Dhvanyāloka with Abhinavagupta's Locana and Rāmaśāraka's Bālapriya (with commentary) · Part 401420

idaṃ kāvyaprakāśe 'pyudāhṛtam /
vīrāḥ patitān svadehānapaśyannita sambandhaḥ /
yathākramaṃ kutūhalahetugarbhamekaṃ dehānāmaparaṃ vīrāṇāṃ viśeṣaṇam /
'dīgdhān' vyāptān 'vāsite'ti /
surabhīkṛtetyarthaḥ /
'bāhumadhyaṃ' bakṣaḥ /
'kravyabhujāṃ' māṃsāśinām /
candanavārīṇāṃ seko yatra tādṛśaiḥ /
'kalpalatādukūlaiḥ' kalpalatodbhūtapaṭṭavastraiḥ, yadvā--kalpalatā eva dukūlāni taiḥ /
'lalanāḥ' svarveśyāḥ /
locane---viśeṣaṇairiti /
bhūreṇvityādidehaviśeṣaṇairityarthaḥ /
asambhāvanāspadam svīyatvasambhāvanāyā abhāvasya nimittam /
dūrāpetatvaṃ dūraviprakṛṣṭatvamatyantavailakṣaṇyamiti yāvat /
uktaṃ vyañjitam /
nanu śṛṅgārabītbhasayorekasminnekālambanakayoreva virodhaḥ, ekasminnekadaikasya ratijugupsayoranudayāt ; prakṛte ca bhūremudigdhatvādaviśiṣṭavīradehālambanako bībhatso divyatvaviśiṣṭavīradehālambanakaśca śṛṅgāra iti tayoḥ kathamekālambanakatmarūpaikāśrayatvamiti śaṅkāṃ pariharannāha--svetyādi /
dehatvābhimānāditi /
vīrāṇāṃ patitadeheṣu svadehatvabuddherityarthaḥ /
ityādau /
atra hi śṛṅgārabībhatsayostadaṅgayorvā vīrarasavyavadhānena samāveśo na virodhī /
virodham avirodhaṃ ca sarvatretthaṃ nirūpayet /
viśeṣatas tu śṛṅgāre sukumāratamā hy asau
virodhamavirodhaṃ ca sarvatretthaṃ nirūpayet /
viśeṣatastu śṛṅgāre sukumāratamo hyasau // 28 //
yathoktalakṣaṇānusāreṇa virodhāvirodhau sarveṣu raseṣu prabandhe 'nyatra ca nirūpayetsahṛdayaḥ; viśeṣatastu śṛṅgāre /
sa hi ratapāripoṣātmakatvādrateśca locanam anyathā vibhinnaviṣayatvātko virodhaḥ /
nanu vīra evātra raso na śṛṅgāro na bībhatsaḥ, kintu ratijugupase hi vīraṃ prati vyabhicārībhūte /
bhavatvevam, tathāpi prakṛtodāharaṇatā tāvadupapannā /
tadāha--tadaṅgayorveti /
tayoraṅge tatsthāyibhāvāvityarthaḥ /
vīraraseti /
'vīrāḥ svadehān' ityādinā tadīyotsāhādyavagatyā kartṛkarmaṇoḥ samastavākyārthānuyāyitayā pratītiriti madhyapāṭhābhāve 'pi sutarāṃ vīrasya vyavadhāyakateti bhāvaḥ // 27 //
anyatra ceti muktakādau /
sahi śṛṅgāraḥ sukumāratama iti sambandhaḥ /
sukumārastāvadrasajātīyaḥ bālapriyā etatpradarśanārthaṃ svapadopādānamiti bhāvaḥ /
tādātmyeti /
pratipatturdvayordehayoraikyabuddhiniṣpatteratyarthaḥ /
tathā ca svarlalanāgatasya śṛṅgārasya bībhatsasya ca dehadvayaikyābhimānī vīra eka eva viṣaya iti bhāvaḥ /
'tadaṅgayorve'ti granthamavatārayati--nanvityādi /
vīra eveti /

sāhasena raṇamadhyanipātanādyanubhāvenākṣepalabhyagarvādisañcāriṇā ca vīrarasa eva pratīyata ityarthaḥ /
tatsthāyibhāvāviti /
śṛṅgārabībhatsayoḥ sthāyibāvau ratijugupse ityarthaḥ /
ityādineti /
vīrapadena dehapātādyanubhāvena cetyarthaḥ /
utsāhādītyādipadena garvādeḥ parigrahaḥ /
avagatyetyanantaraṃ vīro rasa iti śeṣaḥ /
vīravyavadhānaṃ vivṛṇoti--kartṛkarmaṇorityādi /
kartṛkarmaṇoḥ vīrasya kartuḥ patitadeharūpakarmaṇaśca /
samastetyādi /
atra vākyaṃ padasamudāyaḥ bhūroṇvityādivākyārthānvayitayā karmaṇaḥ na vetyādivākyārthānvayitayā kartuśca pratītirityarthaḥ /
itīti hetau /
bhāva iti /
ayamarthaḥ--'bhūreṇvi'tyādiviśeṣaṇārthabodhe bībhatsastadviśeṣyārthabodhe vīro, na vetyādiviśeṣaṇārthabodhe śṛṅgārastadviśeṣyārthabodhe vīraścāsvādyata iti rītyā vīrasya madhye madhye āsvādaḥ /
śrutakrameṇa bodhe tvādau bībhatso, yojana yā bodhe tvādau śṛṅgāra iti // 27 //
'prabandhe 'nyatra ce'tyatrānyatrapadaṃ vyāpaṣṭe--muktakādāviti /
'sukumāratamo hi svalpenāpi nimittena bhaṅgasambhavātsukumāratamaḥ sarvebhyo rasebhyo manāgapi virodhisamāveśaṃ na sahate /
avadhānātiśayavān rase tatraiva sat-kaviḥ /
bhavet tasmin pramādo hi jhaṭity evopalakṣyate
avadhānātaśayavānrase tatraiva satkaviḥ /
bhavettasmin pramādo hi jhaṭityevopalakṣyate // 29 //
tatraiva ca rase sarvebhyo 'pi rasemyaḥ saukumāryātiśayayogini kaviravadhānavān prayatnavānsyāt /
tatra hi pramādyatastasya sahṛdayamadhye kṣipramevāvajñānaviṣayatā bhavati /
śṛṅgāraraso hi saṃsāriṇāṃ niyamenānubhavaviṣayatvātsarvarasebhyaḥ kamanīyatayā pradhānabhūtaḥ /
evaṃ ca sati--
vineyān unmukhī-kartuṃ kāvya-śobhārtham eva vā /
tad-viruddha-rasa-sparśas tad-aṅgānāṃ na duṣyati
vineyānunmukhīkartuṃ kāvyaśobhārthameva vā /
tadviruddharasasparśastadaṅgānāṃ duṣyata // 30 //
locanam tato 'pi karuṇastato 'pi śṛṅgāra iti tamapratyayaḥ // 28-29 //
evaṃ ceti /
yato 'sau sarvasaṃvādītyarthaḥ /
taditi /
śṛṅgārasya viruddhā ye śāntādayasteṣvapi tadaṅgānāṃ śṛṅgārāṅgānāṃ sambandhī sparśo na duṣṭaḥ /
tayā bhaṅgyā rasāntaragatā api vibhāvānubhāvādyā varṇanīyā yayā śṛṅgārāṅgabhāvamupāgaman /
yathā mamaiva stotre--- tvāṃ candracūḍaṃ sahasā spṛśantī prāṇaiśvaraṃ gāḍhaviyogataptā /
sā candrakāntākṛtiputrikeva saṃvidvilīyāpi vilīyate me //
bālapriyā sa' iti kārikāpāṭhābhiprāyeṇa vyācaṣṭe---sa hītyādi /
rasajātīya iti /
rasatvajātimānityarthaḥ // 28-29 //

'evañce'tyetat vyācaṣṭe--yata iti /
śṛṅgārasya sarvānubhavaviṣayatvādityarthaḥ /
'vineyāni'tyādyarthaṃ vyākhyāsyannādau tadviruddhetyādyuttarārdhaṃ vyācaṣṭe--tadityādi /
bhāvārthamāha--tayetyādi /
rasāntareti /
śāntādītyarthaḥ /
yayā śṛṅgārāṅgabhāvamupāgamanniti /
yayā bhaṅgyā varṇanayā śṛṅgāravibhāvāditvaṃ prāpnuvanto bhavantītyarthaḥ /
atrodāharaṇamāha--tvāmityādi /
gāḍhaviyogena gāḍhaṃ gāḍhena vā tvadasparśena taptā saṃsāratāpamanubhavantī /
sā viṣayāntarasañcāriṇī me saṃvit antaḥkaraṇaṃ tadvṛttirvātvāṃ spṛśantī kiñcidviṣayīkurvāṇā vilīya tvadākāratārūpatvasambandhamavāpya yatra jñāne śṛṅgāraviruddharasasparśaḥ śṛṅgārāṅgānāṃ yaḥ sa na kevalamavirodhalakṣaṇayoge sati na duṣyati yāvadvineyānunmukhīkartuṃ kāvyaśobhārthameva vā kriyamāṇo na duṣyati yāvadvineyānunmukhīkartuṃ kāvyaśobhārthameva vā kriyamāṇo na duṣyati /
śṛṅgārarasāṅgairunmukhīkṛtāḥ santo hi vineyāḥ sukhaṃ vinayopadeśān gṛhṇanti /
sadācāropadeśarūpā hi nāṭakādigoṣṭhī locanam ityatra śāntavibhāvānubhāvānāmapi śṛṅgārabhaṅgyā nirūpaṇam /
vineyānunmukhīkartuṃ yā kāvyaśobhā tadarthaṃ naiva duṣyatīti sambandhaḥ /
vāgrahaṇena pakṣāntaramucyate /
tadeva vyācaṣṭe--na kevalamiti /
vāśabdasyaitadyvākhyānam /
avirodhalakṣaṇaṃ paripoṣaparihārādi pūrvoktam /
vineyānunmukhīkartuṃ yā kāvyaśobhā tadarthamapi vā viruddhasamāveśaḥ na kevalaṃ pūrvoktaiḥ prakāraiḥ, na tu kāvyaśobhā vineyonmukhīkaraṇamantareṇāste, vyavadhānāvyavadhāne nāpi labhyete yathānyairvyākhyāte /
sukhamiti /
rañjanāpuraḥsaramityarthaḥ /
nanu kāvyaṃ krīḍārūpaṃ kva ca vedādigocarā upadeśakathā ityāśaṅkyāha--sadācāreti /
bālapriyā dhyātṛdhyānadhyeyāni bhāsante tadanena darśitam /
apiśabda āpātato virodhaṃ dyotayati /
vilīyate vilayanaṃ nāmāntaḥkaraṇasya tadvṛttervā abhānam /
anena dhyeyamātraviṣayakajñānaṃ darśitam /
yadvā--vilīyāpi vilīyate dravībhūyāpi atyantaṃ drutā bhavatītyarthaḥ /
bhaktānāṃ cittadrutiḥ prasiddhā putrikāpakṣe tu candrakarasparśena kiñcidārdrībhūya punassarvāvayavāvacchedenārdrībhavatītyarthaḥ /
atra saṃvidādau virahataptanāyikātvādipratītyā śṛṅgāravibhāvatvādiprāptiḥ, tadāha--śṛṅgārabhaṅgyā nirūpaṇamiti /
pūrvārdhaṃ vyācaṣṭe--vineyānityādi /
evakārasya nañā sambandha iti darśayati---naiveti /
pakṣāntaramiti /
avirodhī virodhī vetyādikārikābhiruktebhyaḥ pakṣebhyo 'nya ityarthaḥ, na tvatraiva pakṣadvayadyotaka iti bhāvaḥ /
etadyvākhyānamiti /
sa na kevalamityādivyākhyānamityarthaḥ /
avirodhalakṣaṇayoga ityatrāvirodhalakṣaṇapadaṃ vyācaṣṭe---paripoṣetyādi /
'vineyāni'tyādi 'tadarthamapi ve'tyantaṃ 'vineyāni'tyādivṛttervivaraṇaṃ, 'sa kriyamāṇa' ityasya vivaraṇaṃ 'viruddhasamāveśa' iti /
phalitamāha--na kevalaṃ pūrvoktaiḥ prakāreriti /
viruddhasamāveśo na duṣyatīti śeṣaḥ /
kintvevaṃ kriyamāṇo 'pi na duṣyatīti bhāvaḥ /

vineyānunmukhīkartuṃ yā kāvyaśobhetyuktamupapādanati---na tvityādi /
nāste ityanvayaḥ /
na bhavatītyarthaḥ /
vyavadhāneti /
rasāntareṇa yadvyavavadhānamavyavadhānaṃ vā tenāpītyarthaḥ /
kvacillabhyata iti /
kāvyaśobhā netyanayoranuṣaṅgaḥ /
yathetyādi /
tatheti pūrveṇa sambandhaḥ /
anyavyākhyānañca vineyānunmukhīkartuṃ vā kāvyaśobhārthaṃ veti vikalpaparaṃ bodhyam /
vṛttau 'vineyāni'tyādyuktasyaiva vivaraṇam---'śṛṅgāre'tyādi /
vineyajanahitārthameva munibhiravatāritā /
kiṃ ca śṛṅgārasya sakalajanamanoharābhirāmatvāttadaṅgasamāveśaḥ kāvyeśobhātiśayaṃ puṣyatītyanenāpi prakāreṇa virodhini rase śṛṅgārāṅgasamāveśo na virodhī /
tataśca satyaṃ manoramā rāmāḥ satyaṃ ramyā vibhūtayaḥ /
kiṃ tu mattāṅganāpāṅgabhaṅgalolaṃ hi jīvitam //
ityādiṣu nāsti rasavirodhadoṣaḥ /
locanam munibhiriti---bharatādibhirityarthaḥ /
etacca prabhumitrasammitebhyaḥ śāstretihāsebhyaḥ prītapūrvakaṃ jāyāsammitatvena nāṭyakāvyagataṃ vyutpattikāratvaṃ pūrvameva nirūpitamasmābhiriti na punaruktabhayādiha likhitam /
nanu śṛṅgārāṅgatābhaṅgyā yadvibhāvādinirūpaṇametāvataiva kiṃ vinoyonmukhīkāraḥ /
na; asti prakārāntaraṃ, tadāha--kiṃ ceti /
śobhātiśayamiti /
alaṅkāraviśeṣamupamāprabhṛtiṃ puṣyata sundarīkarotītyarthaḥ /
yathoktam---'kāvyaśobhāyāḥ kartāro dharmā guṇāstadatiśayahetavastvalaṅkārā' iti /
mattāṅganeti /
atra hi śāntavibhāve sarvasyānityatve varṇyamāne na kasyacidvibhāvasya śṛṅgārabhaṅgyā nibandhaḥ kṛtaḥ, kiṃ tu satyamiti bālapriyā tatra sukhamityetadvyācaṣṭe--rañjaneti /
etaccetyādi /
prabhumitrasammitebhyaḥ śāstretihāsebhyaḥ tānyapekṣya /
nāṭyakāvyagatametadvyutpattikāritvaṃ jāyāsammitatvena prītipūrvakamiti pūrvamevāsmābhirnirūpatamiti sambandhaḥ /
itīti hetau /
kiñcetyādikamavatārayati---nanvityādi /
śṛṅgārāṅgateti /
śṛṅgāravibhāvānubhāvatetyarthaḥ /
samādhatte--neti /
taditi /
prakārāntaramityarthaḥ /
śobhāyā atiśayo yeneti vyutpattimabhipretya prakṛtānuguṇaṃ vyācaṣṭe--alaṅkāretyādi /
'satya'mityādi /
satyamityardhāṅkīkāre /
'rāmāḥ' ramaṇyaḥ kāmā iti ca pāṭhaḥ 'vibhūtayaḥ' aiśvaryāṇi /
'matte'ti /

mattā yauvanādimadayuktāyā aṅganā praśastāṅgā nārī tasyāḥ apāṅgabhaṅgaḥ kaṭākṣa- sa iva lolamasthiram /
'hī'ti prasiddhau /
rāmādīnāṃ manoramatve 'pi satyeva jāvite janaiḥ svopabhoghāyopādeyāstāḥ jīvitaṃ cāsthiramiti kiḍkṛtaṃ tāsāmupādeyatvamato ramyatve 'pi tāssarvā niṣphalā eveti bhāvaḥ /
uktamarthaṃ locane vivṛṇoti--atretyādi /
sarvasyānityatva iti /
samastānityatve iti ca pāṭhaḥ /
sarvajīvitasyāsthiratve ityarthaḥ /
na kṛta iti sambandhaḥ /
kasyacidvibhāvasya śāntādivibhāvasya /
śṛṅgārabhaṅgyā śṛṅgāravibhāvatvayojanena /
satyamitīti /
vijñāyetthaṃ rasādīnām avirodha-virodhayoḥ /
viṣayaṃ sukaviḥ kāvyaṃ kurvan muhyati na kvacit
vijñāyetthaṃ rasādīnāmavirodhavirodhayoḥ /
viṣayaṃ sukaviḥ kāvyaṃ kurvanmuhyati na kvacit // 31 //
itthamanenānantaroktena prakāreṇa rasādīnāṃ rasabhāvatadābhāsānāṃ parasparaṃ virodhasyāvirodhasya ca viṣayaṃ vijñāya sukaviḥ kāvyaviṣaye pratibhātiśayayuktaḥ kāvyaṃ kurvatra kvacinmuhmati /
evaṃ rasādiṣu virodhāvirodhanirūpaṇasyopayogitvaṃ pratipādya vyañjakavācyavācakanirūpaṇasyāpi tadviṣayasya tatpratipādyate--
vācyānāṃ vācakānāṃ ca yad aucityena yojanam /
rasādi-viṣayeṇaitat karma mukhyaṃ mahā-kaveḥ
vācyānāṃ vācakānāṃ ca yadaucityena yojanam /
rasādiviṣayeṇaitatkarma mukhyaṃ mahākaveḥ // 32 //
locanam parahṛdayānupraveśenoktam; na khalvalīkavairāgyakautukaruciṃ prakaṭayāmaḥ, api tu yasya kṛte sarvamabhyarthyate tadevedaṃ calamiti; tatra mattāṅganāpāṅgabhaṅgasya śṛṅgāraṃ prati sambhāvyamānavibhāvānubhāvatvenāṅgasya lolatāyāmupamānatoktati priyatamākaṭākṣo hi sarvasyābhilaṣaṇīya iti ca tatprītyā pravṛttimān guḍajihvikayā prasaktānuprasaktavastutattvasaṃvedanena vairāgye paryavasyati vineyaḥ // 3.0 //
tadetadupasaṃharannasyoktasya prakaraṇasya phalamāha--vijñāyetthamiti // 31 //
rasādiṣu rasādiviṣaye vyañjakāni yāni vācyāni vibhāvādīni vācakāni ca suptiṅādīni teṣāṃ yannirūpaṇaṃ tasyeti /
tadviṣayasyeti /
rasādiviṣayasya /
taditi bālapriyā ityanenetyarthaḥ /
pareti /
parābhimatārthāṅkīkāreṇetyarthaḥ /
alīketi /
alīkā asatyā yā vairāgyakautuke rucistāmityarthaḥ /
yasyeti /
jīvitasyetyarthaḥ /
tatra jīvite /
tatra lolatāyāmupamānateti sambandhaḥ /
tannirūpitaṃ lolatānimittakopamāpratiyogitvamityarthaḥ /
sambhāvyeti /
sambhāvyamānena nāyakavibhāvatvena nāyikānubhāvatvena ca hetunā śṛṅgārāṅgasyetyarthaḥ /
tadukteḥ phalamāha--priyetyādi /
tatpratītyeti kaṭākṣasyopamānatvapratītyetyarthaḥ /

tatprītyā iti ca pāṭhaḥ /
vineya iti /
vyutpādyo rājakumārādirityarthaḥ /
tathā ca yayā kayāpi vidhayā śṛṅgārāṅgayojanaṃ kāvyaśobhākaramiti bhāvaḥ // 3.0 //
'vijñāye'tyādikārikāmavatārayati---tadetadityādi // 3.1 //
rasādiṣvityasya vivaraṇam---rasādiviṣaye iti /
'vyañjakavācye'tyādigranthaṃ vācyānāmitivṛttaviśeṣāṇāṃ vācakānāṃ ca tadviṣayāṇāṃ rasādiviṣayeṇaucityena yadyojanametanmahākaverbhukhyaṃ karma /
ayameva hi mahākavermukhyo vyāpāro yadrasādīneva mukhyatayā kāvyārthīkṛtya tadyvaktyanuguṇatvena śabdānāmarthānāṃ copanibandhanam /
etacca rasāditātparyeṇa kāvyanibandhanaṃ bharatādāvapi suprasiddhameveti pratipādayitumāha--
rasādy-anuguṇatvena vyavahāro 'rtha-śabdayoḥ /
aucityavānyastā etā vṛttayo dvividhāḥ sthitāḥ
rasādyanuguṇatvena vyavahāro 'rthaśabdayoḥ /
aucityavānyastā etā vṛttayo dvividhāḥ sthitāḥ // 33 //
vyavahāro hi vṛttirityucyate /
tatra rasānuguṇa aucityavānvācyāśrayo yo vyavahārastā etāḥ kaiśikyādyā vṛttayaḥ /
vācakāśrayāścopanāgarikādyāḥ /
vṛttayo hi rasāditātparyeṇa saṃniveśitāḥ kāmapināṭyasya kāvyasya ca cchāyāmāvahanti /
rasādayo hi dvayorapi tayorjīvabhūtāḥ /
itivṛttādi tu śarīrabhūtameva /
locanam upayogitvam mukhyamiti /
'ālokārthī' ityatra yaduktaṃ tadevopasaṃhṛtam /
mahākaveriti siddhavatphalanirūpaṇam /
evaṃ hi mahākavitvaṃ nānyathetyarthaḥ /
itivṛttaviśeṣāṇāmiti /
itivṛttaṃ hi prabandhavācyaṃ tasya viśeṣāḥ prāguktāḥ--'vibhāvabhāvānubhāvasañcāryaucityacāruṇaḥ /
vidhiḥ kathāśarīrasya' ityādinā /
kāvyārthīkṛtyeti /
anyathā laukikaśāstrīyavākyārthebhyaḥ kaḥ kāvyārthasya viśeṣaḥ /
etacca nirṇītamādyoddyote--'kāvyasyātmā sa evārthaḥ' ityatrāntare // 3.2 //
etacceti /
yadasmābhiruktamityarthaḥ /
bharatādāvityādigrahaṇādalaṅkāraśāstreṣu paruṣādyā vṛttaya ityuktaṃ bhavati /
dvayorapi tayoriti /
vṛttilakṣaṇayorvyavahārayorityarthaḥ /
jīvabhūtā iti /
'vṛttayaḥ kāvyamātṛkāḥ' iti bruvāṇena muninā rasocitetivṛttasamāśrayaṇopadeśena rasasyaivajīvitatvamuktam /
bhāmahādibhiśca-- svādukāvyarasonmiśraṃ vākyārthamupabhuñjate /
prathamālīḍhamadhavaḥ pibanti kaṭubheṣajam //
bālapriyā vyācaṣṭe--vyañjakānītyādi /
ālokārthītyādi /

ālokārthītyādikārikayā prathamodyote yaduktaṃ tadevānayā kārikayā upasaṃhṛtamityarthaḥ // 3.2 //
atra kecidāhuḥ--'guṇaguṇivyavahāro rasādīnāmitivṛttādibhiḥ saha yuktaḥ, na tu jīvaśarīravyavahāraḥ /
rasādimayaṃ hi vācyaṃ pratibhāsate na tu rasādibhiḥ pṛthagbhūtam' iti /
atrocyate--yadi rasādimayameva vāyyaṃ yathā gauratvamayaṃ śarīram /
evaṃ sati yathā śarīre pratibhāsamāne niyamenaiva gauratvaṃ pratibhāsate sarvasya tathā vācyena sahaiva rasādayo 'pi sahṛdayasyāsahṛdayasya ca pratibhāseran /
na caivam; tathā caitatpratipāditameva prathamoddyote /
locanam ityādinā rasopayogajīvitaḥ śabdavṛttilakṣaṇo vyavahāra uktaḥ /
śarīrabhūtamiti /
'itivṛttaṃ hi nāṭyasya śarīraṃ' iti muniḥ /
nāṭyaṃ ca rasa evetyuktaṃ prāk /
guṇaguṇivyavahāra iti /
atyantasammiśratayā pratibhāsanāddharmadharmivyavahāro yuktaḥ /
na tviti /
kramasyāsaṃvedanāditi bhāvaḥ /
prathameti /
'śabdārthaśāsanajñānamātreṇaiva na vedyate' ityādinā pratipāditamadaḥ /
bālapriyā kārikāyāmarthaśabdayoḥ rasādyanuguṇatvena aucityavān vyavahāro yaḥ, etā vṛttayaḥ etāḥ dvivadhāḥ sthitāścetyanvayaḥ /
locane---rasopayogajīvita iti /
rasopayoga eva jīvitaṃ yasya sa ityarthaḥ /
śeṣaṃ sarvaṃ spaṣṭam /
'guṇaguṇivyavahāra' ityasya vyākhyānam--dharmadharmivyavahāra iti /
atra hetuṃ darśayati---atyantetyādi /
guṇaguṇinoriva rasādivācyayoriti śeṣaḥ /
atra guṇasthānīyo rasādiḥ guṇisthānīya itivṛttādirūpo vācyārthaḥ /
na tu pṛthagbhūtamityatra hetumāha--kramasyāsaṃvedanāditi /
vācyapratīteḥ rasādipratīteśceti śeṣaḥ /
vṛttau---'yadī'tyādyanuvādaḥ /
atra dṛṣṭāntamāha--'yathe'tyādi /
'gauratvamayaṃ śarīra'miti guṇaguṇinostādātmayena vyavahāraḥ /
'evaṃ satī'ti /
vācyasya rasādimayatve satītyarthaḥ /
pratibhāserannityanenāsya sambandhaḥ /
dṛṣṭāntapradarśanapūrvakamāha---'yathe'tyādi /
'niyamenaiva bhāsata' iti /
dravyapratyakṣasya tadgatarūpaviṣayakatvaniyamāditi bhāvaḥ /
'tathe'ti /
niyamenaivetyasyānuṣaṅgaḥ /
'pratibhāseranni'ti /
yadi rasādimayo vācyārthastarhi sa niyamato rasādibhiḥ sahaiva sarvaiḥ pratīyamānassyādityarthaḥ /
atreṣṭāpattiṃ pariharati--'na caiva'miti /

'syānmatam' iti śaṅkādyotakam /
jātyatvamiveti yojanā /
jātyatvamutkṛṣṭaratnagato syānmatam; ratnānāmiva jātyatvaṃ pratipattṛviśeṣataḥ saṃvedyaṃ vācyanāṃ rasādirūpatvamiti /
naivam; yato yathā jātyatvena pratibhāsamāne ratne ratnasvarūpānatiriktatvameva tasya lakṣyate tathā rasādīnāmapi vibhāvānubhāvādirūpavācyāvyatiriktatvameva lakṣyeta /
na caivam; locanam nanu yadyasya dharmarūpaṃ tattatpratibhāne sarvasya niyamena bhātītyanaikāntikametat /
māṇikyadharmo hi jātyatvalakṣaṇo viśeṣo na tatpratibhāse 'pi sarvasya niyamena bhātītyāśaṅkate---syāditi /
etatpariharati---naivamiti /
etaduktaṃ bhavati---atyantonmagnasvabhāvatve sati taddharmatvāditi viśeṣaṇamasmābhiḥ kṛtam /
unmagnarūpatā ca na rūpavajjātyatvasya, atyantalīnasvabhāvatvāt /
rasādīnāṃ conmagnatāstyevetyevaṃ kecidetaṃ granthamanaiṣuḥ /
asmadguravastvāhuḥ---atrocyata ityanenedamucyate--
yadi rasādayo bālapriyā jātiviśeṣaḥ /
yatā mālatyāṃ "jātyena candramaṇineva mahīdharasye"ti /
'pratipattṛviśeṣataḥ' jñātṛviśeṣeṇa kartrā /
syādityādigranthamavatārayati locane---nanvityādi /
yadityādi /
yat gauratvādi /
yasya śarīrādeḥ /
tat gauratvādi /
tatpratibhāne śarīrādipratibhāse ityetaditi sambandhaḥ iti niyama ityarthaḥ /
yatra yatra yaddharmatvaṃ tatra pratyakṣīyatadviṣayitāvyāpakaviṣayitākatvamiti vyāptiriti yāvat /
anaikāntikamiti /
vyabhicārītyarthaḥ /
kutra vyabhicāra ityata āha---māṇikyetyādi /
tatpratibhāse māṇikyabhāne /
na bhātīti /
tathā ca māṇikyadharme jātyatve vyabhicāra iti bhāvaḥ /
vṛttau---'yathe'tyādi /
'jātyatvena' jātyatvaprakāreṇa /
'bhāsamāne' pratipattṛviśeṣagatasākṣātkāraviṣaye /
ratnasvarūpānatariktatvaṃ ratnādabhinnatvam /
'tasya' jātyatvasya /
'lakṣyate' jñāyate /
'vibhāve'ti /
vibhāvānubhāvādarūpaṃ yadvācyaṃ tasmādavyatariktatvāmityarthaḥ /
'na caivam' iti /
evaṃ na lakṣyate ityarthaḥ /
kuta ityatrāha--'na hī'tyādi /
na hyavagama iti sambandhaḥ /
yata ityādi na caivamityantasya parihāragranthasya bhāvamāha locane--etaduktamityādi /

atyantonmagnasvabhāvatva iti /
svāśrayādbhinnatvena pratīyamānatva ityarthaḥ /
satīta /
ityetaditi śeṣaḥ /
taddharmatvādityādi /
taddharmatvādityasya vijñeṣaṇamityarthaḥ /
kṛtamiti /
abhimatamityarthaḥ /
yatra yatra taddharmatvabhityatra atyantonmagnasvabhāvatve satītyapi niviṣṭamastītyarthaḥ /
itthaṃ ca jātyatvena vyabhicāra ityāha---unmagneti /
unmagnarūpatā yathārūpasya gauratvāderasti tathā jātyatvasya netyarthaḥ /
atyantalīnasvabhāvatvāt anunmagnasvabhāvatvāt /
svāśrayādbhinnatvenāpratīyamānatvāditi yāvat /
etaṃ granthamita /
yata ityādi na caivamityantaṃ granthamityarthaḥ /
na hi vibhāvānubhāvavyabhicāriṇa eva rasā iti kasyācidavagamaḥ /
ata eva ca vibhāvādipratītyavinābhāvinī rasādīnāṃ pratītiriti tatpratītyoḥ kāryakāraṇabhāvena vyavasthānātkramo 'vaśyambhāvī /
sa tu lāghavānna prakāśyate 'ityalakṣyakramā eva santo vyaṅgyā rasādayaḥ' ityuktam /
locanam vācyānāṃ dharmāstathāsati dvau pakṣau rūpādisadṛśā vā syurmāṇikyagatajātyatvasadṛśā vā /
na tāvatprathamaḥ pakṣaḥ, sarvān prati tathānavabhāsāt /
nāpi dvitīyaḥ, jātyatvavadanatiriktatvenāprakāśanāt /
eṣa ca heturādye 'pi pakṣe saṅgacchata eva /
tadāha---syānmatamityādinā na caivamityantena /
etadeva samarthayati---na hīti /
ata eva ceti /
yato na vācyadharmatvena rasādīnāṃ pratītiḥ, yataśca tatpratītau vācyapratītiḥ sarvathānupayoginī tata eva hetoḥ krameṇāvaśyaṃ bhāvyaṃ, sahabhūtayorupakārāyogāt /
sa tu sahṛdayabhāvanābhyāsānna lakṣyate anyathā tu lakṣyetāpītyuktaṃ prāk /
yasyāpi pratītiviśeṣātmaiva rasa ityuktiḥ, prāktasyāpi vyapadeśivattvādrasādīnāṃ pratītarityevamanyatra /
nanu bhavantu vācyādatiriktā rasādayastatrāpi kramo na lakṣyata iti tāvattvayaivoktam /
tatkalpane ca pramāṇaṃ nāsti /
anvayavyatirekābhyāmarthapratītimantareṇa rasapratītyudayasya bālapriyā sbamatamāha--asmādityādi /
tathānavabhāsādatyantena 'pratibhāseranna caivam' ityantagrantho vivṛtaḥ /
aprakāśanāditi /
aprakāśādityarthaḥ /
ādye 'pi pakṣa iti /
rūpādisadṛśā vā iti pakṣe 'pītyarthaḥ /
rūpādīnāmanatiriktatvena prakāśanādita bhāvaḥ /
ityanteneti /
itīti śeṣaḥ /
āhuriti pūrveṇa sambandhaḥ /

vṛttāvata evetyeko hetuḥ vyavasthānādityaparaścetyāśayena vyācaṣṭe--yato netyādi /
tatpratītau rasapratītau /
sarvatheti /
netyasyānuṣaṅgaḥ /
nānupayoginī upayoginyeva /
kramo 'vaśyaṃbhāvītyasya vivaraṇam--krameṇāvaśyaṃ bhāvyamiti /
kuta ityatrāha---saheti /
upakārāyogāditi /
upakāryopakārakabhāvāyogādityarthaḥ /
yasyāpīti /
uktiḥ prāgityanena sambandhaḥ /
tasyāpīti /
mate iti śeṣaḥ /
vyapadeśivatvāditi /
rāhośśira ityādivadbhegranthamavatārayati---nanvityādi /
ityuktamiti /
taduktyā kramo 'stītyāveditamiti bhāvaḥ /
tatkalpana iti /
kramakalpana ityarthaḥ /
rasapratītyudayasyetyasya darśanādityanena sambandhaḥ /
kutasyetyudayasyetyasya viśeṣaṇam /
phalitamāha--tataścetyādi /
sahaiva yugapadeva /
vacanetyādi /
vacanavāyāpāro vācyārthapratipādanam /
nanu śabda eva prakāraṇādyavacchinno vācyavyaṅgyayoḥ samameva pratītimupajanayatīti kiṃ tatra kramakalpanayā /
na ha śabdasya vācyapratītiparāmarśa eva vyañjakatve nibandhanam /
tathā hi gītādiśabdebhyo 'pi rasābhivyaktirasti /
na ca teṣāmantarā vācyaparāmarśaḥ /
atrāpī brūmaḥ---prakaraṇādyavacchedena vyañjakatvaṃ śabdānāmityanumatamevaitadasmākam /
kiṃ tu tadyvañjakatvaṃ teṣāṃ kadācitsvarūpaviśeṣanibandhanaṃ kadācidvācakaśaktinibandhanam /
tatra yeṣāṃ vācakaśaktinibandhanaṃ teṣāṃ yadi vācyapratītimantareṇaiva svarūpapratītyā niṣpannaṃ tadbhavenna tarhi vācakaśaktinibandhanam /
atha locanam padavirahitasvarālāpagītādau śabdamātropayogakṛtasya darśanāt /
tataścaikayaiva sāmagnyā sahaiva vācyaṃ vyaṅgyābhimataṃ ca rasādi bhātīti vacanavyañjanavyāpāradvayena na kiñcinditi tadāha--nanviti /
yatrāpi gītaśabdānāmartho 'sti tatrāpi tatpratītiranupayoginī grāmarāgānusāreṇāpahastitavācyānusāratayā rasodayadarśanāt /
na cāpi sā sarvatra bhavantī dṛśyate, tadetadāha---na ceti /
teṣāmiti gītādiśabdānām /
ādiśabdena vādyavilapitaśabdādayo nirdiṣṭāḥ /
anumatamiti /
'yatrārthaḥ śabdo vā' iti hyavocāmeti bhāvaḥ /

na tarhīti /
tataśca gītavadevārthāvagamaṃ vinaiva rasāvabhāsaḥ syātkāvyaśabdebhyaḥ, na caivamiti vācakaśaktirapi tatrāpekṣaṇīyā; sā ca vācyaniṣṭaiveti prāgvācye pratipattirityupagantavyam /
tadāha---atheti /
tadidi vācakaśaktiḥ /
bālapriyā tadāheti /
uktāmāśaṅkāṃ 'nanvi'tyādinā 'parāmarśa' ityantena pradarśayatītyarthaḥ /
'na ce'tyādigranthamavatārayate--yatrāpītyādi /
'anupayoginī'tyatra hetumāha--grāmetyādi /
apeti /
apahastitaḥ anādṛtaḥ vācyānusāraḥ vācyarthapratītyanusaraṇaṃ yena rasodayena tasya bhāvastattā tayā /
seti /
vācyapratītirityarthaḥ /
'gītādīnā'mityatrādipadārthamāha---ādītyādi /
vilapitaṃ vilāpaḥ "vilāpo 'narthakaṃ vaca' ityamaraḥ /
vṛttau 'tadvyañjakatvam' iti /
prakaraṇādisahakṛtaṃ vyañjakatvamityarthaḥ /
'teṣāṃ' śabdānām /
'svarūpaviśeṣe'ti /
śabdasvarūpaviśeṣetyarthaḥ /
'vācake'ti /
vācakaśaktirabhidhā saiva nibandhanaṃ prayojakaṃ yasya tat /
vyakterabhidheyārthapratītipūrvakatvāditi bhāvaḥ /
'yeṣām' iti /
tadvyañjakatvamityanuṣaṅgaḥ /
'tadi'ti vyañjaktavamityarthaḥ /
'na tarhī'ti /
tataśca vyañjakatvasya vācakaśaktinibandhanatvābhāve ca /
gītavaditi /
gītena tulyamityarthaḥ /
na caivaṃ evaṃ na bhavati ca /
itīti hetau /
vācyaniṣṭhaiva vācyaviṣayikaiva /
prāgatyādi /
tannibandhanaṃ tanniyamenaiva vācyavācakabhāvapratītyuttarakālatvaṃ vyaṅgyapratīteḥ prāptameva /
sa tu kramo yadi lāghavānna lakṣyate tatkiṃ kriyate /
yada ca vācyapratītimantareṇaiva prakaraṇādyavcchinnaśabdamātrasādhyā rasādapratītiḥ syāttadanavadhāritaprakaraṇānāṃ vācyavācakabhāve ca svayamavyutpannānāṃ pratipattṝṇāṃ locanam vācyavācakabhāveti /
saiva vācakaśaktiratyucyate /
etaduktaṃ bhavati--mā bhūdvācyaṃ rasādivyañjakam; astu śabdādeva tatpratītistathāpi tena svavācakaśaktistasyāṃ kartavyāyāṃ sahakāritayāvaśyāpekṣaṇīyetyāyātaṃ vācyapratīteḥ pūrvabhāvitvamiti /
nanu gītaśabdavadeva vācakaśaktiratrāpyanupayoginī, yattukvacacchrute 'pi kāvyerasapratītirna bhavati tatrocitaḥ prakaraṇāvagamādiḥ sahakārī nāstītyāśaṅkyāha--yadi ceti /
prakaraṇāvagamo hi ka ucyate? kiṃ vākyāntarasahāyatvam? atha vākyāntarāṇāṃ sambandhivācyam /

ubhayaparijñāne 'pi na bhavati prakṛtavākyārthāvedane rasodayaḥ /
bālapriyā vācyārthapratītiḥ prāgbhavatītyabhyupagantavyamityarthaḥ /
vṛttau 'athe'ti yadītyarthe /
'tannibandhana'miti /
sā nibandhanaṃ yasya tadityarthaḥ /
vyañjakatvamityanuṣaṅgaḥ /
'tadi'ti /
tarhityarthaḥ /
'sa tu krama' iti /
vācyapratītyuttarakālatvarūpaḥ kramastvityarthaḥ /
vyaṅgyapratīterityanuṣaṅgaḥ /
tannibandhanamityatra tatpdaṃ vyācaṣṭe locane--vācakaśaktiriti /
saiveti /
sa eveti /
ca pāṭhaḥ /
vācyavācakabhāva evetyarthaḥ /
bhāvārthamāha---etadityādi /
rasādivyañjakamiti /
rasādivyaktijanakamityarthaḥ /
tatpratītiriti /
rasādipratītiratyarthaḥ /
teneti /
śabdenetyarthaḥ /
tasyāṃ kartavyāyāmiti /
rasādipratītābutpādayitavyāyāmityarthaḥ /
itīti hetau /
nanvityādi /
gītaśabdavaditi /
gītaśabde ivetyarthaḥ /
atrāpi kāvyaśabde 'pi /
nanvevaṃ yatra śabdaḥ śruto 'rtho nādhigataśca tatra rasapratītiḥ syādityata āha--yattvityādi /
yattu yatra /
ityāśaṅkyāheti /
iti śaṅkāpūrvakaṃ samādhānaṃ bhavedityantagranthenāhetyarthaḥ /
vṛttau śabdamātrasādhyetyatratyamātrapadārthavivaraṇam---'vācyapratītimantareṇaive'ti /
'tadavadhārite'ti /
tattarhi /
avadhāritaṃ jñātaṃ prakaraṇaṃ yaisteṣām /
'vācye'tyādi /
tattadvācakaśabdasya tattadvācyārthaṃ svayamajānatāmityarthaḥ /

'asau'rasādipratītiḥ /
locane vivṛṇoti--prakaraṇetyādi /
prakaraṇāvagamaḥ avagamyaḥ prakaraṇapadārthaḥ /
vākyeti /
vākyāntaraṃ sahāyaḥ sahakāri yasya tattvaṃ sahakāri vāntaramityarthaḥ /
kāvyamātraśravaṇādevāsau bhavet /
sahabhāve ca vācyapratīteranupayogaḥ, upayoge vā na sahabhāvaḥ /
yeṣāmapi svarūpaviśeṣapratītinimittaṃ vyañjakatvaṃ yathā gītādiśabdānāṃ teṣāmapi svarūpapratītervyaṅgyapratīteśca niyamabhāvī locanam svayamiti /
prakaraṇamātrameva pareṇa kenacidyeṣāṃ vyākhyātamiti bhāvaḥ /
na cānvayavyatirekavatīṃ vācyapratītimapahnutyādṛṣṭasadbhāvābhāvau śaraṇatvenāśritau mātsaryādadhikaṃ kiñcitpuṣṇīta ityabhiprāyaḥ /
nanvastu vācyapratīterupayogaḥ kramāśrayeṇa kiṃ prayojanam, sahabhāvamātrameva hyupayoga ekasāmagryadhīnatālakṣaṇamityāśaṅkyāha--saheti /
evaṃ hyupayoga iti anupakārake sañjñākaraṇamātraṃ vastuśūnyaṃ syāditi bhāvaḥ /
upakāriṇo hi pūrvabhāviteti tvayā pyaṅgīkṛtamityāha---yeṣāmiti /
taddṛṣṭāntenaiva vayaṃ vācyapratīterapi pūrvabhāvitāṃ samarthayiṣyāma iti bhāvaḥ /
bālapriyā prakṛtavākyasyeti śeṣaḥ /
atheti praśne /
vākyāntarāṇāmityādi /
vākyāntaratadvācyamityarthaḥ /
ubhayeti /
vākyāntaratadvācyobhayetyarthaḥ /
prakṛtavākyārthavedana iti /
prakṛtavākyaghaṭakatattatpadārthanavagama ityarthaḥ /
vācyavācakabhāvāvyutpattimupapādayati--prakaraṇamātramityādi /
mātraśabdena vācyasya vyavacchedaḥ /
yeṣāmiti /
keṣāñcit pratipattṝṇāmityarthaḥ /
vyākhyātamiti /
bodhitamityarthaḥ /
nanu vākyena rasādipratītau kartavyāyāmadṛṣṭaviśeṣo 'pi sahakārī tadabhāvādeva vācyapratītivirahakāle rasāderapratītiriti śaṅkāṃ pariharati--na cetyādi /
na ca puṣṇita iti sambandhaḥ /
anvayeti /
vācyapratītisattve rasādipratītistadabhāve tadabhāva ityanvayavyatirekaśālinīmityarthaḥ /
śaraṇatveneti /
prayojakatvenetyarthaḥ /
rasapratītipadabhāvayoriti śeṣaḥ /
nanvityādi /
upayoga iti /
rasādipratītiṃ pratīti śeṣaḥ /
kramāśrayeṇeti /
vācyapratītirasādipratītyoḥ paurvāparyarūpakramāśrayeṇetyarthaḥ /

tarhi upayogaḥ ka ityatrāha--saheti /
tat kīdṛśamityāṅkyāha--eketi /
vācyapratīteḥ rasādipratyāyakasāmagnyadhīnatvarūpo rasādisahabhāva iti bhāvaḥ /
upayāgāḥ upayogapadārthaḥ /
āśaṅkyeti /
āpātataśśaṅkitvetyarthaḥ /
sahabhāve cetyādigranthasya bhāvamāha--evaṃ hītyādi /
anupakārake upayoga iti sañjñākaraṇamātramiti sambandhaḥ /
mātrapadārthaṃ vivṛṇoti--vastvityādi /
vastu upakārakatvarūpastadarthaḥ /
pūrvabhāviteti /
pūrvakālavṛttitvamityarthaḥ /
krama ityantagranthasya bhāvamāha--tvaddṛṣṭāntenetyādi /
tvaddṛṣṭāntena gītādinā tattvityādigranthamavatārayati---nanvityādi /
śabdasyetyasya kriyetyanena sambandhaḥ /
kramaḥ /
tattu śabdasya kriyāpaurvāparyamananyasādhyatatphalaghaṭanāsvāśubhāvanīṣu vācyenāvirodhinyabhidheyāntaravilakṣaṇe rasādau na pratīyate /
locanam nanu saṃścetkramaḥ kiṃ na lakṣyata ityāśaṅkyāha--tattviti /
kriyāpaurvāparyamatyanena kramasya svarūpamāha--kriyete iti /
kriye vācyavyaṅgyapratīti yadi vābhidhāvyāpāro vyañjanāparaparyāyo dhvananavyāpāraśceti kriye tayoḥ paurvāparyaṃ na pratīyate /
kvetyāga--rasādau viṣaye /
kīdṛśi? abhidheyāntarāttadabhidheyaviśeṣādvilakṣaṇe sarvathaivānabhidheye anena bhavitavyaṃ tāvatkameṇetyuktam /
tathā vācyenāvirodhini, virodhini tu lakṣyata evetyarthaḥ /
kuto na lakṣyate iti nimittasaptamīnirdiṣṭaṃ hetvantaragarbhaṃ hetumāha--āśubhāvinīṣviti /
ananyasādhyatatphalaghaṭanāsu ghaṭanāḥ pūrvaṃ mādhuryādilakṣaṇāḥ pratipāditā guṇānirūpaṇāvasare tāśca tatphalāḥ rasādipratītiḥ phalaṃ yāsām, tathā ananyattadeva sādhyaṃ yāsām, na hyojoghaṭanāyāḥ karuṇādipratītiḥ sādhyā /
etaduktaṃ bhavati---yato guṇavati kāvye 'saṅkīrṇaviṣayatayā saṅghaṭanā prayuktā tataḥ kramo na lakṣyate /
nanu bhavatvevaṃ saṅghaṭanānāṃ sthitiḥ, kramastu kiṃ na lakṣyate ata āha--āśubhāvinīṣu vācyapratītikālapratīkṣaṇena vinaiva jhaṭityeva tā rasādīn bhāvayanti bālapriyā śabdajanyakriyetyarthaḥ /
kriyāpadārthamāha--kriyete ityādi /
te ke ityatrāha---vācyeti /
śabdasya kriyetyasya śabdaniṣṭhakriyetyabhiprāyeṇāha--yadivetyādi /
anvayaṃ darśayati--tayorityādi /
tayoḥ kriyayoḥ /
atra vācyavyaṅgyapratītigataṃ paurvāparyaṃ tadyvāpārayorāropitaṃ bodhyam /
rasādau viṣaye iti /
tathāca vācyapratīteḥ rasādirūpavyaṅgyapratīteścetyarthaḥ /
abhidheyaviśeṣāditi /
tattadvācyārthaviśeṣādityarthaḥ /
phalitamāha---sarvathetyādi /
anabhidheye abhidheyabhinne /
aneneti /

anabhidheyatvakathanenetyarthaḥ /
ityuktamiti /
iti darśitamityarthaḥ /
lakṣyata eveti /
yathā "bhrama dhārmike"tyādau /
itīti /
ityākāṅkṣāyāmityarthaḥ /
nimittasaptamīti /
"yasya ca bhāvene"ti sūtrānuśiṣṭanimittārthakasaptamītyarthaḥ /
hetvantareti /
ananyasādhyatatphalatvarūpahetvantaretyarthaḥ /
ananyetyādikaṃ vyācaṣṭe--ghaṭanā ityādi /
karmadhārayābhiprāyeṇa vigrahamāha--tāścetyādi /
ananyadityasya vyākhyānam--tadeveti /
tattaddhaṭanayā yatsādhyaṃ tadevetyarthaḥ /
uktameva vivṛṇoti--na hītyādi /
ojoghaṭanayā karuṇādipratītirna hi sādhyetyanvayaḥ kintu vīrādipratītireveti bhāvaḥ /
uktasya bhāvamāha--etadityādi /
asaṅkīrṇaviṣayatayeti /
ghaṭanāntarāsaṅkīrṇasvaviṣayakatvenetyarthaḥ /
āśubhāvinīṣvityetadvyācaṣṭe--vācyetyādi /
tā iti /
locanam tadāsvādaṃ vidadhatītyarthaḥ /
etaduktaṃ bhavati--saṅghaṭanāvyaṅgyatvādrasādīnāmanupayukte 'pyarthavijñāne pūrvāmevocitasaṅghaṭanāśravaṇa eva yata āsūtrito rasāsvādastena vācyapratītyuttarakālabhavena parisphuṭāsvādayukto 'pi paścādutpannatvena na bhāti /
abhyaste hi viṣaye 'vinābhāvapratītikrama itthameva na lakṣyate /
abhyāso hyayameva yatpraṇidhānādināpi vinaiva saṃskārasya balavattvātsadaiva prabubhutsutayā avasthāpanamityevaṃ yatra dhūmastatrāgniriti hṛdayasthitatvādvyāpteḥ pakṣadharmajñānamātramevopayogi bhavatīti parāmarśasthānamākramati, jhaṭityutpannehi dhūmajñāne tadvyāptismṛtyupakṛte tadvijātīyapraṇidhānānusaraṇādipratītyantarānupraveśavirahādāśubhāvinyāmagnipratītau bālapriyā ghaṭanā ityarthaḥ /
rasādīnityādervivaraṇam---tadāsvādamityādi /
tattvityādigranthena labdhaṃ kramastu kinna lakṣyata iti codyasyottaraṃ vivṛṇoti---etadityādi /
saṅghaṭanāvyaṅgyatvāditi /
arthajñānopayogaṃ vināpi saṅghaṭanayā vyaṅgyatvādatyarthaḥ /
pūrvameva vācyārthajñānātprāgeva /
uciteti /
abhyastetyarthaḥ /
āsūtritarḥ iṣatsphuritaḥ /
tenetyasya na bhātītyanenānvayaḥ /
vācyeti /
vācyapratītyuttarakāle yo bhavaḥ jananaṃ tena hetunā yaḥ parisphuṭāsvādaḥ tena yukto 'pi viśiṣṭo 'pi; parisphuṭāsvādaḥ yukto 'pīti ca pāṭhaḥ /
paścādutpannatvena vācyapratītyuttarakālotpannatvena /
na bhātīti /
sahṛdayānāmiti śeṣaḥ /

abhyāsa ityādi /
"abhyāsastu samāne viṣaye jñānānāmabhyāvṛttari"ti nyāyabhāṣye /
praṇidhānetyādi /
"sūsmūrṣayā manaso dhāraṇaṃ praṇidhāna"miti nyāyabhāṣyam /
dhāraṇamekāgrīkaraṇam /
praṇidhānādinetyādipadena "praṇidhānanibandhābhyāsaliṅge"tyādinyāyasūtroktaliṅgādīnāṃ grahaṇam /
vinaivetyasya prabubhutsutayā sthāpanamityanena sambandhaḥ /
balavatvāditi /
jhaṭityudbodhakasamavadhānarūpadārḍhyavatvādityarthaḥ /
prabusutsutayeti /
smṛtirūpaprabodhopadhāyakatvenetyarthaḥ /
kūlaṃ pipatiṣatītyādivat prayogaḥ /
abhyasta ityādinā samānyata uktaṃ viśiṣya darśayati--evamityādi /
ityevaṃ vyāpterityanvayaḥ /
hṛdayasthitatvāditi /
saṃskārarūpeṇāntaḥ karaṇe vartamānatvādityarthaḥ /
pakṣeti dhūmādiliṅgasya parvatādipakṣavṛttitvajñānamātramityarthaḥ /
mātramevetyanena pakṣe sādhyavyāptiviśiṣṭahetumattājñānarūpasya parāmarśasya vyavacchedaḥ /
upayogīti /
vahnyādyanumitāviti śeṣaḥ /
itīti hetau /
parāmarśeti /
parāmarśasthānīyaṃ bhavatīspaṣṭamidaṃ matam /
jhaṭitītyasya vyāptismṛtītyanena sambandhaḥ /
tadyvāptīti /
dhūmādau vahnyādivyāpteḥ smṛtyā sahakute satītyarthaḥ /
tadityādi /
tābhyāṃ dhūmajñānavyāptismṛtibhyāṃ vijātīyaṃ yat praṇidhānānukaraṇādinā praṇidhānakaraṇādinā pratītyantaramālocanarūpaṃ kvacittu lakṣyata eva /
yathānuraṇanarūpavyaṅgyapratītiṣu /
tatrāpi kathamiti ceducyate--
arthaśaktimūlānuraṇanarūpavyaṅgye dhvanau tāvadabhidheyasya tatsāmarthyākṣiptasya cārthasyābhidheyāntaravilakṣaṇatayātyantavilakṣaṇe ye pratīti tayoraśakyanihnavo nimittanimittibhāva iti sphuṭameva tatra paurvāparyam /
yathā prathamoddyote pratīyamānārthasidydharthamudāhṛtāmu gāthāsu /
tathāvidhe ca viṣaye vācyavyaṅgyeyoratyantavilakṣaṇatvādyaiva ekasya pratītiḥ saivetarasyeti na śakyate vaktum /
śabdaśaktimūlānuraṇanarūpavyaṅgye tu dhvanau--- gāvo vaḥ pāvanānāṃ paramaparimitāṃ prītimutpādayantu locanam kramo na lakṣyate tadvadihāpi /
yadi tu vācyāvirodhī raso na syāducitā ca ghaṭanā na bhavettallakṣyetaiva krama iti /
candrikākārastu paṭhitamanupaṭhatīti nyāyena gajanimīlikayā vyācacakṣe--tasya śabdasya phalaṃ tadvā phalaṃ vācyavyaṅgyapratītyātmakaṃ tasya ghaṭanā niṣpādanā yato 'nanyasādhyā śabdavyāpāraikajanyeti /
na cātrārthasatattvaṃ vyākhyāne kiñcidutpaśmāma ityalaṃ pūrvavaṃśyaiḥ saha vivādena bahunā /
yatra tu saṅghaṭanāvyaṅgyatve nāsti tatra lakṣyata evetyāha--kvacittviti /
tulye vyaṅgyatve kuto bheda ityāśaṅkate---tatrāpīti /
sphuṭameveti /

avivakṣitavācyasya padavākyaprakāśatā /
tadanyasyānuraṇanarūpavyaṅgyasya ca dhvaneḥ //
iti hi pūrvaṃ varṇasaṅghaṭanādikaṃ nāsya vyañjakatvenoktamiti bhāvaḥ /
gāthāsviti /
bālapriyā tasya yo 'nupraveśaḥ tasya virahādabhāvādityarthaḥ /
āśubhāvinyāṃ jhaṭiti bhavantyām /
agnipratītau parvatādau vahreranumittau /
krama iti /
vyāptismṛtisahakṛtasya dhūmajñānasyeti śeṣaḥ /
upasaṃharati--tadvaditi /
abhyāsanimittakāśubhāvitvena sāmyaṃ bodhyam /
vācyāvirodhitetyādyuvatyā gamyamarthamāha--yadītyādi /
ananyetyādigranthasya candrikāvyākhyānamāha--tasyetyādi /
arthasatattvamiti /
arthasya saṅgatatvamityarthaḥ /
sphuṭameva paurvāparyamityetadupapādayati---avivakṣitetyādi /
iti hi pūrvamuktaṃ varṇasaṅghaṭanādikamasya vyañjakatvena noktamiti sambandhaḥ /
ityādāvarthadvayapratītau śābdyāmarthadvayasyopamānopameyabhāvapratītirupamāvācaṅkapadavirahe satyarthasāmarthyādākṣipteti, tatrāpi sulakṣamabhidheyavyaṅgyālaṅkārapratītyo /
paurvāparyam /
padaprakāśaśabdaśaktimūlānuraṇanarūpavyaṅgye 'pi dhvanau viśeṣaṇapadasyobhayārthasambandhayogyasya yojakaṃ padamantareṇa yojanamaśābdamapyarthādavasthitamityatrāpi pūrvavadabhideyatatsāmarthyākṣiptālaṅkāramātrapratītyoḥ susthitameva paurvāparyam /
locamam 'bhama dhammia' ityādikāsu /
tāśca tatraiva vyākhyātāḥ /
śābdyāmiti /
śābdyāmapītyarthaḥ /
upamāvācakaṃ yathevādi /
arthasāmarthyāditi /
vākyārthasāmarthyāditi yāvat /
evaṃ vākyaprakāśaśabdaśaktimūlaṃ vicārya padaprakāśaṃ vicārayati---padaprakāśeti /
viśeṣaṇapadasyeti /
jaḍa ityasya /
yojakamiti /
kūpa iti ca ahamiti cobhayasamānādhikaraṇatayā saṃvalanam /
abhidheyaṃ ca tatsāmarthyākṣiptaṃ ca tayoralaṅkāramātrayoḥ /
ye pratīti tayoḥ paurvāparyaṃ kramaḥ /
susthitaṃ sulakṣitamitayarthaḥ /
mātragrahaṇena rasapratītistatrāpyalakṣyakramaiveti darśayati /
bālapriyā yena paurvāparyasyāsphuṭatvaṃ bhavediti bhāvaḥ /
śābdyāmapīti /
abhidhayā śabdajanyāmapītyarthaḥ /
apiśabdenāprakṛtārthasya vyaṅgyatvapakṣaḥ sūcyate /

upamāvācakapadaviraha ityatropamāvācakapadaṃ vivṛṇoti---upametyādi /
vṛttau 'ākṣipte'ti /
utpāditetyarthaḥ /
'abhidheye'ti /
abhidheyasya vyaṅgyālaṅkārasya ca ye pratītī tayorityarthaḥ /
dvitīyārtho 'pyabhidheyaḥ tadupamāmātraṃ vyaṅgyamiti matābhiprāyeṇedam, anupadaṃ vakṣyamāṇasthale 'pyevaṃ bodhyam /
locane vṛttānuvādapūrvakamavatārayati---evamityādi /
padaprakāśamiti /
śabdaśaktimūlamityanuṣaṅgaḥ /
prātuṃ dhanairityādyuktamudāharaṇaṃ manasikṛtya vyācaṣṭe---jaḍa ityasyeti /
yojanaśabdārthamāha--kūpa ityādi /
iti cobhayeti /
kūpāhampadārthobhayetyarthaḥ /
saṃvalanaṃ sammiśraṇam /
vṛttau'aśābdamapī'ti /
yojakaśabdāpratipādyamapītyarthaḥ /
arthādvyañjanāt /
'avasthitam' pratipattiviṣayabhūtam /
abhidheyetyādikaṃ vyācaṣṭe--abhidheyamityādi /
atrābhidheyālaṅkārodīpakam, jaḍatvasyobhayatrānvayāt /
tatsāmarthyakṣiptā copamā /
abhidheyaṃ ca tatsāmarthyākṣiptālaṅkāraśca tāveva tanmātre iti ca vṛttyartho bodhyaḥ /
alakṣaṇīyatvaśaṅkāyā vyāvartanīyatayā tadanurodhena vyācaṣṭe--sulakṣitamiti /
mātragrahaṇeneti /
alaṅkāramātretyatratyamātrapadenetyarthaḥ /
ārthyapi ca pratipattisyathāvide viṣaye ubhayārthasambandhayogyaśabdasāmarthyaprasāviteti śabdaśaktimūlā kalpyate /
avivakṣitavācyasya tu dhvaneḥ prasiddhasvaviṣayavaimukhyapratītipūrvakamevārthāntaraprakāśanamiti niyamabhāvī kramaḥ /
tatrāvivakṣitavācyatvādeva vācyeva saha vyaṅgyasya kramapratītivicāro na kṛtaḥ /
tasmādabhidhānābhidheyapratītyoriva locanam nanvevamārthatvaṃ śabdaśaktimūlatvaṃ ceti viruddhamityāśaṅkyāha---ārthyapīti /
nātra virodhaḥ kaściditi bhāvaḥ /
etacca vitatya pūrvameva nirṇītamiti na punarucyate /
svaviṣayeti /
andhaśabdāderupahatacakṣuṣkādiḥ svo viṣayaḥ, tatra yadvaimukhyamanādara ityarthaḥ /
vicāro na kṛta iti /
nāmadheyanirūpaṇadvāreṇeti śeṣaḥ /
sahabhāvasya śaṅkitumatrāyuktatvāditi bhāvaḥ /
evaṃ rasādayaḥ kaiśikyādīnāmitivṛttabhāgarūpāṇāṃ vṛttīnāṃ jīvitamupanāgarikādyānāṃ ca sarvasyāsyobhayasyāpi vṛttivyavahārasya rasādiniyantritaviṣayatvāditi yatprastutaṃ tatprasaṅgena rasādīnāṃ vācyātiriktatvaṃ samarthayituṃ kramo vicārita ityetadupasaṃharati--tasmāditi /
abhidhānasya bālapriyā rasapratītiriti /
rasasya bhāvasya vā pratītirityarthaḥ /
tatrāpīti /

uktaśabdaśaktimūlasthale 'pītyarthaḥ /
prātumityādau nirvedo vyaṅgyaḥ /
nātretyādi /
ubhāyarthotyādiviśeṣaṇasya vidyamānatvānna virodha ityarthaḥ /
evaṃ vivakṣitānyaparavācye vyaṅgyavyañjakayoḥ kramaṃ pratipādya sarvatrāpi vyaṅgyavyañjakayoḥ kramo 'stīti darśayitumāha--vṛttau 'avivakṣite'tyādi /
'niḥśvāsāndha' ityādipūrvoktodāharaṇaniṣṭhatayā svaviṣayavaimukhyamityetadvyācaṣṭe---andhaśabdāderityādi /
viṣayaḥ vācyārthaḥ /
anādara iti /
vācyārthasya bādhitatvātparityāgaityarthaḥ /
vṛttau 'arthāntare'ti /
vyaṅgyetyarthaḥ /
'krama' iti /
vācyavyaṅgyapratītyoriti śeṣaḥ /
'tatrāvivakṣitavācyatvādi'ti /
avivakṣitavādhyadhvanisthale vācyasyāvivakṣatatvādityarthaḥ /
'krame'ti /
krameṇa yā pratītiḥ tadvicāraḥ vācyārthavyaṅgyārthapratītyoḥkramasya vicāra ityarthaḥ /
na kṛta ityatra pūrayati locane--nāmetyādi /
bhāvamāha--sahetyādi /
atreti /
avivakṣitavācyadhvanāvityarthaḥ /
nanu rasādeḥ vṛttijīvitatvamupakrāntaṃ vācyavyaṅgyapratītikramaśca tasmādityādinā upasaṃhṛtaḥ /
tadidamasaṅgamityatastadbhanthamavatārayati---evaṃ rasādaya ityādi /
upanāgarakādyānāṃ ca vṛttīnāmiti sambandhaḥ /
rasādīnāmubhayavidhavṛttijīvitatve hetumāha---sarvasyetyādinā /
prastutamupakrāntaṃ tatprasaṅgena vicārita ityanvayaḥ /
ityetaditi /
prasaṅgāgataṃ kramavicāramityarthaḥ /
vācyavyaṅgyapratītī kramavatyau nimittanaimittikatvādabhidhānābhidhayapratītivaditi vācyavyaṅgyapratītyornimittanimittibhāvānniyamabhāvī kramaḥ /
sa tūktayuktyā kvacillakṣyate kvacinna lakṣyate /
tadevaṃ vyañjakamukhena dhvaniprakāreṣu nirūpiteṣu kaścidbrūyāt---kimidaṃ vyañjakatvaṃ nāma vyaṅgyārthaprakāśanam, na hi vyañjakatvaṃ vyaṅgyatvaṃ cārthasya vyañjakasidydhadhīnaṃ vyaṅgyatvam, vyaṅgyāpekṣayā ca vyañjakatvāsiddhirityanyonyasaṃśrayādavyavasthānam /
nanu vācyavyatiriktasya vyaṅgyasya locanam śabdarūpasya pūrvaṃ pratītistato 'bhidheyasya /
yadāha tatra bhavān--- 'viṣayatvamanāpannaiḥ śabdairnārthaḥ prakāśyate' ityādi /
ato 'nirjñātarūpatvātkimāhetyabhidhīyate' ityatrāpi cāvinābhāvavatsamayasyābhyastatvātkramo na lakṣyetāpi /
udyotārambhe yaduktaṃ vyañjanamukhena dhvaneḥ svarūpaṃ pratipādyata iti tadidānīmupasaṃharanvyañjakabhāvaṃ prathamodyote samarthitamapi śiṣyāṇāmekapraghaṭṭakena hṛdi niveśayituṃ pūrvapakṣamāha--tadevamiti /
kaściditi /
mīmāṃsakādiḥ /
kimidamiti /
vakṣyamāṇaścodakasyābhiprāyaḥ /
bālapriyā vṛttyuktānumāne dṛṣṭāntasya sādhanavaikalyaśaṅkāṃ parihartuṃ vyācaṣṭe--abhidhānasyetyādi /

yadāheti /
yasmādāhetyarthaḥ /
viṣayatvamityādi /
viṣayatvaṃ śrāvaṇādijñānaviṣayatvam /
anāpannaiḥ ajñātairityarthaḥ /
na prakāśyate kintu jñātairevetyarthaḥ /
ityādītyādipadena sūciteṣu kiñcit padyārddhamapi darśayati---ata ityādi /
ata iti /
yato nirjñātasyaivārthabodhakatvaṃ tata ityarthaḥ /
anirjñātarūpatvāditi /
śrotrā samyagaśravaṇe śabdasyāniścitasvarūpatvādityarthaḥ /
kimāhetyabhidhīyata iti /
bhavān kiṃ vaktīti pṛcchyate ityarthaḥ /
śabdasya tadarśasya ca jijñāsayeti bhāvaḥ /
prasaṅgādāha---atrāpītyādi /
atrāpi abhidhānābhidheyapratītyorapi /
avinābhāvavadavinābhāvasyeva /
samayasya tattadarthe tattatpadasaṅketasya /
na lakṣyetāpi kvacidalakṣyo 'pi bhavati /
'tadeva'mityādi'nirūpiteṣvi'tyantamanupayogi, kaścidityādinā vyañjakatvanirūpaṇaṃ punaruktaṃ cetyatastatphalaṃ darśayannavatārayati---udyotārambha ityādinā /
praghaṭṭakena prakaraṇena /
kimidamityatra kiṃśabdaḥ ākṣepe praśne vā, tatra heturnokta ityata āha--vakṣyamāṇa iti /
anyonyāśrayādavyavasthānamiti vakṣyamāṇa ityarthaḥ /
codakasya codyavādinaḥ /
vṛttau 'vyaṅgyāthaprakāśana'miti /
vyaṅgyārthapratītyanukūlasāmarthyamityarthaḥ /
asyānantaraṃ cediti śeṣaḥ /
niṣedhati--'na hī'tyādi /
śabdasyeti śeṣaḥ /
śabdasya siddhiḥ prāgeva pratipāditā tatsadydhadhīnā ca vyañjakasiddhiriti kaḥ paryanuyogāvasaraḥ /
satyamevaitat; prāguktayuktibhirvācyavyatiriktasya vastunaḥ siddhiḥ kṛtā, sa tvartho vyaṅgyatayaiva kasmādvyapadiśyate /
yatra ca prādhānyenānavasthānaṃ locanam prāgeveti /
prathamodyote abhāvavādanirākaraṇe /
ataśca na vyañjakasidhyā tatsiddhiryenānyonyāśrayaḥ śaṅkyeta, api tu hetvantaraistasya sādhitatvāditi bhāvaḥ /
tadāha--tatsiddhīti /
sa tviti /
astvasau dvitīyo 'rthaḥ, tasya yadi vyaṅya iti nāma kṛtam, vācya ityapi kasmānna kriyate? vyaṅgya iti vā vācyābhimatasyāpi kasmānna kriyate? avagamyamānatvena hi śabdārthatvaṃ tadeva vācakatvam /
abhidhā bālapriyā vyañjakatvamarthasya vyaṅgyatvaṃ ca 'na hi'svato na bhavati hi /
hīti /
prasiddhau /