ધ્વન્યાલોક (ટીકા સહિત) · ભાગ 421440

અત ઇતિ શેષઃ ।
અતઃ પરિશેષાદિત્યર્થઃ ।
વ્યઙ્ગ્યત્વં વ્યઞ્જકસિદ્ધ્યધીનં વ્યઙ્ગ્યાપેક્ષયા વ્યઞ્જકત્વસિદ્ધિશ્ચ ।
ઽઇતીઽતિ ।
ઇત્યતો હેતોરિત્યર્થઃ ।
ઽઅવ્યવસ્થાનં, ન વ્યવસ્થિતિઃ ।
યદ્વા--ન હીત્યસ્ય પૂર્વેણ સમ્બન્ધઃ ।
વ્યઞ્જકત્વં શબ્દસ્યૈવેતિ સૂચયતું વ્યઙ્ગ્યત્વં ચાર્થસ્યેત્યુક્તમ્ ।
તથા ચ યતો ઽર્થસ્ય વ્યઙ્ગ્યત્વમતો વ્યઞ્જકત્વં શબ્દસ્યૈવ તચ્ચ વ્યઙ્ગ્યાર્થપ્રકાશનં ન હીતિ સમ્બન્ધઃ ।
અત્ર હેતુમાહ--ઽવ્યઞ્જકત્વેઽત્યાદિ ।
વ્યઞ્જકત્વસિદ્ધ્યધીનમિત્યસ્યાનન્તરં વ્યઙ્ગ્યત્વમિતિ પાઠાભાવે ત્વેવં યોજના--વ્યઞ્જકત્વં વ્યઙ્ગ્યાર્થપ્રકાશનં ન હિ ।
કુત ઇત્યત્રાહ ઽવ્યઙ્ગ્યત્વમ્ઽ ઇત્યાદિતિ ।
ઽનન્વિઽત્યાદિ સિદ્ધાન્તિનઃ સમાધાનગ્રન્થઃ ।
વિસ્મરણમાશઙ્ક્ય તત્રત્યં પ્રાગિતિ પદં વ્યાચષ્ટે લોચને---પ્રથમેત્યાદિ ।
ફલિતમાહ--અતશ્ચેત્યાદિ ।
ચકારો ઽવધારણે અત ઇત્યનેન પરામૃષ્ટં હેતુમાહ--હેત્વન્તરૈરિતિ ।
તદાહેતિ ।
તસ્માદાહેત્યર્થઃ ।
વૃત્તૌ--ઽતત્સિદ્ધ્યધીનેઽતિ ।
વ્યઙ્ગ્યસિધ્યધીનેત્યર્થઃ ।
ઽસત્યમ્ઽ ઇત્યાદિના સિદ્ધાન્ત્યુક્તમનૂદ્ય પૂર્વપક્ષી ઽસ ત્વિઽત્યાદિના દૂષણમભિહિતવાંસ્તં ગ્રન્થં વ્યાચષ્ટે--અસ્ત્વસાવિત્યાદિના ।
સ ત્વર્થ ઇત્યસ્ય વ્યાખ્યાનમ્--અસૌ દ્વિતીયો ઽર્થ ઇતિ ।
વ્યઙ્ગ્યતયૈવેત્યેવકારં દ્વિધા યોજયનૂ વ્યાચષ્ટે--તસ્યેત્યાદિના ।
ન ક્રિયત ઇતિ ।
અતશ્ચ નિયમાર્થં વ્યઙ્ગ્યશબ્દપ્રવૃત્તિનિમિત્તં વક્તવ્યં, તથાચાન્યોન્યાશ્રય એવ પર્યવસ્યેદિતિ ભાવઃ ।
યત્ર ચેત્યાદિના વ્યઙ્ગ્યત્વવિશિષ્ટાર્થસ્યાભિમતસ્યાસિદ્ધિરૂપં દૂષણાન્તરમુચ્યતે તદ્ભન્થમવતારયતિ--અવગમ્યમાનત્વેનેત્યાદિના ।
અવગમ્યમાનત્વેન શબ્દાવગમ્યમાનત્વેન ।
શબ્દાર્થત્વમિતિ ।
તથા ચ શબ્દાવગમ્યત્વં વાચ્યત્વમિત્યર્થઃ ।
તદેવેતિ ।
યદેવાર્થગતાવગમ્યત્વપ્રતિયોગિ તદેવેત્યર્થઃ ।
અર્થાવગમકત્વમેવેતિ યાવત્ ।
અસ્ત્વેવં તતઃ કિમત આહ--અભિધા હીત્યાદિ ।
અભિધા વાચકત્વાન્તર્ગતા વચનલક્ષણા ।
યત્પર્યન્તેતિ ।
યો ઽર્થઃ પર્યન્તો યસ્યાઃ તત્ર વાચ્યતયૈવાસૌ વ્યપદેષ્ટું યુક્તઃ, તત્પરત્વાદ્વાક્યસ્ય ।
અતશ્ચ તત્પ્રકાશિનો વાક્યસ્ય વાચકત્વમેવ વ્યાપારઃ ।
કિં તસ્ય વ્યાપારાન્તરકલ્પનયા? તસ્માત્તાત્પર્યવિષયો યો ઽર્થઃ સ તાવન્મુખ્યતયા વાચ્યઃ ।
યા ત્વન્તરા તથાવિધે વિષયે વાચ્યાન્તરપ્રતીતિઃ સા તત્પ્રતીતેરુપાયમાત્રં પદાર્થપ્રતીતિરિવ વાક્યાર્થપ્રતીતેઃ ।
લોચનમ્ હિ યત્પર્યન્તા તત્રૈવાભિધાયકત્વમુચિતમ્, તત્પર્યન્તતા ચ પ્રધાનીભૂતે તસ્મિન્નર્થ ઇતિ મૂર્ધાભિષિક્તં ધ્વનેર્યદ્રૂપં નિરૂપિતં, તત્રૈવાભિધાવ્યાપારેણ ભવિતું યુક્તમ્ ।

તદાહ--યત્ર ચેતિ ।
તત્પ્રકાશિન ઇતિ ।
તદ્વ્યઙ્ગ્યાભિમતં પ્રકાશયત્યવશ્યં યદ્વાક્યં તસ્યેતિ ।
ઉપાયમાત્રમિત્યનેન સાધારણ્યોક્ત્યા ભાટ્ટં પ્રાભાકરં વૈયાકરણં ચ પૂર્વપક્ષં સૂચયતિ ।
ભાટ્ટમતે હિ--- વાક્યાર્થમિતયે તેષાં પ્રવૃત્તૌ નાન્તરીયકમ્ ।
પાકે જ્વાલેવ કાષ્ઠાનાં પદાર્થપ્રતિપાદનમ્ ॥
બાલપ્રિયા સેત્યર્થઃ ।
તત્રૈવ પર્યન્તીભૂતતદર્થ એવ ।
નન્વસ્તુ પર્યન્તીભૂતાર્થં પ્રતિ વાચકત્વં, તતઃ કિમત આહ--તત્પર્યન્તત્યાદિ ।
તત્પર્યન્તતા તામભિધાં પ્રતિ પર્યન્તતા અવધિતા તાત્પર્યવિષયતેતિ યાવત્ ।
તસ્મિન્નિતિ ।
વ્યઙ્ગ્યભૂતે ત્વદભિલષિત ઇત્યર્થઃ ।
ઉક્તસ્ય દૂષણાત્વ પ્રકટયન્ ફલિતમાહ--ઇતીત્યાદિ ।
ઇતીતિ હેતૌ ।
મૂર્ધાભિષિક્તં પ્રધાનં રસાદિલક્ષણમ્ ।
રૂવં સ્વરૂપમ્ ।
તત્રૈવેતિ ।
એવકારો ઽભિધાવ્યાપારેણેત્યનેન સમ્બન્ધાતિ ।
ભવિતું યુક્તમિતિ ।
અતો વ્યઞ્જકત્વં નામમાત્રમિતિ ભાવઃ ।
વૃત્તૌ ઽયત્ર ચેઽત્યાદિ ।
યત્ર કાવ્યાદૌ ।
ઽપ્રાધાન્યેનાવસ્થાનઽમિતિ ।
તાત્પર્યવિષયતયા અર્થસ્યાવસ્થાનમિત્યર્થઃ ।
ઽતત્રઽ કાવ્યાદૌ ।
ઽઅસૌઽ પ્રાધાન્યેનાવસ્થિતો ઽર્થઃ ।
લોચને--તદિત્યાદિ ।
અવશ્યમિતિ ।
અન્યથા કાવ્યચારુત્વં ન સિધ્યેદિતિ ભાવઃ ।
ઇત્યનેન સાધારણયોક્ત્યેતિ ।
સા તત્પ્રતીતેરુપાયમાત્રં પદાર્થપ્રતીતિરિવ વાક્યાર્થપ્રતીતેરિતિ મતત્રયસાધારણવચનેનેત્યર્થઃ ।
તન્મતત્રયં ક્રમેણોપન્યસ્યતિ--ભાટ્ટમતે હીત્યાદિ ।
વાક્યાર્થમિતયે ઇત્યાદિ ।
તેષાં પદાનાં વાક્યજનનદ્વારેણ વાક્યાર્થમિતયે એવ પ્રવૃત્તિઃ, તસ્યાં સત્યામ્ સ્વાર્થપ્રતિપાદનં નાન્તરીયકમવિનાભાવબલાદાયાતમ્ ।
યથાન્નપાકાર્થં અત્રોચ્યતે---યત્ર શબ્દઃ સ્વાર્થમભિદધાનો ઽર્થાન્તરમવગમયતિ તત્ર યત્તસ્ય સ્વાર્થાભિધાયિત્વં યચ્ચ તદર્થાન્તરાવગમહેતુત્વં તયોરવિશેષો વિશેષો વા ।
ન તાવદવિશેષઃ; યસ્માત્તૌ દ્વૌ વ્યાપારૌ ભિન્નવિષયૌ ભિન્નરૂપૌ ચ પ્રતીયેતે એવ ।
તથાહિ વાચકત્વલક્ષણો વ્યાપારઃ શબ્દસ્ય સ્વાર્થવિષયઃ ગમકત્વલક્ષણસ્ત્વર્થાન્તરવિષયઃ ।
લોચનમ્ ઇતિ શબ્દાવગતૈઃ પદાર્થૈસ્તાત્પર્યેણ યો ઽર્થ ઉત્થાપ્યતે સ એવ વાક્યાર્થઃ, સ એવ ચ વાચ્ય ઇતિ ।
પ્રાભાકરદર્શને ઽપિ દીર્ઘદીર્ધો વ્યાપારો નિમિત્તિનિ વાક્યાર્થે, પદાર્થાનાં તુ નિમિત્તભાવઃ પારમાર્થિક એવ ।
વૈયાકરણાનાં તુ સો ઽપારમાર્થિક ઇતિ વિશેષઃ ।

એતચ્ચાસ્માભિઃ પ્રથમોદ્દ્યોત એવ વિતત્ય નિર્ણીતમિતિ ન પુનરાયસ્યતે ગ્રન્થયોજનૈવ તુ ક્રિયતે ।
તદેતન્મત્રયં પૂર્વપક્ષે યોજ્યમ્ ।
અત્રેતિ પૂર્વપક્ષે ।
ઉચ્યત ઇતિ સિદ્ધાન્તઃ ।
વાચકત્વં ગમકત્વં ચેતિ સ્વરૂપતો ભેદઃ સ્વાર્થે ઽર્થાન્તરે ચ ક્રમેણેતિ વિષયતઃ ।
નનુ તસ્માચ્ચદસૌ ગમ્યતે ઽર્થઃ કથં તર્હ્યુચ્યતે ઽર્થાન્તરમિતિ ।
નો ચેત્સ તસ્ય ન કશ્ચિદિતિ કો વિષયાર્થં બાલપ્રિયા પ્રવૃત્તાનાં કાષ્ઠાનાં જ્વલનમ્ ।
અતઃ પદાનાં વાક્યાર્થમિતિપર્યન્ત એવાભિધાવ્યાપારો યથા કાષ્ઠવ્યાપારઃ પાકાન્ત ઇત્યર્થઃ ।
ઇતીતિ ।
ઇત્યુક્તનયેનેત્યર્થઃ ।
શબ્દાવગતૈરત ।
વાક્યગતપદાવગતૈરત્યર્થઃ ।
સ એવેતિ ।
એવકારેણ પદાર્થવ્યાવૃત્તિઃ પદાર્થપ્રતીતેરુપાયમાત્રત્વેન તસ્યાતાત્પર્યવિષયત્વાત્ ।
વ્યાપાર ઇતિ ।
વાક્યાત્મકપદાનામિતિ શેષઃ ।
નિમિત્તિનીતિ ।
નૈમિત્તિકે કાર્યરૂપે ઇત્યર્થઃ ।
વાક્યાર્થસ્ય નૈમિત્તિકત્વોક્ત્યૈવ પદાર્થાનાં નિમિત્તત્વે સિદ્ધે ઽપિ વૈયાકરણમતાદ્વિશેષં દર્શયિતુમાહ--પદાર્થાનાન્ત્વિતિ ।
ઉત્પત્ત્યપેક્ષ્યા પદાર્થવાક્યાર્થયોર્નિમિત્તનિમિત્તિભાવોક્તિઃ, પ્રતીતિસ્તુ પ્રથમં વાક્યાર્થસ્ય પ્રાભાકરમતે કાર્યાન્વિતાભિધાનાદિતિ બોધ્યમ્ ।
સો ઽપારમાર્થિક ઇતિ ।
અવિદ્યાત્મકત્વાદપારમાર્થિક ઇત્યર્થઃ ।
સઙ્ક્ષિપ્ય મતત્રયોપન્યા સસ્ય ફલમાહ---તદેતદિદિ ।
યોજ્યમિતિ ।
અન્યથા નિર્મૂલત્વપ્રસઙ્ગાદિતિ ભાવઃ ।
ઽઉચ્યતેઽ ઇત્યત્ર પૂરયતિ--સિદ્ધાન્ત ઇતિ ।
યત્રેત્યાદિવૃત્તિગ્રન્થેનાભિહિતૌ સ્વરૂપવિષયભેદૌ સ્ફુટયતિ--વાચકત્વમિત્યાદિ ।
વિષયત ઇતિ ।
ભેદ ઇત્યનુષજ્યતે ।
સમયાપેક્ષત્વાત્સ્વાર્થે અભિધા તદનપેક્ષત્વાદન્યત્રાર્થે અવગમનવ્યાપાર ઇતિ ભાવઃ ।
ઽન ચ સ્વપરેઽત્યાદિગ્રન્થમવતારયતિ--નન્વિત્યાદિ ।
તસ્માદિતિ ।
યસ્માદભિધેયસ્યાર્થસ્ય પ્રતીતિઃ તસ્માચ્છબ્દાદિત્યર્થઃ ।
અસૌ વ્યઙ્ગ્યત્વેનાભિમતઃ ।
નનુ ન ગમ્યતે તસ્માચ્છબ્દાત્કિન્તુ તત્સમ્બન્ધિવશાદિત્યત આહ--નો ચેદિત્યાદિ ।
સઃ સશબ્દઃ ।
ન ચ સ્વપરવ્યવહારો વાચ્યવ્યઙ્ગ્યયોરપહ્ણોતું શક્યઃ, એકસ્ય સમ્બન્ધિત્વેન પ્રતીતેરપરસ્ય સમ્બન્ધિસમ્બન્ધિત્વેન ।
વાચ્યોહ્યર્થઃ સાક્ષાચ્છબ્દસ્ય સમ્બન્ધી તદિતરસ્ત્વભિધેયસામર્થ્યાક્ષિપ્તઃ સમ્બન્ધિસમ્બન્ધી ।
યદિ ચ સ્વસમ્બન્ધિત્વં સાક્ષાત્તસ્ય સ્યાત્તદાર્થાન્તરરત્વવ્યવહાર એવ ન સ્યાત્ ।
તસ્માદ્વિષયભેદસ્તાવત્તયોર્વ્યાપારયોઃ સુપ્રસિદ્ધઃ ।

રૂપભેદો ઽપિ પ્રસિદ્ધ એવ ।
ન હિ યૈવાબિધાનશક્તિઃ સૈવાવગમનશક્તિઃ ।
અવાચકસ્યાપિ ગીતશબ્દાદે રસાદિલક્ષણાર્થાવગમદર્શનાત્ ।
અશબ્દસ્યાપિ ચેષ્ટાદેરર્થવિશેષપ્રકાશનપ્રસિદ્ધેઃ ।
તથાહિ ઽવ્રીડાયોગાન્નતવદનયાઽ લોચનમ્ ઇત્યાશઙ્ક્યાહ-ન ચેતિ ।
ન સ્યાદિતિ ।
એવકારો ભિન્નક્રમઃ, નૈવ સ્યાદિત્યર્થઃ ।
યાવતા ન સાક્ષાત્સમ્બન્ધિત્વં તેન યુક્ત એવાર્થાન્તરવ્યવહાર ઇતિ વિષયભેદ ઉક્તઃ ।
નનુ ભિન્ને ઽપિ વિષયે અક્ષશબ્દાદેર્બહ્વર્થસ્ય એક એવાભિધાલક્ષણો વ્યાપાર ઇત્યાશઙ્ક્ય રૂપભેદમુપપાદયતિ--રૂપભેદો ઽપીતિ ।
પ્રસિદ્ધિમેવ દર્શયતિ---ન હીતિ ।
વિપ્રતિપન્નં પ્રતિ હેતુમાહ--આવચકસ્યાપીતિ ।
યદેવ વાચકત્વં તદેવ ગમકત્વં યદિ સ્યાદવાચકસ્ય ગમકત્વમપિ ન સ્યાત્, ગમકત્વે નૈવ વાચકત્વમપિ ન સ્યાત્ ।
ન ચૈતદુભયમપિ ગીતશબ્દે શબ્દવ્યતિરિક્તે ચાધોવક્ત્રત્વકુચકમ્પનબાષ્પાવેશાદૌ બાલપ્રિયા તસ્ય અર્થાન્તરસ્ય ।
ન કશ્ચિદિતિ ।
ગમકો ઽભિધાયકશ્ચ કશ્ચિન્નેત્યર્થઃ ।
તતઃ કિમિત્યત આહ--ઇતીત્યાદિ ।
વિષયાર્થઃ વિષરૂપો ઽર્થઃ ।
યદ્વા--વિષયશબ્દસ્યાર્થઃ ।
ક ઇતિ ।
અર્થાન્તરં શબ્દસ્ય વિષયો ન ભવેદિત્યર્થઃ ।
ઇત્યાશઙ્ક્યાહેતિ ।
ન ચેત્યાદિના ન સ્યાદિત્યન્તેનાહેત્યર્થઃ ।
એવકાર ઇતિ ।
વ્યવહાર એવેત્યેવકાર ઇત્યર્થઃ ।
ભાવં વિવૃણોતિ--યાવતેત્યાદિ ।
યાવતા યેન હેતુના ।
નનુ ભિન્નવિષયત્વસમર્થનેનૈવેષ્ટસિદ્ધૌ રૂપભેદસમર્થનં કિમર્થમિત્યતસ્તદ્વ્રન્થમવતારયત---નન્વિત્યાદિ ।
અક્ષશબ્દાદેરિત્યાદિપદેન હર્યાદશબ્દો ગૃહ્યતે ।
બહ્વર્થસ્યેતિ ।
ઇન્દ્રિયાદ્યનેકાર્થકસ્યેત્યર્થઃ ।
એક એવેતિ ।
આવૃત્ત્યપેક્ષત્વે ઽપિ તત્ર તત્રાર્થે અભિધૈવ વ્યાપાર ઇતિ ભાવઃ ।
સ્વરૂપભેદે પ્રસિદ્ધિં હેતુમુક્ત્વા પુનર્હેત્વન્તરોક્તૌ બીજં દર્શયતિ--વિપ્રતિપન્નં પ્રતીતિ ।
વિપ્રતિપન્નં વાચકત્વમેવ ગમકત્વં નાન્યદનુભૂયત ઇતિ વદન્તમ્ ।
ભાવં વ્યાચષ્ટે---યદેવેત્યાદિના ।
ન સ્યાદિત્યત્ર હેતુમાહ---ગમકત્વ ઇત્યાદિ ।
ગમકત્વે સતિ વાચકત્વમપિ નૈવ ન સ્યાદિતિ યોજના ।
સ્યાદેવેત્યર્થઃ ।
યત ઇતિ શેષઃ ।
ન ચેતિ ।

ઇત્યાદિશ્લોકે ચેષ્ટાવિશેષઃ સુકવિનાર્થપ્રકાશનહેતુઃ પ્રદર્શિત એવ ।
તસ્માદ્ભિન્નવિષયત્વાદ્ભિન્નરૂપત્વાચ્ચ સ્વાર્થાભિધાયિત્વમર્થાન્તરાવગમહેતુત્વં ચ શબ્દસ્ય યત્તયોઃ સ્પષ્ટ એવ ભેદઃ ।
વિશેષશ્ચેન્ન તર્હિદાનીમવગમનસ્યા ભિધેયસામર્થ્યાક્ષિપ્તસ્યાર્થાન્તરસ્ય વાચ્યત્વવ્યપદેશ્યતા ।
શબ્દવ્યાપારગોચરત્વં તુ તસ્યાસ્માભિરિષ્યત એવ, તત્તુ વ્યઙ્ગ્યત્વેનૈવ ન વાચ્યત્વેન ।
પ્રસિદ્ધાભિધાનાન્તરસમ્બન્ધયોગ્યત્વેન લોચનમ્ તસ્યાવાચકસ્યાપ્યવગમકારિત્વદર્શંનાદવગમકારિણો ઽપ્યવાચકત્વેન પ્રસિદ્ધત્વાદિતિ તાત્પર્યમ્ ।
એતદુપસંહરતિ--તસ્માદ્ભિન્નેતિ ।
ન તર્હીતિ ।
વાચ્યત્વં હ્યભિધાવ્યાપારવિષયતા ન તુ વ્યાપારમાત્રવિષયતા, તથાત્વે તુ સિદ્ધસાધનમિત્યેતદાહ--શબ્દવ્યાપારેતિ ।
નનુ ગીતાદૌ મા ભૂદ્વાચકત્વમિહ ત્વર્થાન્તરે ઽપ શબ્દસ્ય વાચકત્વમેવોચ્યતે, કિં હિ તદ્વાચકત્વં સઙ્કોચ્યત ઇત્યાશઙ્ક્યાહ--પ્રસિદ્ધેતિ ।
શબ્દાન્તરેણ તસ્યાર્થાન્તરસ્ય બાલપ્રિયા એતદુભયં વાચકત્વગમકત્વોભયમ્ ।
ગીતશબ્દે બાષ્પાવેશાદૌ ચ નાસ્તીત્યન્વયઃ, કિન્તુ અવગમકત્વમેવાસ્તીતિ ભાવઃ ।
અધોવક્ત્રત્વેત્યાદિના વ્રીડાયોગાદિતિ શ્લોકપ્રતિપાદિતાર્થા દર્શિતાઃ ।
કુત ઇત્યત્રાહ---તસ્યેત્યાદિ ।
તસ્ય ગીતશબ્દાદેઃ ।
ઇતિ તાત્પર્યમિતિ ।
અવાચકસ્યેત્યાદેઃ પ્રદર્શિત એવેત્યન્તવૃત્તિગ્રન્થસ્ય તાત્પર્યમિત્યર્થઃ ।
એતદિતિ ।
વાચકત્વવ્યઞ્જકત્વયોર્ભેદસમર્થનેન અવિશેષપક્ષનિરાકરણામિત્યર્થઃ ।
વૃત્તૌ ઽવિશેષશ્ચેઽદિતિ ।
તયોરિત્યનુષઙ્ગઃ ।
ઽઅવગમનસ્યેઽતિ ।
અવગમનવ્યાપારસમ્બન્ધિ યદર્થાન્તરમિતિ સમ્બન્ધઃ ।
અવગમનીયસ્યેતિ ચ પાઠઃ ।
અવગમનસમ્બન્ધિત્વે હેતુમાહ--ઽઅભિધેયેઽત્યાદિ ।
ન વાચ્યત્વવ્યપદેશ્યતેત્યુક્તં વિવૃણોતિ---વાચ્યત્વં હ્યભિધાવ્યાપારવિષયતેતિ ।
સાક્ષાત્તદ્વિષયતેત્યર્થઃ ।
વ્યાપારમાત્રેતિ ।
વ્યાપારસામાન્યેત્યર્થઃ ।
તથાત્વ ઇતિ વ્યાપારમાત્રગોચરત્વે સતીત્યર્થઃ ।
સિદ્ધસાધનમિતિ ।
તસ્યાર્થસ્ય ।
વ્યઞ્જનાવ્યાપારવિષયતાયા અસ્મન્મતસિદ્ધાયાસ્સાધનાત્ સિદ્ધસાધનં નામ દોષ ઇત્યર્થઃ ।
ઽપ્રસિદ્ધેઽત્યાદિગ્રન્થં શઙ્કેત્તરત્વેનાવતારયતિ---નન્વિત્યાદિ ।
માભૂદ્વાચકત્વમિતિ ।
વાચ્યસ્યાભાવાદિતિ ભાવઃ ।
ઇહ તુ શબ્દસ્યેતિ સમ્બન્ધઃ ।
ઇહ કાવ્યે ।
તુ શબ્દો વિશેષે ।
શબ્દસ્ય વાચકસ્ય ।
અર્થાન્તરે વ્યઙ્યત્વેનાભિમતે ।

અપીતિ સમુચ્ચયે ।
કિં હીત્યાદિ ।
અર્થાન્તરત્વસ્ય ન તત્સઙ્કોચકત્વમિતિ ભાવઃ ।
અન્વયં પ્રદર્શયન્ પ્રકાશનોક્તિરેવ યુક્તેત્યેવકારાર્થં વ્યાચષ્ટે---શબ્દાન્તરેણેત્યાદિ ।
શબ્દાન્તરેણ ઽગઙ્ગાયાં ઘોષઽ ઇત્યાદૌ ગઙ્ગાદિશબ્દેન ।
તસ્યાર્થાન્તરસ્ય શૈત્યપાવનત્વાદેઃ ।
તત્ર ચ તસ્યાર્થાન્તરસ્ય પ્રતીતેઃ શબ્દાન્તરેણ સ્વાર્થાભિધાયિના યદ્વિષયીકરણં તત્ર પ્રકાશનોક્તિરેવ યુક્તા ।
ન ચ પદાર્થવાક્યાર્થન્યાયો વાચ્યવ્યઙ્ગ્યોઃ ।
યતઃ પદાર્થપ્રતીતિરસત્યૈવેતિ લોચનમ્ યદ્વિષયીકરણં તત્ર પ્રકાશનોક્તિરેવ યુક્તા ન વાચકત્વોક્તિઃ શબ્દસ્ય, નાપિ વાચ્યત્વોક્તિરર્થસ્ય તત્ર યુક્તા, વાચકત્વં હિ સમયવશાદવ્યવધાનેન પ્રતિપાદકત્વં, યથા તસ્યૈવ શબ્દસ્ય સ્વાર્થે; તદાહ--સ્વાર્થાભિધાયિનેતિ ।
વાચ્યત્વં હિ સમયબલેન નિર્વ્યવધાનં પ્રતિપાદ્યત્વં યથા તસ્યૈવાર્થસ્ય શબ્દાન્તરં પ્રતિ પદાહ--પ્રસિદ્ધેતિ ।
પ્રસિદ્ધેન વાચકતયાભિધાનાન્તરેણ યઃ સમ્બન્ધો વાચ્યત્વં તદેવ તત્ર વા યદ્યોગ્યત્વં તેનોપલક્ષિતસ્ય ।
ન ચૈવવિધં વાચકત્વમર્થં પ્રતિ શબ્દસ્યેહાસ્તિ, નાપિ તં શબ્દં પ્રતિ તસ્યાર્થસ્યોક્તરૂપં વાચ્યત્વમ્ ।
યદિ નાસ્તિ તર્હિ કથં તસ્ય વિષયીકરણમુક્તમિત્યાશઙ્ક્યાહ--પ્રતીતેરિતિ ।
અથ ચ પ્રતીયતે સો ઽર્થો ન ચ વાચ્યવાચકત્વવ્યાપારેમેતિ વિલક્ષણ એવાસૌ વ્યાપાર ઇતિ યાવત્ ।
નન્વેવં મા ભૂદ્વાચકશક્તિસ્તથાપિ તાત્પર્યશક્તિર્ભવિષ્યતીત્યાશઙ્ક્યાહ--ન ચેતિ ।
બાલપ્રિયા તસ્મિન્નર્થે ।
પ્રકાશનોક્તિઃ અવગમકત્વેક્તિઃ ।
શબ્દસ્ય ગઙ્ગાદિશબ્દસ્ય ।
ન વાચકત્વોક્તિર્યુક્તેત્યત્ર હેતુત્વેન સ્વાર્થાભિધાયિનેતિ પદં વાચકત્વનિર્વચનપૂર્વકમવતારયતિ---વાચકત્વં હીત્યાદિ ।
તસ્યૈવ શબ્દસ્ય ગઙ્ગાદિશબ્દસ્ય ।
સ્વાર્થે પ્રવાહાદૌ ।
તદાહ તદભિપ્રાયેણાહ ।
ન વાચ્યત્વોક્તિર્યુક્તેત્યત્ર હેતુત્વેન પ્રસિદ્ધેત્યાદિગ્રન્થં વાચ્યત્વલક્ષણોક્તિપુરસ્સરભવતારયતિ---વાચ્યત્વં હીત્યાદિ ।
અર્થસ્ય શૈત્યપાવનત્વાદેઃ ।
શબ્દાન્તરં શૈત્યપાવનત્વાદિશબ્દમ્ ।
પ્રકૃતાનુગુણં વ્યાચષ્ટે---પ્રસિદ્ધેનેત્યાદિ ।
વાચકતયેતિ પૂરિતમ્ ।
અભિધાનાન્તરેણ શબ્દાન્તરેણ શૈત્યપાવનત્વાદિશબ્દેન ।
તત્ર વેતિ ।
તત્ર વાચ્યત્વે તન્નિરૂપિતમિત્યર્થઃ ।
યોગ્યત્વમર્હત્વમ્ ।
તેનોપલક્ષિતસ્યેત્યર્થાન્તરસ્યેત્યસ્ય વિશેષણં યોગ્યત્વેનેત્યુપલક્ષણે તૃતીયેતિ ભાવઃ ।
નિગમયતિ---ન ચૈવમિત્યાદિ ।
અર્થં શૈત્યપાવનત્વાદ્યર્થમ્ ।
શબ્દસ્ય ગઙ્ગાદિશબ્દસ્ય ।
યોગ્યત્વેનેત્યુપલક્ષણે તૃતીયેતિ વ્યાખ્યાનાત્પ્રતીતેરત્યનેન તદન્વયસ્ય નિરસ્તત્વાત્તત્પદમવતારયતિ--યદીત્યાદિ ।
યદિ નાસ્તીન્યનેન ન ચૈવંવિધમિત્યાદ્યુક્તસ્યાનુવાદઃ ।
તસ્ય શૈત્યપાવનત્વાદ્યર્થસ્ય ।
વિષયીકરણમિતિ ।
ગઙ્ગાદિશબ્દેનેતિ શેષઃ ।

અથ ચેતિ વૃત્તિસ્થચકારાર્થવિવરણમ્ ।
સો ઽર્થઃ શૈત્યપાવનત્વાદ્યર્થઃ ।
વ્યાપારેણેત્યનન્તરં કિન્તુ વ્યાપારાન્તરેણેતિ શેષઃ ।
તથા ચ ફલિતમાહ--ઇતીત્યાદિ ।
પ્રકૃતસન્દર્ભાનુગુણમવતારયતિ---નન્વિત્યાદિ ।
તાત્પર્યશક્તિર્ભવિષ્યતીતિ ।
કૈશ્ચિદ્વિદ્વદ્ભિરાસ્થિતમ્ ।
યૈરપ્યસત્યત્વમસ્યા નાભ્યુપેયતે તૈર્વાક્યાર્થપદાર્થયોર્ઘટતદુપાદાનકારણન્યાયો ઽભ્યુપગન્તવ્યઃ ।
યથાહિ ઘટે નિષ્પન્ને તદુપાદાનકારણાનાં ન પૃથગુપલમ્ભસ્તથૈવ વાક્યે તદર્થે વા પ્રતીતે પદતદર્થાનાં તેષાં તદા વિભક્તતયોપલમ્ભે વાક્યાર્થબુદ્ધિરેવ દૂરીભવેત્ ।
ન ત્વેષ વાચ્યવ્યઙ્ગ્યયોર્ન્યાયઃ, ન હિ વ્યઙ્ગ્યે પ્રતીયમાને વાચ્યબુદ્ધિર્દૂરીભવતિ, લોચનમ્ કૈશ્ચિદિતિ વૈયાકરણૈઃ. યૈરપીતિ ।
ભટ્ટપ્રભૃતિભિઃ ।
તમેવ ન્યાયં વ્યાચષ્ટે--યથાહીતિ ।
તદુપાદાનકારણાનામિતિ ।
સમવાયિકારણાનિ કપાલાનિ અનયોક્ત્યા નિરૂપિતાનિ ।
સૌગતકાપિલમતે તુ યદ્યપ્યુપાદાતવ્ય ઘટકાલે ઉપાદાનાનાં ન સત્તા એકત્ર ક્ષણક્ષયિત્વેન પરત્ર તિરોભૂતત્વેન તથાપિ પૃથક્તયા નાસ્ત્યુપલમ્ભ ઇતીયત્યંશે દૃષ્ટન્તઃ ।
દૂરીભવેદિતિ ।
અરથૈકત્વસ્યાભાવાદિતિ ભાવઃ ।
બાલપ્રિયા અર્થાન્તર ઇતિ શેષઃ ।
અર્થાન્તરપ્રતીત્યનુકૂલા વાક્યસ્ય યા શક્તિસ્સા તાત્પર્યશક્તિરેવ ન ત્વદભિમતેતિ ભાવઃ ।
વૃત્તૌ ઽન ચેઽત્યાદિ ।
યથા પદાર્થે પ્રતીતે તાત્પર્યશક્ત્યા વાક્યાર્થો ગમ્યતે, તથા વાક્યાર્થે પ્રતીતે ઽર્થાન્તરઞ્ચેતિ ન યુક્તમિત્યર્થઃ ।
અર્થાન્તરં તાત્પર્યશક્તિગમ્યં પદસમુદાયગમ્યત્વાત્, વાક્યાર્થવદિત્યનુમાનમત્ર શઙ્કિતુરભિપ્રેતમ્ ।
ન ચેત્યત્ર હેતુમાહ--ઽયતઽ ઇત્યાદિ ।
અનેન દૃષ્ટાન્તવૈષમ્યાદિતિ હેતુર્દર્શિતઃ ।
ઽઅસત્યૈવેઽતિ ।
સ્ફોટરૂપવાક્યાર્થસ્યૈવ સત્યત્વાદિતિ ભાવઃ ।
લોચને--ભટ્ટપ્રભૃતિભિરિતિ ।
પ્રભૃતિપદેન નૈયાયિકાદીનાં ગ્રહણમ્ ।
સમવાયીતિ ।
ઉત્પદ્યમાનં વસ્તુ યત્ર સમવૈત તત્સમવાયકારણમ્ ।
કપાલાનિ શકલાનિ ।
અનયોક્ત્યા ઉપાદાનકરણશબ્દેન ।
નિરૂપિતાનિ દર્શિતાનિ ।
નનુ યૈરપીતિ સામાન્યેનોક્તિર્નં ઘટતે સૌતગકાપિલમતયોરુપાદેયકાલે ઉપાદાનાભાવાદિતિ શઙ્કતે--સૌગતેત્યાદિ ।
ન સત્તેત્યત્ર હેતુમાહ--એકત્રેત્યાદિ ।
એકત્ર સૌગતમતે ।
ક્ષણોતિ ।
ઉપાદાનાનામિત્યનુષજ્યતે ।
યત્સત્તત્ક્ષણિકમિતિ હિ તન્મતમ્ ।
અપરત્ર કાપિલમતે ।

પિરોભૂતત્વેન ઉપાદાનાનાં તિરોભાવેન ।
સમાધત્તે--તથાપીત્યાદિ ।
વૃત્તૌ ઽવાક્યઽ ઇત્યાદિ ।
યદ્યપિ પદાર્થવાક્યાર્થયોરેવ પ્રકૃતત્વં, તથાપિ પદવાક્યગ્રહણં દૃષ્ટાન્તાર્થમ્ ।
ઽપદતદર્થાનાઽમિતિ ।
ન પૃથગુપલમ્ભ ઇત્યનુષઙ્ગઃ ।
વાક્યે પ્રતીતે તસ્માત્પદાનાં વાક્યાર્થે પ્રતીતે તસ્માત્પદાર્થનાઞ્ચ પૃથક્તયા ઉપલમ્ભો નાસ્તીત્યર્થઃ ।
પૃથગુપલમ્ભે દોષં દર્શયતિ--ઽતેષામ્ઽ ઇત્યાદિ ।
ઽતેષાંઽ પદતદર્થાનામ ।
ઽતદાઽ તત્પ્રતીતિકાલે ।
ઽવિભક્તતયાઽ વાક્યાદ્વાક્યાર્થાચ્ચ વિભાગેન ।
ઽદૂરીભવેદિઽતિ ।
પદાર્થપ્રતીતેર્દૂરે ભવેદિત્યર્થઃ ।
અત્ર ગમ્યં હેતું દર્શયતિ લોચને--અર્થૈકત્વસ્યાભાવાદિતિ પદાર્થવાક્યાર્થપ્રતીત્યોઃ વાચ્યાવભાસાવિનાભાવેન તસ્ય પ્રકાશનાત્ ।
તસ્માદ્ઘટપ્રદીપન્યાયસ્તયોઃ, યથૈવ હિ પ્રદીપદ્વારેમ ઘટપ્રતીતાવુત્પન્નાયાં ન પ્રદીપપ્રકાશો નિવર્તતે તદ્વદ્ય્વઙ્ગ્યપ્રતીતૌ વાચ્યાવભાસઃ ।
યત્તુ પ્રથમોદ્દ્યોતે ઽયથા પદાર્થદ્વારેણઽ ઇત્યાદ્યુક્તં તદુપાયત્વમાત્રાત્સામ્યવિવક્ષયા ।
નન્વેવં યુગપદર્થદ્વયયોગિત્વં વાક્યસ્ય પ્રાપ્તં તદ્ભાવે ચ તસ્ય વાક્યતૈવ વિઘટતે, તસ્યા એકાર્થ્યલક્ષણત્વાત્; નૈષ દોષઃ; ગુણપ્રધાનભાવેન તર્યોર્વ્યવસ્થાનાત્ ।
વ્યઙ્ગ્યસ્ય હિ ક્વચિત્પ્રાધાન્યં વાચ્યસ્યોપસર્જનભાવઃ લોચનમ્ એવં પદાર્થવાક્યાર્થન્યાયં તાત્પર્યશક્તિસાધકં પ્રકૃતે વિષયે નિરાકૃત્યાભિમતાં પ્રકાશશક્તિ સાધયિતું તદુચિતં પ્રદીપઘટન્યાયં પ્રકૃતે યોજયન્નાહ---તસ્માદિતિ ।
યતો ઽસૌ પદાર્થવાક્યાથન્યાયો નેહ યુક્તસ્તસ્માત્ પ્રકૃતં ન્યાયં વ્યાકરમપૂર્વકં દાર્ષ્ટાન્તિકે યોજયતિ--યથૈવ હીતિ ।
નનુ પૂર્વમુક્તમ્--- યથા પદાર્થદ્વારેણ વાક્યાર્થઃ સ પ્રતીયતે ।
વાક્યાર્થપૂર્વિકા તદ્વત્પ્રતિપત્તસ્ય વસ્તુનઃ ॥
ઇતિ તત્કથં સ એવ ન્યાય ઇહ યત્નેન નિરાકૃત ઇત્યાશઙ્ક્યાહ--યત્ત્વિતિ ।
તદિતિ ।
ન તુ સર્વતા સામ્યેનેત્યર્થઃ ।
એવમિતિ ।
પ્રદીપઘટવદ્યુગપદુભયાવભાસપ્રકારેણેત્યર્થઃ ।
તસ્યા ઇતિ વાક્યતાયાઃ ।
એકાર્થ્યલક્ષણમર્થૈકત્વાદ્ધિ વાક્યમેકમિત્યુક્તમ્ ।
સકૃત્ બાલપ્રિયા પ્રયોજનૈક્યસ્યાભાવાદિત્યર્થઃ ।
દૂરીભાવશ્ચ નેષૃ ઇત્યતસ્તયોઃ પૃથગુપલમ્ભોનાભ્યુપેય ઇતિ ભાવઃ ।
પ્રકૃતે વિશેષમાહ--ઽન ત્વેષઽ ઇત્યાદિ ।
કુત ઇત્યત આહ--ઽન હીઽત્યાદિ ।
ન હિ દૂરીભવતીતિ શમ્બન્ધઃ ।
અત્ર હેતુમાહ--ઽવાચ્યેઽત્યાદિ ।
વાચ્યેન સહ વ્યઙ્યસ્ય પૃથક્પ્રતીતેરિત્યર્થઃ ।
લોચને ઽતસ્માદિઽત્યાદિગ્રન્થમવતારયતિ--એવમિત્યાદિ ।
પ્રકૃતન્યાયં ઘટપ્રદીપન્યાયમ્ ।
વ્યાકરણપૂર્વકં વિવરણપૂર્વકમ્ ।
તદુપાયત્વમાત્રાત્સામ્યેત્યત્રત્યમાત્રપદવ્યાવર્ત્ય દર્શયતિ--ન ત્વિત્યાદિ ।
ઐકાર્થ્યલક્ષણમિતિ ।

એકઃ અર્થો યસ્ય તસ્ય ભાવઃ ઐકાર્થ્યમ્ ।
અસ્ય લક્ષણત્વે પ્રમાણમાહ--અર્થૈકત્વાદિતિ ।
નન્વેકાર્થત્વં ન લક્ષણં શ્લેષાલઙ્કારવિષયસ્યાનેકાર્થસ્યાપિ વાક્યત્વાદિતિ શઙ્કામભિપ્રાયપ્રદર્શનેન પરિહરતિ--સકૃદિત્યાદિ ।
યત્રૈવ યદર્થ ક્વચિદ્વાચ્યસ્ય પ્રાધાન્યમપરસ્ય ગુણભાવઃ ।
તત્ર વ્યઙ્ગ્યપ્રાધાન્યે ધ્વનિરિત્યુક્તમેવ; વાચ્યપ્રાધાન્યે તુ પ્રકારાન્તરં નિર્દેક્ષ્યતે ।
તસ્માત્સ્થિતમેતત્--વ્યઙ્ગ્યપરત્વે ઽપિ કાવ્યસ્ય ન વ્યઙ્ગ્યસ્યાવિદેયત્વમપિ તુ વ્યઙ્ગ્યત્વમેવ ।
કિં ચ વ્યઙ્ગ્યસ્ય પ્રાધાન્યેનાવિવક્ષાયાં વાચ્યત્વં તાવદ્ભવદ્ભિર્નાભ્યુપગન્તવ્યમતત્પરત્વાચ્છબ્દસ્ય ।
તદસ્તિ તાવદ્ય્વઙ્ગ્યઃ શબ્દાનાં કશ્ચિદ્વિષય ઇતિ ।
યત્રાપિ તસ્ય પ્રાધાન્યં તત્રાપિ કિમિતિ તસ્ય સ્વરૂપમપહ્નૂયતે ।
લોચનમ્ શ્રુતો હિ શબ્દો યત્રૈવ સમયસ્મૃતિં કરોતિ સ ચેદનેનૈવાગમિતઃ તદ્વિરમ્યવ્યાપારાભાવાત્સમયસ્મરણાનાં બહૂનાં યુગપદયોગાત્કો ઽર્થભેદસ્યાવસરઃ ।
પુનઃ શ્રુતસ્તુ સ્મૃતો વાપિ નાસાવિતિ ભાવઃ ।
તયોરિતિ વાચ્યવ્યઙ્ગ્યયોઃ ।
તત્રેતિ ।
ઉભયોઃ પ્રકારયોર્મધ્યાદ્યદા પ્રથમઃ પ્રકાર ઇત્યર્થઃ ।
પ્રકારાન્તરમિતિ ।
ગુણીભૂતવ્યઙ્ગ્યસઞ્જ્ઞિતમ્ ।
વ્યઙ્ગ્યત્વમેવેતિ પ્રકાશ્યત્વમેવેત્યર્થઃ ।
નનુ યત્પરઃ શબ્દઃ સ શબ્દાર્થ ઇતિ વ્યઙ્ગ્યસ્ય પ્રાઘાન્યે વાચ્યત્વમેવ ન્યાય્યમ્, તર્હ્યપ્રાધાન્યે કિં યુક્તં વ્યઙ્ગ્યત્વમિતિ ચેત્સિદ્ધો નઃ પક્ષઃ, એતદાહ--કિઞ્ચેતિ ।
નનુ પ્રાધાન્યે મા ભૂદ્વ્યઙ્ગ્યત્વમિત્યાશઙ્ક્યાહ--યત્રાપીતિ ।
અર્થાન્તરત્વં સમ્બન્ધિસમ્બન્ધિત્વમનુપયુક્તસમયત્વમિતિ બાલપ્રિયા એવ ।
સમયસ્મૃતિં સઙ્કેતસ્મરણમ્ ।
કરોતિ ઉદ્બોધકત્વાજ્જનયતિ ।
સઃ સો ઽર્થઃ ।
અનેનૈવ સકૃચ્છ્રતેન શબ્દેનૈવ ।
અવગમિતશ્ચેત્ પ્રકરણાદિસહકારેમ બોધિતો યદિ ।
તત્ તર્હિ કો ઽર્થભેદસ્યાવસર ઇત્યનેનાસ્ય સમ્બન્ધઃ ।
નનુ સમયસ્મરણઞ્ચેદર્થાવગમે કારણં, તર્હિ તાન્યપિ બહૂનિ ભવન્તિત્યાશઙ્કાયાં તાનિ ક્રમેણ યુગપદ્વેતિ વિકલ્પાદ્યં નિરાકરોતિ--વિરમ્યવ્યાપારાભાવાદિતિ ।
દ્વિતીયં નિરાકરોતિ--સમયેત્યાદિ ।
નનુ શ્લેષવિષયે વહ્વર્થત્વં દૃશ્યત ઇત્યત આહ--પુનરિત્યાદિ ।
શ્રુતસ્તુ સ્મૃતો વાપીત્યુભયત્ર શબ્દ ઇતિ શેષઃ ।
યદ્વા શ્રુતઃ અનુસંહિતઃ શબ્દ ઇતિ શેષઃ ।
સ્મૃતઃ અર્થ ઇતિ શેષઃ ।
નાસાવિતિ ।
પૂર્વઃ શબ્દો ઽર્થો વા નેત્યર્થઃ ।
તથાચ શ્લેષસ્થલે આવૃત્યા બોધાદ્વાક્યતદર્થો ભિન્નૌ પયોરેકત્વઞ્ચૌપચારિકમિતિ ભાવઃ ।
વૃત્તૌ ઽનૈષ દોષઽ ઇતિ ।
ન વાક્યભેદરૂપદોષ ઇત્યર્થઃ ।
ઽગુણેઽતિ ।
તથાચ વાચ્યોપસર્જનકો વ્યઙ્ગ્યો વ્યઙ્ગ્યોપસર્જનકવાચ્યો વૈક એવાર્થો વાક્યે ન પ્રતિપાદ્યત ઇતિ ભાવઃ ।
કિઞ્ચેત્યાદિગ્રન્થમવતારયતિ લોચને--નન્વિત્યાદિ ।

ન્યાય્યમિત્યન્તઃ પૂર્વપક્ષઃ ।
તહ્યપ્રાધાન્યે કિં યુક્તમિતિ સિદ્ધાન્તી પૃષ્ટ્વા પૂર્વપક્ષિણ ઉત્તરમનુવદન્નાહ--વ્યઙ્ગ્યત્વમિતિ ચેદિત્યાદિ ।
અનેનાસ્તિતાવદિત્યાદિવૃત્તિગ્રન્થો વિવૃતઃ ।
ભાવમાહ--અર્થાન્તરત્વમિત્યાદિ ।
અર્થાન્તરત્વં મુખાર્થભિન્નાર્થત્વમ્ ।
સમ્બન્ધિસમ્બન્ધિત્વમિતિ ।
એવં તાવદ્વાચકત્વાદન્યદેવ વ્યઞ્જકત્વમ્; ઇતશ્ચ વાચકત્વાદ્ય્વઞ્જકત્વસ્યાન્યત્વં યદ્વાચકત્વં શબ્દૈકાશ્રયમિતરત્તુ શબ્દાશ્રયમર્થાશ્રયં ચ શબ્દાર્થયોર્દ્વયોરપિ વ્યઞ્જકત્વસ્ય પ્રતિપાદિતત્વાત્ ।
ગુણવૃત્તિસ્તૂપચારેણ લક્ષણયા ચોભયાશ્રયાપિ ભવતિ ।
કિન્તુ તતો ઽપિ વ્યઞ્જકત્વં સ્વરૂપતો વિષયતશ્ચ ભિદ્યતે ।
રૂપભેદસ્તાવદયમ્--યદમુખ્યતયા લોચનમ્ વ્યઙ્ગ્યતાયાં નિબન્ધનં, તચ્ચ પ્રાધાન્યે ઽપિ વિદ્યત ઇતિ સ્વરૂપમહેયમેવેતિ ભાવઃ ।
એતદુપસંહરતિ--એવમિતિ ।
વિષયભેદેન સ્વરૂપભેદેન ચેતયર્થઃ ।
તાવદિતિ વક્તવ્યાન્તરમાસૂત્રયતિ ।
તદેવાહ--ઇતશ્ચેતિ ।
અનેન સામગ્રીભેદાત્કારણભેદો ઽપ્યસ્તીતિ દર્શયતિ ।
એતચ્ચ વિતત્ય ધ્વનિલક્ષણે ઽયત્રાર્થઃ શબ્દો વાઽ ઇતિ વાગ્રહણં, ઽવ્યઙ્ક્તઃઽ ઇતિ દ્વિર્વચનં ચ વ્યાચક્ષાણૈરસ્માભિઃ પ્રથમોદ્દ્યોત એવ દર્શિતમિતિ પુનર્ન વિસ્તાર્યતે ।
એવં વિષયભેદાત્સ્વરૂપભેદાત્કારણભેદાચ્ચ વાચકત્વાન્મુખ્યાત્પ્રકાશકત્વસ્ય ભેદં પ્રતિપાદ્યોભયાશ્રયત્વાવિશેષાત્તર્હિ વ્યઞ્જકત્વગૌણત્વયોઃ કો ભેદ ઇત્યાશઙ્ક્યામુખ્યાદપિ પ્રતિપાદયિતુમાહ--ગુણવૃત્તિરિતિ ।
ઉભયાશ્રયાપીતિ શબ્દાર્થાશ્રયા ।
બાલપ્રિયા શબ્દસ્ય સમ્બન્ધી વાચ્યો લક્ષ્યો વાર્થઃ તત્સમ્બન્ધિત્વમિત્યર્થઃ ।
અનેન શબ્દગમ્યત્વં દર્શિતમ્ ।
અર્થાન્તરત્વે હેતુમાહ--અનુપયુક્તસમયત્વમિતિ ।
સઙ્કેતગ્રહાનપેક્ષપ્રતીતિવિષયત્વમિત્યર્થઃ ।
ઇતીતિ ।
એતન્ત્રયમિત્યર્થઃ ।
નન્વેતદસ્તુ તતઃ પ્રકૃતે કિમિત્યત આહ--તચ્ચેત્યાદિ ।
પ્રાધાન્યે ઽપીતિ ।
વ્યઙ્ગ્યસ્યેતિ શેષઃ ।
વક્તવ્યાન્તરમાસૂત્રયતીતિ ।
પ્રાથમ્યાર્થકત્વાત્તાવચ્છબ્દસ્યેતિ ભાવઃ ।
તદેવેતિ ।
વક્તવ્યાન્તરમેવેત્યર્થઃ ।
વૃત્તાવિત ઇત્યનેન યદિત્યાદિવક્ષ્યમાણઃ આશ્રયભેદરૂપો હેતુઃ પરામૃશ્યત ઇત્યક્ષિપ્રેત્ય વ્યાચષ્ટે--અનેનેત્યાદિ ।
સામગ્રીભેદાદિતિ ।
સહકારિવર્ગભેદાદિત્યર્થઃ ।
વૃત્તાવાશ્રયશબ્દેન કારણમુચ્યત ઇત્યાહ--કારણભેદો ઽદિતિ ।
સહકારિવર્ગભેદાદિત્યર્થઃ ।
વૃત્તાવાશ્રયશબ્દેન કારણમુચ્યત ઇત્યાહ-કારણભેદો ઽપીતિ ।
અર્થસ્ય વયઞ્જકત્વાશ્રયત્વં શબ્દાયત્તમેવેતિ યદ્યપિ શબ્દ એવ વાચકત્વસ્યેવ વ્યઞ્જકત્વસ્યાપિ મુખ્ય આશ્રય ઇતિ કારણૈક્યમસ્તિ, તથાપિ સહકારિભેદાત્કારણરૂપસ્ય શબ્દસ્ય ભેદો ઽપીત્યર્થઃ ।
શબ્દાર્થયોરિત્યાદેર્વિવરણમ્---એતચ્ચેત્યાદિ ।
ઽગુણવૃત્તિસ્ત્વિઽત્યાદિગ્રન્થં વૃત્તાનુવાદપૂર્વકમવતારયતિ--એવમિત્યાદિના ।

એવં મુખ્યાદ્વાચકત્વાદભેદં પ્રતિપાદ્ય અમુખ્યાદપિ પ્રતિપાદયિતુમાહેતિ સમ્બન્ધઃ ।
કિમિદાનીં તત્પ્રતિપાદનમિત્યત ઉક્તઃ ઉભયાશ્રયત્વાવિશેષાદિત્યારભ્યાશઙ્કયેત્યન્તગ્રન્થઃ ।
તર્હીતિ ।
યદિ વાચકત્વવ્યઞ્જકત્વયોર્ભેદઃ, તર્હિત્યર્થઃ ।
ક ઇતિ ।
નેત્યર્થઃ ।
ઉપચારલક્ષણારૂપોભયેત્યર્થભ્રમઃ સ્યાદય ઉભયાશ્રયેત્યેતદ્વ્યાચષ્ટે--શબ્દેત્યાદિ ।
ઉપચારેણ લક્ષણયા વ્યાપારો ગુણવૃત્તિઃ પ્રસિદ્ધા ।
વ્યઞ્જકત્વં તુ મુખ્યતયૈવ શબ્દસ્ય વ્યાપારઃ ।
ન હ્યર્થાદ્ય્વઙ્ગ્યત્રયપ્રતીતિર્યા તસ્યા અમુખ્યત્વં મનાગપિ લક્ષ્યતે ।
અયં ચાન્યઃ સ્વરૂપભેદઃ---યદ્ગુણવૃત્તિગ્મુખ્યત્વેન વ્યવસ્થિતં વાચકત્વમેવોચ્યતે ।
વ્યઞ્જકત્વં તુ વાચકત્વાદત્યન્તં વિભિન્નમેવ ।
એતચ્ચ પ્રતિપાદિતમ્ ।
અયં ચાપરો રૂપભેદો યદ્ગુણવૃત્તૌ યદાર્થો ઽર્થાન્તરમુપલક્ષયતિ ।
તદોપલક્ષણીયાર્થાત્મના પરિણત એવસૌ સમ્પદ્યતે ।
યથા ઽગઙ્ગાયાં ઘોષઃઽ ઇત્યાદૌ ।
વ્યઞ્જકત્વમાર્ગે તુ યદાર્થો ઽર્થાન્તરં દ્યોતયતિ તદા સ્વરૂપં પ્રકાશયન્નેવાસાવન્યસ્ય પ્રકાશકઃ પ્રતીયતે પ્રદીપવત્ ।
યથા--ઽલીલાકમલપત્રાણિ ગણયામાસ પાર્વતીઽ ઇત્યાદૌ ।
યદિ ચ યત્રાતિરસ્કૃતસ્વપ્રતીતિરર્થો ઽર્થાન્તરં લક્ષયતિ તત્ર લક્ષણાવ્યવહારઃ ક્રિયતે, તદેવં સતિ લક્ષણૈવ મુખ્યઃ શબ્દવ્યાપાર ઇતિ પ્રાપ્તમ્ ।
યસ્માત્પ્રાયેણ વાક્યાનાં વાચ્યવ્યતિરિક્તતાત્પર્યવિષયાર્થાવભાસિત્વમ્ ।
લોચનમ્ ઉપચારલક્ષણયોઃ પ્રથમોદ્દ્યોત એવ વિભજ્ય નિર્ણીતં સ્વરૂપમિતિ ન પુનર્લિખ્યતે ।
મુખ્યતયૈવેતિ ।
અસ્ખલદ્ગતિત્વેનેત્યર્થઃ ।
વ્યઙ્ગ્યત્રયમિતિ ।
વસ્ત્વલઙ્કારરસાત્મકમ્ ।
વાચકત્વમેવેતિ ।
તત્રાપિ હિ તથૈવ સમયોપયોગો ઽસ્ત્યેવેત્યર્થઃ ।
પ્રતિપાદિતમિતિ ।
ઇદાનીમેવ ।
પરિણત ઇતિ ।
સ્વેન રૂપેણાનિર્ભાસમાન ઇત્યર્થઃ ।
બાલપ્રિયા ચ યા ગુણવૃત્તિઃ સા ઉભયાશ્રયાપીતિ વૃત્તૌ યોજનેતિ ભાવઃ ।
પૂર્વમુક્તં સ્મારયતિ--ઉપચારલક્ષણયોરિતિ ।
મુખ્યતયૈવેત્યત્ર મુખ્યતેવં પ્રકૃતાનુરોધેન વ્યાચષ્ટે--અસ્ખલવદ્ગતિત્વેનેતિ વાચકત્વમેવ ગુણવૃત્તિરિત્યેતદ્વિવણોતિ--તત્રાપીત્યાદિ ।
તત્રાપિ ગુણવૃત્તાવપિ ।
તથૈવ યથાવાચકત્વે તથૈવ ।
સમયોપયોગઃ સઙ્કેતગ્રહણોપયોગઃ ।
અસ્ત્યેવેત્યર્થ ઇતિ ।
ગુણવૃત્તેરભિધેયાવિનાભૂતપ્રતીતિત્વાદિતિ ભાવઃ ।
વૃત્તૌ ઽયદાર્થો ઽર્થાન્તરમ્ઽ ઇતિ ।

ઽઅર્થઃઽ પ્રવાહાદિઃ ।
ઽઅર્થાન્તરંઽ તીરાદિકમ્ ।
પરિણામો નામ પૂર્વરૂપપરિત્યાગેન રૂપાન્તરાપત્તિઃ ।
પરિણતપદં પ્રકૃતાનુરોધેન વ્યાચષ્ટે લોચને--સ્વેનેત્યાદિ ।
વૃત્તૌ ઽઅસાઽવિતિ ।
પ્રવાહાદ્યર્થ ઇત્યર્થઃ ।
ઽયદાર્થઽ ઇતિ ।
ઽઅર્થઃઽ લીલાકમલપત્રગણનાદિઃ ।
ઽઅર્થાન્તરંઽ લજ્જાદિકમ્ ।
ઽસ્વરૂપં પ્રકાશયન્નેવેઽ ત્યાદૌદૃષ્ટાન્તમાહ--ઽપ્રદીપવદિઽતિ ।
અર્થો ઽર્થાન્તરં દ્યોતયતીત્યુક્તસ્યોદાહરણમાહ--ઽયથાલીલેઽત્યાદિ ।
માભૂદત્યન્તતિરસ્કૃતવાચ્યસ્થલે ગુણવૃત્તિવલ્યઞ્જકત્વયોઃ સ્વરૂપાભેદઃ, તદન્યસ્થલે નનુ ત્વત્પક્ષે ઽપિ યદાર્થો વ્યઙ્ગ્યત્રયં પ્રકાશયતિ તદા શબ્દસ્ય કીદૃશો વ્યાપારઃ ।
ઉચ્યતે--
પ્રકારણાદ્યવચ્છિન્નશબ્દવશેનૈવાર્થસ્ય તથાવિધં વ્યઞ્જકત્વમિતિ શબ્દસ્ય તત્રોપયોગઃ કથમપહ્નૂયતે ।
વિષયભેદો ઽપિ ગુણવૃત્તિવ્યઞ્જકત્વયોઃ સ્પષ્ટ એવ ।
યતો વ્યઞ્જકત્વસ્ય રસાદયો ઽલઙ્કારવિશેષા વ્યઙ્ગ્યરૂપાવચ્છિન્નં વસ્તુ ચેતિ ત્રયં વિષયઃ ।
તત્ર રસાદિપ્રતીતિર્ગુણવૃત્તિરિતિ લોચનમ્ કીદૃશ ઇતિ મુખ્યો વા ન વા પ્રકારાન્તરાભાવાત્ ।
મખ્યત્વે વાચકત્વમન્યથા ગુણવૃત્તિઃ, ગુણોનિમિત્તં સાદૃશ્યાદિ તદ્દ્વારિકા વૃત્તિઃ શબ્દસ્ય વ્યાપારો ગુણવૃત્તિરિતિ ભાવઃ ।
મુખ્ય એવાસૌ વ્યાપારઃ સામગ્રોભેદાચ્ચ વાચકત્વાદ્ય્વતિરિચ્યત ઇત્યભિપ્રયેણાહ--ઉચ્યત ઇતિ ।
એવમસ્ખલદ્ગતિત્વાત્ કથઞ્ચિદપિ ।
સમયાનુપયોગાત્પૃથગાભાસમાનત્વાચ્ચેતિ ત્રિભિઃ પ્રકારૈઃ પ્રકાશકત્વસ્યૈતદ્વિપરીતરૂપત્રયાયાશ્ચ ગુણવૃત્તેઃ સ્વરૂપભેદં વ્યાખ્યાય વિષયભેદમપ્યાહ--વિષયભેદો ઽપીતિ ।
વસ્તુમાત્રં ગુણવૃત્તેરપિ વિષય ઇત્યભિપ્રાયેણ વિશેષયતિ--વ્યઙ્ગ્યરૂપાવચ્છિન્નમિતિ ।
બાલપ્રિયા તુ સ્યાદિત્યાશઙ્ક્ય પરિહરતિ--ઽયદિ ચેઽ ત્યાદિ ।
ઽલક્ષણાવ્યવહારઽ ઇતિ ।
ન વ્યઞ્જકત્વવ્યવહાર ઇતિ શેષઃ ।
મુખ્યઃ શબ્દવ્યાપારો લક્ષણૈવેતિ સમ્બન્ધઃ ।
ઽઇતિ પ્રાપ્તમ્ઽ ઇતિ ।
સ્યાદિતિ શેષઃ ।
અત્ર હેતુમાહ--ઽયસ્માદિઽત્યાદિ ।
ઉક્તમસહમાનસ્ય પ્રતિબન્દ્યા પ્રત્યવસ્થાનમ્--ઽનન્વિઽત્યાદિ ।
તદભિપ્રાયં વ્યાચષ્ટે લોચને--મુખ્યાં વેત્યાદિ ।
કલ્પાન્તરાકરણે હેતુમાહ--પ્રકારાન્તરાભાવાદિતિ ।
તસ્મિન્સતિ કિં સ્યાદિત્યતઃ ક્રમેણ દૂષણમાહ--મુખ્યત્વ ઇત્યાદિ ।
અમુખ્યત્વે ગુણવૃત્તિત્વં ગુણવૃત્તિશબ્દાર્થવિવરણેન સાધયતિ--ગુણો નિમિત્તમિત્યાદિ ।
ઉચ્યત ઇત્યાદિગ્રન્થસ્ય ભાવમાહ--મુખ્ય ઇત્યાદિ ।
અસૌ વ્યાપારઃ શબ્દવ્યાપારઃ ।
નનુ મુખ્યત્વે વાચકત્વાદભેદસ્સ્યાદિત્યત આહ--સામગ્રીભેદાદિતિ ।
વૃત્તૌ ઽપ્રકારણેઽ ત્યાદિના સામગ્રીભેદઃ પ્રદર્શિતઃ. ઽતત્રેઽતિ ।
અર્થેન વ્યઙ્ગ્યત્રયપ્રકાશનસ્થલ ઇત્યર્થઃ ।
ઽઉપયોગઽ ઇતિ ।

વ્યઞ્જકત્વલક્ષણોપયોગ ઇત્યર્થઃ ।
ગુણવૃત્તિવ્યઞ્જકત્વયોઃ સ્વરૂપભેદહેતૂન્ બહુગ્રન્થોક્તાન્ સુગ્રહત્વાયૈકગ્રન્થેન વૃત્યભિપ્રાયતયા ઉપસંહરન્નુત્તરગ્રન્થં તાત્પર્યોક્ત્યાવતારયતિ--એવમિત્યાદિ ।
અસ્ખલદ્ગતિત્વાદિતિ ।
સ્ખલદ્ગતિત્વાભાવાદિત્યર્થઃ ।
કથઞ્ચિદપીત્યાદિ ।
અસઙ્કેતિતાર્થપ્રતિપાદકત્વાદિત્યર્થઃ ।
પૃથગિતિ ।
વાચ્યાર્થાત્પૃથગિત્યર્થઃ ।
ત્રિભિઃ પ્રકારૈરિત્યસ્ય ગુણવૃત્તેસ્સ્વરૂપભેદમિત્યનેન સમ્બન્ધઃ ।
એતદિતિ ।
એતદ્વિપરીતં રૂપત્રયં સ્ખલદ્ગતિત્વાદિકં યસ્યાસ્તસ્યા ઇત્યર્થઃ ।
ગુણવૃત્તેઃ ગુણવૃત્તિતઃ ।
વ્યઙ્ગ્યેત્યાદિવિશેષણસ્ય ફલમાહ--વસ્તુમાત્રમિતિ ।
એવં વિશેષણે ઽપિ કથં ગુણવૃત્તિવિષયવ્યાવૃત્તિરિત્યતસ્તાત્પર્યમાહ--વ્યઞ્જકત્વસ્યેત્યાદિ ।
ન કેનચિદુચ્યતે ન ચ શક્યતે વક્તુમ્ ।
વ્યઙ્ગ્યાલઙ્કારપ્રતીતિરપિ તથૈવ ।
વસ્તુચારુત્વપ્રતીતયે સ્વશબ્દાનભિધેયત્વેન યત્પ્રતિપિપાદયિતુમિષ્યતે તદ્વ્યઙ્ગ્યમ્ ।
તચ્ચ ન સર્વં ગુણવૃત્તેર્વિષયઃ પ્રસિદ્ય્ધનુરોઘાભ્યામપિ ગૌણાનાં શબ્દાનાં પ્રયોગદર્શનાત્ ।
તથોક્તં પ્રાક્ ।
યદપિ ચ ગુણવૃત્તેર્વિષયસ્તદપિ ચ વ્યઞ્જકત્વાનુપ્રવેશેન ।
તસ્માદ્ગુણવૃત્તેરપિ વ્યઞ્જકત્વસ્યાત્યન્તવિલક્ષણત્વમ્ ।
લોચનમ્ વ્યઞ્જકત્વસ્ય યો વિષયઃ સ ગુણવૃત્તેર્ન વિષયઃ અન્યશ્ચ તસ્યા વિષયભેદો યોજ્યઃ તત્ર પ્રથમં પ્રકારમાહ--તત્રેતિ ।
ન ચ શક્યત ઇતિ ।
લક્ષણાસામગ્ન્યાસ્તત્રાવિદ્યમાનત્વાદિતિ હિ પૂર્વમેવોક્તમ્ ।
તથૈવેતિ ।
ન તત્ર ગુણવૃત્તિર્યુક્તેત્યર્થઃ ।
વસ્તુનો યત્પૂર્વં વિશેષણં કૃતં તદ્ય્વાચષ્ટે--ચારુત્વપ્રતીતય ઇતિ ।
ન સર્વમિતિ ।
કિઞ્ચિત્તુ ભવતિ ।
યથા--ઽનિઃશ્વાસાન્ધ ઇવાદર્શઃઽ ઇતિ ।
યદુક્તમ્---ઽકસ્યચિદ્ધ્વનિભેદસ્ય સા તુ સ્યાદુપલક્ષણમ્ઽ ઇતિ ।
પ્રસિદ્ધિતો લાવણ્યાદયઃ શબ્દાઃ, વૃત્તાનુરોધવ્યવહારાનુરોધાદેઃ ઽવદતિ બિસિનીપત્ર્રશયનમ્ઽ ઇત્યેવમાદયઃ ।
પ્રગિતિ ।
પ્રથમોદ્દ્યોતે ઽરૂઢા યે વિષયે ઽન્યત્રઽ ઇત્યત્રાન્તરે ।
ન સર્વમિતિ યથાસ્માભિર્વ્યાખ્યાતં તથા સ્ફુટયતિ--યદપિ ચેતિ ।
ગુણવૃત્તેરિતિ પઞ્ચમી ।
અધુનેતરરૂપોપજીવકત્વેન તદિતરસ્માત્તદિતરરૂપોપજીવકત્વેન ચ તદિતરસ્માદિત્યનેન પર્યાયેણ વાચકત્વાદ્ગુણવૃત્તેશ્ચ બાલપ્રિયા વસ્તુમાત્રં ભવતુ ગુણવૃત્તેર્વિષયઃ વ્યઙ્ગ્યત્વાવચ્છિન્નન્તુ ન તદ્વિષયઃ, યતો વ્યઙ્ગ્યત્વં વ્યઞ્જનાવ્યાપારવિષયત્વમિત્યર્થઃ ।
અન્યશ્ચેતિ ।
પ્રથમોદ્યોતોક્તશ્ચેત્યર્થઃ ।
તસ્યાઃ ગુણવૃત્તિતઃ ।

યોજ્યઃ અત્રાનુસન્ધાતવ્યઃ ।
ન ચ શક્યતે વક્તુમિત્યત્ર ગમ્યં હેતુમાહ--લક્ષણેત્યાદિ ।
તથૈવેત્યેતત્તાત્પર્યતો વ્યાચષ્ટે--નેત્યાદિ ।
વિશેષણમિતિ ।
વ્યઙ્ગ્યરૂપાવચ્છિન્નમિતિ વિશેષણમિત્યર્થઃ ।
વૃત્તૌ ઽરસાદિપ્રતીતિઽ રિતિ ।
રસાદિપ્રતીતિહેતુરિત્યર્થઃ ।
ઽવસ્ત્વિઽત્યાદિ ।
યદ્વસ્ત્વિતિ સમ્બન્ધઃ ।
ઽચારુત્વેઽતિ ।
કાવ્યચારુત્વેત્યર્થઃ ।
ઽતદ્વ્યઙ્ગ્યમ્ઽ ઇતિ ।
તથાવિધં વ્યઙ્ગ્યં વ્યઙ્ગ્યરૂપાવચ્છિન્નમિત્યનેન વિવક્ષિતમિત્યર્થઃ ।
સર્વમિત્યનેન ગમ્યમાહ લોચને--કિઞ્ચિત્ત્વિતિ ।
યદુક્તમિતિ ।
યસ્માદુક્તમિત્યર્થઃ ।
પ્રસિધ્યનુરોધાભ્યામિત્યેતદ્વિવૃણોતિ--પ્રસિદ્ધિત ઇત્યાદિ ।
પ્રસિદ્ધિતઃ રૂઢિતઃ ।
યથા વ્યાખ્યાતમિતિ ।
કિઞ્ચિત્તુ ભવતીતિ વ્યાખ્યાતમ્ ।
સ્ફુટયતીતિ ।
સ્વયમિતિ શેષઃ ।
ગુણવૃત્તેરપીત્યત્ર ષષ્ઠીભ્રમસ્સ્યાદત આહ--પઞ્ચમીતિ ।
વાચકત્વેત્યાદિગ્રન્થં ભેદપ્રદર્શનપરતયા વ્યાખ્યાસ્યન્નવતારયતિ---અધુનેત્યાદિ ।
ઇતરેતિ ।
ઇતરરૂપં ગુણવૃત્તિસ્તદુપજીવકત્વેન તત્સમાશ્રયત્વેનેત્યર્થઃ ।
તદિતરસ્માદિતિ ।
વાચકત્વાદિત્યર્થઃ ।
તદિતરેત્યાદિ ।
તદિતરરૂપં વાચકત્વં તદુપજીવકત્વેનેત્યર્થઃ ।
વાચકત્વગુણવૃત્તિવિલક્ષણસ્યાપિ ચ તસ્ય તદુભયાશ્રયત્વેન વ્યવસ્થાનમ્ ।
વ્યઞ્જકત્વં હિ ક્વચિદ્વાચકત્વાશ્રયેણ વ્યવતિષ્ઠતે, યથા વિવક્ષિતાન્યપરવાચ્યે ધ્વનૌ ।
ક્વચિત્તુ ગુણવૃત્ત્યાશ્રયેણ યથા અવિવક્ષિતવાચ્યે ધ્વનૌ ।
તદુભયાશ્રયત્વપ્રતિપાદનાયૈવ ચ ધ્વનેઃ પ્રથમતરં દ્વૌ પ્રભેદાવુપન્યસ્તૌ ।
તદુભયાશ્રિતત્વાચ્ચ તદેકરૂપત્વં તસ્ય ન શક્યતે વક્તુમ્ ।
યસ્માન્ન તદ્વાચકત્વૈકરૂપમેવ, ક્વચિલ્લક્ષણાશ્રયેણ વૃત્તેઃ ।
ન ચ લક્ષણૈકરૂપમેવાન્યત્ર લોચનમ્ દ્વિતયાદપિ ભિન્નં વ્યઞ્જકત્વમિત્યુપપાદયતિ--વાચકત્વેતિ ।
ચો ઽવધારણે ભિન્નક્રમઃ, અપિશબ્દો ઽપિ ન કેવલં પૂર્વોક્તો હેતુકલાપો યાવત્તદુભયાશ્રયત્વેન મુખ્યોપચારાશ્રયત્વેન યદ્વ્યવસ્થાનં તદપિ વાચકગુણવૃત્તિવિલક્ષણસ્યૈવેતિ વ્યાપ્તિઘટનમ્ ।
તેનાયં તાત્પર્યાર્થઃ--તદુભયાશ્રયત્વેન વ્યવસ્થાનાત્તદુભયવૈલક્ષણ્યમિતિ ।
એવદેવ વિભજ્યતે--વ્યઞ્જકત્વં ઇતિ ।

પ્રથમતરમિતિ ।
પ્રથમોદ્દ્યોતે ઽસ ચઽ ઇત્યાદિના ગ્રન્થેન ।
હેત્વન્તરમપિ સૂચયતિ---ન ચેતિ ।
વાચકત્વગૌણત્વોભયવૃત્તાન્તવૈલક્ષણ્યાદિતિ બાલપ્રિયા તદિતરસ્માદિતિ ।
ગુમવૃત્તિપ્રકારાદિત્યર્થઃ ।
ઉભયન્ન ભિન્નમિતિ શેષઃ ।
પર્યાયેણ ક્રમેણ ।
ચ ઇતિ ।
ઽવિલક્ષણસ્યાપિ ચેઽત્યત્રત્યચકાર ઇત્યર્થઃ ।
ભિન્નક્રમ ઇતિ ।
વિલક્ષણસ્યેત્યનેન યોજ્ય ઇત્યર્થઃ ।
અપિશબ્દો ઽપીતિ ।
ભિન્નક્રમ ઇત્યનુષજ્યતે ।
ક્વચિદ્ગ્રન્થે તથા પાઠશ્ચ ।
અપિશબ્દસ્ય વ્યવસ્થાનમિત્યનેન સમ્બન્ધ ઇતિ ભાવઃ ।
અપિશબ્દગમ્યમર્થમાહ--ન કેવલમિત્યાદિ ।
તદુભયાશ્રયત્વેનેત્યસ્ય વિવરણમ્--મુખ્યેત્યાદિ ।
વાચકત્વગુણવૃત્યુભયાશ્રયત્વેનેત્યર્થઃ ।
ઇતિ વ્યાપ્તિઘટનમિતિ ।
યદ્યદાશ્રયત્વેનાવતિષ્ઠતે તત્તદ્વિલક્ષણમિતિ વ્યાપ્તિર્દર્શિતેત્યર્થઃ ।
તદુભયાશ્રયત્વેનેતિ ।
વ્યઞ્જકતવસ્યેતિ શેષઃ ।
વ્યઞ્જકત્વં વાચકત્વાદ્ગુણવૃત્તેશ્ચ વિલક્ષણં તદુભયાશ્રયત્વેનાવસ્થાનાદિત્યર્થઃ ।
એતદેવેતિ ।
ઉક્તમેવેત્યર્થઃ ।
વિભજતે વિભજ્ય દર્શયતિ ।
પ્રથમતરમિતિ ।
દ્વિતીયોદ્યોતાપેક્ષયા તરપઃ પ્રયોગ ઇતિ વ્યાચષ્ટે---પ્રથમેતિ ।
વૃત્તૌ ઽન ચેઽત્યાદિ ।
તદિત્યનુષજ્યતે ।
વ્યઞ્જકત્વમિત્યર્થઃ ।
ઽઉભયધર્મત્વેનૈવઽ વાચકત્વગુણવૃત્યુભયાશ્રયત્વેન હેતુનૈવ ।
ઽતદેકૈકરૂપં ન ભવતિઽ વાચકત્વાદિભિન્નં ભવતિ ।
ઇતિ મ ચેતિ સમ્બન્ધઃ ।
ઽયાવદિઽત્યાદિ ।
યાવત્ કિન્તુ ।
ઽવાચકત્વેઽતિ ।
વાચકત્વલક્ષણાદિરૂપૈઃ રહિતા યે શબ્દાઃ તદ્ધર્મત્વેનાપીત્યર્થઃ ।
તત્તદેકૈકરૂપં ન ભવતીત્યસ્યાનુષઙ્ગઃ ।
ન ચોભયેત્યાદિગ્રન્થમવતારયતિ લોચને--હેત્વન્તરમિત્યાદિ ।

ઉક્તે સાધ્યે ઇતિ વાચકત્વાશ્રયેણ વ્યવસ્થાનાત્ ।
ન ચોભયધર્મત્વેનૈવ તદેકૈકરૂપં ન ભવતિ ।
યાવદ્વાચકત્વલક્ષણાદિરૂપરહિતશબ્દધર્મત્વેનાપિ ।
તથાહિ ગીતધ્વનીનામપિ વ્યઞ્જકત્વમસ્તિ રસાદિવિષયમ્ ।
ન ચ તેષાં વાચકત્વં લક્ષણા વા કથઞ્ચિલ્લક્ષ્યતે ।
શબ્દાદન્યત્રાપિ વિષયે વ્યઞ્જકત્વસ્ય દર્શનાદ્વાચકત્વાદિશબ્દધર્મપ્રકારત્વમયુક્તં વક્તુમ્ ।
યદિ ચ વાચકત્વલક્ષણાદીનાં શબ્દપ્રકારાણાં પ્રસિદ્ધપ્રકારવિલક્ષણત્વે ઽપિ વ્યઞ્જકત્વસ્ય દર્શનાદ્વાચકત્વાદિશબ્દધર્મપ્રકારત્વમયુક્તં વક્તુમ્ ।
યદિ ચ વાચકત્વલક્ષણાદીનાં શબ્દપ્રકારાણાં પ્રસિદ્ધપ્રકારવિલક્ષણત્વે ઽપિ વ્યઞ્જકત્વં પ્રકારત્વેન પરિકલ્પ્યતે તચ્છબ્દસ્યૈવ પ્રકારત્વેન કસ્માન્ન પરિકલ્પ્યતે ।
લોચનમ્ સૂચિતો હેતુઃ ।
તમેવ ।
પ્રકાશયતિ--તથાહીત્યાદિના ।
તેષામિતિ ।
ગીતાદિશબ્દાનામ્ ।
હેત્વન્તરમપિ સૂચયતિ--શબ્દાદન્યત્રેતિ ।
વાચકત્વગૌણત્વાભ્યામન્યદ્વ્યઞ્જકત્વં શબ્દાદન્યત્રાપિ વર્તમાનત્વાત્પ્રમેયત્વાદિવદિતિ હેતુઃ સૂચિતઃ ।
નન્વન્યત્રાવાચકે યદ્વ્યઞ્જકત્વં તદ્ભવતુ વાચકત્વાદેર્વિલક્ષણમ્, વાચકે તુ યદ્વ્યઞ્જકત્વં તદવિલક્ષણમેવાસ્ત્વિત્યાશઙ્ક્યાહ---યદીતિ ।
આદિપદેન ગૌણં ગૃહ્યતે ।
શબ્દસ્યૈવેતિ ।
બાલપ્રિયા શેષઃ ।
તમેવ હેતું સ્ફુટયતિ--વાચકત્વેત્યાદિ ।
વાચકત્વગૌણત્વોભયસ્ય યો વૃત્તાન્તઃ તદ્વૈલક્ષણ્યાત્તદુભયરહિતવૃત્તિત્વાદિત્યર્થઃ ।
ગૌણત્વેતિ ।
લાક્ષણિકત્વસ્યાપ્યુપલક્ષણમ્ ।
શબ્દાદિત્યાદિદર્શનાદિત્યન્તગ્રન્થો ન પૂર્વાન્વયી, કિન્તુ ઉત્તરાન્વયીત્યાશયેનાવતારયતિ--હેત્વન્તરમિતિ ।
તમેવ હેત્વન્તરમવયવાન્તરેણ સહ દર્શયતિ--વાચકત્વેત્યાદિ ।
ભિન્નમિત્યન્તં વાચકત્વાદિશબ્દધર્મપ્રકારત્વમશક્યં વક્તુમિત્યસ્ય વિવરણમ્ ।
નન્વિત્યાદિ ।
અવાચક ઇતિ ।
ગીતધ્વન્યાદાવિત્યર્થઃ ।
અવિલક્ષણમિતિ ।
વાચકત્વાદેરિત્યનુષઙ્ગઃ ।
ગૌણમિતિ ।
ગૌણીવૃત્તિરિત્યર્થઃ ।
વૃત્તૌ ઽશબ્દપ્રકારાણામ્ઽ ઇતિ નિર્ધારણે ષષ્ઠી, પ્રકારત્વેનેત્યનેનાસ્ય સમ્બન્ધઃ ।
શબ્દપ્રકારાણાં મધ્યે યઃ પ્રકારસ્તત્વેનેત્યર્થઃ ।
ઽપ્રસિદ્ધપ્રકારવિલણત્વે ઽપીઽતિ ।
વ્યઞ્જકત્વસ્ય પ્રસિદ્ધપ્રકારેભ્યો વાચકત્વાદિભ્યો વૈલક્ષણ્યે વસ્તુતસ્સત્યપીત્યર્થઃ ।
ઽતદિઽતિ ।
તર્હિત્યર્થઃ ।
ઽશબ્દસ્યૈવ પ્રકારત્વેનેઽતિ શબ્દાવાન્તરભેદત્વેનેત્યર્થઃ ।

ઽકસ્માન્ન પરિકલ્પ્યઽ ઇતિ ।
પરિકલ્પનં તદેવં શાબ્દે વ્યવહારે ત્રયઃ પ્રકારાઃ---વાચકત્વં ગુણવૃત્તિર્વ્યઞ્જકત્વં ચ ।
તત્ર વ્યઞ્જકત્વે યદા વ્યઙ્ગ્યપ્રાધાન્યં તદા ધ્વનિઃ, તસ્ય ચાવિવક્ષિતવાચ્યો વિવક્ષિતાન્યપરવાચ્યશ્ચેતિ દ્વૌ પ્રભેદાવનુક્રાન્તૌ પ્રથમતરં તૌ સવિસ્તરં નિર્ણીતૌ ।
અન્યો બ્રૂયાત્--નનુ વિવક્ષિતાન્યપરવાચ્યે ધ્વનૌ ગુણવૃત્તિતા લોચનમ્ વ્યઞ્જકત્વં વાચકત્વામિતિ યદિ પર્યાયૌ કલ્પ્યેતે તર્હિ વ્યઞ્જકત્વં શબ્દ ઇત્યપ પર્યાયતા કસ્માન્ન કલ્પ્યતે, ઇચ્છાયા અવ્યાહતત્વાત્ ।
વ્યઞ્જકત્વસ્ય તુ વિવિક્તં સ્વરૂપં દર્શિતં તદ્વિષયાન્તરે કથં વિપર્યસ્તતામ્ ।
એવં હિ પર્વતગતો ધૂમો ઽનગ્નિજો ઽપિ સ્યાદિતિ ભાવઃ ।
અધુનોપપાદિતં વિભાગમુપસંહરતિ--તદેવમિતિ ।
વ્યવહારગ્રહણેન સમુદ્રઘોષાદીન્ વ્યુદસ્યતિ ।
નનુ વાચક્ત્વરૂપોપજીવકત્વાદ્ગુણવૃત્ત્યનુજીવકત્વાદિતિ ચ હેતુદ્વયં યદુક્તં તદવિવક્ષિતવાચ્યભાગે સિદ્ધં ન ભવતિ તસ્ય લક્ષણૈકશરીરત્વાદિત્યભિપ્રાયેણોપક્રમતે--અન્યોબ્રૂયાદિતિ ।
યદ્યપિ ચ તસ્ય તદુભયાશ્રયત્વેન વ્યવસ્થાનાદિતિ બ્રૂવતા નિર્ણીતચરમેવૈતત્, તથાપિ ગુણવૃત્તેરવિવક્ષિતવાચ્યસ્ય ચ દુર્નિરૂપં વૈલક્ષણ્યં યઃ પશ્યતિ તં પ્રત્યાશઙ્કાનિવારણાર્થો ઽયમુપક્રમઃ ।
બાલપ્રિયા સ્યાદિત્યર્થઃ ।
વિવૃણોતિ લોચને--વ્યઞ્જકત્વમિત્યાદિ ।
ઇતીતિ ।
ઇતિશબ્દાવિત્યર્થઃ ।
પર્યાયૌ એકાર્થકૌ ।
ઇત્યપીતિ ।
ઇત્યનયોરપીત્યર્થઃ ।
અસ્તુ પર્યાયતેત્યત આહ--વ્યઞ્જકત્વસ્યેત્યાદિ ।
વિવિક્તં વાચકત્વાદેર્વિવિક્તમ્ ।
દર્શિતમિતિ ।
ગીતધ્વન્યાદાવિતિ ભાવઃ ।
અતશ્ચ વાચકત્વાદિરૂપેણ પરિકલ્પનમયુક્તમિત્યાહ--તદિત્યાદિ ।
તદ્વિષયાન્તર ઇતિ ।
વાચકગતં વ્યઞ્જકત્વમિત્યર્થઃ ।
કથં વિપર્યસ્યતામિતિ ।
વાચકત્વાદિરૂપેણેતિ શેષઃ ।
એવં હીત્યાદિ ।
વાચકાશ્રયં વ્યઞ્જકત્વં વાચકત્વાદિમૂલં ન ચેત્પર્વતગતો ધૂમો ઽનગ્નિજશ્ચ સ્યાદતો વિપર્યાસો ન યુક્ત ઇતિ ભાવઃ ।
વિભાગમુપસંહરતીતિ ।
વાચકત્વગુણવૃત્તિભ્યાં વિભક્તતયા વ્યઞ્જકત્વસ્ય પ્રતિપાદિતત્વાત્પ્રકારત્રયમુપપાદતમેવેતિ ।
ભાવઃ ।
વ્યુદસ્યતીતિ ।
સમુદ્રઘોષાદેરભિધાયકત્વાભાવાદતિ ભાવઃ ।
તાત્પર્યન્તો ઽવતારયતિ નન્વિત્યાદિ ।
ઉપજીવત્યપેક્ષત ઇત્યુપજીવકમનુસન્નિધૌ જીવતીત્યનુજીવકમ્ ।
વાચકત્વેત્યાદિ નાવાચકત્વગુણવૃત્યુભયાશ્રયત્વમેવાંશે દૂષણદાનાયાનૂદિતમ્ ।
યથોક્તાર્થોભયાશ્રયત્વહેતુનૈવાસ્ય ચોદ્યસ્ય પરિહૃતત્વાત્પુનસ્તદુદ્ભાવનપરિહારાવનર્થકાવિત્યાશઙ્ક્ય પરિહરતિ--યદ્યપીત્યાદિ ।
લ અવિવક્ષિતવાચ્યસ્યેતિ ધ્વનેશેષ રિતિઃ યો વૈલક્ષણ્યં દુર્નિરૂપં પશ્યતિ, તં પ્રતીતિ સમ્બન્ધઃ ।
શાશઙ્કેતિ ।
વૈલક્ષણ્યદુર્નિરૂપત્વાશઙ્કેત્યર્થઃ ।

નાસ્તીતિ યદુચ્યતે તદ્યુક્તમ્ ।
યસ્માદ્વાચ્યવાચકપ્રતીતિપૂર્વિકા યત્રાર્થાન્તરપ્રતિપત્તિસ્તત્ર કથં ગુણવૃત્તિવ્યવહારઃ, ન હિ ગુણવૃત્તૌ યદા નિમિત્તેન કેનચિદ્વિષયાન્તરે શબ્દ આરોપ્યતે અત્યન્તતિરસ્કૃતસ્વાર્થઃ યથા--ઽઅગ્નિર્માણવકઃઽ ઇત્યાદૌ, યદા વા સ્વાર્થમંશેનાપરિત્યજંસ્તત્સમ્બન્ધદ્વારેણ વિષયાન્તરમાક્રામતિ, લોચનમ્ અત એવાદ્યભેદસ્યાઙ્ગીકરણપૂર્વકમયં દ્વિતીયભેદાક્ષેપઃ ।
વિવક્ષિતાન્યપરવાચ્ય ઇત્યાદિના પરાભ્યુપગમસ્ય સ્વાઙ્ગીકારી દર્શ્યતે ।
ગુણવૃત્તિવ્યવહારાભાવે હેતું દર્શયિતું તસ્યા એવ ગુણવૃત્તેસ્તાવદ્વૃત્તાન્તં દર્શયતિ--ન હીતિ ।
ગુણતયા વૃત્તિર્વ્યાપારો ગુણવૃત્તિઃ ગુણેન નિમિત્તેન સાદૃશ્યાદિના ચ વૃત્તિઃ અર્થાન્તરવિષયે ઽપિ શબ્દસ્ય સામાનાધિકરણ્યમિતિ ગૌમં દર્શયતિ ।
યદા વા સ્વાર્થમિતિ બાલપ્રિયા અયમુપક્રમઃ વૃત્તિકારોપક્રમઃ ।
અત્રોપષ્ટમ્ભકમાહ--અત એવેત્યાદિ ।
આદ્યભેદસ્ય વિવક્ષિતાન્યપરવાચ્યસ્ય ।
દ્વિતીયભેદેતિ ।
અવિવક્ષિતવાચ્યેત્યર્થઃ ।
અત્ર હેતું દર્શયતિ--વિવક્ષિતેત્યાદિ ।
ન હીત્યાદિગ્રન્થસ્ય ફલં દર્શયન્નવતારયતિ--ગુણવૃત્તીત્યાદિ ।
હેતું દર્શયિતુમિતિ ।
વિવક્ષિતાન્યપરવાચ્ય ઇતિ શેષઃ ।
ગૌમલાક્ષણિકોભયસાધારણં ગુણવૃત્તિશબ્દાર્થમાહ--ગુણતયેત્યાદિ ।
ગુણતયા અપ્રધાનતયા ।
અભિધાવૃત્તિર્હિ પ્રધાનભૂતા ।
વ્યાપાર ઇતિ ।
શબ્દસ્યેતિ ।
શેષઃ ।
અનેન ગૌણસ્ય લાક્ષણિકસ્ય ચ સંગ્રહઃ ।
ગૌણે ગુણવૃત્તિશબ્દસ્યાર્થાન્તરઞ્ચાહ--ગુણેનેત્યાદિ ।
ગુણેનેત્યસ્ય વિવરણમ્--સાદૃશ્યાદિનેતિ ।
નિમિત્તેનેતિ તૃતીયાર્થકથનમ્ ।
ઉક્તસ્યૈવ વિવરણમ્--અર્થાન્તરવિષયે ઽપીત્યાદિ ।
અર્થાન્તરમેવ વિષયસ્તસ્મિન્ ।
ઇતિ ગૌણં યથા--ઽગઙ્ગાયાં ઘોષઃઽ ઇત્યાદૌ ।
તદાવિવક્ષિતવાચ્યત્વમુપપાદ્યતે ।
અત એવ ચ વિવક્ષિતાન્યપરવાચ્યે ધ્વનૌ વાચ્યવાચકયોદ્વયોરપિ સ્વરૂપપ્રતીતિરર્થાવગમનં દૃશ્યત ઇતિ વ્યઞ્જકત્વવ્યવહારો યુક્ત્યનુરોધી ।
સ્વરૂપં પ્રકાશયન્નેપ પરાવભાસકો વ્યઞ્જક ઇત્યુચ્યતે, તથાવિધે વિષયે વાચકત્વસ્યૈવ વ્યઞ્જકત્વમિતિ ગુણવૃત્તિવ્યવહારો નિયમેનૈવ ન શક્યતે કર્તુમ્ ।
લોચનમ્ લક્ષણાં દર્શયતિ ।
અનેન ભેદદ્વયેન ન ચ સ્વીકૃતમવિવક્ષિતવાચ્યભેદદ્વયાત્મકમિતિ સૂચયતિ ।
અત એવ અત્યન્તતિરસ્કૃતસ્વાર્થશબ્દેન વિષયાન્તરમાક્રામતિ ચેત્યનેન શબ્દેન તદેવ ભેદદ્વયં દર્શયતિ--અત એવ ચેતિ ।
યત એવ ન તત્રોક્તતહેતુબલાદ્ગુણવૃત્તવ્યવહારો ન્યાય્યસ્તત ઇત્યર્થઃ ।
યુક્તિ લોકપ્રસિદ્ધિરૂપામબાધિતાં દર્શયતિ--સ્વરૂપમિતિ ।
ઉચ્યત ઇતિ પ્રદીપાદિઃ, ઇન્દ્રિયાદેસ્તુ કરણત્વાન્ન વ્યઞ્જકત્વં પ્રતીત્યુત્પત્તૌ ।
બાલપ્રિયા દર્શયતીત્યાદિ ।
ઉક્તગુણવૃત્તિશબ્દાર્થાભિપ્રાયેણ ઽયદા નિમિત્તેનેઽ ત્યાદિગ્રન્થેન ગૌણીં ઽયદા વા સ્વાર્થમિઽ ત્યાદગ્રન્થેન લક્ષણાઞ્ચ દર્શયતીત્યર્થઃ ।
નનુ ગુણવૃત્તેર્બહુરૂપત્વે ઽપિ કિમિતીદં ભેદદ્વયં સોદાહરણં દર્શિતમિત્યત આહ--અનેનેત્યાદિ ।
અનેન દર્શિતેન ।

સૂચયતીત્યત્ર ગમકમાહ--અત એવેત્યાદિ ।
તદેવ ભેદદ્વયમિતિ ।
અવિવક્ષિતવાચ્યભેદદ્વયમેવેત્યર્થઃ ।
વૃત્તૌ ઽન હીઽ ત્યાદિ ।
વિવક્ષિતવાચ્યત્વં તદા ન હ્યુપપદ્યત ઇતિ સમ્બન્ધઃ ।
ઽવિષયાન્તરેઽ ગઙ્ગાદિશબ્દમુખ્યાર્થમિત્યર્થઃ ।
ઽઅશેનાપરિત્યજન્નિઽતિ ।
ગઙ્ગાદિશબ્દો હિ ગઙ્ગાતીરત્વાદિના કેવલતીરત્વાદિના વા ગઙ્ગાયાસ્તીરમેવ લક્ષયતીત્યતોંઽશેન સ્વાર્થાપરિત્યાગઃ ।
ઽતત્સમ્બન્ધદ્વારેણેઽતિ ।
સામીપ્યરૂપસ્વાર્થસમ્બન્ઘેન નિમિત્તેનેત્યર્થઃ ।
ઽવિષયાન્તરંઽ તીરાદિકમ્ ।
ઽઆક્રામતિઽ સ્વવિષયમાપાદયતિ ।
શબ્દ ઇત્યનુષઙ્ગઃ, ગઙ્ગાદિશબ્દ ઇત્યર્થઃ ।
લોચને--યુક્તિમિતિ ।
યુક્ત્યનુરોધીત્યત્રોક્તાં યુક્તિમિત્યર્થઃ ।
પૂરયતિ--પ્રદીપાદિરિતિ ।
નનુ વ્યઞ્જકત્વં જ્ઞાપકત્વં, તત્તુ મુખ્યમિન્દ્રિયાદેસ્તતઃ કિં સહકારિભૂતપ્રદીપાદિગ્રહણમિત્યત આહ--ઇન્દ્રિયાદેસ્ત્વિતિ ।
આદિપદેન લિઙ્ગાદેર્ગ્રંહણમ્ ।
પ્રતીત્યુત્પત્તૌ કરણત્વાદ્વ્યઞ્જકત્વં નેતિ સમ્બન્ધઃ ।
વૃત્તૌ ઽતથાવિધે વિષયઽ ઇતિ ।
વાચ્યવાચકપ્રતીતિપૂર્વકપ્રતીતિવષયે ઽર્થાન્તર ઇત્યર્થઃ ।
ઽવાચકત્વસ્યૈવેઽતિ વાચકત્વાશ્રય્યેવેત્યર્થઃ ।
ઽકથં ભિદ્યતઽ ઇતિ ।
ન ભિદ્યત ઇત્યર્થઃ ।
અત્ર હેતુમાહ--ઽતસ્યેઽ ત્યાદિ ।
અવિવક્ષિતવાચ્યસ્તુ ધ્વનિર્ગુણવૃત્તેઃ કથં ભિદ્યતે ।
તસ્ય પ્રભેદદ્વયે ગુણવૃત્તિપ્રભેદદ્વયરૂપતા લક્ષ્યત એવ યતઃ ।
અયમપિ ન દોષઃ. યસ્માદવિવક્ષિતવાચ્યો ધ્વનિર્ગુમવૃત્તિમાર્ગાશ્રયો ઽપિ ભવતિ ન તુ ગુણવૃત્તિરૂપ એવ ।
ગુણવત્તિર્હિ વ્યઞ્જકત્વાશૂન્યાપિ દૃશ્યતે ।
વ્યઞ્જકત્વં ચ યથોક્તચારુત્વહેતું લોચનમ્ એવમભ્યુપગમં પ્રદર્શક્ષેપં દર્શયતિ---અવિવક્ષિતેતિ ।
તુશબ્દઃ પૂર્વસ્માદ્વિશેષં દ્યોતયતિ ।
તસ્યેતિ ।
અવિવક્ષિતવાચ્યસ્ય યત્પ્રભેદદ્વયં તસ્મિન્ ગૌમલાક્ષણિકત્વાત્મકં પ્રકારદ્વયં લક્ષ્યતે નિર્ભાસ્યત ઇત્યર્થઃ ।
એતત્પરિહરતિ--અયમપીતિ ।
ગુમવૃત્તેર્યોમાર્ગઃ પ્રભેદદ્વયં સ આશ્રયો નિમિત્તતયા પ્રાક્કક્ષ્યાનિવેશી યસ્યેત્યર્થઃ ।
એતચ્ચ પૂર્વમેવ નિર્ણીતમ્ ।
તાદ્રૂપ્યાભાવે હેતુમાહ--ગુણવૃત્તિરિતિ ।
ગૌણલાક્ષણિકરૂપોભયી અપીત્યર્થઃ ।
નનુ વ્યઞ્જક્ત્વેન કથં શૂન્યા ગુણાવૃત્તિર્ભવતિ, યતઃ પૂર્વમેવોક્તમ્-- મુખ્યાં વૃત્તિં પરિત્યજ્ય ગુણવૃત્ત્યાર્થદર્શનમ્ ।
યદુદ્દિશ્ય ફલં તત્ર શબ્દો નૈવ સ્ખલદ્ગતિઃ ॥

ઇતિ ।
ન હિ પ્રયોજનશૂન્ય ઉપચારઃ પ્રયોજનાંશનિવેશી ચ વ્યઞ્જનવ્યાપાર ઇતિ ભવદ્ભિરેવાભ્યાધાયીત્યાશઙ્ક્યાભિમતં વ્યઞ્જકત્વં વિશ્રાન્તિસ્થાનરૂપં તત્ર નાસ્તીત્યાહ--વ્યઞ્જકત્વં ચેતિ ।
બાલપ્રિયા લોચને---દર્શયતીતિ ।
પૂર્વપક્ષીતિ શેષઃ ।
ગુણવૃત્તીત્યાદેર્વિવરણમ્--ગૌણેત્યાદિ ।
લક્ષ્યત ઇત્યસ્યાર્થાન્તરભ્રમનોદનાય વિવૃણોતિ--નિર્ભાસ્યત ઇતિ ।
ન હીત્યાદિનોક્તપ્રકારેણોતિ શેષઃ. પ્રાક્કક્ષ્યેતિ ।
વ્યઞ્જનાતઃ પૂર્વકક્ષ્યેત્યર્થઃ ।
પૂર્વમેવેતિ ।
ન હીત્યાદિગ્રન્થે ઽભ્રમ ધાર્મિકેઽ ત્યાદિગાથાવ્યાખ્યાનાવસરે વેત્યર્થઃ ।
તાદ્રૂપ્યાભાવ ઇતિ ।
ગુણવૃત્તિરૂપત્વાભાવ ઇત્યર્થઃ ।
નનુ ગુણવૃત્તિર્હિ વ્યઞ્જકત્વશૂન્યાપિ દૃશ્યત ઇત્યનેનૈવાવિવિક્ષિતવાચ્યસ્ય ગુણવૃત્તિરૂપત્વાભાવે સિદ્ધે વ્યઞ્જકત્વઞ્ચેત્યાદિગ્રન્થઃ કિમર્થં ઇત્યતસ્તદ્ગ્રન્થમવતારયત--નન્વિત્યાદિ ।
નનુ પૂર્વોક્તિરન્યપરૈવાસ્ત્વિત્યત આહ--ન હીત્યાદિ ।
ઇતીત્યાદિ ।
અન્યવાક્યં તિષ્ઠતુ ઇતિ ભવદ્ભિરેવાભ્યધાયિ ચેત્યર્થઃ ।
અભિમતમિત્યસ્યૈવ વિવરણમ્--વિશ્રાન્તિસ્થાનરૂપમિતિ ।
તત્રેતિ ।
ગુણવૃત્તિમાત્ર ઇત્યર્થઃ ।
નાસ્તીતિ ।
વ્યઞ્જકત્વં ન વ્યઞ્જનકરણત્વમાત્રમત્ર વિવક્ષિતં, કિન્તુ વિશ્રાન્તિસ્થાનભૂતવ્યઞ્જનકરણત્વમ્ ।
તત્તુ ચારુત્વહેતુવ્યઙ્ગ્યવ્યઞ્જનં વિના ન ભવતીત્યર્થઃ ।
વ્યઞ્જકત્વશૂન્યાપિ દૃશ્યત ઇત્યુક્તસ્યૈવ વિવરણં વૃત્તૌ ઽગુણવૃત્તિસ્ત્વિઽત્યાદિ ।
ગુણવૃત્તિસ્તુ વાચ્યધર્માશ્રયેણૈવ વ્યઙ્ગ્યમાત્રાશ્રયેણ ચ સમ્ભવત ।
સા અબેદોપચારરૂપા યથેત્યાદ્યન્વયો યાપીત્યાદિવાક્યે વાચ્યેત્યાદેર્વ્યઙ્ગ્યેત્યાદેશ્ચાનુષઙ્ગશ્ચ બોધ્યઃ ।
તત્ર વાચ્યધર્માશ્રયેણેત્યેતત્પ્રકૃતાનુગુણં વિવૃણોતિ લોચને---વાચ્યવિષયો યો ધર્મ ઇતિ ।
વ્યઙ્ગ્યં વિના ન વ્યવતિષ્ઠતે ।
ગુણવૃત્તિસ્તુ વાચ્યધર્માશ્રયેણૈવ વ્યઙ્ગ્યમાત્રાશ્રયેણ ચાભેદોપચારરૂપા સમ્ભવતિ, યતા--તીક્ષ્ણત્વાદગ્નિર્માણવકઃ, આહ્લાદકત્વાચ્ચન્દ્ર એવાસ્યા મુખમિત્યાદૌ ।
યથા ચ ઽપ્રિયે જને નાસ્તિ પુનરુક્તમ્ઽ ઇત્યાદૌ ।
યાપિ લક્ષણરૂપા ગુણવૃત્તિઃ સાપ્યુપલક્ષણીયાર્થસંબન્ધમાત્રાશ્રયેણ ચારુરૂપવ્યઙ્ગ્યપ્રતીતિં વિનાપિ સમ્ભવત્યેવ, યથા--મઞ્ચાઃ ક્રોશન્તીત્યાદૌ વિષયે ।
લોચનમ્ વાચ્યધર્મેતિ ।
વાચ્યવિષયો યો ધર્મો ઽભિધાવ્યાપારસ્તસ્યાશ્રયેણ તદુપબૃંહણાયેત્યર્થઃ ।
શ્રુતાર્થપત્તાવિવાર્થાન્તરરસ્યાભિધેયાર્થોંન્તરસ્યાભિધેયાર્થોપપાદાન એવ પર્યંવસાનાદિતિ ભાવઃ ।
તત્ર ગૌમસ્યોદાહરણમાહ--યથેતિ ।
દ્વિતીયમપિ પ્રકારં વ્યઞ્જકત્વશૂન્યં નિદર્શયિતુમુપક્રમતે--યાપીતિ ।
ચારુરૂપં વિશ્રાન્તિસ્થાનં, તદભાવે સ વ્યઞ્જકત્વવ્યાપારો નૈવોન્મીલતિ, પ્રત્યાવૃત્ત્ય વાચ્ય એવ વિશ્રાન્તેઃ, ક્ષણદૃષ્ટનષ્ટદિવ્યવિભવપ્રાકૃતપુરુષવત્ ।
બાલપ્રિયા વાચકસ્યેતિ શેષઃ ।
ભાવાર્થવિવરણમ્--તદુપબૃંહણાયેતિ ।
અભિધેયાર્થોપબૃંહણાયેત્યઃ ।
કથં ગુણવૃત્તેસ્તદુપબૃંહણાર્થત્વમિત્યતસ્સદૃષ્ટાન્તમાહ--શ્રુતેત્યાદિ ।