāro vācyavyaṅgyayorapahṇotuṃ śakyaḥ, ekasya sambandhitvena pratīteraparasya sambandhisambandhitvena /
vācyohyarthaḥ sākṣācchabdasya sambandhī taditarastvabhidheyasāmarthyākṣiptaḥ sambandhisambandhī /
yadi ca svasambandhitvaṃ sākṣāttasya syāttadārthāntararatvavyavahāra eva na syāt /
tasmādviṣayabhedastāvattayorvyāpārayoḥ suprasiddhaḥ /

rūpabhedo 'pi prasiddha eva /
na hi yaivābidhānaśaktiḥ saivāvagamanaśaktiḥ /
avācakasyāpi gītaśabdāde rasādilakṣaṇārthāvagamadarśanāt /
aśabdasyāpi ceṣṭāderarthaviśeṣaprakāśanaprasiddheḥ /
tathāhi 'vrīḍāyogānnatavadanayā' locanam ityāśaṅkyāha-na ceti /
na syāditi /
evakāro bhinnakramaḥ, naiva syādityarthaḥ /
yāvatā na sākṣātsambandhitvaṃ tena yukta evārthāntaravyavahāra iti viṣayabheda uktaḥ /
nanu bhinne 'pi viṣaye akṣaśabdāderbahvarthasya eka evābhidhālakṣaṇo vyāpāra ityāśaṅkya rūpabhedamupapādayati--rūpabhedo 'pīti /
prasiddhimeva darśayati---na hīti /
vipratipannaṃ prati hetumāha--āvacakasyāpīti /
yadeva vācakatvaṃ tadeva gamakatvaṃ yadi syādavācakasya gamakatvamapi na syāt, gamakatve naiva vācakatvamapi na syāt /
na caitadubhayamapi gītaśabde śabdavyatirikte cādhovaktratvakucakampanabāṣpāveśādau bālapriyā tasya arthāntarasya /
na kaściditi /
gamako 'bhidhāyakaśca kaścinnetyarthaḥ /
tataḥ kimityata āha--itītyādi /
viṣayārthaḥ viṣarūpo 'rthaḥ /
yadvā--viṣayaśabdasyārthaḥ /
ka iti /
arthāntaraṃ śabdasya viṣayo na bhavedityarthaḥ /
ityāśaṅkyāheti /
na cetyādinā na syādityantenāhetyarthaḥ /
evakāra iti /
vyavahāra evetyevakāra ityarthaḥ /
bhāvaṃ vivṛṇoti--yāvatetyādi /
yāvatā yena hetunā /
nanu bhinnaviṣayatvasamarthanenaiveṣṭasiddhau rūpabhedasamarthanaṃ kimarthamityatastadvranthamavatārayata---nanvityādi /
akṣaśabdāderityādipadena haryādaśabdo gṛhyate /
bahvarthasyeti /
indriyādyanekārthakasyetyarthaḥ /
eka eveti /
āvṛttyapekṣatve 'pi tatra tatrārthe abhidhaiva vyāpāra iti bhāvaḥ /
svarūpabhede prasiddhiṃ hetumuktvā punarhetvantaroktau bījaṃ darśayati--vipratipannaṃ pratīti /
vipratipannaṃ vācakatvameva gamakatvaṃ nānyadanubhūyata iti vadantam /
bhāvaṃ vyācaṣṭe---yadevetyādinā /
na syādityatra hetumāha---gamakatva ityādi /
gamakatve sati vācakatvamapi naiva na syāditi yojanā /
syādevetyarthaḥ /
yata iti śeṣaḥ /
na ceti /

ityādiśloke ceṣṭāviśeṣaḥ sukavinārthaprakāśanahetuḥ pradarśita eva /
tasmādbhinnaviṣayatvādbhinnarūpatvācca svārthābhidhāyitvamarthāntarāvagamahetutvaṃ ca śabdasya yattayoḥ spaṣṭa eva bhedaḥ /
viśeṣaścenna tarhidānīmavagamanasyā bhidheyasāmarthyākṣiptasyārthāntarasya vācyatvavyapadeśyatā /
śabdavyāpāragocaratvaṃ tu tasyāsmābhiriṣyata eva, tattu vyaṅgyatvenaiva na vācyatvena /
prasiddhābhidhānāntarasambandhayogyatvena locanam tasyāvācakasyāpyavagamakāritvadarśaṃnādavagamakāriṇo 'pyavācakatvena prasiddhatvāditi tātparyam /
etadupasaṃharati--tasmādbhinneti /
na tarhīti /
vācyatvaṃ hyabhidhāvyāpāraviṣayatā na tu vyāpāramātraviṣayatā, tathātve tu siddhasādhanamityetadāha--śabdavyāpāreti /
nanu gītādau mā bhūdvācakatvamiha tvarthāntare 'pa śabdasya vācakatvamevocyate, kiṃ hi tadvācakatvaṃ saṅkocyata ityāśaṅkyāha--prasiddheti /
śabdāntareṇa tasyārthāntarasya bālapriyā etadubhayaṃ vācakatvagamakatvobhayam /
gītaśabde bāṣpāveśādau ca nāstītyanvayaḥ, kintu avagamakatvamevāstīti bhāvaḥ /
adhovaktratvetyādinā vrīḍāyogāditi ślokapratipāditārthā darśitāḥ /
kuta ityatrāha---tasyetyādi /
tasya gītaśabdādeḥ /
iti tātparyamiti /
avācakasyetyādeḥ pradarśita evetyantavṛttigranthasya tātparyamityarthaḥ /
etaditi /
vācakatvavyañjakatvayorbhedasamarthanena aviśeṣapakṣanirākaraṇāmityarthaḥ /
vṛttau 'viśeṣaśce'diti /
tayorityanuṣaṅgaḥ /
'avagamanasye'ti /
avagamanavyāpārasambandhi yadarthāntaramiti sambandhaḥ /
avagamanīyasyeti ca pāṭhaḥ /
avagamanasambandhitve hetumāha--'abhidheye'tyādi /
na vācyatvavyapadeśyatetyuktaṃ vivṛṇoti---vācyatvaṃ hyabhidhāvyāpāraviṣayateti /
sākṣāttadviṣayatetyarthaḥ /
vyāpāramātreti /
vyāpārasāmānyetyarthaḥ /
tathātva iti vyāpāramātragocaratve satītyarthaḥ /
siddhasādhanamiti /
tasyārthasya /
vyañjanāvyāpāraviṣayatāyā asmanmatasiddhāyāssādhanāt siddhasādhanaṃ nāma doṣa ityarthaḥ /
'prasiddhe'tyādigranthaṃ śaṅkettaratvenāvatārayati---nanvityādi /
mābhūdvācakatvamiti /
vācyasyābhāvāditi bhāvaḥ /
iha tu śabdasyeti sambandhaḥ /
iha kāvye /
tu śabdo viśeṣe /
śabdasya vācakasya /
arthāntare vyaṅyatvenābhimate /

apīti samuccaye /
kiṃ hītyādi /
arthāntaratvasya na tatsaṅkocakatvamiti bhāvaḥ /
anvayaṃ pradarśayan prakāśanoktireva yuktetyevakārārthaṃ vyācaṣṭe---śabdāntareṇetyādi /
śabdāntareṇa 'gaṅgāyāṃ ghoṣa' ityādau gaṅgādiśabdena /
tasyārthāntarasya śaityapāvanatvādeḥ /
tatra ca tasyārthāntarasya pratīteḥ śabdāntareṇa svārthābhidhāyinā yadviṣayīkaraṇaṃ tatra prakāśanoktireva yuktā /
na ca padārthavākyārthanyāyo vācyavyaṅgyoḥ /
yataḥ padārthapratītirasatyaiveti locanam yadviṣayīkaraṇaṃ tatra prakāśanoktireva yuktā na vācakatvoktiḥ śabdasya, nāpi vācyatvoktirarthasya tatra yuktā, vācakatvaṃ hi samayavaśādavyavadhānena pratipādakatvaṃ, yathā tasyaiva śabdasya svārthe; tadāha--svārthābhidhāyineti /
vācyatvaṃ hi samayabalena nirvyavadhānaṃ pratipādyatvaṃ yathā tasyaivārthasya śabdāntaraṃ prati padāha--prasiddheti /
prasiddhena vācakatayābhidhānāntareṇa yaḥ sambandho vācyatvaṃ tadeva tatra vā yadyogyatvaṃ tenopalakṣitasya /
na caivavidhaṃ vācakatvamarthaṃ prati śabdasyehāsti, nāpi taṃ śabdaṃ prati tasyārthasyoktarūpaṃ vācyatvam /
yadi nāsti tarhi kathaṃ tasya viṣayīkaraṇamuktamityāśaṅkyāha--pratīteriti /
atha ca pratīyate so 'rtho na ca vācyavācakatvavyāpāremeti vilakṣaṇa evāsau vyāpāra iti yāvat /
nanvevaṃ mā bhūdvācakaśaktistathāpi tātparyaśaktirbhaviṣyatītyāśaṅkyāha--na ceti /
bālapriyā tasminnarthe /
prakāśanoktiḥ avagamakatvektiḥ /
śabdasya gaṅgādiśabdasya /
na vācakatvoktiryuktetyatra hetutvena svārthābhidhāyineti padaṃ vācakatvanirvacanapūrvakamavatārayati---vācakatvaṃ hītyādi /
tasyaiva śabdasya gaṅgādiśabdasya /
svārthe pravāhādau /
tadāha tadabhiprāyeṇāha /
na vācyatvoktiryuktetyatra hetutvena prasiddhetyādigranthaṃ vācyatvalakṣaṇoktipurassarabhavatārayati---vācyatvaṃ hītyādi /
arthasya śaityapāvanatvādeḥ /
śabdāntaraṃ śaityapāvanatvādiśabdam /
prakṛtānuguṇaṃ vyācaṣṭe---prasiddhenetyādi /
vācakatayeti pūritam /
abhidhānāntareṇa śabdāntareṇa śaityapāvanatvādiśabdena /
tatra veti /
tatra vācyatve tannirūpitamityarthaḥ /
yogyatvamarhatvam /
tenopalakṣitasyetyarthāntarasyetyasya viśeṣaṇaṃ yogyatvenetyupalakṣaṇe tṛtīyeti bhāvaḥ /
nigamayati---na caivamityādi /
arthaṃ śaityapāvanatvādyartham /
śabdasya gaṅgādiśabdasya /
yogyatvenetyupalakṣaṇe tṛtīyeti vyākhyānātpratīteratyanena tadanvayasya nirastatvāttatpadamavatārayati--yadītyādi /
yadi nāstīnyanena na caivaṃvidhamityādyuktasyānuvādaḥ /
tasya śaityapāvanatvādyarthasya /
viṣayīkaraṇamiti /
gaṅgādiśabdeneti śeṣaḥ /

atha ceti vṛttisthacakārārthavivaraṇam /
so 'rthaḥ śaityapāvanatvādyarthaḥ /
vyāpāreṇetyanantaraṃ kintu vyāpārāntareṇeti śeṣaḥ /
tathā ca phalitamāha--itītyādi /
prakṛtasandarbhānuguṇamavatārayati---nanvityādi /
tātparyaśaktirbhaviṣyatīti /
kaiścidvidvadbhirāsthitam /
yairapyasatyatvamasyā nābhyupeyate tairvākyārthapadārthayorghaṭatadupādānakāraṇanyāyo 'bhyupagantavyaḥ /
yathāhi ghaṭe niṣpanne tadupādānakāraṇānāṃ na pṛthagupalambhastathaiva vākye tadarthe vā pratīte padatadarthānāṃ teṣāṃ tadā vibhaktatayopalambhe vākyārthabuddhireva dūrībhavet /
na tveṣa vācyavyaṅgyayornyāyaḥ, na hi vyaṅgye pratīyamāne vācyabuddhirdūrībhavati, locanam kaiściditi vaiyākaraṇaiḥ. yairapīti /
bhaṭṭaprabhṛtibhiḥ /
tameva nyāyaṃ vyācaṣṭe--yathāhīti /
tadupādānakāraṇānāmiti /
samavāyikāraṇāni kapālāni anayoktyā nirūpitāni /
saugatakāpilamate tu yadyapyupādātavya ghaṭakāle upādānānāṃ na sattā ekatra kṣaṇakṣayitvena paratra tirobhūtatvena tathāpi pṛthaktayā nāstyupalambha itīyatyaṃśe dṛṣṭantaḥ /
dūrībhavediti /
arathaikatvasyābhāvāditi bhāvaḥ /
bālapriyā arthāntara iti śeṣaḥ /
arthāntarapratītyanukūlā vākyasya yā śaktissā tātparyaśaktireva na tvadabhimateti bhāvaḥ /
vṛttau 'na ce'tyādi /
yathā padārthe pratīte tātparyaśaktyā vākyārtho gamyate, tathā vākyārthe pratīte 'rthāntarañceti na yuktamityarthaḥ /
arthāntaraṃ tātparyaśaktigamyaṃ padasamudāyagamyatvāt, vākyārthavadityanumānamatra śaṅkiturabhipretam /
na cetyatra hetumāha--'yata' ityādi /
anena dṛṣṭāntavaiṣamyāditi heturdarśitaḥ /
'asatyaive'ti /
sphoṭarūpavākyārthasyaiva satyatvāditi bhāvaḥ /
locane--bhaṭṭaprabhṛtibhiriti /
prabhṛtipadena naiyāyikādīnāṃ grahaṇam /
samavāyīti /
utpadyamānaṃ vastu yatra samavaita tatsamavāyakāraṇam /
kapālāni śakalāni /
anayoktyā upādānakaraṇaśabdena /
nirūpitāni darśitāni /
nanu yairapīti sāmānyenoktirnaṃ ghaṭate sautagakāpilamatayorupādeyakāle upādānābhāvāditi śaṅkate--saugatetyādi /
na sattetyatra hetumāha--ekatretyādi /
ekatra saugatamate /
kṣaṇoti /
upādānānāmityanuṣajyate /
yatsattatkṣaṇikamiti hi tanmatam /
aparatra kāpilamate /

pirobhūtatvena upādānānāṃ tirobhāvena /
samādhatte--tathāpītyādi /
vṛttau 'vākya' ityādi /
yadyapi padārthavākyārthayoreva prakṛtatvaṃ, tathāpi padavākyagrahaṇaṃ dṛṣṭāntārtham /
'padatadarthānā'miti /
na pṛthagupalambha ityanuṣaṅgaḥ /
vākye pratīte tasmātpadānāṃ vākyārthe pratīte tasmātpadārthanāñca pṛthaktayā upalambho nāstītyarthaḥ /
pṛthagupalambhe doṣaṃ darśayati--'teṣām' ityādi /
'teṣāṃ' padatadarthānāma /
'tadā' tatpratītikāle /
'vibhaktatayā' vākyādvākyārthācca vibhāgena /
'dūrībhavedi'ti /
padārthapratīterdūre bhavedityarthaḥ /
atra gamyaṃ hetuṃ darśayati locane--arthaikatvasyābhāvāditi padārthavākyārthapratītyoḥ vācyāvabhāsāvinābhāvena tasya prakāśanāt /
tasmādghaṭapradīpanyāyastayoḥ, yathaiva hi pradīpadvārema ghaṭapratītāvutpannāyāṃ na pradīpaprakāśo nivartate tadvadyvaṅgyapratītau vācyāvabhāsaḥ /
yattu prathamoddyote 'yathā padārthadvāreṇa' ityādyuktaṃ tadupāyatvamātrātsāmyavivakṣayā /
nanvevaṃ yugapadarthadvayayogitvaṃ vākyasya prāptaṃ tadbhāve ca tasya vākyataiva vighaṭate, tasyā ekārthyalakṣaṇatvāt; naiṣa doṣaḥ; guṇapradhānabhāvena taryorvyavasthānāt /
vyaṅgyasya hi kvacitprādhānyaṃ vācyasyopasarjanabhāvaḥ locanam evaṃ padārthavākyārthanyāyaṃ tātparyaśaktisādhakaṃ prakṛte viṣaye nirākṛtyābhimatāṃ prakāśaśakti sādhayituṃ taducitaṃ pradīpaghaṭanyāyaṃ prakṛte yojayannāha---tasmāditi /
yato 'sau padārthavākyāthanyāyo neha yuktastasmāt prakṛtaṃ nyāyaṃ vyākaramapūrvakaṃ dārṣṭāntike yojayati--yathaiva hīti /
nanu pūrvamuktam--- yathā padārthadvāreṇa vākyārthaḥ sa pratīyate /
vākyārthapūrvikā tadvatpratipattasya vastunaḥ //
iti tatkathaṃ sa eva nyāya iha yatnena nirākṛta ityāśaṅkyāha--yattviti /
taditi /
na tu sarvatā sāmyenetyarthaḥ /
evamiti /
pradīpaghaṭavadyugapadubhayāvabhāsaprakāreṇetyarthaḥ /
tasyā iti vākyatāyāḥ /
ekārthyalakṣaṇamarthaikatvāddhi vākyamekamityuktam /
sakṛt bālapriyā prayojanaikyasyābhāvādityarthaḥ /
dūrībhāvaśca neṣṛ ityatastayoḥ pṛthagupalambhonābhyupeya iti bhāvaḥ /
prakṛte viśeṣamāha--'na tveṣa' ityādi /
kuta ityata āha--'na hī'tyādi /
na hi dūrībhavatīti śambandhaḥ /
atra hetumāha--'vācye'tyādi /
vācyena saha vyaṅyasya pṛthakpratīterityarthaḥ /
locane 'tasmādi'tyādigranthamavatārayati--evamityādi /
prakṛtanyāyaṃ ghaṭapradīpanyāyam /
vyākaraṇapūrvakaṃ vivaraṇapūrvakam /
tadupāyatvamātrātsāmyetyatratyamātrapadavyāvartya darśayati--na tvityādi /
aikārthyalakṣaṇamiti /

ekaḥ artho yasya tasya bhāvaḥ aikārthyam /
asya lakṣaṇatve pramāṇamāha--arthaikatvāditi /
nanvekārthatvaṃ na lakṣaṇaṃ śleṣālaṅkāraviṣayasyānekārthasyāpi vākyatvāditi śaṅkāmabhiprāyapradarśanena pariharati--sakṛdityādi /
yatraiva yadartha kvacidvācyasya prādhānyamaparasya guṇabhāvaḥ /
tatra vyaṅgyaprādhānye dhvanirityuktameva; vācyaprādhānye tu prakārāntaraṃ nirdekṣyate /
tasmātsthitametat--vyaṅgyaparatve 'pi kāvyasya na vyaṅgyasyāvideyatvamapi tu vyaṅgyatvameva /
kiṃ ca vyaṅgyasya prādhānyenāvivakṣāyāṃ vācyatvaṃ tāvadbhavadbhirnābhyupagantavyamatatparatvācchabdasya /
tadasti tāvadyvaṅgyaḥ śabdānāṃ kaścidviṣaya iti /
yatrāpi tasya prādhānyaṃ tatrāpi kimiti tasya svarūpamapahnūyate /
locanam śruto hi śabdo yatraiva samayasmṛtiṃ karoti sa cedanenaivāgamitaḥ tadviramyavyāpārābhāvātsamayasmaraṇānāṃ bahūnāṃ yugapadayogātko 'rthabhedasyāvasaraḥ /
punaḥ śrutastu smṛto vāpi nāsāviti bhāvaḥ /
tayoriti vācyavyaṅgyayoḥ /
tatreti /
ubhayoḥ prakārayormadhyādyadā prathamaḥ prakāra ityarthaḥ /
prakārāntaramiti /
guṇībhūtavyaṅgyasañjñitam /
vyaṅgyatvameveti prakāśyatvamevetyarthaḥ /
nanu yatparaḥ śabdaḥ sa śabdārtha iti vyaṅgyasya prāghānye vācyatvameva nyāyyam, tarhyaprādhānye kiṃ yuktaṃ vyaṅgyatvamiti cetsiddho naḥ pakṣaḥ, etadāha--kiñceti /
nanu prādhānye mā bhūdvyaṅgyatvamityāśaṅkyāha--yatrāpīti /
arthāntaratvaṃ sambandhisambandhitvamanupayuktasamayatvamiti bālapriyā eva /
samayasmṛtiṃ saṅketasmaraṇam /
karoti udbodhakatvājjanayati /
saḥ so 'rthaḥ /
anenaiva sakṛcchratena śabdenaiva /
avagamitaścet prakaraṇādisahakārema bodhito yadi /
tat tarhi ko 'rthabhedasyāvasara ityanenāsya sambandhaḥ /
nanu samayasmaraṇañcedarthāvagame kāraṇaṃ, tarhi tānyapi bahūni bhavantityāśaṅkāyāṃ tāni krameṇa yugapadveti vikalpādyaṃ nirākaroti--viramyavyāpārābhāvāditi /
dvitīyaṃ nirākaroti--samayetyādi /
nanu śleṣaviṣaye vahvarthatvaṃ dṛśyata ityata āha--punarityādi /
śrutastu smṛto vāpītyubhayatra śabda iti śeṣaḥ /
yadvā śrutaḥ anusaṃhitaḥ śabda iti śeṣaḥ /
smṛtaḥ artha iti śeṣaḥ /
nāsāviti /
pūrvaḥ śabdo 'rtho vā netyarthaḥ /
tathāca śleṣasthale āvṛtyā bodhādvākyatadartho bhinnau payorekatvañcaupacārikamiti bhāvaḥ /
vṛttau 'naiṣa doṣa' iti /
na vākyabhedarūpadoṣa ityarthaḥ /
'guṇe'ti /
tathāca vācyopasarjanako vyaṅgyo vyaṅgyopasarjanakavācyo vaika evārtho vākye na pratipādyata iti bhāvaḥ /
kiñcetyādigranthamavatārayati locane--nanvityādi /

nyāyyamityantaḥ pūrvapakṣaḥ /
tahyaprādhānye kiṃ yuktamiti siddhāntī pṛṣṭvā pūrvapakṣiṇa uttaramanuvadannāha--vyaṅgyatvamiti cedityādi /
anenāstitāvadityādivṛttigrantho vivṛtaḥ /
bhāvamāha--arthāntaratvamityādi /
arthāntaratvaṃ mukhārthabhinnārthatvam /
sambandhisambandhitvamiti /
evaṃ tāvadvācakatvādanyadeva vyañjakatvam; itaśca vācakatvādyvañjakatvasyānyatvaṃ yadvācakatvaṃ śabdaikāśrayamitarattu śabdāśrayamarthāśrayaṃ ca śabdārthayordvayorapi vyañjakatvasya pratipāditatvāt /
guṇavṛttistūpacāreṇa lakṣaṇayā cobhayāśrayāpi bhavati /
kintu tato 'pi vyañjakatvaṃ svarūpato viṣayataśca bhidyate /
rūpabhedastāvadayam--yadamukhyatayā locanam vyaṅgyatāyāṃ nibandhanaṃ, tacca prādhānye 'pi vidyata iti svarūpamaheyameveti bhāvaḥ /
etadupasaṃharati--evamiti /
viṣayabhedena svarūpabhedena cetayarthaḥ /
tāvaditi vaktavyāntaramāsūtrayati /
tadevāha--itaśceti /
anena sāmagrībhedātkāraṇabhedo 'pyastīti darśayati /
etacca vitatya dhvanilakṣaṇe 'yatrārthaḥ śabdo vā' iti vāgrahaṇaṃ, 'vyaṅktaḥ' iti dvirvacanaṃ ca vyācakṣāṇairasmābhiḥ prathamoddyota eva darśitamiti punarna vistāryate /
evaṃ viṣayabhedātsvarūpabhedātkāraṇabhedācca vācakatvānmukhyātprakāśakatvasya bhedaṃ pratipādyobhayāśrayatvāviśeṣāttarhi vyañjakatvagauṇatvayoḥ ko bheda ityāśaṅkyāmukhyādapi pratipādayitumāha--guṇavṛttiriti /
ubhayāśrayāpīti śabdārthāśrayā /
bālapriyā śabdasya sambandhī vācyo lakṣyo vārthaḥ tatsambandhitvamityarthaḥ /
anena śabdagamyatvaṃ darśitam /
arthāntaratve hetumāha--anupayuktasamayatvamiti /
saṅketagrahānapekṣapratītiviṣayatvamityarthaḥ /
itīti /
etantrayamityarthaḥ /
nanvetadastu tataḥ prakṛte kimityata āha--taccetyādi /
prādhānye 'pīti /
vyaṅgyasyeti śeṣaḥ /
vaktavyāntaramāsūtrayatīti /
prāthamyārthakatvāttāvacchabdasyeti bhāvaḥ /
tadeveti /
vaktavyāntaramevetyarthaḥ /
vṛttāvita ityanena yadityādivakṣyamāṇaḥ āśrayabhedarūpo hetuḥ parāmṛśyata ityakṣipretya vyācaṣṭe--anenetyādi /
sāmagrībhedāditi /
sahakārivargabhedādityarthaḥ /
vṛttāvāśrayaśabdena kāraṇamucyata ityāha--kāraṇabhedo 'diti /
sahakārivargabhedādityarthaḥ /
vṛttāvāśrayaśabdena kāraṇamucyata ityāha-kāraṇabhedo 'pīti /
arthasya vayañjakatvāśrayatvaṃ śabdāyattameveti yadyapi śabda eva vācakatvasyeva vyañjakatvasyāpi mukhya āśraya iti kāraṇaikyamasti, tathāpi sahakāribhedātkāraṇarūpasya śabdasya bhedo 'pītyarthaḥ /
śabdārthayorityādervivaraṇam---etaccetyādi /
'guṇavṛttistvi'tyādigranthaṃ vṛttānuvādapūrvakamavatārayati--evamityādinā /

evaṃ mukhyādvācakatvādabhedaṃ pratipādya amukhyādapi pratipādayitumāheti sambandhaḥ /
kimidānīṃ tatpratipādanamityata uktaḥ ubhayāśrayatvāviśeṣādityārabhyāśaṅkayetyantagranthaḥ /
tarhīti /
yadi vācakatvavyañjakatvayorbhedaḥ, tarhityarthaḥ /
ka iti /
netyarthaḥ /
upacāralakṣaṇārūpobhayetyarthabhramaḥ syādaya ubhayāśrayetyetadvyācaṣṭe--śabdetyādi /
upacāreṇa lakṣaṇayā vyāpāro guṇavṛttiḥ prasiddhā /
vyañjakatvaṃ tu mukhyatayaiva śabdasya vyāpāraḥ /
na hyarthādyvaṅgyatrayapratītiryā tasyā amukhyatvaṃ manāgapi lakṣyate /
ayaṃ cānyaḥ svarūpabhedaḥ---yadguṇavṛttigmukhyatvena vyavasthitaṃ vācakatvamevocyate /
vyañjakatvaṃ tu vācakatvādatyantaṃ vibhinnameva /
etacca pratipāditam /
ayaṃ cāparo rūpabhedo yadguṇavṛttau yadārtho 'rthāntaramupalakṣayati /
tadopalakṣaṇīyārthātmanā pariṇata evasau sampadyate /
yathā 'gaṅgāyāṃ ghoṣaḥ' ityādau /
vyañjakatvamārge tu yadārtho 'rthāntaraṃ dyotayati tadā svarūpaṃ prakāśayannevāsāvanyasya prakāśakaḥ pratīyate pradīpavat /
yathā--'līlākamalapatrāṇi gaṇayāmāsa pārvatī' ityādau /
yadi ca yatrātiraskṛtasvapratītirartho 'rthāntaraṃ lakṣayati tatra lakṣaṇāvyavahāraḥ kriyate, tadevaṃ sati lakṣaṇaiva mukhyaḥ śabdavyāpāra iti prāptam /
yasmātprāyeṇa vākyānāṃ vācyavyatiriktatātparyaviṣayārthāvabhāsitvam /
locanam upacāralakṣaṇayoḥ prathamoddyota eva vibhajya nirṇītaṃ svarūpamiti na punarlikhyate /
mukhyatayaiveti /
askhaladgatitvenetyarthaḥ /
vyaṅgyatrayamiti /
vastvalaṅkārarasātmakam /
vācakatvameveti /
tatrāpi hi tathaiva samayopayogo 'styevetyarthaḥ /
pratipāditamiti /
idānīmeva /
pariṇata iti /
svena rūpeṇānirbhāsamāna ityarthaḥ /
bālapriyā ca yā guṇavṛttiḥ sā ubhayāśrayāpīti vṛttau yojaneti bhāvaḥ /
pūrvamuktaṃ smārayati--upacāralakṣaṇayoriti /
mukhyatayaivetyatra mukhyatevaṃ prakṛtānurodhena vyācaṣṭe--askhalavadgatitveneti vācakatvameva guṇavṛttirityetadvivaṇoti--tatrāpītyādi /
tatrāpi guṇavṛttāvapi /
tathaiva yathāvācakatve tathaiva /
samayopayogaḥ saṅketagrahaṇopayogaḥ /
astyevetyartha iti /
guṇavṛtterabhidheyāvinābhūtapratītitvāditi bhāvaḥ /
vṛttau 'yadārtho 'rthāntaram' iti /

'arthaḥ' pravāhādiḥ /
'arthāntaraṃ' tīrādikam /
pariṇāmo nāma pūrvarūpaparityāgena rūpāntarāpattiḥ /
pariṇatapadaṃ prakṛtānurodhena vyācaṣṭe locane--svenetyādi /
vṛttau 'asā'viti /
pravāhādyartha ityarthaḥ /
'yadārtha' iti /
'arthaḥ' līlākamalapatragaṇanādiḥ /
'arthāntaraṃ' lajjādikam /
'svarūpaṃ prakāśayanneve' tyādaudṛṣṭāntamāha--'pradīpavadi'ti /
artho 'rthāntaraṃ dyotayatītyuktasyodāharaṇamāha--'yathālīle'tyādi /
mābhūdatyantatiraskṛtavācyasthale guṇavṛttivalyañjakatvayoḥ svarūpābhedaḥ, tadanyasthale nanu tvatpakṣe 'pi yadārtho vyaṅgyatrayaṃ prakāśayati tadā śabdasya kīdṛśo vyāpāraḥ /
ucyate--
prakāraṇādyavacchinnaśabdavaśenaivārthasya tathāvidhaṃ vyañjakatvamiti śabdasya tatropayogaḥ kathamapahnūyate /
viṣayabhedo 'pi guṇavṛttivyañjakatvayoḥ spaṣṭa eva /
yato vyañjakatvasya rasādayo 'laṅkāraviśeṣā vyaṅgyarūpāvacchinnaṃ vastu ceti trayaṃ viṣayaḥ /
tatra rasādipratītirguṇavṛttiriti locanam kīdṛśa iti mukhyo vā na vā prakārāntarābhāvāt /
makhyatve vācakatvamanyathā guṇavṛttiḥ, guṇonimittaṃ sādṛśyādi taddvārikā vṛttiḥ śabdasya vyāpāro guṇavṛttiriti bhāvaḥ /
mukhya evāsau vyāpāraḥ sāmagrobhedācca vācakatvādyvatiricyata ityabhiprayeṇāha--ucyata iti /
evamaskhaladgatitvāt kathañcidapi /
samayānupayogātpṛthagābhāsamānatvācceti tribhiḥ prakāraiḥ prakāśakatvasyaitadviparītarūpatrayāyāśca guṇavṛtteḥ svarūpabhedaṃ vyākhyāya viṣayabhedamapyāha--viṣayabhedo 'pīti /
vastumātraṃ guṇavṛtterapi viṣaya ityabhiprāyeṇa viśeṣayati--vyaṅgyarūpāvacchinnamiti /
bālapriyā tu syādityāśaṅkya pariharati--'yadi ce' tyādi /
'lakṣaṇāvyavahāra' iti /
na vyañjakatvavyavahāra iti śeṣaḥ /
mukhyaḥ śabdavyāpāro lakṣaṇaiveti sambandhaḥ /
'iti prāptam' iti /
syāditi śeṣaḥ /
atra hetumāha--'yasmādi'tyādi /
uktamasahamānasya pratibandyā pratyavasthānam--'nanvi'tyādi /
tadabhiprāyaṃ vyācaṣṭe locane--mukhyāṃ vetyādi /
kalpāntarākaraṇe hetumāha--prakārāntarābhāvāditi /
tasminsati kiṃ syādityataḥ krameṇa dūṣaṇamāha--mukhyatva ityādi /
amukhyatve guṇavṛttitvaṃ guṇavṛttiśabdārthavivaraṇena sādhayati--guṇo nimittamityādi /
ucyata ityādigranthasya bhāvamāha--mukhya ityādi /
asau vyāpāraḥ śabdavyāpāraḥ /
nanu mukhyatve vācakatvādabhedassyādityata āha--sāmagrībhedāditi /
vṛttau 'prakāraṇe' tyādinā sāmagrībhedaḥ pradarśitaḥ. 'tatre'ti /
arthena vyaṅgyatrayaprakāśanasthala ityarthaḥ /
'upayoga' iti /

vyañjakatvalakṣaṇopayoga ityarthaḥ /
guṇavṛttivyañjakatvayoḥ svarūpabhedahetūn bahugranthoktān sugrahatvāyaikagranthena vṛtyabhiprāyatayā upasaṃharannuttaragranthaṃ tātparyoktyāvatārayati--evamityādi /
askhaladgatitvāditi /
skhaladgatitvābhāvādityarthaḥ /
kathañcidapītyādi /
asaṅketitārthapratipādakatvādityarthaḥ /
pṛthagiti /
vācyārthātpṛthagityarthaḥ /
tribhiḥ prakārairityasya guṇavṛttessvarūpabhedamityanena sambandhaḥ /
etaditi /
etadviparītaṃ rūpatrayaṃ skhaladgatitvādikaṃ yasyāstasyā ityarthaḥ /
guṇavṛtteḥ guṇavṛttitaḥ /
vyaṅgyetyādiviśeṣaṇasya phalamāha--vastumātramiti /
evaṃ viśeṣaṇe 'pi kathaṃ guṇavṛttiviṣayavyāvṛttirityatastātparyamāha--vyañjakatvasyetyādi /
na kenaciducyate na ca śakyate vaktum /
vyaṅgyālaṅkārapratītirapi tathaiva /
vastucārutvapratītaye svaśabdānabhidheyatvena yatpratipipādayitumiṣyate tadvyaṅgyam /
tacca na sarvaṃ guṇavṛtterviṣayaḥ prasidydhanuroghābhyāmapi gauṇānāṃ śabdānāṃ prayogadarśanāt /
tathoktaṃ prāk /
yadapi ca guṇavṛtterviṣayastadapi ca vyañjakatvānupraveśena /
tasmādguṇavṛtterapi vyañjakatvasyātyantavilakṣaṇatvam /
locanam vyañjakatvasya yo viṣayaḥ sa guṇavṛtterna viṣayaḥ anyaśca tasyā viṣayabhedo yojyaḥ tatra prathamaṃ prakāramāha--tatreti /
na ca śakyata iti /
lakṣaṇāsāmagnyāstatrāvidyamānatvāditi hi pūrvamevoktam /
tathaiveti /
na tatra guṇavṛttiryuktetyarthaḥ /
vastuno yatpūrvaṃ viśeṣaṇaṃ kṛtaṃ tadyvācaṣṭe--cārutvapratītaya iti /
na sarvamiti /
kiñcittu bhavati /
yathā--'niḥśvāsāndha ivādarśaḥ' iti /
yaduktam---'kasyaciddhvanibhedasya sā tu syādupalakṣaṇam' iti /
prasiddhito lāvaṇyādayaḥ śabdāḥ, vṛttānurodhavyavahārānurodhādeḥ 'vadati bisinīpatrraśayanam' ityevamādayaḥ /
pragiti /
prathamoddyote 'rūḍhā ye viṣaye 'nyatra' ityatrāntare /
na sarvamiti yathāsmābhirvyākhyātaṃ tathā sphuṭayati--yadapi ceti /
guṇavṛtteriti pañcamī /
adhunetararūpopajīvakatvena taditarasmāttaditararūpopajīvakatvena ca taditarasmādityanena paryāyeṇa vācakatvādguṇavṛtteśca bālapriyā vastumātraṃ bhavatu guṇavṛtterviṣayaḥ vyaṅgyatvāvacchinnantu na tadviṣayaḥ, yato vyaṅgyatvaṃ vyañjanāvyāpāraviṣayatvamityarthaḥ /
anyaśceti /
prathamodyotoktaścetyarthaḥ /
tasyāḥ guṇavṛttitaḥ /

yojyaḥ atrānusandhātavyaḥ /
na ca śakyate vaktumityatra gamyaṃ hetumāha--lakṣaṇetyādi /
tathaivetyetattātparyato vyācaṣṭe--netyādi /
viśeṣaṇamiti /
vyaṅgyarūpāvacchinnamiti viśeṣaṇamityarthaḥ /
vṛttau 'rasādipratīti' riti /
rasādipratītiheturityarthaḥ /
'vastvi'tyādi /
yadvastviti sambandhaḥ /
'cārutve'ti /
kāvyacārutvetyarthaḥ /
'tadvyaṅgyam' iti /
tathāvidhaṃ vyaṅgyaṃ vyaṅgyarūpāvacchinnamityanena vivakṣitamityarthaḥ /
sarvamityanena gamyamāha locane--kiñcittviti /
yaduktamiti /
yasmāduktamityarthaḥ /
prasidhyanurodhābhyāmityetadvivṛṇoti--prasiddhita ityādi /
prasiddhitaḥ rūḍhitaḥ /
yathā vyākhyātamiti /
kiñcittu bhavatīti vyākhyātam /
sphuṭayatīti /
svayamiti śeṣaḥ /
guṇavṛtterapītyatra ṣaṣṭhībhramassyādata āha--pañcamīti /
vācakatvetyādigranthaṃ bhedapradarśanaparatayā vyākhyāsyannavatārayati---adhunetyādi /
itareti /
itararūpaṃ guṇavṛttistadupajīvakatvena tatsamāśrayatvenetyarthaḥ /
taditarasmāditi /
vācakatvādityarthaḥ /
taditaretyādi /
taditararūpaṃ vācakatvaṃ tadupajīvakatvenetyarthaḥ /
vācakatvaguṇavṛttivilakṣaṇasyāpi ca tasya tadubhayāśrayatvena vyavasthānam /
vyañjakatvaṃ hi kvacidvācakatvāśrayeṇa vyavatiṣṭhate, yathā vivakṣitānyaparavācye dhvanau /
kvacittu guṇavṛttyāśrayeṇa yathā avivakṣitavācye dhvanau /
tadubhayāśrayatvapratipādanāyaiva ca dhvaneḥ prathamataraṃ dvau prabhedāvupanyastau /
tadubhayāśritatvācca tadekarūpatvaṃ tasya na śakyate vaktum /
yasmānna tadvācakatvaikarūpameva, kvacillakṣaṇāśrayeṇa vṛtteḥ /
na ca lakṣaṇaikarūpamevānyatra locanam dvitayādapi bhinnaṃ vyañjakatvamityupapādayati--vācakatveti /
co 'vadhāraṇe bhinnakramaḥ, apiśabdo 'pi na kevalaṃ pūrvokto hetukalāpo yāvattadubhayāśrayatvena mukhyopacārāśrayatvena yadvyavasthānaṃ tadapi vācakaguṇavṛttivilakṣaṇasyaiveti vyāptighaṭanam /
tenāyaṃ tātparyārthaḥ--tadubhayāśrayatvena vyavasthānāttadubhayavailakṣaṇyamiti /
evadeva vibhajyate--vyañjakatvaṃ iti /

prathamataramiti /
prathamoddyote 'sa ca' ityādinā granthena /
hetvantaramapi sūcayati---na ceti /
vācakatvagauṇatvobhayavṛttāntavailakṣaṇyāditi bālapriyā taditarasmāditi /
gumavṛttiprakārādityarthaḥ /
ubhayanna bhinnamiti śeṣaḥ /
paryāyeṇa krameṇa /
ca iti /
'vilakṣaṇasyāpi ce'tyatratyacakāra ityarthaḥ /
bhinnakrama iti /
vilakṣaṇasyetyanena yojya ityarthaḥ /
apiśabdo 'pīti /
bhinnakrama ityanuṣajyate /
kvacidgranthe tathā pāṭhaśca /
apiśabdasya vyavasthānamityanena sambandha iti bhāvaḥ /
apiśabdagamyamarthamāha--na kevalamityādi /
tadubhayāśrayatvenetyasya vivaraṇam--mukhyetyādi /
vācakatvaguṇavṛtyubhayāśrayatvenetyarthaḥ /
iti vyāptighaṭanamiti /
yadyadāśrayatvenāvatiṣṭhate tattadvilakṣaṇamiti vyāptirdarśitetyarthaḥ /
tadubhayāśrayatveneti /
vyañjakatavasyeti śeṣaḥ /
vyañjakatvaṃ vācakatvādguṇavṛtteśca vilakṣaṇaṃ tadubhayāśrayatvenāvasthānādityarthaḥ /
etadeveti /
uktamevetyarthaḥ /
vibhajate vibhajya darśayati /
prathamataramiti /
dvitīyodyotāpekṣayā tarapaḥ prayoga iti vyācaṣṭe---prathameti /
vṛttau 'na ce'tyādi /
tadityanuṣajyate /
vyañjakatvamityarthaḥ /
'ubhayadharmatvenaiva' vācakatvaguṇavṛtyubhayāśrayatvena hetunaiva /
'tadekaikarūpaṃ na bhavati' vācakatvādibhinnaṃ bhavati /
iti ma ceti sambandhaḥ /
'yāvadi'tyādi /
yāvat kintu /
'vācakatve'ti /
vācakatvalakṣaṇādirūpaiḥ rahitā ye śabdāḥ taddharmatvenāpītyarthaḥ /
tattadekaikarūpaṃ na bhavatītyasyānuṣaṅgaḥ /
na cobhayetyādigranthamavatārayati locane--hetvantaramityādi /

ukte sādhye iti vācakatvāśrayeṇa vyavasthānāt /
na cobhayadharmatvenaiva tadekaikarūpaṃ na bhavati /
yāvadvācakatvalakṣaṇādirūparahitaśabdadharmatvenāpi /
tathāhi gītadhvanīnāmapi vyañjakatvamasti rasādiviṣayam /
na ca teṣāṃ vācakatvaṃ lakṣaṇā vā kathañcillakṣyate /
śabdādanyatrāpi viṣaye vyañjakatvasya darśanādvācakatvādiśabdadharmaprakāratvamayuktaṃ vaktum /
yadi ca vācakatvalakṣaṇādīnāṃ śabdaprakārāṇāṃ prasiddhaprakāravilakṣaṇatve 'pi vyañjakatvasya darśanādvācakatvādiśabdadharmaprakāratvamayuktaṃ vaktum /
yadi ca vācakatvalakṣaṇādīnāṃ śabdaprakārāṇāṃ prasiddhaprakāravilakṣaṇatve 'pi vyañjakatvaṃ prakāratvena parikalpyate tacchabdasyaiva prakāratvena kasmānna parikalpyate /
locanam sūcito hetuḥ /
tameva /
prakāśayati--tathāhītyādinā /
teṣāmiti /
gītādiśabdānām /
hetvantaramapi sūcayati--śabdādanyatreti /
vācakatvagauṇatvābhyāmanyadvyañjakatvaṃ śabdādanyatrāpi vartamānatvātprameyatvādivaditi hetuḥ sūcitaḥ /
nanvanyatrāvācake yadvyañjakatvaṃ tadbhavatu vācakatvādervilakṣaṇam, vācake tu yadvyañjakatvaṃ tadavilakṣaṇamevāstvityāśaṅkyāha---yadīti /
ādipadena gauṇaṃ gṛhyate /
śabdasyaiveti /
bālapriyā śeṣaḥ /
tameva hetuṃ sphuṭayati--vācakatvetyādi /
vācakatvagauṇatvobhayasya yo vṛttāntaḥ tadvailakṣaṇyāttadubhayarahitavṛttitvādityarthaḥ /
gauṇatveti /
lākṣaṇikatvasyāpyupalakṣaṇam /
śabdādityādidarśanādityantagrantho na pūrvānvayī, kintu uttarānvayītyāśayenāvatārayati--hetvantaramiti /
tameva hetvantaramavayavāntareṇa saha darśayati--vācakatvetyādi /
bhinnamityantaṃ vācakatvādiśabdadharmaprakāratvamaśakyaṃ vaktumityasya vivaraṇam /
nanvityādi /
avācaka iti /
gītadhvanyādāvityarthaḥ /
avilakṣaṇamiti /
vācakatvāderityanuṣaṅgaḥ /
gauṇamiti /
gauṇīvṛttirityarthaḥ /
vṛttau 'śabdaprakārāṇām' iti nirdhāraṇe ṣaṣṭhī, prakāratvenetyanenāsya sambandhaḥ /
śabdaprakārāṇāṃ madhye yaḥ prakārastatvenetyarthaḥ /
'prasiddhaprakāravilaṇatve 'pī'ti /
vyañjakatvasya prasiddhaprakārebhyo vācakatvādibhyo vailakṣaṇye vastutassatyapītyarthaḥ /
'tadi'ti /
tarhityarthaḥ /
'śabdasyaiva prakāratvene'ti śabdāvāntarabhedatvenetyarthaḥ /

'kasmānna parikalpya' iti /
parikalpanaṃ tadevaṃ śābde vyavahāre trayaḥ prakārāḥ---vācakatvaṃ guṇavṛttirvyañjakatvaṃ ca /
tatra vyañjakatve yadā vyaṅgyaprādhānyaṃ tadā dhvaniḥ, tasya cāvivakṣitavācyo vivakṣitānyaparavācyaśceti dvau prabhedāvanukrāntau prathamataraṃ tau savistaraṃ nirṇītau /
anyo brūyāt--nanu vivakṣitānyaparavācye dhvanau guṇavṛttitā locanam vyañjakatvaṃ vācakatvāmiti yadi paryāyau kalpyete tarhi vyañjakatvaṃ śabda ityapa paryāyatā kasmānna kalpyate, icchāyā avyāhatatvāt /
vyañjakatvasya tu viviktaṃ svarūpaṃ darśitaṃ tadviṣayāntare kathaṃ viparyastatām /
evaṃ hi parvatagato dhūmo 'nagnijo 'pi syāditi bhāvaḥ /
adhunopapāditaṃ vibhāgamupasaṃharati--tadevamiti /
vyavahāragrahaṇena samudraghoṣādīn vyudasyati /
nanu vācaktvarūpopajīvakatvādguṇavṛttyanujīvakatvāditi ca hetudvayaṃ yaduktaṃ tadavivakṣitavācyabhāge siddhaṃ na bhavati tasya lakṣaṇaikaśarīratvādityabhiprāyeṇopakramate--anyobrūyāditi /
yadyapi ca tasya tadubhayāśrayatvena vyavasthānāditi brūvatā nirṇītacaramevaitat, tathāpi guṇavṛtteravivakṣitavācyasya ca durnirūpaṃ vailakṣaṇyaṃ yaḥ paśyati taṃ pratyāśaṅkānivāraṇārtho 'yamupakramaḥ /
bālapriyā syādityarthaḥ /
vivṛṇoti locane--vyañjakatvamityādi /
itīti /
itiśabdāvityarthaḥ /
paryāyau ekārthakau /
ityapīti /
ityanayorapītyarthaḥ /
astu paryāyatetyata āha--vyañjakatvasyetyādi /
viviktaṃ vācakatvāderviviktam /
darśitamiti /
gītadhvanyādāviti bhāvaḥ /
ataśca vācakatvādirūpeṇa parikalpanamayuktamityāha--tadityādi /
tadviṣayāntara iti /
vācakagataṃ vyañjakatvamityarthaḥ /
kathaṃ viparyasyatāmiti /
vācakatvādirūpeṇeti śeṣaḥ /
evaṃ hītyādi /
vācakāśrayaṃ vyañjakatvaṃ vācakatvādimūlaṃ na cetparvatagato dhūmo 'nagnijaśca syādato viparyāso na yukta iti bhāvaḥ /
vibhāgamupasaṃharatīti /
vācakatvaguṇavṛttibhyāṃ vibhaktatayā vyañjakatvasya pratipāditatvātprakāratrayamupapādatameveti /
bhāvaḥ /
vyudasyatīti /
samudraghoṣāderabhidhāyakatvābhāvādati bhāvaḥ /
tātparyanto 'vatārayati nanvityādi /
upajīvatyapekṣata ityupajīvakamanusannidhau jīvatītyanujīvakam /
vācakatvetyādi nāvācakatvaguṇavṛtyubhayāśrayatvamevāṃśe dūṣaṇadānāyānūditam /
yathoktārthobhayāśrayatvahetunaivāsya codyasya parihṛtatvātpunastadudbhāvanaparihārāvanarthakāvityāśaṅkya pariharati--yadyapītyādi /
la avivakṣitavācyasyeti dhvaneśeṣa ritiḥ yo vailakṣaṇyaṃ durnirūpaṃ paśyati, taṃ pratīti sambandhaḥ /
śāśaṅketi /
vailakṣaṇyadurnirūpatvāśaṅketyarthaḥ /

nāstīti yaducyate tadyuktam /
yasmādvācyavācakapratītipūrvikā yatrārthāntarapratipattistatra kathaṃ guṇavṛttivyavahāraḥ, na hi guṇavṛttau yadā nimittena kenacidviṣayāntare śabda āropyate atyantatiraskṛtasvārthaḥ yathā--'agnirmāṇavakaḥ' ityādau, yadā vā svārthamaṃśenāparityajaṃstatsambandhadvāreṇa viṣayāntaramākrāmati, locanam ata evādyabhedasyāṅgīkaraṇapūrvakamayaṃ dvitīyabhedākṣepaḥ /
vivakṣitānyaparavācya ityādinā parābhyupagamasya svāṅgīkārī darśyate /
guṇavṛttivyavahārābhāve hetuṃ darśayituṃ tasyā eva guṇavṛttestāvadvṛttāntaṃ darśayati--na hīti /
guṇatayā vṛttirvyāpāro guṇavṛttiḥ guṇena nimittena sādṛśyādinā ca vṛttiḥ arthāntaraviṣaye 'pi śabdasya sāmānādhikaraṇyamiti gaumaṃ darśayati /
yadā vā svārthamiti bālapriyā ayamupakramaḥ vṛttikāropakramaḥ /
atropaṣṭambhakamāha--ata evetyādi /
ādyabhedasya vivakṣitānyaparavācyasya /
dvitīyabhedeti /
avivakṣitavācyetyarthaḥ /
atra hetuṃ darśayati--vivakṣitetyādi /
na hītyādigranthasya phalaṃ darśayannavatārayati--guṇavṛttītyādi /
hetuṃ darśayitumiti /
vivakṣitānyaparavācya iti śeṣaḥ /
gaumalākṣaṇikobhayasādhāraṇaṃ guṇavṛttiśabdārthamāha--guṇatayetyādi /
guṇatayā apradhānatayā /
abhidhāvṛttirhi pradhānabhūtā /
vyāpāra iti /
śabdasyeti /
śeṣaḥ /
anena gauṇasya lākṣaṇikasya ca saṃgrahaḥ /
gauṇe guṇavṛttiśabdasyārthāntarañcāha--guṇenetyādi /
guṇenetyasya vivaraṇam--sādṛśyādineti /
nimitteneti tṛtīyārthakathanam /
uktasyaiva vivaraṇam--arthāntaraviṣaye 'pītyādi /
arthāntarameva viṣayastasmin /
iti gauṇaṃ yathā--'gaṅgāyāṃ ghoṣaḥ' ityādau /
tadāvivakṣitavācyatvamupapādyate /
ata eva ca vivakṣitānyaparavācye dhvanau vācyavācakayodvayorapi svarūpapratītirarthāvagamanaṃ dṛśyata iti vyañjakatvavyavahāro yuktyanurodhī /
svarūpaṃ prakāśayannepa parāvabhāsako vyañjaka ityucyate, tathāvidhe viṣaye vācakatvasyaiva vyañjakatvamiti guṇavṛttivyavahāro niyamenaiva na śakyate kartum /
locanam lakṣaṇāṃ darśayati /
anena bhedadvayena na ca svīkṛtamavivakṣitavācyabhedadvayātmakamiti sūcayati /
ata eva atyantatiraskṛtasvārthaśabdena viṣayāntaramākrāmati cetyanena śabdena tadeva bhedadvayaṃ darśayati--ata eva ceti /
yata eva na tatroktatahetubalādguṇavṛttavyavahāro nyāyyastata ityarthaḥ /
yukti lokaprasiddhirūpāmabādhitāṃ darśayati--svarūpamiti /
ucyata iti pradīpādiḥ, indriyādestu karaṇatvānna vyañjakatvaṃ pratītyutpattau /
bālapriyā darśayatītyādi /
uktaguṇavṛttiśabdārthābhiprāyeṇa 'yadā nimittene' tyādigranthena gauṇīṃ 'yadā vā svārthami' tyādagranthena lakṣaṇāñca darśayatītyarthaḥ /
nanu guṇavṛtterbahurūpatve 'pi kimitīdaṃ bhedadvayaṃ sodāharaṇaṃ darśitamityata āha--anenetyādi /
anena darśitena /

sūcayatītyatra gamakamāha--ata evetyādi /
tadeva bhedadvayamiti /
avivakṣitavācyabhedadvayamevetyarthaḥ /
vṛttau 'na hī' tyādi /
vivakṣitavācyatvaṃ tadā na hyupapadyata iti sambandhaḥ /
'viṣayāntare' gaṅgādiśabdamukhyārthamityarthaḥ /
'aśenāparityajanni'ti /
gaṅgādiśabdo hi gaṅgātīratvādinā kevalatīratvādinā vā gaṅgāyāstīrameva lakṣayatītyatoṃ'śena svārthāparityāgaḥ /
'tatsambandhadvāreṇe'ti /
sāmīpyarūpasvārthasambanghena nimittenetyarthaḥ /
'viṣayāntaraṃ' tīrādikam /
'ākrāmati' svaviṣayamāpādayati /
śabda ityanuṣaṅgaḥ, gaṅgādiśabda ityarthaḥ /
locane--yuktimiti /
yuktyanurodhītyatroktāṃ yuktimityarthaḥ /
pūrayati--pradīpādiriti /
nanu vyañjakatvaṃ jñāpakatvaṃ, tattu mukhyamindriyādestataḥ kiṃ sahakāribhūtapradīpādigrahaṇamityata āha--indriyādestviti /
ādipadena liṅgādergraṃhaṇam /
pratītyutpattau karaṇatvādvyañjakatvaṃ neti sambandhaḥ /
vṛttau 'tathāvidhe viṣaya' iti /
vācyavācakapratītipūrvakapratītivaṣaye 'rthāntara ityarthaḥ /
'vācakatvasyaive'ti vācakatvāśrayyevetyarthaḥ /
'kathaṃ bhidyata' iti /
na bhidyata ityarthaḥ /
atra hetumāha--'tasye' tyādi /
avivakṣitavācyastu dhvanirguṇavṛtteḥ kathaṃ bhidyate /
tasya prabhedadvaye guṇavṛttiprabhedadvayarūpatā lakṣyata eva yataḥ /
ayamapi na doṣaḥ. yasmādavivakṣitavācyo dhvanirgumavṛttimārgāśrayo 'pi bhavati na tu guṇavṛttirūpa eva /
guṇavattirhi vyañjakatvāśūnyāpi dṛśyate /
vyañjakatvaṃ ca yathoktacārutvahetuṃ locanam evamabhyupagamaṃ pradarśakṣepaṃ darśayati---avivakṣiteti /
tuśabdaḥ pūrvasmādviśeṣaṃ dyotayati /
tasyeti /
avivakṣitavācyasya yatprabhedadvayaṃ tasmin gaumalākṣaṇikatvātmakaṃ prakāradvayaṃ lakṣyate nirbhāsyata ityarthaḥ /
etatpariharati--ayamapīti /
gumavṛtteryomārgaḥ prabhedadvayaṃ sa āśrayo nimittatayā prākkakṣyāniveśī yasyetyarthaḥ /
etacca pūrvameva nirṇītam /
tādrūpyābhāve hetumāha--guṇavṛttiriti /
gauṇalākṣaṇikarūpobhayī apītyarthaḥ /
nanu vyañjaktvena kathaṃ śūnyā guṇāvṛttirbhavati, yataḥ pūrvamevoktam-- mukhyāṃ vṛttiṃ parityajya guṇavṛttyārthadarśanam /
yaduddiśya phalaṃ tatra śabdo naiva skhaladgatiḥ //

iti /
na hi prayojanaśūnya upacāraḥ prayojanāṃśaniveśī ca vyañjanavyāpāra iti bhavadbhirevābhyādhāyītyāśaṅkyābhimataṃ vyañjakatvaṃ viśrāntisthānarūpaṃ tatra nāstītyāha--vyañjakatvaṃ ceti /
bālapriyā locane---darśayatīti /
pūrvapakṣīti śeṣaḥ /
guṇavṛttītyādervivaraṇam--gauṇetyādi /
lakṣyata ityasyārthāntarabhramanodanāya vivṛṇoti--nirbhāsyata iti /
na hītyādinoktaprakāreṇoti śeṣaḥ. prākkakṣyeti /
vyañjanātaḥ pūrvakakṣyetyarthaḥ /
pūrvameveti /
na hītyādigranthe 'bhrama dhārmike' tyādigāthāvyākhyānāvasare vetyarthaḥ /
tādrūpyābhāva iti /
guṇavṛttirūpatvābhāva ityarthaḥ /
nanu guṇavṛttirhi vyañjakatvaśūnyāpi dṛśyata ityanenaivāvivikṣitavācyasya guṇavṛttirūpatvābhāve siddhe vyañjakatvañcetyādigranthaḥ kimarthaṃ ityatastadgranthamavatārayata--nanvityādi /
nanu pūrvoktiranyaparaivāstvityata āha--na hītyādi /
itītyādi /
anyavākyaṃ tiṣṭhatu iti bhavadbhirevābhyadhāyi cetyarthaḥ /
abhimatamityasyaiva vivaraṇam--viśrāntisthānarūpamiti /
tatreti /
guṇavṛttimātra ityarthaḥ /
nāstīti /
vyañjakatvaṃ na vyañjanakaraṇatvamātramatra vivakṣitaṃ, kintu viśrāntisthānabhūtavyañjanakaraṇatvam /
tattu cārutvahetuvyaṅgyavyañjanaṃ vinā na bhavatītyarthaḥ /
vyañjakatvaśūnyāpi dṛśyata ityuktasyaiva vivaraṇaṃ vṛttau 'guṇavṛttistvi'tyādi /
guṇavṛttistu vācyadharmāśrayeṇaiva vyaṅgyamātrāśrayeṇa ca sambhavata /
sā abedopacārarūpā yathetyādyanvayo yāpītyādivākye vācyetyādervyaṅgyetyādeścānuṣaṅgaśca bodhyaḥ /
tatra vācyadharmāśrayeṇetyetatprakṛtānuguṇaṃ vivṛṇoti locane---vācyaviṣayo yo dharma iti /
vyaṅgyaṃ vinā na vyavatiṣṭhate /
guṇavṛttistu vācyadharmāśrayeṇaiva vyaṅgyamātrāśrayeṇa cābhedopacārarūpā sambhavati, yatā--tīkṣṇatvādagnirmāṇavakaḥ, āhlādakatvāccandra evāsyā mukhamityādau /
yathā ca 'priye jane nāsti punaruktam' ityādau /
yāpi lakṣaṇarūpā guṇavṛttiḥ sāpyupalakṣaṇīyārthasaṃbandhamātrāśrayeṇa cārurūpavyaṅgyapratītiṃ vināpi sambhavatyeva, yathā--mañcāḥ krośantītyādau viṣaye /
locanam vācyadharmeti /
vācyaviṣayo yo dharmo 'bhidhāvyāpārastasyāśrayeṇa tadupabṛṃhaṇāyetyarthaḥ /
śrutārthapattāvivārthāntararasyābhidheyārthoṃntarasyābhidheyārthopapādāna eva paryaṃvasānāditi bhāvaḥ /
tatra gaumasyodāharaṇamāha--yatheti /
dvitīyamapi prakāraṃ vyañjakatvaśūnyaṃ nidarśayitumupakramate--yāpīti /
cārurūpaṃ viśrāntisthānaṃ, tadabhāve sa vyañjakatvavyāpāro naivonmīlati, pratyāvṛttya vācya eva viśrānteḥ, kṣaṇadṛṣṭanaṣṭadivyavibhavaprākṛtapuruṣavat /
bālapriyā vācakasyeti śeṣaḥ /
bhāvārthavivaraṇam--tadupabṛṃhaṇāyeti /
abhidheyārthopabṛṃhaṇāyetyaḥ /
kathaṃ guṇavṛttestadupabṛṃhaṇārthatvamityatassadṛṣṭāntamāha--śrutetyādi /