ધ્વન્યાલોક (ટીકા સહિત) · ભાગ 441460

યથા પીનો દેવદત્તો દિવા ન ભુઙ્ક્ત ઇત્યાદૌ શ્રુતસ્ય પીનત્વાદે રુપપાદકતયા રાત્રિભોજનાદિકં કલ્પ્યતે ।
કલ્પિતસ્ય તસ્યાર્થાન્તરસ્ય પીનત્વાદ્યુપપાદન એવ પર્યવસાનઞ્ચ તથા ગુણવૃત્તિસ્થલે ઽર્થાન્તરસ્ય લક્ષ્યસ્ય પદાન્તરાભિધેયાર્થોપપાદન એવ વર્યવસિતિર્યતસ્તસ્માદિત્યર્થઃ ।
વૃત્તૌ ઽવ્યઙ્ગ્યમાત્રાશ્રયેણેઽત્યત્ર માત્રપદેન ચારુત્વહેતુર્મુખ્યવ્યઙ્ગયં વ્યાવર્ત્યતે ।
ઽપ્રિયે જનઽઇતિ ।
પ્રિય ઇતિ તીક્ષ્ણત્વાદત્યાદિવદ્ગુણરૂપહેતુકથનં પુનરુક્તપદેનાનુપાદેયત્વં લક્ષ્યત ઇતિ પૂર્વમેવોક્તમ્ ।
એષૂદાહરણેષુ તીક્ષ્ણત્વાદિગુણાનામાધિક્યં વ્યઙ્ગ્યં, તત્તુ ન ચારુત્વકારીતિ ભાવઃ ।
ઽઉપલક્ષણીયેઽતિ ।
ઉપલણીયો લક્ષ્યો યો ઽર્થો મઞ્જસ્થબાલકાદિસ્તેન સહ યસ્સમ્બન્ધ આધારાધેયભાવાદિર્મઞ્ચાદપદમુખ્યાર્થસ્ય તન્માત્રાશ્રયેણેત્યર્થઃ ।
માત્રપદવ્યાવર્ત્યકથનં ઽચારુરૂપેઽત્યાદિ ।
ઽમઞ્ચાઽ ઇતિ ।
અત્ર મઞ્ચસ્થબાલકાનાં બહુત્વાદકં વ્યઙ્ગ્યં તદપિ ન ચારુત્વકારિ ।
ઽચારુરૂપઽમિત્યેતદ્વિવૃણોતિ લોચને--વિશ્રાન્તીત ।
નનુ વિનાપિ ચારુવ્યઙ્ગ્યપ્રતીતિં વ્યઞ્જનાવ્યાપારો ભવત્વિત્યત આહ--તદભાવ ઇત્યાદિ ।
તદભાવે ચારુવ્યઙ્ગ્યાભાવે ।
સઃ લક્ષણામૂલકઃ ।
ઉન્મીલતિ પ્રકાશતે ।
કુત ઇત્યત આહ--પ્રત્યાવૃત્યેત્યાદિ ।
ક્ષણેતિ ।
ક્ષણ એવ દૃષ્ટો નષ્ટશ્ચ દિવ્યવિભવો યસ્ય સઃ તથાવિધો યઃ પ્રાકૃતો દરિદ્રઃ પુરુષઃ તદ્વત્ ।
તસ્ય યથા પ્રત્યાવૃત્ય પ્રાકૃતવિભાવ એવ તથા વ્યઞ્જનાવ્યાપારસ્ય યત્ર તુ સા ચારુરૂપવ્યઙ્ગ્યપ્રતીતિહેતુસ્તત્રાપિ વ્યઞ્જકત્વાનુપ્રવેશેનૈવ વાચકત્વવત્ ।
અસમ્ભવિના ચાર્થેન યત્ર વ્યવહારઃ, યથા---ઽસુવર્ણપુષ્પાં પૃથિવીમ્ઽ ઇત્યાદૌ તત્ર ચારુરૂપવ્યઙ્ગ્યપ્રતીતિરેવ પ્રયોજિકેતિ તથાવિધે ઽપિ લોચનમ્ નનુ યત્ર વ્યઙ્ગ્યે ઽર્થે વિશ્રાન્તિસ્તત્ર કિં કર્તવ્યમિત્યાશઙ્ક્યાહ--યત્ર ત્વિતિ ।
અસ્તિ તત્રાપરો વ્યઞ્જનવ્યાપારઃ પરસ્ફુટ એવેત્યર્થઃ ।
દૃષ્ટાન્તં પરાઙ્ગીકૃતમેવાહ---વાચકત્વવદિતિ ।
વાચકત્વે હિ ત્વયૈવાઙ્ગીકૃતો વ્યઞ્જનવ્યાપારઃ પ્રથમં ધ્વનિપ્રભેદમપ્રત્યાચક્ષણેનેતિ ભાવઃ ।
કિઞ્ચ વસ્ત્વન્તરે મુખ્યે સમ્ભવતિ સમ્ભવદેવ વસ્ત્વન્તરં મુખ્યમેવારોપ્યતે વિષયાન્તરમાત્રતસ્ત્વારોપવ્યવહાર ઇતિ જીવિતમુપચારસ્ય, સુવર્ણપુષ્પાણાં તુ મૂલત એવાસમ્ભવાત્તદુચ્ચયનસ્ય તત્ર ક આરોપવ્યવહારઃ; ઽસુવર્ણપુષ્પાં પૃથિવીમ્ઽ ઇતિ હિ સ્યાદારોપઃ, તસ્માદત્ર વ્યઞ્જનવ્યાપાર એવ પ્રધાનભૂતો નારોપવ્યવહારઃ, સ પરં વ્યઞ્જનવ્યાપારાનરોધિતયોત્તિષ્ઠતિ ।
તદાહ--અસમ્ભવિનેતિ ।
પ્રયોજિકેતિ ।
વ્યઙ્ગ્યમેવ હિ પ્રયોજનરૂપં પ્રતીતિવિશ્રામસ્થામારોપિતે ત્વસમ્ભવતિ પ્રતિતિવિશ્રાન્તિરાશઙ્કનીયાપિ ન ભવતિ ।
બાલપ્રિયા વાચ્યાર્થ એવ વિશ્રાન્તિર્યતસ્તસ્માદિત્યાર્થઃ ।
વૃત્તૌ ઽયત્રેઽત્યાદિ ।
ઽસેઽતિ ।
ગુણવૃત્તિરિત્યર્થઃ ।
ઽવ્યઞ્જકત્વાનુપ્રવેશેનૈવેઽતિ ।
ભવતીતિ શેષઃ ।
ગ્રન્થમેતમવતારયતિ---નન્વિત્યાદિ ।
અપર ઇતિ ।
ચારુરૂપવ્યઙ્ગ્યપ્રત્યાયકત્વાદ્વિલક્ષમ ઇત્યર્થઃ ।
પ્રથમમિતિ ।
વિવક્ષિતાન્યપરવાચ્યમિત્યર્થઃ ।
અપ્રત્યાચક્ષાણેન અભ્યુપગચ્છતા ।

અસમ્ભવિનેત્યાદિગ્રન્થં તાત્પર્યતો ઽવતારયતિ--કિઞ્ચેત્યાદિ ।
અસમ્ભવિના ચેતિ ચકારઃ કિઞ્ચેત્યનેન વ્યાખ્યાતઃ ।
વસ્ત્વન્તર ઇત્યાદિ ।
અધિષ્ઠાનારોપ્યયોરુભયોરપિ સમ્ભવે સત્યેવારોપ ઇત્યર્થઃ ।
યથા માણવકાદાવગ્ન્યાદેઃ ।
નનુ તયોરુભયોસ્સત્વે કુત આરોપવ્યવહાર ઇત્યત આહ---વિષયાન્તરમાત્રત ઇતિ ।
વિષયાન્તરત્વમાત્રેણેત્યર્થઃ ।
વસ્તુતસ્તયોરૈક્યાભાવાદિતિ ભાવઃ ।
ઇતીત્યાદિ ।
સ્વતસ્સતોરારોપ્યાધિષ્ઠાનયોરેકસ્મિન્નન્યસ્યારોપ ઇતીદમુપચારસ્ય મુખ્યં જીવિતમિત્યર્થઃ ।
અસ્ત્વેતત્તતઃ કિમત આહ-સુવર્ણપુષ્પાણામિત્યાદિ ।
મૂલત એવ અત્યર્થમેવ ।
તદુચ્ચયનસ્ય સુવર્ણપુષ્પોચ્ચયનસ્ય ।
તત્ર સુવર્ણપુષ્પામિત્યાદ્યુદાહરણસ્થલે ।
ક ઇતિ ।
નિર્જીવ ઇત્યર્થઃ ।
નનુ તર્હિ સુવર્ણપુષ્પાં પૃથિવીમિતિ પ્રયોગઃ કથમુપપદ્યત ઇત્યત આહ--સુવર્ણેત્યાદિ ।
ઇત્યારોપસ્સ્યાદ્ધીતિ સમ્બન્ધઃ. તદારોપં વિના તસ્ય મહાકવિપ્રયોગસ્યાનિર્વાહાદિતિ ભાવઃ ।
ફલિતમાહ--તસ્માદિત્યાદિ ।
આરોપવ્યવહાર ઇતિ ।
આરોપમૂલકગુણવૃત્તિવ્યવહાર ઇત્યર્થઃ ।
તદાહેતિ ।
ઉક્તાભિપ્રાયેણાહેત્યર્થઃ. વૃત્તૌ ઽપ્રયોજિકેઽત્યસ્ય વ્યવહારપ્રયોજિકેત્યર્થઃ ।
ચારુરૂપેત્યાદિગ્રન્થસ્ય ભાવાર્થમાહ--વ્યઙ્ગ્યમિત્યાદિ ।
પ્રયોજનરૂપમિતિ હેતુગર્ભં વિશેષણમ્ ।
નન્વસમ્ભવદપિ વિષયે ગુણવૃત્તૌ સત્યામપિ ધ્વનિવ્યવહાર એવ યુક્ત્યનુરોધી ।
તસ્માદવિવક્ષિતવાચ્યે ધ્વનૌ દ્વયોરપિ પ્રભેદયોર્વ્યઞ્જકત્વવિશેષાવિશિષ્ટા ગુમવૃત્તિર્ન તુ તદેકરૂપા સહૃદયહૃદયાહ્લાદિની પ્રતીયમાના પ્રતીતિહેતુત્વાદ્વિયષાન્તરે લોચનમ્ સત્યામપીતિ ।
વ્યઞ્જનવ્યાપારસમ્પત્તયે ક્ષણમાત્રમવલમ્બિતાયામિતિ ભાવઃ. તસ્માદિતિ ।
વ્યઞ્જકત્વલક્ષણો યો વિશેષસ્તેનાવિશિષ્ટા અવિદ્યમાનં વિશિષ્ટં વિશેષો ભેદનં યસ્યાઃ વ્યઞ્જકત્વં ન તસ્યા ભેદ ઇત્યર્થઃ ।
યદિ વા વ્યઞ્જકત્વલક્ષણેન વ્યાપારવિશેષેમાવિશિષ્ટા ન્યક્કૃતસ્વાભાવા આસમન્તાદ્વ્યાપ્તા ।
તદેકેતિ ।
તેન વ્યઞ્જકત્વલક્ષણેન સહૈકં રૂપં યસ્યાઃ સા તથાવિધા ન ભવતિ ।
અવિવક્ષિતવાચ્યે વ્યઞ્જકત્વં ગુણવૃત્તેઃ પૃથક્ચારુપ્રતીતિહેતુત્વાત્ વિવક્ષિતવાચ્યનિષ્ઠવ્યઞ્જકત્વવત્, ન હિ ગુણવૃત્તેશ્ચારુપ્રતીતિહેતુત્વમસ્તીતિ બાલપ્રિયા વ્યઙ્ગ્યમાત્રાન્વિતમારોપિતમેવ પ્રતીતિવિશ્રાન્તિસ્થાનમસ્તુ, કિંસ ચારરૂપવ્યઙ્ગ્યસમાશ્રયણેનેત્યત આહ--આરોપિત ઇત્યાદિ ।
અસમ્ભવતીતિ હેતુગર્ભમ્ ।
ક્ષણમાત્રમવલમ્બિતાયામિત્યનેન ગુણવૃત્તિવિષયભૂતાર્થસ્યાવાન્તરતાત્પર્યગોચરત્વં દર્શિતમ્ ।
વૃત્તૌ ઽતથાવિધે વિષયઽ ઇતિ ।
અસમ્ભવદર્થકવાક્ય ઇત્યર્થઃ ।
ઉપસંહરતિ--ઽતસ્માદિઽત્યાદિ ।
વ્યઞ્જકત્વવિશેષાવિશિષ્ટેત્યેતત્પ્રકૃતાનુગુણ્યે વ્યાચષ્ટે--વ્યઞ્જકત્વેત્યાદિ ।
તેનેતિ કરણે તૃતીયા ।

વિવરણેન સિદ્ધં ફલિતાર્થમાહ---વ્યઞ્જકત્વમિત્યાદિ ।
તસ્યાઃ ગુણવૃત્તેઃ ।
ભેદઃ અવાન્તરધર્મઃ. વ્યઞ્જકત્વગુણવૃત્યોઃ પ્રતિપાદિતભેદોપસંહારપરતયૈવં વ્યાખ્યાય વ્યઞ્જકત્વપ્રાધાન્યસ્યાન્યાપ્રાધાન્યસ્ય ચ પ્રતિપાદિતસ્યોપસંહારપરતયાપ્યેતં ગ્રન્થં વ્યાચષ્ટે--યદિ વેત્યાદિ ।
યદિ વા અથ ચ ।
વિશિષ્ટા વિશેષિતા ન ભવતીત્યવિશિષ્ટ ।
યદ્વા વિશિષ્ટં વિશેષઃ આદરઃ અવિદ્યમાનં વિશિષ્ટં યસ્યાસ્સેતિ વ્યત્પત્તિમભિપ્રેત્યાહ--ન્યક્કૃતસ્વભાવેતિ ।
વ્યઞ્જકત્વવિશેષેણાવિશિષ્ટેતિ વિગ્રહં ધાતૂનાં બહ્વર્થઞ્ચાભિપ્રેત્ય પ્રકારાન્તરમાહ--આસમન્તાદ્ય્વાપ્તેતિ ।
યદિવેત્યનુષઙ્ગઃ ।
નનુ તથાપિ ગુણવૃત્તેર્વ્યઞ્જકત્વૈકરૂપત્વમસ્ત્વિતિ શઙ્કાયામુક્તં, ન તુ તદેકરૂપેતિ તદ્વિવૃણોતિ--તેનેત્યાદિ ।
તદેકરૂપત્વાભાવે હેતુઃ--ઽસહૃદયેઽત્યાદિ ।
નેત્યસ્યાનુષઙ્ગઃ ।
યતો ગુણવૃત્તિઃ સહૃદયહૃદયાહ્લાદિની પ્રતીયમાના ચ ન ભવત્યતો ન તદેકરૂપેતિ સમ્બન્ધઃ ।
વ્યઙ્ગ્યગતં સહૃદયહૃદયાહ્ણાદકત્વં પ્રતીયમાનત્વઞ્ચ વ્યઞ્જકત્વે સમારોપ્ય ગુણવૃત્તેસ્તન્નિષેધપૂર્વક્તં તદેકરૂપત્વં નિષિદ્ધમિતિ બોધ્યમ્ ।
એવં ગુણવૃત્તેર્વ્યઞ્જકત્વૈકરૂપત્વાભાવપ્રતિપાદનેન વ્યઞ્જકત્વસ્ય ગુણવૃત્તિભિન્નત્વં, લભ્યતે, તત્ર હેતુપ્રદર્શકઃ પ્રતીતિહેતુત્વાદિતિ ગ્રન્થઃ, ચારુત્વપ્રતીતિહેતુત્વાદિતિ તદર્થઃ, વ્યઞ્જકત્વસ્યેતિ શેષઃ ।
તથાચાયં પ્રયોગ ઇત્યાશયેનાહ લોચને--અવિવક્ષિતવાચ્ય ઇત્યાદિ ।
પૃથગિતિ ભિન્નમિત્યર્થઃ ।
વૃત્તૌ ઽતદ્રૂપશૂન્યાયાઽ ઇતિ ।
ચારુત્વપ્રતીતિહેતુત્વશૂન્યાયા ઇત્યર્થઃ ।
ગુણવૃત્તેરિત્યનુષઙ્ગઃ ।
ગ્રન્થમેતમુક્તાનુમાનોપયોગિતયાવતારયતિ--ન હીત્યાદિ ।
તદ્રૂપશૂન્યાયા દર્શનાત્ ।
એતચ્ચ સર્વે પ્રાવસૂચિતમપિ સ્ફુટતરપ્રતીતયે પુનરુક્તમ્ ।
અપિ ચ વ્યઞ્જકત્વલક્ષણો યઃ શબ્દાર્થયોર્ઘર્મઃ સ પ્રસિદ્ધસમ્બન્ધાનુરોધીતિ ન કસ્યાચિદ્વિમતિવિષયતામર્બહતિ ।
શબ્દાર્થર્યોર્હિ પ્રસિદ્ધો યઃ સમ્બન્ધો વાચ્યવાચકભાવાખ્યાસ્તમનુરુન્ધાન એવ વ્યઞ્જકત્વલક્ષણો વ્યાપારઃ સામગ્રન્તરસમ્બન્ધાદૌપાધિકઃ પ્રવર્તતે ।
અત એવ વાચકત્વાત્તસ્ય વિશેષઃ વાચકત્વં હિ શબ્દવિશેષસ્ય નિયત આત્મા વ્યુત્પત્તિકાલાદારભ્ય તદવિનાભાવેન તસ્ય પ્રસિદ્ધત્વાત્ ।
સ ત્વનિયતઃ, ઔપાધિકત્વાત્ ।
લોચનમ્ દર્શયતિ---વિષયાન્તર ઇતિ ।
અગ્નિર્વટુરિત્યાદૌ ।
પ્રાગિતિ પ્રથમોદ્દ્યોતે ।
નિયતસ્વભાવાચ્ચ વાચ્યવાચકત્વાદૌપાધિકત્વેનાનિયતં વ્યઞ્જકત્વં કથં ન ભિન્નનિમિત્તમિતિ દર્શયતિ--અપિ ચેતિ ।
ઔપાધિક ઇતિ ।
વ્યઞ્જકત્વવૈચિત્ર્યં યત્પૂર્વમુક્તં તત્કૃત ઇત્યર્થઃ ।
અત એવ સમયનિયમિતાદભિધાવ્યાપારાદ્વિલક્ષણ ઇતિ યાવત્ ।
એતદેવ બાલપ્રિયા વિષયાન્તર ઇત્યસ્ય વિવરણમ્--અગ્નિર્વટુરિત્યાદાવિતિ ।
અથાપિ ચેત્યાદિગ્રન્થો ઽભાવવાદિનઃ પ્રતિ સ્થૂણાનિખનનન્યાયેન વ્યઞ્જકત્વસાધક ઇત્યભિપ્રાયેણાવતારયતિ--નિયતેત્યાદિ ।
નિયતસ્વાભાવાદિતિ ।
વાચકત્વં હિ સમયાપેક્ષત્વેન નિયતસ્વરૂપમિતિ ભાવઃ ।
અનિયતત્વે હેતુઃ--ઔપાધિકત્વેનેતિ ।
કથમિત્યાદિ ।
વાચકત્વાદ્વ્યઞ્જકત્વસ્ય પ્રવૃત્તેર્નિમિત્તં ભિન્નમેવેત્યર્થઃ ।

વૃત્તૌ ઽસામગ્ર્યન્તરેઽત્યાદિ ।
ઽસામગ્ન્યન્તરસમ્બન્ધાત્ઽ પ્રકરણાદેર્મુખ્યસામગન્યાસ્સન્નિધાનાત્ ।
ઽઔપાધિકઃ પ્રવર્તતેઽ ઔપાધિકસ્સન્નુલ્લસતીત્યર્થઃ ।
અત્રોપાધિશબ્દેનાન્યાવાન્તરસામગ્રીવિવક્ષિતેત્યાશયેન વિવૃણોતિ--વ્યઞ્જકત્વેત્યાદિ ।
વ્યઞ્જકત્વે યદ્વૈચિત્ર્યં વાચ્યવાકયોર્ગુણત્વપ્રાધાન્યાદિ ।
નનુ સામગ્ર્યન્તરસમ્બન્ધજનિતત્વે ઽપ્યયં વ્યાપારો વાચકવ્યાપારત્વાદભિધૈવાસ્ત્વિત્યત આહ--અત એવેત્યાદિ ।
અત એવ યતસ્મામગ્ર્યન્તરસમ્બન્ધાદૌપાધિકો જનિતસ્તત એવેત્યર્થઃ ।
એતદેવ ઉક્તમેવ ।
વૃત્તૌ ઽશબ્દવિશેષસ્યેઽતિ ।
સાક્ષાત્સમયાપેક્ષિણશ્શબ્દસ્યેત્યર્થઃ ।
ઽઆત્માઽ સ્વભાવઃ ।
ઽવ્યુત્પત્તિકાલાદિઽતિ ।
સઙ્કેતકાલાદિત્યર્થઃ ।
તથા પાઠશ્ચ ।
ઽતદિઽતિ શબ્દેત્યર્થઃ ।
ઽતસ્યઽ વાચકત્વસ્ય ।
ઽસ ત્વિઽતિ ।
વ્યઞ્જકત્વવ્યાપારસ્ત્વિત્યર્થઃ ।
ઽપ્રકરણાદ્યવચ્છેદેનઽ પ્રકરણાદિસહકારેણ ।
પ્રકરણાદ્યવચ્છેદેન તસ્ય પ્રતીતેરિતરથા ત્વપ્રતીતેઃ ।
નનુ યદ્યનિયતસ્તત્કિં તસ્ય સ્વરૂપપરીક્ષયા ।
નૈષ દોષઃ; યતઃ શબ્દાત્મનિ તસ્યાનિયતત્વમ્, ન તુ સ્વે વિષયે વ્યઙ્ગ્યલક્ષણે ।
લિઙ્ગત્વન્યાયશ્ચાસ્ય વ્યઞ્જકભાવસ્ય લક્ષ્યતે, યથા લિઙ્ગત્વમાશ્રયેષ્વનિયતાવભાસમ્, ઇચ્છાધીનત્વાત્; ખવિષયાવ્યભિચારિ ચ ।
તથૈવેદં યથા દર્શિતં લોચનમ્ સફુટયતિ--અત એવેતિ ।
ઔપાધિકત્વં દર્શયતિ--પ્રકરણાદીતિ ।
કિં તસ્યેતિ ।
અનિયતત્વાદ્યથારુચિ કલ્પ્યેત પારમાર્થિકં રૂપં નાસ્તીતિ; ન ચાવસ્તુનઃ પરીક્ષોપપદ્યત ઇતિ ભાવઃ ।
શબ્દાત્મનીતિ ।
સઙ્કેતાસ્પદે પદસ્વરૂપમાત્ર ઇત્યર્થઃ ।
આશ્રયેષ્વિતિ ।
ન હિ ધૂમે વહ્નિગમકત્વં સદાતનમ્,અન્યગમકત્વસ્ય વહ્ન્યગમકત્વસ્ય ચ દર્શનાત્ ।
ઇચ્છાદીનત્વાદિતિ ।
ઇચ્છાત્ર પક્ષધર્મત્વજિજ્ઞાસાવ્યાપ્તિસુસ્મૂર્ષાપ્રભૃતિઃ ।
સ્વવિષયેતિ ।
બાલપ્રિયા ઽતસ્યઽ વ્યઞ્જકત્વસ્ય ।
ઽપ્રતીતેઃઽ ઉન્મેષાત્ ।
પ્રકરણાદીન્ત્યાદિગ્રન્થો ન હેત્વન્તરપ્રદર્શકઃ, કિન્ત્વૌપાધિકત્વાદિત્યુક્તસ્યૈવ વિવરણરૂપ ઇત્યાહ લોચને--ઔપાધિકત્વં દર્શયતીતિ ।
વૃત્તૌ યદ્યનિયતઽ ઇતિ ।
સ ઇત્યનુષજ્યતે ।
તસ્ય વ્યઞ્જકત્વસ્ય ।

લોચને ભાવમાહ--અનિયતત્વાદિત્યાદિ ।
અનિયતત્વાત્ અભિધાવન્નિયતત્વાભાવાત્ ।
કલ્પ્યેતેતિ ।
તત્સ્વરૂપમિતિ શેષઃ ।
અત્ર હેતુમાહ--પારમાર્થિકમિત્યાદિ ।
પારમાર્થિકં અનુગતમ્ ।
ઇતીતિ હેતૌ ।
કિં તત ઇત્યત આહ--ન ચેત્યાદિ ।
ગગનારવિન્દાદેરપિ પરીક્ષ્યત્વપ્રસઙ્ગાદિતિ ભાવઃ ।
શબ્દાત્મનીયનેન વિવક્ષિતં વ્યાચષ્ટે--સઙ્કેતાસ્પદ ઇત્યાદિ ।
માત્રપદેનાર્થસ્ય વ્યવચ્છેદઃ ।
વૃત્તૌ ઽતસ્યેઽતિ ।
વ્યઞ્જકત્વસ્યેત્યર્થઃ ।
ઽન ત્વિઽત્યાદિ ।
તસ્યાનિયતત્વમિત્યનુષજ્યતે ।
સ્વે સ્વસમ્બન્ધિનિ ।
ઽવ્યઙ્ગ્યલક્ષણે વિષયેઽ વ્યઙ્ગ્યાર્થે ।
યસ્ય યરય વ્યઙ્ગ્યો ઽર્થો વિદ્યતે તસ્ય તસ્ય વ્યઞ્જકત્વમિત્યેવમર્થવિષયે નિયતત્વં વ્યઞ્જકત્વસ્યાસ્ત્યેવેત્યર્થઃ ।
અત્ર દૃષ્ટાન્તકથનમ્--લિઙ્ગત્વેઽત્યાદિ ।
ઽલિઙ્ગત્વન્યાયઃઽ લિઙ્ગત્વસામ્યમ્ ।
ઽલિઙ્ગત્વંઽ વહ્ન્યાદિજ્ઞાપકત્વમ્ ।
ઽઆશ્રયેષુઽ ધૂમાદિષુ ।
અનિયતાવભાસમિત્યેતદ્વિવૃણોતિ લોચને--ન હીત્યાદિ ।
ન હિ સદાતનમિત્યત્ર હેતુમાહ---અન્યેત્યાદિ ।
અન્યેતિ ।
વહ્ન્યતિરિક્તેત્યર્થઃ ।
વહ્ન્યગમકત્વસ્યેતિ ।
કદાચિદ્વહ્નિગમકત્વાભાવસ્યેત્યર્થઃ ।
દર્શનાત્ અનુભવાત્ ।
ઇચ્છાધીનત્વાદિત્યત્રેચ્છાપદં પ્રકૃતાનુગુણતયા વ્યાખ્યાતિ--ઇચ્છેત્યાદિ ।
પક્ષધર્મતા વ્યાપ્યસ્ય પક્ષવૃત્તિતા વ્યઞ્જકત્વમ્ ।
શબ્દાત્મન્યનિયતત્વાદેવ ચ તસ્ય વાચકત્વપ્રકારતા ન શક્યા કલ્પયિતુમ્ ।
યદિ હિ વાચકત્વપ્રકારતા તસ્ય ભવેત્તચ્છબ્દાત્મનિ નિયતતાપિ સ્યાદ્વાચકત્વવત્ ।
સ ચ તથાવિધ ઔપાધિકો ધર્મઃ શબ્દાનામૌત્પત્તિકશબ્દાર્થસમ્બન્થવાદિના વાક્યતત્ત્વવિદા પૌરુષાપૌરુષેયયોર્વાક્યયોર્વિશેષમભિદધતા નિયમેનાભ્યુપગન્તવ્યઃ, તદનભ્યુપગમે હિ તસ્ય શબ્દાર્થસમ્બન્ધનિત્યત્વે સત્યપ્યપૌરુષેયપૌરુષેયયોર્વાક્યયોરર્થપ્રતિપાદને લોચનમ્ સ્વસ્મિન્વિષયે ચ ગૃહીતે ત્રૈરૂપ્યાદૌ ન વ્યભિચરતિ ।
ન કસ્યચિદ્વિમતિમેતીતિ યદુક્તં તત્સ્ફુટયતિ--સ ચેતિ ।
વ્યઞ્જકત્વલક્ષણ ઇત્યર્થઃ ।
ઔત્પત્તિકેતિ ।
જન્મના દ્વિતીયો ભાવવિકારઃ સત્તારૂપઃ સામીપ્યાલ્લણાતો વાનુત્પત્તિઃ, બાલપ્રિયા તસ્યાઃ જિજ્ઞાસા ।
વ્યાપ્તિસુસ્મૂર્ષા હેતૌ સાધ્યસ્ય યા વ્યાપ્તિઃ, તત્સ્મરણેચ્છા ।
પ્રભૃતિપદેન વ્યાપ્યસ્ય સપક્ષસત્વાદિજિજ્ઞાસા ગૃહ્યતે ।

પક્ષધર્મતાજિજ્ઞાસાદીનામનુમિતિં પ્રતિ પ્રયોજકત્વં પ્રાચીનાભ્યુપગતં તદ્વારા ચ લિઙ્ગત્વસ્ય તદધીનત્વં બોધ્યમ્ ।
સ્વાવિષયાવ્યાભિચારીત્યસ્ય તાર્ત્પાર્થવિવરણમ્--સ્વસ્મિન્નિત્યાદિ ।
સ્વસ્મિન્ સ્વસમ્બન્ધિનિ લિઙ્ગે ।
વિષયે ચ સાધ્યે ચ ।
વિષયે વેતિ ચ પાઠઃ ।
ગૃહીત ઇત્યનેનાનયોસ્સમ્બન્ધઃ ।
ત્રૈરૂપ્યાદાવિતિ ।
ત્રૈરૂપ્યમનુમાનાઙ્ગભૂતં પક્ષસત્વસપક્ષસત્વવિપક્ષાસત્વરૂપમાદિપદેનાબાધિતત્વાદિકં ગૃહ્યતે ।
તત્ર ત્રૈરૂપ્યસ્ય લિઙ્ગે અબાધિતત્વાદેસ્સાધ્યે ચ ગ્રહઃ ।
ન વ્યભિચરતીતિ જ્ઞાપકત્વં સ્વવિષયે ન વ્યભિચરતીત્યર્થઃ ।
સ્વવિષયાવ્યભિચારીતિ વૃત્તેસ્તુ જ્ઞાપકત્વસ્ય વિષયે જ્ઞાપ્યે વહ્ન્યાદૌ ન વ્યભિચરતીત્યેવાર્થઃ ।
વૃત્તૌ ઽવાચકત્વપ્રકારતેઽતિ ।
વાચકત્વાવાન્તરધર્મતેત્યર્થઃ ।
ઽતદિઽતિ ।
તર્હીત્યર્થઃ ।
નન્વેવં વ્યઞ્જકત્વં ન કસ્ય ચિદ્વિમતિવિષયતામર્હન્તીત્યુક્તમયુક્તં વ્યઙ્ગ્યવ્યઞ્જકભાવલક્ષણસ્ય શબ્દાર્થસમ્બન્ધસ્યાનિયતત્વેનૌત્પત્તિકસૂત્રવિરોધાદિત્યાશઙ્કાં સ ચેત્યાદિગ્રન્થેન પરિહરતીત્યવતારયતિ--ન કસ્યચિદિત્યાદિ ।
સ્ફુટયતિ સ્ફુટં કરોતિ સાધયતીતિ યાવત્ ।
વૃત્તૌ શબ્દાનાં ધર્મં ઇતિ યોજના ।
ઽઔત્પત્તિકસ્તુ શબ્દસ્યાર્થેન સમ્બન્ધઽ ઇત્યાદિજૈમિનીયં સૂત્રં મનસિ કૃત્યોક્તમ્ ઽઔત્પત્તિકસ્તુ શબ્દસ્યાર્થેન સમ્બન્ધઽ ઇત્યાદિજૈમિનીયં સૂત્રં મનસિ કૃત્યોક્તમ્ ઽઔત્પત્તિકેઽત્યાદિ ।
તત્રૌત્પત્તિકપદેન નિત્ય ઇત્યર્થો વિવક્ષિતસ્તલ્લાભપ્રકારં દર્શયતિ--જન્મનેત્યાદિ ।
લક્ષ્યત ઇતિ ।
જાયતે અસ્તિ વર્ધતે વિપરિણમતે અપક્ષીયતે નશ્યતીતિ ષઙ્વિકારા ભાવાનામુક્તાઃ ।
તત્ર દ્વિતીયસ્સત્તારૂપો વિકારઃ ઉત્પત્તિપદાર્થેન જન્મના સામીપ્યાન્નિમિત્તાલ્લક્ષ્યત ઇત્યર્થઃ ।
સત્તામાત્રસ્ય લક્ષણાત્સદાસત્વં કલ્પ્યમિત્યપરિતોષાદાહ--વિપરીતેત્યાદિ ।
જન્મના લક્ષ્યત નિર્વિશેષત્વં સ્યાત્ ।
તદભ્યુપગમે તુ પૌરુષેયાણાં વાક્યાનાં પુરુષેચ્છાનુવિધાનસમારોપિતૌપાધિકવ્યાપારાન્તરાણાં સત્યપિ સ્વાભિધેયસમ્બન્ધાપરિત્યાગે મિથ્યાર્થતાપિ ભવેત્ ।
લોચનમ્ રૂઢ્યા વા ઔત્પત્તિકશબ્દો નિત્યપર્યાયઃ તેન નિત્યં યઃ શબ્દાર્થયોઃ શક્તિલક્ષણં સંબન્ધમિચ્છતિ જૈમિનેયસ્તેનેત્યર્થઃ ।
નિર્વિશેષત્વમિતિ ।
તતશ્ચ પુરુષદોષાનુપ્રવેશસ્યાકિઞ્ચિત્કરત્વાત્તન્નિબન્ધં પૌરુષેયેષુ વાક્યેષુ યદપ્રામાણ્યં તન્ન સિધ્યેત્ ।
પ્રતિપત્તુરેવ હિ યદિતથા પ્રતિપત્તિસ્તર્હિ વાક્યસ્ય ન કશ્ચિદપરાધ ઇતિ કથમપ્રામાણ્યમ્ ।
અપૌરુષેયે વાક્યે ઽપિ પ્રતિપત્તૃદૌરાત્મ્યાત્તથા સ્યાત્ ।
બાલપ્રિયા ઇત્યનુષઙ્ગઃ વિરોધરૂપસમ્બન્ધેન નિમિત્તેન જન્મના ત્પત્તિર્લક્ષ્યત ઇત્યર્થઃ ।
અત્ર મતુબર્થે તદ્ધિતઃ પક્ષદ્વયે ઽપિ ।
લાઘવાદાહ--રૂઢ્યા વેત્યાદિ ।
રૂઢ્યા સૂત્રકારસઙ્કેતેન ।
ફલિતમાહ--તેનેત્યાદિ ।
યો જૈમિનેય ઇચ્છતીતિ સમ્બન્ધઃ ।
શક્તિલક્ષણમિતિ ।
બોધનસામર્થ્યરૂપમિત્યર્થઃ ।
વૃત્તૌ પૂર્વોક્તશઙ્કાબીજત્વેનૌત્પત્તિકેત્યાદ્યુક્તં પૌરુષેયેત્યાદિકન્ત્વભ્યુપગન્તવ્યત્વે હેતુત્વેન ।

અનભ્યુપગમે દોષમાહ--ઽતદિઽત્યાદિ ।
ઽતસ્યેઽતિ ।
વાક્યતત્વવિદો જૈમિનેયસ્યેત્યર્થઃ ।
મત ઇતિ શેષઃ ।
ઽશબ્દેઽત્યાદિ ।
ઽશબ્દાર્થસમ્બન્ધસ્યઽ શબ્દગતાર્થબોધનસામર્થ્યરૂપસ્ય નિત્યત્વાદિત્યર્થઃ ।
અર્થગોચરજ્ઞાનજનનશક્તિર્હિ પ્રામાણ્યં, સા શક્તિર્યથાર્થેષ્વિવાયથાર્થેષ્વપિ વાક્યેષ્વસ્તિ ।
પ્રમાણ્યં સ્વત એવ ।
અપ્રામાણ્યન્તુ કારણદોષબાધકપ્રત્યયાદિના જન્યત ઇત્યાદિમીમાંસકમતમત્રાવધેયમ્ ।
નિર્વિશેષત્વં સ્યાદિત્યત્રેષ્ટાપત્તિં પરિહર્તું નિર્વિશેષત્વે દોષં દર્શયતિ--તતશ્ચેત્યાદિ ।
પુરુષેતિ ।
પુરુષે વક્તરિ યઃ કાદાચિત્કો દોષસ્ય ભ્રમાદેરનુપ્રવેશઃ, યદ્વા---પુરુષદોષસ્ય વાક્યે યો ઽનુપ્રવેશસ્તસ્યેત્યર્થઃ ।
અકિઞ્ચિત્કરત્વાદિતિ ।
નિત્યસ્ય શબ્દાર્થસમ્બન્ધસ્ય બાધને શક્ત્યભાવાદિતિ ભાવઃ ।
તન્નિબન્ધનં વસ્તુતઃ પુરુષદોષાધીનમ્ ।
પૌરુષેયેષુ લૌકિકેષુ વાક્યેષુ અયથાર્થવાક્યેષુ અપ્રામાણ્યમ્ યથાર્થત્વનિમિત્તકમપ્રામાણ્યમ્ ।
તતશ્ચ તન્ન સિદ્ધ્યેદિતિ સમ્બન્ધઃ ।
નનુ પુરુષદોષઃપ્રતિપત્તૃદ્વારા વાક્યસ્યાપ્રામાણ્યસમ્પાદક ઇતિ શઙ્કાયામાહ---પ્રતિપત્તુરિત્યાદિ ।
તથેતિ ।
અયથાર્થતયેત્યર્થઃ ।
દોષાન્તરઞ્ચાહ--અપૌરુષયેત્યાદિ ।
અપૌરુષેયવાક્યે વૈદિકવાક્યે ।
પ્રતિપત્તૃદૌરાત્મયાત્ પ્રતિપત્તુર્દેષાત્ ।
તથા સ્યાત્ અયથાર્થત્વપ્રતીત્યા અપ્રામાણ્યં સ્યાત્ ।
સ્યાત્ વૃત્તૌ તથાવિધૌપાધિકધર્મ્માભ્યુપગમેગુણમાહ--ઽતદભ્યુપગમઽ ઇત્યાદિ ।
ઽપુરુષેતિ ।
પુરુષેચ્છાયાઃ વક્તૃપુરુષાભિપ્રાયસ્યાનુવિધાનાદ્ધેતોઃ સમારોપિતં કલ્પિતમત એવૌપાધિકઞ્ચ યદ્વ્યાપારાન્તરં યેષુ તેષામિત્યર્થઃ ।
દૃશ્યતે હિ ભાવાનામપરિત્યક્તસ્વસ્વભાવાનામપિ સામગ્ન્યન્તરસમ્પાતસમ્પાદિતૌપાધિકવ્યાપારાન્તરાણાં વિરુદ્ધક્રિયત્વમ્ ।
તથા હિ--હિમમયૂખપ્રભૃતીનાં નિર્વાપિતસકલજીવલોકં શીતલત્વમુદ્વહતામેવ પ્રિયાવિરહદહનદહ્યમાનમાનસૈર્જનૈરાલોક્યમાનાનાં સતાં સન્તાપકારિત્વં પ્રસિદ્ધમેવ ।
તસ્માત્પૌરુષેયાણાં વાક્યાનાં સત્યપિ નૈસર્ગિકે ઽર્થસમ્બન્ધે મિથ્યાર્થત્વં સમર્થયિતુમિચ્છતા વાચકત્વવ્યતિરિક્તં કિઞ્ચદ્રૂપમૌપાધિકં વ્યક્તમેવાભિધાનીયમ્ ।
તચ્ચ વ્યઞ્જકત્વાદૃતે નાન્યત્ ।
વ્યઙ્ગ્યપ્રકાશનં હિ વ્યઞ્જકત્વમ્ ।
પૌરુષેયાણિ ચ વાક્યાનિ પ્રાધાન્યેન પુરુષાભિપ્રાયમેવ પ્રકાશયન્તિ ।
સ ચ વ્યઙ્ગ્ય એવ લોચનમ્ નનુ ધર્માન્તરાભ્યુપગમે ઽપિ કથં મિથ્યાર્થતા, ન હિ પ્રકાશકત્વલક્ષણં સ્વધર્મં જહાતિ શબ્દ ઇત્યાશઙ્ક્યાહ--દુશ્યત ઇતિ ।
પ્રાધાન્યેનેતિ ।
યદાહ--"એવમયં પુરુષા વેદેતિ ભવતિ પ્રત્યયઃ ન ત્વેવમયમર્થ" ઇતિ ।
તથા પ્રામાણાન્તરદર્શનમત્ર બાધ્યતે, ન તુ બાલપ્રિયા ઉક્તાર્થસ્યાનુભવસિદ્ધત્વમુક્તં દૃશ્યત ઇત્યાદિના તદ્વચનં કિમર્થમિત્યતસ્તદ્ગન્થમવતારયતિ--નન્વિત્યાદિ ।
કથમિતિ ન સિદ્ધ્યેદિત્યર્થઃ ।
અત્ર હેતુમાહ--ન હીત્યાદિ ।
પ્રકાશકત્વલક્ષણમિતિ ।

અર્થબોધનસામર્થ્યરૂપમિત્યર્થઃ ।
ન હિ જહાતીતિ સમ્બન્ધઃ ।
કૢપ્તકલ્પ્યમાનયોઃ કૢપ્તં બલવદિતિ ન્યાયો ઽનેન દર્શિતઃ ।
વૃત્તૌ ઽભાવાનામ્ઽ ઇતિ ।
પદાર્થાનામિત્યર્થઃ ।
સામગ્ન્યન્તરસમ્પાતેન સમ્પાદિતમત એવૌપાધિકં ધર્માન્તરં યેષુ તેષામ્ ।
ઽવિરુદ્ધક્રિયત્વંઽ સ્વસ્વભાવવિરુદ્ધક્રિયોત્પાદકત્વમ્ ।
ઽહિમમયૂખઃઽ ચન્દ્રઃ ।
ઽનિર્વાપિતઃઽ સન્તાપશાન્તિં પ્રાપિતો જીવલોકો યેન તત્ ।
તથાવિધં શીતલત્વમુદ્વહતામિત્યનેનાપરિત્યક્તસ્વભાવત્વં પ્રિયાવિરહેત્યાદના સામગ્ર્યન્તરેત્યાદ્યુક્તં સન્તાપકારિત્વમિત્યનેન વિરુદ્ધક્રિયત્વઞ્ચ દર્શિતમ્ ।
યથા શાકુન્તલે "વિસૃજતિ હિમગર્ભૈરગ્નિમિન્દુર્મયૂખૈઃ" ઇતિ ।
ઉપસંહરતિ--ઽતસ્માદિઽત્યાદિ ।
પૌરુષેયાણિ વાક્યાનિ પ્રાધાન્યેન પુરુષાભિપ્રાયમેવ પ્રકાશયન્તીત્યત્ર જૈમિનિસૂત્રભાષ્યકૃદ્વચનં પ્રમાણયતિ--યદાહેતિ ।
અયં પુરુષ ઇતિ ।
વક્તૃપુરુષ ઇત્યર્થઃ ।
એવં વેદેતિ ।
યથાનેનોક્તં તથા જાનાતીત્યર્થઃ ।
ઇતિ પ્રત્યયો ભવતીતિ યોજના ।
પ્રતિપત્તુરિતિ શેષઃ ।
ન ત્વેવમર્થ ઇતિ ।
અયમર્થ એવમેવેતિ પ્રત્યયસ્તુ પ્રતિપત્તર્ન ભવતીત્યર્થઃ ।
અર્થસ્ય બાધસમ્ભવાદિતિ ભાવઃ ।
અતસ્તત્તદ્વાક્યાર્થજ્ઞાનરૂપં પુરુષાભિપ્રાયમેવ પ્રાધાન્યેન પ્રકાશયન્તીતિ ભાવઃ ।
ન ત્વમિધેયઃ, તેન સહાભિધાનસ્ય વાચ્યવાચકભાવલક્ષણસમ્બન્ધાભાવાત્ ।
નન્વનેવ ન્યાયેન સર્વેષામેવ લૌકિકાનાં વાક્યાનાં ધ્વનિવ્યવહારઃ પ્રસક્તઃ ।
સર્વેષામપ્યનેન ન્યાયેન વ્યઞ્જકત્વાત્ ।
સત્યમેતત્; કિં તુ વક્રભિપ્રાયુપ્રકાશનેન યદ્વ્યઞ્જકત્વં તત્સર્વેષામેવ લૌકિકાનાં વાક્યાનામવિશિષ્ટમ્ ।
તત્તુ વાચકત્વાન્ન ભિદ્યતે વ્યઙ્ગ્યં હિ તત્ર નાન્તરીયકતયા વ્યવસ્થિતમ્ ।
લોચનમ્ શબ્દો ઽન્વય ઇત્યનેન પુરુષાભિપ્રાયાનુપ્રવેશાદેવાઙ્ગુલ્યગ્રવાક્યાદૌ મિથ્યાર્થત્વમુક્તમ્ ।
તેન સહેતિ ।
અનિયતતયા નૈસર્ગિકત્વાભાવાદિતિ ભાવઃ ।
નાન્તરીયકતયેતિ ।
બાલપ્રિયા નન્વસ્તુ પુરુષાભિપ્રાયો વ્યઙ્ગ્યઃ વ્યાપારાન્તરઞ્ચ વ્યઞ્જકત્વં વાક્યસ્ય, તથાપિ કથં મિથ્યાર્થકત્વમિત્યત આહ--તથેત્યાદિ ।
તથા અભિપ્રાયવ્યઞ્જકત્વેન પ્રકારેણ અત્ર પૌરુષેયવાક્યે વિષયે ।
પ્રમાણાન્તરદર્શનં પ્રમાણાન્તરેણ પ્રત્યક્ષાદિના દર્શનં તદ્વાક્યાર્થજ્ઞાનમ્ ।
બાધ્યતે ક્વચિદ્બાધિતં ક્રિયતે ।
બાધા નામ અનુત્પત્તિઃ ।
પૌરુષેયવાક્યસ્ય પુરુષેચ્છાનુવિધાયિત્વેન યથા દૃષ્ટાર્થકત્વનિયમાભાવાત્કદાચિત્તદર્શવિષયકં પ્રત્યક્ષાદિજ્ઞાનમ્ ।
નોત્પદ્યત ઇત્યતો મિથ્યાર્થકતેતિ ભાવઃ ।
ન ત્વિતિ ।

બાધ્યત ઇત્યનુષજ્યતે ।
શાબદો ઽન્વયઃ શબ્દસ્યાર્થેન સ્વાભાવિકસ્સમ્બન્ધો ઽર્થબોધનસામર્થ્યંલક્ષણઃ ।
સામાન્યેનોક્તં વિશેષે દર્શયન્નાહ--ઇત્યનેનેત્યાદિ ।
અઙ્ગુલ્યગ્રવાક્યાદૌ અઙ્ગુલ્યગ્રે કરિવરશતમિતિ વાક્યાદૌ ।
મિથ્યાર્થત્વમુક્તમિતિ ।
અસમ્બદ્ધાર્થસ્યાપિ પુરુષાભિપ્રેતત્વસમ્ભવાદિતિ ભાવઃ ।
તથાવોક્તરૂપસ્ય શબ્દાર્થસમ્બન્ધસ્ય નિત્યત્વે ઽપિ પૌરુષેયવાક્યાનાં પુરુષાભિપ્રાયાનુવિધાયિત્વાત્તદભિપ્રેતં યદ્વાક્યાર્થસ્યાસત્યત્વં, તદ્વાક્યસ્ય મિથ્યાર્થકત્વેનાપ્રામાણ્યમ્ ।
અપૌરુષેયાણાં વાક્યાનાન્તુ વક્તુરભાવેન તેષાં સર્વેષામેવ પ્રામાણ્યઞ્ચેતિ બોધ્યમ્ ।
વૃત્તૌ ઽતેન સહેઽતિ ।
પુરુષાભિપ્રાયેણ સહેત્યર્થઃ ।
ઽઅભિધાનસ્યઽ શબ્દસ્ય ।
ઽવાચ્યવાચકસમ્બન્ધાભાવાદિઽતિ ।
અનેન શબ્દસ્ય વ્યઙ્ગ્યેન સહ યસ્સમ્બન્ધસ્તસ્ય વાચ્યવાચકભાવત્વં નાસ્તીતિ દર્શિતં, તત્ર હેતુમાહ લોચને--અનિયતત્વાદિત્યાદિ ।
અનિયતત્વેન હેતુના સ્વાભાવિકત્વાભાવાદિત્યર્થઃ ।
અથાભિપ્રાયસ્ય વ્યઙ્ગ્યત્વોક્તિમાશ્રિત્ય શઙ્કતે--ઽનન્વનેનેઽત્યાદિ ।
ઽપ્રસક્તઃઽ પ્રાપ્તઃ, યદ્વા--આપત્તિવિષયઃ ।
અત્ર હેતુમાહ--ઽસર્વેષામ્ઽ ઇત્યાદિ ।
ઇષ્ટાપત્તિં દર્શયતિ--ઽસત્યમ્ઽ ઇત્યાદિ ।
ઽસત્યમેતદિઽતિ ।
અભિપ્રાયપ્રકાશનેન યદ્વ્યઞ્જકત્વં તત્સર્વેષામસ્તીત્યર્થઃ ।
વિશેષમાહ--ઽકિન્ત્વિઽત્યાદિ ।
યદ્વ્યજકત્વં તત્તુ વાચકત્વાન્ન ભિદ્યત ઇતિ સમ્બન્ધઃ ।
વક્ત્રભિપ્રાયપ્રકાશનેનેત્યસ્ય સ્થાને વક્ત્રભિપ્રાયવિશિષ્ટાર્થપ્રકાશનેનેતિ ચ પાઠઃ ।
ઽઅવિશિષ્ટંઽ સાધારણમ્ ।
વાચકત્વાન્ન ભિદ્યત ઇત્યત્ર હેતુમાહ--ઽવ્યઙ્ગ્યં હીઽત્યાત્યાદિ ।
ન તુ વિવક્ષિતત્વેન ।
યસ્ય તુ વિવક્ષિતત્વેન વ્યઙ્ગ્યસ્ય સ્થિતિઃ તદ્ય્વઞ્જકત્વં ધ્વનિવ્યવહારસ્ય પ્રયોજકમ્ ।
લોચનમ્ ગામાનયેતિ શ્રુતે ઽપ્યભિપ્રાયે વ્યક્તે તદભિપ્રાયવિશિષ્ટો ઽર્થ એવાભિપ્રેતાનયનાદક્રિયાયોગ્યો ન ત્વભિપ્રાયમાત્રેણ કિઞ્ચિત્કૃત્યમિતિ ભાવઃ ।
વિવક્ષિતત્વેનેતિ ।
પ્રાધાન્યેનેત્યર્થઃ ।
યસ્ય ત્વિતિ ।
ધ્વન્યુદાહરણેષ્વિતિ ભાવઃ ।
કાવ્યવાક્યેભ્યો હિ ન નયનાનયનાદ્યુપયોગિની પ્રતીતિરભ્યર્થ્યતે, અપિ તુ પ્રતીતિવિશ્રાન્તિકારિણી, સા ચાભિપ્રાયનિષ્ઠૈન નાભિપ્રેતવસ્તુપર્યવસાના ।
નન્વેવમભિપ્રાયસ્યૈવ વ્યઙ્ગ્યત્વાત્ત્રિવિધં વ્યઙ્ગ્યમિતિ યદુક્તં તત્કથમિત્યાહ--- બાલપ્રિયા ઽનાન્તરીયકતયેઽતિ ।
અવિનાભૂતત્વેનેત્યર્થઃ ।
ભાવં વિવૃણોતિ લોચને---ગામિત્યાદિ ।
અભિપ્રાયે વ્યક્તે ઽપીતિ સમ્બન્ધઃ ।
ક્ષીરગ્રહણાદ્યર્થકગવાનયનાભિપ્રાયે વ્યક્તે ઽપીત્યર્થઃ ।
અર્થઃ ગોકર્મકાત્વાદ્યર્થઃ ।
ન ત્વિત્યાદિ ।

ગોકર્મકાનયનાદિક્રિયારૂપાર્થં વિના અભિપ્રાયાસિદ્ધિરતશ્ચ ન વાચકત્વાત્પૃથગ્વ્યઞ્જકત્વં વાચ્યાદ્ય્વઙ્ગ્યમિવેતિ ચ ભાવઃ ।
અભિપ્રાયરૂપવ્યઙ્ગ્યસ્ય વિવક્ષિતત્વપ્રાપ્ત્યભાવાન્નિષેધાનુપપત્તિમાશઙ્ક્ય વ્યાચષ્ટે--પ્રાધાન્યેનેતિ ।
વૃત્તૌ યસ્ય વ્યઙ્ગ્યસ્યેતિ સમ્બન્ધઃ ।
વિવક્ષિતત્વેન સ્થિતિરિત્યત્રાકાઙ્ક્ષાં પૂરયતિ--ધ્વન્યુદાહરણેષ્વિતિ ।
વૃત્તૌ તદ્વ્યજ્યકત્વમિત્યસ્ય તત્કર્મકવ્યઞ્જકત્વમિત્યર્થઃ ।
નનુ ધ્વન્યુદાહરણેષ્વપિ લૌકિકવાક્યેષ્વિવ વિવક્ષિતત્વાપરપર્યાયં પ્રાધાન્યં વાચ્યસ્ય વિદ્યત ઇત્યાશઙ્ક્યાયામભિપ્રાયમાહ---કાવ્યવાચક્યેભ્ય ઇત્યાદિ ।
નયનેતિ ।
પ્રાપણાદિક્રિયોપયોગિનીત્યર્થઃ ।
પ્રતીતિઃ વાચ્યાર્થપ્રતીતિઃ ।
નાભ્યર્થ્યત ઇતિ ।
કિન્તુ બલાદાપતતીતિ ભાવઃ ।
અપિ ત્વિતિ ।
કા પુનરભ્યર્થ્યત ઇતિ ભાવઃ ।
પ્રતીતિવિશ્રાન્તિકારિણી વાચ્યપ્રતીતિવિશ્રાન્તિકારિણી ।
પ્રતીતિરભ્યર્થ્યત ઇત્યનુષઙ્ગઃ ।
રસાદિપ્રતીતિરભ્યર્થ્યન્ત ઇત્યર્થઃ ।
વિભાવાદિપ્રતીતિરૂપત્વાત્તસ્યા ઇતિ ભાવઃ ।
નનુ સાપિ વાચ્યપર્યવસાયિન્યસ્તુ, તન્મૂલકત્વાદિતિ કથં વ્યઙ્ગ્યસ્ય પ્રાધાન્યમિત્યત આહ--સા ચેત્યાદિ ।
ચસ્ત્વર્થે ।
અભિપ્રાયનિષ્ઠૈવ રસાદિવ્યઙ્ગ્યપર્યવસાયિન્યેવ ।
અભિપ્રેતવસ્ત્વિતિ ।
વાચ્યાર્થેત્યર્થઃ ।
અતશ્ચ વાચ્યસ્ય ન વિવક્ષિતત્વલક્ષણં પ્રાધાન્યં કાવ્યવાક્યેષ્વિતિ ભાવઃ ।
યત્ત્વિત્યાદિગ્રન્થમાનર્થઙ્ક્યશઙ્કાપરિહારાયાવતારયતિ--નન્વિત્યાદિ ।
વૃત્તાવભિપ્રાયવિશેષરૂપં યદ્ય્વઙ્ગ્યન્તુ તાત્પર્યેણ પ્રકાશ્યમાનં સચ્છશબ્દાર્થાભ્યાં પ્રકાશ્યતે તદ્વિવક્ષિતં ભવતીતિ સમ્બન્ધઃ ।
ઽવિવક્ષિતંઽ પ્રધાનમ્ ।
ઽતદેવઽ અભિપ્રાયવિશેષરૂપમેવ ।
અપરિમિતવિષયસ્યેતિ હેતુગર્ભમ્ ।
કિન્તુ તથા દર્શિતેતિ સમ્બન્ધઃ ।
ઽતથાઽ ઉક્તપ્રકારેણ ।
ઽઅનભિપ્રાયરૂપઞ્ચેઽતિ ।
વિવક્ષિતમિત્યનુષઙ્ગઃ ।
ઽનાતિવ્યાપ્તિઽરિત્યાદિ ।
ગુણીભૂતવ્યયત્ત્વિતિ ।
યત્ત્વભિપ્રાયવિશેષરૂપં વ્યઙ્ગ્યં શબ્દાર્થાભ્યાં પ્રકાશતે તદ્ભવતિ વિવક્ષિતં તાત્પર્યેણ પ્રકાશ્યમાનં સત્ ।
કિન્તુ તદેવ કેવલમપરિમિતવિષયસ્ય ઘ્વનિવ્યવહારસ્ય ન પ્રયોજકમવ્યાપકત્વાત્ ।
તથા દર્શિતભેદત્રયરૂપં તાત્પર્યેણ દ્યોત્યમાનમભિપ્રાયરૂપમનભિપ્રાયરૂપં ચ સર્વમેવ ધ્વનિવ્યવહારસ્ય પ્રયોજકમિતિ યથોક્તવ્યઞ્જકત્વવિશેષ ધવ્નિલક્ષણે નાતિવ્યાપ્તિર્ન ચાવ્યાપ્તિઃ ।
તસ્માદ્વાક્યતત્ત્વવિધાં મતેન તાવદ્ય્વઞ્જકત્વલક્ષણઃ શાબ્દો વ્યાપારો ન વિરોધી પ્રત્યુતાનુગુણ એવ લક્ષ્યતે ।
પરિનિશ્ચિતનિરપભ્રંશશબ્દબ્રહ્મણાં વિપશ્ચિતાં મતમાશ્રિત્યૈવ પ્રવૃત્તો ઽયં ધ્વનિવ્યવહાર ઇતિ લોચનમ્ એવં મીમાંસકાનાં નાત્ર વિમતિર્યુક્તેતિ પ્રદર્શ્ય વૈયાકરણાનાં નૈવાત્ર સાસ્તીતિ દર્શયતિ--પરિનિસ્ચિતેતિ ।
પરિતઃ નિશ્ચિતં પ્રમાણેન સ્થાપિતં નિરપભ્રંશં ગલિતભેદપ્રપઞ્ચતયા અવિદ્યાસંસ્કારરહિતં શબ્દાખ્યં પ્રકાશપરામર્થસ્વભાવં બ્રહ્મ વ્યાપકત્વેન બૃહદ્વિશેષશક્તિનિર્ભરતયા ચ બૃંહિતં વિશ્વનિર્માણશક્તીશ્વરત્વાચ્ચ બૃંહણમ્ યૈરિતિ ।

બાલપ્રિયા ઽનાન્તરીયકતયેઽતિ ।
અવિનાભૂતત્વેનેત્યર્થઃ ।
ભાવં વિવૃણોતિ લોચને--ગામિત્યાદિ ।
અભિપ્રાયે વ્યક્તે ઽતીતિ સમ્બન્ધઃ ।
ક્ષીરગ્રહણાદ્યર્થકગવાનયનાભિપ્રાયે વ્યક્તે ઽપીત્યર્થઃ ।
અર્થઃ ગોકર્મકાત્વાદ્યર્થઃ ।
ન ત્વિત્યાદિ ।
ગોકર્મકાનયનાદિક્રિયારૂપાર્થં વિના અભિપ્રાયાસિદ્ધિરતશ્ચ ન વાચકત્વાત્પૃથગ્વ્યઞ્જકત્વં વાચ્યાદ્વ્યઙ્ગ્યમિવેતિ ચ ભાવઃ ।
અભિપ્રાયરૂપવ્યઙ્ગ્યસ્ય વિવક્ષિતત્વપ્રાપ્ત્યભાવાન્નિષેધાનુપપત્તિમાશઙ્ક્ય વ્યાચષ્ટે--પ્રાધાન્યેનેતિ ।
વૃત્તૌ યસ્ય વ્યઙ્ગ્યસ્યેતિ સમ્બન્ધઃ ।
વિવક્ષિતત્વેન સ્થિતિરિત્યત્રાકાઙ્ક્ષાં પૂરયતિ--ધ્વન્યુદાહરણેષ્વિતિ ।
વૃત્તૌ તદ્ય્વઞ્જકત્વમિત્યસ્ય તત્કર્મકવ્યઞ્જકત્વામિત્યર્થઃ ।
નનુ ધ્વન્યુદાહરણેષ્વપિ લૌકિકવાક્યેષ્વિવ વિવક્ષિતત્વાપરપર્યાયં પ્રાધાન્યં વાચ્યસ્ય વિદ્યત ઇત્યાશઙ્કાયામભિપ્રાયમાહ--કાવ્યવાક્યેભ્ય ઇત્યાદિ ।
નયનેતિ ।
પ્રાપણાદિક્રિયોપયોગિનીત્યર્થઃ ।
પ્રતીતિઃ વાચ્યાર્થપ્રતીતિઃ ।
નાભ્યર્થ્યત ઇતિ ।
કિન્તુ બલાદાપતતીતિ ભાવઃ ।
અપિ ત્વિતિ ।
કા પુનરભ્યર્થ્યત ઇતિ ભાવઃ ।
પ્રતીતિવિશ્રાન્તિકારિણી વાચ્યપ્રતીતિવિશ્રાન્તિકારિણી ।
પ્રતીતિરભ્યર્થ્ય ઇત્યનુષઙ્ગઃ ।
રસાદિપ્રતીતિરભ્યર્થ્યન્ત ઇત્યર્થઃ ।
વિભાવાદિપ્રતીતિરૂપત્વાત્તસ્યા ઇતિ ભાવઃ ।
નનુ સાપિ વાચ્યપર્યંવસાયિન્યસ્તુ, તન્મૂલકત્વાદિતિ કથં વ્યઙ્ગ્યસ્ય પ્રાધાન્યમિત્યત આહ--સા ચેત્યાદિ ।
ચસ્ત્વર્થે ।
અભિપ્રાયનિષ્ઠૈવ રસાદિવ્યઙ્ગ્યપર્યવસાયિન્યેવ ।
અભિપ્રેતવસ્ત્વિતિ ।
વાચ્યાર્થત્યર્થઃ ।
અતશ્ચ વાચ્યસ્ય ન વિવક્ષિતત્વલક્ષણં પ્રાધાન્યં કાવ્યવાક્યેષ્વિતિ ભાવઃ ।
યત્ત્વિત્યાદિગ્રન્થમાનર્થક્યશઙ્કાપરિહારાયાવતારયતિ--નન્વિત્યાદિ ।
વૃત્તાવભિપ્રાયવિશેષરૂપં યદ્ય્વઙ્ગ્યન્તુ તાત્પર્યેણ પ્રકાશ્યમાનં સચ્છશબ્દાર્થાભ્યાં પ્રકાશ્યતે તદ્વિવક્ષિતં ભવતીતિ શમ્બન્ધઃ ।
ઽવિવક્ષિતંઽ પ્રધાનમ્ ।
ઽતદેવઽ અબિપ્રાયવિશેષરૂપમેવ ।
અપરિમિતવિષયસ્યેતિ હેતુગર્ભમ્ ।
કિન્તુ તથા દર્શિતેતિ સમ્બન્ધઃ ।
ઽતથાઽ ઉક્તપ્રકારેણ ।
ઽઅનભિપ્રાયરૂપઞ્ચેઽતિ ।
વિવક્ષિતમિત્યનુષઙ્ગ ।
ઽનાતિવ્યાપ્તિઽરિત્યાદિ ।

ગુણીભૂત્વયઙ્ગ્યસ્થલે ઽભિપ્રાયરૂપવ્યઙ્ગ્યસ્ય યત્ત્વભિપ્રાયવિશેષરૂપં વ્યઙ્ગ્યં શબ્દાર્થાભ્યાં પ્રકાશતે તદ્ભવતિ વિવક્ષિતં તાત્પર્યેણ પ્રકાશ્યમાનં સત્ ।
કિન્તુ તદેવ કેવલમપરિમિતવિષયસ્ય ધ્વનિવ્યવહારસ્ય ય પ્રયોજકમવ્યાપકત્વાત્ ।
તથા દર્શિતભેદત્રયરૂપં તાત્પર્યેણ દ્યોત્યમાનમભિપ્રાયરૂપમનભિપ્રાયરૂપં ચ સર્વમેવ ધ્વનિવ્યવહારસ્ય પ્રયોજકમિતિ યથોક્તવ્યઞ્જકત્વવિશેષે ધ્વનિલક્ષણે નાતિવ્યાપ્તિર્ન ચાવ્યાપ્તિઃ ।
તસ્માદ્વાક્યત્ત્વવિદાં મતેન તાવદ્ય્વઞ્જકત્વલક્ષણઃ શાબ્દો વ્યાપારો ન વિરોધી પ્રત્યુતાનુગુણ એવ લક્ષ્યતે ।
પરિનિશ્ચિતનિરપભ્રંશશબ્દબ્રહ્મણાં વિપશ્ચિતાં મતમાશ્રિત્યૈવ ધ્વનિવ્યવહાર ઇતિ લોચનમ્ એવં મીમાંસકાનાં નાત્ર વિમતિર્યુક્તેતિ પ્રદર્શ્ય વૈયાકરણાનાં નૈવાત્ર સાસ્તીતિ દર્શયતિ--પરિનિશ્ચિતેતિ ।
પરિતઃ નિશ્ચિતં પ્રમાણેન સ્થાપિતં નિરપભ્રંશં ગલિતભેદપ્રપઞ્ચતયા અવિદ્યાસંસ્કારરહિતં શબ્દાખ્યં પ્રકાશપરામર્શસ્વભાવં બ્રહ્મ વ્યાપકત્વેન બૃહદ્વિશેષશક્તિનિર્ભરતયા બૃંહિતં વિશ્વનિર્માણશક્તીશ્વરત્વાચ્ચ બૃંહણમ્ યૈરિતિ ।
બાલપ્રિયા ક્વચિત્સત્વાત્તદાદાય તત્રાતિવલ્યાપ્તિર્ન રસાદિવ્યઙ્ગ્યસ્યાભિપ્રાયરૂપત્વાભાવાત્તત્સ્થલે ઽવ્યાપ્તિશ્ચ નેત્યર્થઃ ।
ઉપસંહરતિ--ઽતસ્માદિઽત્યાદિ ।
ન ન વિરોધીતિ સમ્બન્ધઃ ।
વાક્યતત્વવિત્પદાર્થકથનેન વૃત્તમનુવદન્નુપસંહારગ્રન્થં વ્યાકુર્વન્ પરિનિશ્ચિતેત્યાદિવિશેષણવિશિષ્ટવિપશ્ચિચ્છબ્દાર્થકથનેન વર્તિષ્યમાણગ્રન્થતાત્પર્યમાહ--એવમિત્યાદિના ।
સેતિ ।
વિમતિરિત્યર્થઃ ।
પરિનિશ્ચિતેત્યાદિગ્રન્થમનાદિનિધનં બ્રહ્યેત્યાદિભર્તૃહરિવચનાદિકમનુસૃત્ય સવિગ્રહં વિવૃણોતિ--પરિત ઇત્યાદિ ।
પરિતઃ બહુમુખાન્વાદિનઃ પ્રતિ દોષવિશેષવાચિનાપભ્રંશશબ્દેનાત્ર સર્વદોષહેતુરવિદ્યાસંસ્કારો લક્ષ્યત ઇત્યાશયેન વ્યાચષ્ટે--ગલિતેત્યાદિ ।
ગલિતભેદપ્રપઞ્ચતયા ભેદપ્રપઞ્ચસંસર્ગરહિતત્વેન ।
ઉપલક્ષણે તૃતીયા ।
ગલિતભેદપ્રપઞ્ચત્વે હેતુરવિદ્યેત્યાદિ ।
શબ્દપદવિવરણં શબ્દાર્થાખ્યમિતિ ।
શબ્દ ઇત્યર્થ ઇતિ ચાખ્યા યસ્ય તત્ ।
નામરૂપાત્મકમિત્યર્થઃ ।
યદ્વા--શબ્દાર્થયોરાખ્યા સ્ફુરણં યસ્મિંસ્તચ્છબ્દાર્થભ્રમાધિષ્ઠાનમિત્ષથઃ ।
નિરૂપાધિરૂપમાહ--પ્રકાશેત્યાદિ ।
સ્વપ્રકાશજ્ઞાનસ્વરૂપમિત્યર્થઃ ।
બૃહધાતોર્બ્રહ્મશબ્દનિષ્પત્તિમભિપ્રેત્ય વિવૃણોતિ--વ્યાપકત્વેન બૃહદિતિ ।
એવં નિરુપાધિપરતયા વ્યાખ્યાય સોપાધિપરતયાપિ વ્યાચષ્ટે--વિશેષેત્યાદિ ।
વિશેષાણાં વ્યષ્ટિરૂપાણાં સર્વેષાં શક્તિભિર્નિર્ભરતાપૂર્ણતા તયા ચેત્યર્થઃ ।
બૃહદિત્યનેન સમ્બધ્નાતિ ।
બૃહધાતોર્બહ્મશબ્દનિષ્પત્તિમભિપ્રેત્ય વિવૃણોતિ--વ્યાપકત્વેન બૃહદિતિ ।
એવં નિરુપાધિપરતયા વ્યાખ્યાસોપાધિપરતયાપિ વ્યાચષ્ટે--વિશેષેત્યાદિ ।
વિસેષાણાં વ્યષ્ટિરૂપાણાં સર્વેષાં શક્તિભિર્નિર્ભરતાપૂર્ણતા તયા ચેત્યર્થઃ ।
બૃહદિત્યનેન સમ્બધ્નાતિ ।
બૃહધાતોર્બહ્મશબ્દનિષ્પત્યભિપ્રાયેણ ચાહ--બૃંહિતમિત્યાદિ ।
બૃંહિતમિતિ કર્તરિ ક્તઃ ।
કથં પરિપોષરૂપં બૃંહણમિત્યત આહ--વિશ્વેત્યાદિ ।
વિશ્વસ્ય યાનિ નિર્માણાનિ તદ્વિષયા યાઃ શક્તયઃ તૈઃ સહ કિં વિરોધાવિરોધૌ ચિન્ત્યેતે ।
કૃત્રિમશબ્દાર્થસમ્બન્ધવાદિનાં તુ યુક્તિવિદામનુભવસિદ્ધ એવાયં વ્યઞ્જકભાવઃ શબ્દાનામર્થાન્તરાણામિવાવિરોધશ્ચેતિ ન પ્રતિક્ષેપ્યપદવીમવતરતિ ।
લોચનમ્ એતદુક્તં ભવતિ--વૈયાકરણાસ્તાવદ્બ્રહ્મપદેનાન્યત્કિઞ્ચિદિચ્છન્તિ તત્ર કા કથા વાચકત્વવ્યઞ્જકત્વયોઃ, અવિદ્યાપદે તુ તૈરપિ વ્યાપારાન્તરમભ્યુપગતમેવ ।
એતચ્ચ પ્રથમોદ્દ્યોતે વિતત્ય નિરૂપિતમ્ ।
એવં વાક્યવિદાં પદવિદાં ચાવિમતિવિષયત્વં પ્રદર્શ્ય માણતત્ત્વવિદાં તાર્કિકાણામપિ ન યુક્તાત્ર વિમતિરિતિ દર્શયિતુમાહ--કૃત્રિમેતિ ।
કૃત્રિમઃ સઙ્કેતમાત્રસ્વભાવઃ પરિકલ્પિતઃ શબ્દાર્થયોઃ સમ્બન્ધ ઇતિ યે વદન્તિ નૈયાયિકસૌગતાદયઃ ।

યથોક્તમ્--ઽન સામયિકત્વાચ્છબ્દાર્થપ્રત્યયસ્યેઽતિ ।
તથા શબ્દાઃ સંકેતિતં પ્રાહુરિતિ ।
અર્થાન્તરાણામિતિ ।
દીપાદીનામ્ ।
બાલપ્રિયા તાભિર્હેતુભિર્ઃ ઇશ્વરત્વાદ્વિશ્વપરિણમનસમર્થત્વાત્ ।
યદ્વા--વિશ્વનિર્માણશક્તિર્માયા, તસ્યાર્ ઇશ્વરત્વાદ્વિશ્વરૂપેણ પરિણમમાનમાયાધિષ્ટાનત્વાદિત્યર્થઃ ।
યૈરિત્યસ્ય પરિનિશ્ચિતમિત્યનેન સમ્બન્ધઃ ।
તેષામિતિ શેષઃ ।
વૃત્તૌ ઽવિરોધાવિરોધાવિઽતિ ।
પૂર્વપક્ષતયા વિરોધસ્સિદ્ધાન્તતયા અવિરોધશ્ચ ।
નનુ વૈયાકરણમતમાશ્રિત્ય ધ્વનિવ્યવહારસ્ય પ્રવૃત્તત્વે ઽપિ વાચકલક્ષણસ્ય શબ્દસ્ય વાચકત્વાત્પૃથગ્વ્યઞ્જકત્વાઙ્ગીકારે વિરોધાવિરોધૌ મીમાંસકવચ્ચિન્તનીયાવિતિ તૈસ્સહ કિમિત્યાદ્યુક્તમયુક્તમિતિ શઙ્કાયાં તાત્પર્યમાહ--એતદુક્તમિત્યાદિ ।
બ્રહ્મપદ ઇતિ ।
વિદ્યાદશાયામિત્યર્થઃ ।
નેચ્છન્તીતિ સમ્બન્ધઃ. અન્યદિતિ ।
બ્રહ્મણ ઇતિ શેષઃ ।
તત્ર બ્રહ્મપદે ।
કા કથેતિ ।
કથાપિ નાસ્તીત્યર્થઃ ।
અતશ્ચ કથં વિરોધાવિરોધચિન્તાપ્રસઙ્ગ ઇતિ ભાવઃ ।
વ્યાપારાન્તરમિતિ ।
વ્યઞ્જકત્વમિત્યર્થઃ ।
અભ્યુપગતમેવેતિ ।
અતસ્તત્રાપિ ન વિરોધાવિરોધચિન્તાવસર ઇતિ ભાવઃ ।
વ્યાપારાન્તરં તૈરમ્યુપગતમિતિ કુતો ઽવગન્તવ્યમિત્યત આહ--એતચ્ચેતિ ।
પ્રથમોદ્યોત ઇતિ ।
ધ્વનિલક્ષણનિરૂપણ ઇતિ ભાવ- ।
વૃત્તમનુવદન્નવતારયતિ--એવમિત્યાદિ ।
યુક્તિવિદામિત્યસ્યાર્થકથનં પ્રમાણતત્વવિદાં તાર્કિકાણામિતિ ।
સૌગતાદેરુપલક્ષણમિદમ્ ।
સઙ્કેતમાત્રસ્વભાવ ઇતિ ।
સઙ્કેતસ્સમયઃ, સ ચાસ્માચ્છબ્દાદયમર્થો બોદ્ધવ્ય ઇત્યાદીચ્છા ।
અસ્ય શબ્દસ્યાયમર્થ ઇત્યુપદેશસ્સ ઇતિ ચ કેચિત્ ।
નેત્યાદિપ્રત્યયસ્યેત્યન્તં ન્યાયસૂત્રમ્ ।
શબ્દો લિઙ્ગવિધયાર્થબોધક ઇતિ પૂર્વપક્ષસ્ય સમાધાનમિદમ્ ।
નેતિ ।
શબ્દો લિઙ્ગવિધયાર્થબોધકો નેત્યર્થઃ ।
અત્ર હેતુઃ--સામયિકત્વાદિત્યાદિ ।
શબ્દાદર્થસ્ય યઃ પ્રત્યયો બોધસ્તસ્ય સામયિકત્વાત્સઙ્કેતમૂલકત્વાદિત્યર્થઃ ।
સૌગતવચનમાહ--શબ્દા ઇત્યાદિ ।
શબ્દાનામયં વ્યઞ્જકભાવો ઽનુભવસિદ્ધ એવેત્યેતદુપપાદનાયાર્થાન્તરાણામિવેતિ દૃષ્ટાન્તકથનં, તત્રાર્થાન્તરાણામિત્યેતદ્વ્યાચષ્ટે--દીપાદીનામિતિ ।

વાચકત્વે હિ તાર્કિકાણાં વિપ્રતિપત્તયઃ પ્રવર્તન્તામ્, કિમિદં સ્વાભાવિકં શબ્દાનામાહોસ્વિત્સામયિકમિત્યાદ્યાઃ ।
વ્યઞ્જકત્વે તુ તત્પૃષ્ઠભાવિનિ ભાવાન્તરસાધારણે લોકપ્રસિદ્ધ એવાનુગમ્યમાને કો વિમતીનામવસરઃ ।
લોચનમ્ નન્વનુભવેન દ્વિચન્દ્રાદ્યપિ સિદ્ધં તચ્ચ વિમતિપદમિત્યાશઙ્ક્યાહ--અવિરોધશ્ચેતિ ।
અવિદ્યમાનો વિરોધો નિરોધો બાધકાત્મકો દ્વિતીયેન જ્ઞાનેન યસ્ય તેનાનુભવસિદ્ધશ્ચાબાધિતશ્ચેત્યર્થઃ ।
અનુભવસિદ્ધં ન પ્રતિક્ષેપ્યં યથા વાચકત્વમ્ ।
નનુ તત્રાપ્યેષાં વિમતિઃ ।
નૈતત્; ન હિ વાચકત્વે સા વિમતિઃ, અપિ તુ વાચકત્વસ્ય નૈસર્ગિકત્વકૃત્રિમત્વાદૌ તદાહ--વાચકત્વે હીતિ ।
નન્વેવં વ્યઞ્જકત્વસ્યાપિ ધર્માન્તરમુખેન વિપ્રતિપત્તિવિષયતાપિ સ્યાદિત્યાશઙ્ક્યાહ--વ્યઞ્જકત્વે ત્વિતિ ।
ભાવાન્તરેતિ ।
અક્ષિનિકોચાદેઃ સાઙ્કેતિકત્વં ચક્ષુરાદિકસ્યાનાદિર્યોગ્યતેતિ દૃષ્ટ્વા બાલપ્રિયા યથા દીપાદિઃ પરિકલ્પિતનિજવિષયાદન્યં વિષયમપિ પ્રકાશયતિ, તથા શબ્દો ઽપિ સઙ્કેતિતાદન્યં વિષયં પ્રકાશયતીતિ તેષામપ્યનુભવસિદ્ધ એવાયં શબ્દાનાં વ્યઞ્જકભાવ ઇતિ ભાવઃ ।
નન્વિત્યાદિ ।
અનુભવેન દોષજનિતેનાનુભવેન ।
તચ્ચ દ્વિચન્દ્રાદિ ચ ।
તચ્ચેત્યસ્ય સ્થાને ન ચ નેતિ ચ પાઠઃ ।
પરિહારાનુગુણ્યેનાવરોધપદં વ્યાચષ્ટે--અવિદ્યમાન ઇત્યાદિ ।
નિરોધઃ પ્રતિબન્ધઃ ।
ફલિતમાહ--તેનેત્યાદિ ।
ન પ્રતિક્ષેપ્યં ન વિમતિપદમ્ ।
વ્યઞ્જકત્વં ન વિમતિપદમનુભવસિદ્ધત્વાદ્વાચકત્વવદિત્યનુમાનમનેન દર્શિતમ્ ।
અત્ર દૃષ્ટાન્તસ્ય સાદ્ધ્યવૈકલ્યશઙ્કાપરિહારપરતયા વાચકત્વે હીત્યાદિગ્રન્થમવતારયતિ--નન્વિત્યાદિ ।
તત્રાપિ વાચકત્વે ઽપિ ।
એષાં તાર્કિકાણામ્ ।
નૈતદિતિ ।
એતન્ન યુક્તમિત્યર્થઃ ।
અત્ર હેતુઃ--ન હીત્યાદિ ।
વાચકત્વે ધર્મિણિ ન વિમતિઃ, કિન્તુ તત્ર નૈસર્ગિકત્વાદિધર્મ એવેત્યર્થઃ ।
અતો ન સાધ્યવૈકલ્યં દૃષ્ટાન્તસ્યેતિ ભાવઃ ।
ધર્માન્તરમુખેનેતિ ।
નૈસર્ગિકત્વાદિમુખેનેત્યર્થઃ ।
વિપ્રતિપત્તિવિષયતાપીતિ ।
ન કેવલમનુભવસિદ્ધતેત્યપિશબ્દાર્થઃ ।
વાચકત્વસ્ય વિપ્રતિપત્તિવિષયત્વં વ્યઞ્જકત્વસ્ય તદભાવઞ્ચ દર્શયન્ ભાવમાહ--અક્ષીત્યાદિ ।
અક્ષ્ણોર્નિકોચો વિકાસઃ ।
આદિપદેન સઙ્કોચાદિકં ગૃહ્યતે તસ્ય ।
સાઙ્કેતિકત્વમિતિ ।
સઙ્કેતવત્ત્વમિત્યર્થઃ ।
યદ્વા--અર્થેન સહ સમ્બન્ધસ્ય સઙ્કેતસિદ્ધત્વમિત્યર્થઃ ।
યોગ્યતેતિ ।
ચાક્ષુષાદિજ્ઞાનકારણતેત્યર્થઃ ।
યથા ભૂષણસારે "ઇન્દ્રિયાણાં સ્વવિષયેષ્વનાદિર્યોગ્યતા યથે"તિ ।

ઇતિ દૃષ્ટવેતિ ।
અલૌકિકે હ્યર્થે તાર્કિકાણાં વિમતયો નિખિલાઃ પ્રવર્તન્તે ન તુ લૌકિકે ।
ન હિ નીલમધુરાધિષ્વશેષલોકેન્દ્રિયગોચરે બાઘારહિતે તત્ત્વે પરસ્પરં વિપ્રતિપન્ના દૃશ્યન્તે ।
ન હિ બાધારહિતં નીલં નીલમિતિ બ્રુવન્નપરેણ પ્રતિષિધ્યતે નૈતન્નીલં પીતમેતદિતિ ।
તથૈવ વ્યઞ્જકત્વં વાચકાનાં શબ્દાનામવાચકાનાં ચ ગીતધ્વનીનામશબ્દરૂપાણાં ચ ચેષ્ટાદીનાં લોચનમ્ કામમસ્તુ સંશયઃ શબ્દસ્યાભિધેયપ્રકાશને વ્યઞ્જકત્વં તુ યાદૃશમેકરૂપં ભાવાન્તરેષુ તાદૃગેવ પ્રકૃતે ઽપીતિ નિશ્ચતૈકરૂપે કઃ સંશયસ્યાવકાશ ઇત્યર્થઃ ।
નૈતન્નીલમિતિ નીલે હિ ન બિપ્રતિપત્તિઃ, અપિ તુ પ્રાધાનિકમિદં પારમાણવમિદં જ્ઞાનમાત્રમિદં તુચ્છદમિતિ તત્સૃષ્ટાવલૌકિક્ય એવ વિપ્રતિપત્તયઃ ।
વાચકાનામિતિ ।
ધ્વન્યુદાહરણેષ્વિતિ ભાવઃ ।
બાલપ્રિયા અક્ષિનિકોચાદેશ્ચક્ષુરાદીન્દ્રિયસ્ય ચાર્થપ્રકાશક્ત્ત્વે સમાને ઽપ્યાદ્યસ્યાર્થેન સહ સમ્બન્ધસ્ય સાઙ્કતિકત્વં દ્વિતીયસ્યાર્થેન સહ સમ્બન્ધસ્ય નૈસર્ગિકત્વઞ્ચ દૃષ્ટ્વેર્થઃ ।
કામમિત્યાદિ ।
શબ્દસ્ય વાચકત્વે કિમિદં સાઙ્કેતિકમાહોસ્વિન્નૈસર્ગિકમિતિ વાચકત્વધર્મિકસ્સંશયઃ કામં ભવત્વિત્યર્થઃ ।
યથા શબ્દે નિત્યાનિત્યત્વસંશયઃ ।
વ્યઞ્જકત્વમિતિ ।
તુશબ્દો વિશેષે ।
ભાવાન્તરેષ્વિતિ ।
પ્રદીપાદિષ્વિત્યર્થઃ ।
ન તુ લૌકિક ઇત્યુક્તમુપપાદયતિ વૃત્તૌ ઽન હીઽત્યાદિ ।
ઽનીલમધુરાદિષુઽ નીલમધુરાદિદ્રવ્યેષુ ।
નિર્ધારણે સપ્તમી ।
ઽતત્ત્વેઽ પદાર્થે ।
ઽવિપ્રતિપન્નાઽ ઇતિ ।
જના ઇતિ ।
જના ઇતિ શેષઃ ।
ઉક્તમેવ સ્ફુટયતિ--ઽનહીઽત્યાદિ ।
ઽબાધારહિતં સત્યમ્ ।
ઽનીલંઽ નીલદ્રવ્યં ઘટાદિ ।
ઽનીલમિતિ બ્રુવન્નિઽતિ ।
ઇદમિતિ શેષઃ ।
લોચને ભાવમાહ--નૈતદિત્યાદિ ।
નીલે એતન્ન નીલમિતિ બ્રુવન્નિઽતિ ।
ઇદમિતિ શેષઃ ।
ઽઅપરેણેઽત્યાદિ ।
એતન્ન નીલમેતત્પીતમિતિ ન હિ પ્રતિષિધ્યત ઇતિ સમ્બન્ધઃ ।
લોચને ભાવમાહ--નૈતદિત્યાદિ ।
નીલે એતન્ન નીલમિતિ વિપ્રતિપત્તિર્ન હીતિ સમ્બન્ધઃ ।
લૌકિકત્વાદિતિ ભાવઃ ।
વિરુદ્ધા પ્રતિપત્તિર્વિપ્રતિપત્તિઃ ।
અપિ ત્વિત્યાદિ ।
અપિ ત્બિત્યલૌકિક્ય એવ વિપ્રતિપત્તય ઇતિ સમ્બન્ધઃ ।
તત્પ્રકારકથનં પ્રાધાનિકમિત્યાદિ ।

ઇદમિત્યનેન સર્વત્ર જગદ્વિવક્ષિતમ્ ।
પ્રાધાનિકં પ્રધાનસ્ય મૂલપ્રકૃતેર્વિકારઃ ।
પારમાણવં પરમાણુજન્યમ્ ।
જ્ઞાનમાત્રં વિજ્ઞાનસ્વરૂપમેવ ।
તુચ્છંશૂન્યમ્ ।
અત્ર ક્રમેણ સાંખ્યવૈશેષિકવિજ્ઞાનવાદિમાધ્યમિકાનામ્મતાનિ દર્શિતાનિ ।
તત્સૃષ્ટાવિતિ ।
જગત્સૃષ્ટિહેતાવિત્યર્થઃ ।
તદ્દૃષ્ટાવિતિ પાઠે તુ જગત્કારણદૃષ્ટાવિત્યર્થઃ ।
અલૌકિક્ય એવ વિપ્રતિપત્તય ઇતિ ।
લૌકિકે વિપ્રતિપત્તીનામદર્શનાદલૌકિકે વસ્તુનિ તદ્દર્શનાચ્ચાન્વયવ્યતિરેકાભ્યામલૌકિકવસ્તુવિષયકત્વમેવ તાસાં સિદ્ધમિત્યર્થઃ ।
અલૌકિક ઇત્યાદિવૃત્તિગ્રન્થો ઽનેન વિવૃતઃ ।
વૃત્તાવૃપસંહરતિ--ઽતથૈવેઽત્યાદિ ।
ઽતથૈવઽ તથાભૂતમેવ, લોકિકમેવેતિ યાવત્ ।
ઽકેનાપહ્નૂયતઽ ઇતિ ।
સર્વૈરાદ્રિયત એવેત્યર્થઃ ।
યત્સર્બેષામનુભવસિદ્ધમેવ તત્કેનાપહ્નૂયતે ।
અશબ્દમર્થં રમણીયં હિ સૂચયન્તો વ્યાહારાસ્તથા વ્યાપારા નિબદ્ધાશ્ચાનિબદ્ધાશ્ચ વિદગ્ઘપરિષત્સુ વિવિધા વિભાવ્યન્તે ।
તાનુપહાસ્યતામાત્મનઃ પરિહરન્ કો ઽતિસન્દધીત સચેતાઃ લોચનમ્ અશબ્દમિતિ ।
અભિધાવ્યાપારેણાસ્પૃષ્ટમિત્યર્થઃ ।
રમણીયમિતિ ।
યદ્ગોપ્યમાનતયૈવ સુન્દરીભવતીત્યનેન ધ્વન્યમાનતાયામસાધારણપ્રતીતિલાભઃ પ્રયોજનમુક્તમ્ ।
નિબદ્ધાઃ પ્રસિદ્ધાઃ તાનિતિ વ્યવહારાન્ ।
કઃ સવેતા અતિસન્દધીત નાદ્રિયેતેત્યર્થઃ ।
લક્ષણે શત્રાદેશઃ આત્મનઃ કર્મભૂતસ્ય યોપહસનીયતા તસ્યાઃ પરિહારેણેપલક્ષિતસ્તાં પરિજીહીર્ષુરિત્યર્થઃ ।
બાલપ્રિયા અત્ર હેતુઃ--ઽઅશબ્દમ્ઽ ઇત્યાદિ ।
નાસ્તિ શબ્દો ઽભિધાયકો યસ્યેતિ વ્યુત્પત્તિમભિપ્રત્યાશબ્દમિત્યેતદ્વ્યાચષ્ટે લોચને--અભિધેત્યાદિ ।
અશબ્દત્વં રમણીયત્વે હેતુરિતિ દર્શયન્વિવૃણોતિ--યદિત્યાદિ ।
વસ્ત્રાન્તપ્રાવૃતકામિનીકુચકલશદૃષ્ટાન્તસિદ્ધમેતદિતિ ભાવઃ ।
સુન્દરી ભવતીતિ રમણીયપદવ્યાખ્યાનમ્ ।
ઇત્યનેનેતિ ।
અશબ્દત્વરમણીયત્વવિશેષણદ્વયેનેત્યર્થઃ ।
ધ્વન્યમાનતાયામિતિ ।
અર્થસ્યેતિ શેષઃ ।
અસાધારણેતિ ।
પ્રતીતેરસાધારણત્વમાસ્વાદ્યમાનાત્મકત્વમ્ ।
વૃત્તૌ ઽવ્યાહારાઽ ઇતિ ।
વ્યવહારા ઇતિ ચ પાઠઃ ।
ઽતથા વ્યાપારાઽ ઇતિ ।
યેનાર્થંસ્યાશબ્દત્વં રમણીયત્વઞ્ચ ભવતિ, તથાભૂતો વ્યાપારો વ્યઞ્જકત્વલક્ષણો યેષાં તથાભૂતા ઇત્યર્થઃ ।

ઽનિબદ્ધાઃઽ મુક્તકાદિરૂપાઃ ।
ઽઅનિબદ્ધાઃઽ ગદ્યાદરૂપાઃ ।
લોચને--પ્રસિદ્ધા ઇતિ ।
મુક્તકાદિરૂપત્વેન પ્રસિદ્ધા ઇત્યર્થઃ ।
અતસન્દધીતેત્યેતત્પ્રકૃતાનુગુણં વિવૃણોતિ--નાદ્રિયેતેતિ ।
સચેતા ઇતિ વિશેષ્યાનુસારેણ પરિહરન્નિત્યેતદ્વ્યાચષ્ટે--લક્ષણ ઇતિ ।
લક્ષણરૂપાર્થ ઇત્યર્થઃ ।
પરિહરણસ્યાદરણફલત્વાલ્લક્ષણત્વમ્ ।
શત્રાદેશ ઇતિ ।
પરિહરન્નિત્યત્રેતિ શેષઃ ।
તેન સિદ્ધમર્થમાહ--આત્મન ઇત્યાદિ ।
ઉપસહનીયતા વિદ્વત્પરિષત્કર્થૃકપરિહાસવિષયતા ।
પરિહારેણ પ્રાગભાવપરિપાલનેન ।
ફલિતમાહ--તામિત્યાદિ ।
વૃત્તૌ ઽબ્રૂયાદિઽતિ ।
કશ્ચિદિતિ શેષઃ ।
સમ્ભાવ્યન્તદ્વચનમાહ--ઽઅસ્તીઽત્યાદિ ।
કથમિત્યત્રાહ--ઽવ્યઞ્જકત્વઽમિત્યાદિ ।
ઽતચ્ચઽ ગમકત્વઞ્ચ ।
ઽલિઙ્ગત્વંઽ જ્ઞાપકત્વમ્ ।
ઽઅતઽ ઇતિ ।
ગમકત્વસ્ય લિઙ્ગત્વરૂપત્વાદિત્યર્થઃ ।
ઇતીતિ હેતૌ ।
ઽતેષાંઽ શબ્દાનાં વ્યઙ્ગ્યવ્યઞ્જકભાવો લિઙ્ગિલિઙ્ગભાવ એવેતિ યોજના ।
એવકારાર્થકથનં ઽનાપરઃ કશ્ચિદિઽતિ ।
ઉક્તં સાધયતિ--ઽઅતશ્ચેત્યાદિ ।
ઽઅતઃઽ વક્ષ્યમાણદ્ધેતોઃ ।
ચકારો યુક્ત્યન્તરસમુચ્ચાયકઃ ।
ઽએતદિઽતિ ।
વ્યઙ્ગ્યવ્યઞ્જકભાવસ્ય લિઙ્ગિલિઙ્ગભાવદનતિરિક્તત્વમિત્યર્થઃ ।
ઽઅવશ્યમેવબોદ્ધવ્યઽમિતિ ।
અતિરિક્તત્વે પ્રમાણાભાવાદિતિ ભાવઃ ।
અત ઇત્યુક્તન્દર્શયતિ--ઽયસ્માદિઽત્યાદિ ।
તતઃ કિમત આહ--ઽવક્ત્રભિપ્રાયશ્ચેઽત્યાદિ ।
વ્યઞ્જકત્વમિત્યાદિગ્રન્થસ્ય બ્રૂયાત્, અસ્ત્યતિસન્ધાનાવસરઃ વ્યઞ્જકત્વં શબ્દાનાં ગમકત્વં તચ્ચ લિઙ્ગત્વમતશ્ચ વ્યઙ્ગ્યપ્રતીતિર્લિઙ્ગિપ્રતીતિરેવેતિ લિઙ્ગિલિઙ્ગભાવ એવ તેષાં વ્યઙ્ગ્યવ્યઞ્જકભાવો નાપરઃ કશ્ચિત્ ।
અતશ્ચૈતદવશ્યમેવ બોદ્ધવ્યં યસ્માદ્વક્રભિપ્રાયાપેક્ષયા વ્યઞ્જકત્વમિદાનીમેવ ત્વયા પ્રતિપાદિતં વક્રભિપ્રાયશ્ચાનુમેયરૂપ એવ ।
અત્રોચ્યતે--નન્વેવમપિ યદિ નામ સ્યાત્તત્કિં નશ્છિન્નમ્ ।
વાચકત્વગુણવૃત્તિવ્યતિરિક્તો વ્યઞ્જકત્વલક્ષણઃ શબ્દવ્યાપારો ઽસ્તીત્યસ્માભિરભ્યુપગતમ્ ।
તસ્ય ચૈવમપિ ન કાચિત્ ક્ષતિઃ ।
તદ્ધિ વ્યઞ્જકત્વં લિઙ્ગત્વમસ્તુ અન્યદ્વા ।

સર્વથા પ્રસિદ્ધશાબ્દપ્રકારવિલક્ષણત્વં શબ્દવ્યાપારવિષયત્વં લોચનમ્ અસ્તીતિ ।
વ્યઞ્જકત્વં નાપહ્નૂયતે તત્ત્વતિરિક્તં ન ભવતિ અપિ તુ લિઙ્ગિલિઙ્ગભાવ એવાયમ્ ।
ઇદાનીમેવેતિ ।
જૈમિનીયમતોપક્ષેપે ।
યદિ નામ સ્યાદિતિ ।
પ્રૌઢવાદિતયાભ્યુપગમે ઽપિ સ્વપક્ષસ્તાવન્ન સિધ્યતીતિ દર્શયતિ--શબ્દેતિ ।
શબ્દસ્ય વ્યાપારઃ સન્ વિષયઃ શબ્દવ્યાપારવિષયઃ, અન્યે તુ બાલપ્રિયા ભાવમાહ લોચને--વ્યઞ્જકત્વમિત્યાદિ ।
નાપહ્નૂયત ઇતિ ।
સ્વરૂપત ઇતિ શેષઃ ।
તત્તુ વ્યઞ્જકત્વન્તુ ।
અતિરિક્તં લિઙ્ગત્વાદ્ભિન્નમ્ ।
લિઙ્ગિલિઙ્ગભાવ એવ લિઙ્ગિનિરૂપિતલિઙ્ગત્વમેવ ।
અયં વ્યઞ્જકત્વમ્ ।
સ્યાદિતીતિ ।
ઇત્યનેનેત્યર્થઃ ।
પ્રૌઢેતિ ।
પરોક્તં સ્વીકૃત્યાપિ સ્વસિદ્ધાન્તસ્થાપનાય યો વાદસ્સ પ્રૌઞવાદઃ તં વદતીતિ પ્રૌઢવાદી, તસ્ય ભાવસ્તત્ત તયેત્યર્થઃ ।
સ્વપક્ષ ઇતિ ।
વ્યઞ્જકત્વં લિઙ્ગત્વાદનતિરિક્તમિતિ પૂર્વપક્ષિપક્ષ ઇત્યર્થઃ ।
ન સિદ્ધ્યતીતિ ।
વક્ષ્યમાણયુક્ત્યેતિ ભાવઃ ।
વૃત્તૌ ઽતત્ કિં નઃ છિન્નમ્ઽ ઇત્યુક્તસ્યૈવ વિવરણમ્--ઽવાચકત્વેઽત્યાદિ ।
ઽપ્રસિદ્ધેઽતિ ।
પ્રસિદ્ધો યશ્શબ્દસ્ય પ્રકારો ધર્મો ઽભિધા લક્ષણા ચ તદ્વિલક્ષણત્વમિત્યર્થઃ ।
શબ્દવ્યાપારત્વમિતિ વક્તવ્યે શબ્દવ્યાપારવિષયત્વમિત્યુક્તિરસઙ્ગતેત્યતો વ્યાચષ્ટચે લોચને--શબ્દેત્યાદિ ।
વિષય ઇતિ ।
સચેતોબુદ્ધિવિષય ઇત્યર્થઃ ।
તદાસ્વાદ્ય ઇતિ યાવત્ ।
વ્યાખ્યાનાન્તરં દર્શયતિ--અન્ય ઇતિ ।
વૃત્તૌ ઽતસ્યેઽતિ ।
વ્યઞ્જકત્વસ્યેત્યર્થઃ ।
વ્યઞ્જકત્વં લિઙ્ગત્વમસ્ત્વિત્યુક્ત્યા સિદ્ધં નસ્સમીહિતમિતિ મન્યમાનં પૂર્વપક્ષિણં પ્રત્યાહ--ઽન પુનરિઽત્યાદિ ।
ચ તસ્યાસ્તીતિ નાસ્ત્યેવાવયોર્વિવાદઃ ।
ન પુનરયં પરમાર્થો યદ્વ્યઞ્જકત્વં લિઙ્ગત્વમેવ સર્વત્ર વ્યઙ્ગ્યપ્રતીતિશ્ચ લિઙ્ગિપ્રતીતિરેવેતિ ।
યદપિ સ્વપક્ષસિદ્ધયે ઽસ્મદુક્તમનૂદિતં ત્વયા વક્રભિપ્રાયસ્ય વ્યઙ્ગ્યત્વેનાભ્યુપગમાત્તત્પ્રકાશને શબ્દાનાં લિઙ્ગત્વમેવેતિ તદેતદ્યથાસ્માભિરભિહિતં તદ્વિભજ્યં પ્રતિપાદ્યતે શ્રૂયતામ્ ।
દ્વિવિધો વિષયઃ શબ્દાનામ્--અનુમેયઃ પ્રતિપાદ્યશ્ચ ।
તત્રાનુમેયો વિવક્ષાલક્ષણઃ ।
વિવક્ષા ચ શબ્દસ્વરૂપપ્રકાશનેચ્છા શબ્દેનાર્થપ્રકાશનેચ્છા ચેતિ દ્વિપ્રકારા ।
તત્રાદ્યા ન શાબ્દવ્યવહારાઙ્ગમ્ ।
સા હિ પ્રાણિત્વમાત્રપ્રતિપત્તિફલા ।

દ્વિતીયા તુ શબ્દવિશેષાવધારણાવસિતવ્યવહિતાપિ શબ્દકરણવ્યવહારનિબન્ધનમ્ ।
તે તુ દ્વે અપ્યનુમેયો વિષયઃ શબ્દાનામ્ ।
પ્રતિપાદ્યસ્તુ પ્રયોક્તુરર્થપ્રતિપાદનસમીહાવિષયીકૃતો ઽર્થઃ ।
સ ચ દ્વિવિધઃ---વાચ્યો વ્યઙ્ગ્યશ્ચ ।
પ્રયોક્તા હિ કદાચિત્સ્વશબ્દેનાર્થે લોચનમ્ શબ્દસ્ય યો વ્યાપારસ્તસ્ય વિષયો વિશેષ ઇત્યાહુઃ ।
ન પુનરિતિ ।
પ્રદીપાલોકાદૌ લિઙ્ગિલિઙ્ગભાવશૂન્યો ઽપિ હિ વ્યઙ્ગ્યઞ્જકભાવો ઽસ્તીતિ વ્યઙ્ગ્યવ્યઞ્જકભાવસ્ય લિઙ્ગિલિઙ્ગભાવો ઽવ્યાપક ઇતિ કથં તાદાત્મ્યમ્ ।
વિષય ઇતિ ।
શબ્દ ઉચ્ચરિતે યાવતિ બાલપ્રિયા ઇતિ યદયં પુનર્ન પરમાર્થં ઇતિ સમ્બન્ધઃ. અત્રાભિપ્રાયમાહ લોચને--પ્રદીપેત્યાદિ ।
લિઙ્ગીત ।
લિઙ્ગિલિઙ્ગભાવેન લિઙ્ગિનિરૂપિતલિઙ્ગત્વેન શૂન્યઃ વિના કૃતઃ તદસમાનાધિકરણ ઇતિ યાવત્ ।
શૂન્યે ઇતિ પાઠે પ્રદીપાલોકાદાવિત્યસ્ય વિશેષણં તત્ ।
વ્યઙ્ગ્યવ્યઞ્જકભાવ ઇતિ ।
ઘટાદિતત્તદ્વિષયેણ સહેતિ શેષઃ ।
ઇતીતિ હેતૌ ।
લિઙ્ગિલિઙ્ગભાવો વ્યઙ્ગ્યવ્યઞ્જકભાવસ્ય વ્યાપકો નેતિ સમ્બન્ધઃ ।
નઞ્રહિતપાઠે ત્વવ્યાપક ઇતિ છેદઃ ।
કથન્તાદાત્મ્યમિતિ ।
યદિ હિ વ્યઙ્ગ્યવ્યઞ્જકભાવો લિઙ્ગિલિઙ્ગભાવ એવ સ્યાન્ન તદતિરિક્તઃ, તર્હિ યત્ર યત્ર વ્યઙ્ગ્યવ્યઞ્જકભાવસ્તત્ર તત્ર લિઙ્ગિલિઙ્ગભાવો ઽપિ ભવેત્, ન ચાસાવસ્તિ પ્રદીપાદૌ વ્યભિચારદર્શનાદતસ્તયોરૈક્યન્ન ભવતીત્યર્થઃ ।
નનુ વક્ત્રભિપ્રાયસ્ય વ્યઞ્જકત્વન્તુ શબ્દસ્ય લિઙ્ગત્વમેવ વક્તૃજ્ઞાનાનુમાપકત્વં શબ્દસ્યેતિ વદતાં પ્રાભાકરાણાં મતસ્ય સંવાદકત્વાદિત્યાશઙ્કાયામુક્તં વૃત્તૌ ઽયદપીઽત્યાદિ ।
અભિહિતમિત્યસ્યાનન્તરં તથેત શેષઃ ।
વિષયશબ્દસ્યાર્થે પ્રસિદ્ધત્વાત્તસ્ય ચાત્રાયોગાદ્વ્યાચષ્ટે લોચને--શબ્દ ઇત્યાદિ ।
યાવતીતિ ।
યાવત્યર્થ ઇત્યર્થઃ ।
તાવાનિતિ ।
પ્રકાશયિતું સમીહતે કદાચિત્સ્વશબ્દાનભિધેયત્વેન પ્રયોજનાપેક્ષયા કયાચિત્ ।
લોચનમ્ પ્રતિપત્તિસ્તાવાન્વિષય ઇત્યુક્તઃ ।
તત્ર શબ્દપ્રયુયુક્ષા અર્થપ્રતિપિપાદયિષા ચેત્યુભય્યપિ વિવક્ષાનુમેયા તાવત્ ।
યસ્તુ પ્રતિપિપાદયિષાયાં કર્મભૂતો ઽર્થસ્યત્ર શબ્દઃ કરણત્વેન વ્યવસ્થિતઃ ન ત્વસાવનુમેયઃ, તદ્વિષયા હિ પ્રતિપિપાદયિષૈવ કેવલમનુમીયતે ।
ન ચ તત્ર શબ્દસ્યકરણત્વે યૈવ લિઙ્ગસ્યેતિકર્તવ્યતા પક્ષધર્મત્વગ્રહણાદિકા સાસ્તિ, અપિ બાલપ્રિયા ઉચ્ચરિતશબ્દજન્યપ્રતિપત્તિવિષય ઇત્યર્થઃ ।
વૃત્તૌ ઽઆદ્યેઽતિ ।
શબ્દસ્વરૂપપ્રકાશનેચ્છેત્યર્થઃ ।
ઽશાબ્દેઽતિ ।
શાબ્દઃ શબ્દકરણકો યો વ્યવહારો ઽર્થપ્રત્યયસ્તસ્યાઙ્ગમિત્યર્થઃ ।
ઽપ્રાણિત્વેઽતિ ।
શબ્દસ્વરૂપપ્રકાશનેચ્છયોચ્ચરિતેન શબ્દેનાયં પ્રાણીતિ શ્રોતુર્યા પ્રાણિત્વમાત્રસ્ય પ્રતિપત્તિઃ માત્રપદેનાર્થસ્ય વ્યવચ્છેદઃ સા ફલં યસ્યાસ્સેત્યર્થઃ ।
ઽદ્વિતીયેઽતિ ।
શબ્દેનાર્થપ્રકાશનેચ્છેત્યર્થઃ ।
ઽશબ્દેઽતિ ।
શબ્દવિશેષસ્ય પ્રતિપિપાદયિષિતાર્થબોધાનુકૂલસ્ય વાક્યસ્ય યદવધારણં વક્તુરનુસન્ધાનં તસ્મિન્નવસિતા પર્યવસિતા તદુત્પાદનેન કૃતાર્થેતિ યાવત્ ।

અત એવ વ્યવહિતાપિ શાબ્દબોધં પ્રતિ વ્યવધાનવત્યપિ ।
યદ્વા--વ્યવહિતાપિ શબ્દવિશેષાવધારણાવસિતેતિ યોજના ।
શબ્દેનાર્થવિશેષસ્યાવધારણે શ્રોતુર્બોધે અવસિતા પરમ્પરયા તદુત્પાદિકેતિ યાવત્ ।
તથાસતીત્યર્થઃ ।
ઽશબ્દેઽતિ ।
શબ્દઃ કરણં યસ્ય તથાભૂતો વ્યવહારશ્શાબ્દબોધઃ, તસ્યનિબન્ધનં નિમિત્તમિત્યર્થઃ ।
તે તુ દ્વે ઇતિ પૂર્વોક્તાદ્દ્વિપ્રકારાવિવક્ષેત્યર્થઃ ।
ઽઅનુમેયો વિષયઽ ઇતિ ।
અયમેતદ્વિવક્ષુઃ એવં વિધશબ્દપ્રયોક્તૃત્વાદિત્યાદ્યનુમાનમત્ર બોધ્યમ્ ।
તત્રાનુમૈય ઇત્યાદિગ્રન્થસ્યાર્થન્દર્શયન્નવતારયતિ લોચને--તત્રેત્યાદિ ।
શબ્દપ્રયુયુક્ષાં શબ્દપ્રયોગેચ્છા ।
અનુમયેતિ ।
કાર્યેણ તત્તચ્છબ્દપ્રયોગેણેતિ ।
શેષઃ ।
પ્રતિપિપાદયિષાયાં કર્મભૂત ઇતિ ।
પ્રતિપિપાદયિષિત ઇત્યર્થઃ ।
તત્રેતિ ।
પ્રતિપિપાદયિષિતત્વવિશિષ્ટે ઽર્થે વિષય ઇત્યર્થઃ ।
કરણત્વેન વ્યવસ્થિત ઇતિ ।
પ્રતિપાદનં પ્રતિ કરણત્વાત્તથાવિધાર્થં પ્રતિ કરણત્વં બોધ્યમ્ ।
ન લિઙ્ગત્વેનેતિ ભાવઃ ।
અત એવાહ--ન ત્વિત્યાદિ ।
અસૌ પ્રતિપિપાદયિષિતો ઽર્થઃ ।
તદ્વિષયા અર્થવિષયિકા ।
ન ત્વસાવનુમેય ઇત્યુક્તમેવ સાધયતિ--ન ચેત્યાદિ ।
તત્ર પ્રતિપાદ્યાર્થે વિષયે ।
પક્ષધર્મત્વગ્રહણાદિકા લિઙ્ગસ્યેતિકર્તવ્યતા યા સા તત્ર શબ્દસ્ય કરણત્વેન ચાસ્તીતિ યોજના ।
લિઙ્ગસ્ય લિઙ્ગત્વેનાભિમતસ્ય ધૂમાદેઃ ।
ઇતિકર્તવ્યતા સહકારિકારણમ્ ।
લિઙ્ગેતિકર્તવ્યતાયા અભાવં પ્રતિપાદ્ય શબ્દેતિકર્તવ્યતાયાસ્સદ્ભાવમાહ--અપિ ત્વિત્યાદિ ।
અન્યૈવેતિ ।
ઇતિકર્તવ્યતાસ્તીત્યનુષઙ્ગઃ ।
સઙ્કેતેતિ ।
તત્તચ્છબ્દસ્ય તત્તદર્થે યસ્સઙ્કેતસ્તસ્ય સ્ફુરણં સ્મરણં સ તુ દ્વિવિધો ઽપિ પ્રતિપાદ્યો વિષયઃ શબ્દાનાં ન લિઙ્ગિતયા સ્વરૂપેણ પ્રકાશતે, અપિ તુ કૃત્રિમેણાકૃત્રિમેણ વા સમ્બન્ધાન્તરેણ ।
વિવક્ષાવિષયત્વં હિ તસ્યાર્થસ્ય શબ્દૈર્લિઙ્ગિતયા પ્રતીયતે ન તુ સ્વરૂપમ્ ।
યદિ હિ લિઙ્ગિતયા તત્ર સબ્દાનાં વ્યાપારઃ સ્યત્તચ્છબ્દાર્થે લોચનમ્ ત્વન્યૈવ સંકેતસ્ફુરણાદિકા તન્ન તત્ર શબ્દો લિઙ્ગમ્ ।
ઇતિકર્તવ્યતા ચ દ્વિધા--એકયાભિધાવ્યાપારં કરોતિ દિતીયયા વ્યઞ્જનાવ્યાપારમ્ ।
તદાહ--તત્રેત્યાદિના ।
કયાચિદિતિ ।
ગોપનકૃતસૌન્દર્યાદિલાભાભિસન્ધાનાદિકયેત્યર્થઃ ।