ધ્વન્યાલોક (ટીકા સહિત) · ભાગ 4160

દ્વિવચનાન્તાત્ત્રલ્ ।
અપિશબ્દશ્ચાધ્યાહાર્ય ઇત્યાશયેન વ્યાચષ્ટે--દ્વ્યંશત્વે સત્યપીતિ ।
અર્થસ્યેતિ શેષઃ ।
દ્વયોર્ભેદયોઃ સતોરપીત્યર્થઃ ।
અપિશબ્દેનૈકસ્યૈવ બહુધા વ્યાકરણે વિરોધં દર્શયતાન્યેષામપારં મૌર્ખ્યં દ્યોત્યતે ।
પ્રસિદ્ધપદં વ્યાચષ્ટે--વનિતેત્યાદિ ।
વિદિતઃ ।
ઽકાવ્યલક્ષ્મવિધાયિભિઽરિત્યસ્ય કારિકાચતુર્તપાદત્વશઙ્કાં પરિહર્તુમાહ---અન્યૈરિત્યાદિ ।
ઇતિ વિશેષપ્રતિષેધેનેત્યાદિ ।
અજ્ઞાતજ્ઞાપનલક્ષણં પ્રતિપાદનં હિ પ્રતનનં, તસ્ય વિશેષરૂપસ્ય પ્રતિષેધેન તત્પ્રતિદ્વન્દ્વિતયા પરિશિષ્ટમનુવદનં ગમ્યત ઇતિ ભાવઃ ॥ 3 ॥
પ્રતીયમાનં પુનર્ અન્યદ્ એવ વસ્ત્વ્ અસ્તિ વાણીષુ મહા-કવીનામ્ ।
(ધ્વ્ક્_1.4અ)
પ્રતીયમાનં પુનરન્યદેવ વસ્ત્વસ્તિ વાણીષુ મહાકવિનામ્ ।
લોચનમ્ અન્યદેવ વસ્ત્વિતિ ।
પુન્શ્શબ્દો વાચ્યાદ્વિશેષદ્યોતકઃ ।
તદ્વ્યતિરિક્તં સારભૂતં ચેત્યર્થઃ ।
મહાકવીનામિતિ બહુવચનમશેષવિષયવ્યાપકત્વમાહ ।
એતદભિધાસ્યમાનપ્રતીયમાનાનુપ્રાણિતકાવ્યનિર્માણનિપુણપ્રતિભાભાજનત્વેનૈવ મહાકવિવ્યપદેશે ભવતીતિ ભાવઃ ।
યદેવંવિધમસ્તિ તદ્ભાતિ ।
નહ્યત્યન્તાસતો ભાનમુપપન્નમ્; રજતાદ્યપિ નાત્યન્તમસદ્ભાતિ ।
અનેન સત્વપ્રયુક્તં તાવદ્ભાનમિતિ ભાનાત્સત્વમવગમ્યતે ।
તેન યદ્ભાતિ તદસ્તિ તથેત્યુક્તં ભવતિ ।
તેનાયં પ્રયોગાર્થઃ--પ્રસિદ્ધં વાચ્યં ધર્મિ, બાલપ્રિયા ઽપ્રતીયમાનમ્ઽ ઇત્યાદિકારિકાવ્યાખ્યાનેનૈવ ઽસહ્યર્થઽ ઇત્યતઃ પ્રાક્તનો વૃત્તિગ્રન્થો ઽપિ વ્યાખ્યાતો ભવતીત્યાશયેન કારિકાં વ્યાચષ્ટે--પુનશ્શબ્દ ઇત્યાદિ ।
વાચ્યાદિતિ ।
ઽવાચ્યાંશાદિઽતિ ચ પાઠઃ ।
અન્યપદં વ્યાચષ્ટે---તદિતિ ।
વાચ્યવ્યતિરિક્તમિત્યર્થઃ ।
વસ્તુપદં વ્યાચષ્ટે--સારેતિ ।
ઇતિ બહુવચનમિતિ ।
ઽવિણીષ્વિઽતિ બહુવચનસ્યાપ્યુપલક્ષણમિદમ્ ।
અશેષવિષયવ્યાપકત્વમિતિ ।
પ્રતીયમાનસ્યેતિ શેષઃ ।
એતદિતિ ।
એતસ્મિન્નેતદ્ગ્રન્થે અભિધાસ્યમાનેન પ્રતીયમાનેન ।
એતદિતિ પ્રતીયમાનવિશેષણં વા ।
ઇતિ ભાવ ઇતિ ।
ઽમહાકવીનામ્ઽ ઇતિ પ્રકૃત્યંશેનાયમર્થો ગમ્યતૈત્યર્થઃ ।
કારિકાયાઃ પ્રતીયમાનસત્ત્વસાધકાનુમાનપરતાં દર્શયિતુમુપક્રમતે--યદિત્યાદિ ।
યત્ યસ્માત્ ।
એવંવિધં વ્યતિરિક્તં સારભૂતં ચ પ્રતીયમાનમ્ અસ્તિ ।

તત્ તસ્માત્ ।
ભાતીતિ ।
હેતુહેતુમદ્ભાવો ઽયમાર્થિકો બોધ્યઃ ।
અનેન સત્ત્વભાસમાનત્વયોર્હેતુહેતુમદ્ભાવરૂપાનુકૂલતર્કશ્ચ પ્રકાશિતઃ ।
ન્યાયમતાનુસારેણાહ--ન હીતિ ।
ભાનં પ્રતીતિઃ ।
ઉપપન્નં યુક્તિસિદ્ધમ્ ।
રજતાદ્યપીતિ ।
અત્યન્તમસન્ન ભાતિ, કિન્તુ આપણાદૌ સદેવ રજતાદિ શુક્તિકાદૌ ભાતીતિ ભાવઃ ।
અનેનેતિ ।
અત્યન્તાસતો ઽભાનેનેત્યર્થઃ ।
યદ્વા--ઽઅસ્તિઽ વિભાતીઽતિકારિકાભાગેનેત્યર્થઃ ।
અસ્મિન્ પક્ષે ઇત્યુક્તં ભવતીત્યનેનાસ્ય સમ્બન્ધઃ ।
તાવદિતિ સમ્પ્રતિપત્તૌ ।
યદિતિ ।
યદ્યદિત્યર્થઃ ।
ભાતીતિ ।
યથેતિ શેષઃ ।
ઇત્યુક્તમિતિ ।
ઇતિ વ્યાપ્તિઃ કારિકાયાં વૃત્તો ચ પ્રદર્શિતેત્યર્થઃ ।
તેનેતિ ।
ભાનસત્વયોઃ વ્યાપ્તિદર્શનેનેત્યર્થઃ ।
અયં વક્ષ્યમાણઃ પ્રયુજ્યત ઇતિ પ્રયોગસ્તદ્રૂપાર્થઃ ।
પરાર્થાનુમાનરૂપન્યાયપ્રયોગ ઇતિ યાવત્ ।
યત્ તત્ પ્રસિદ્ધાવયવાતિરિક્તં વિભાતિ લાવણ્યમ્ ઇવાઙ્ગનાસુ
યત્તત્પ્રસિદ્ધાવયવાતિરિક્તં વિભાતિ લાવણ્યમિવાઙ્ગનાસુ ॥ 4 ॥
પ્રતીયમાનં પુનરન્યદેવ વાચ્યાદ્વસ્ત્વસ્તિ વાણીષુ મહાકવીનામ્ ।
યત્તત્સહૃદયસુપ્રસિદ્ધં પ્રસિદ્ધેભ્યો ઽલઙ્કૃતેભ્યઃ પ્રતીતેભ્યો વાવયવેભ્યો વ્યતિરિક્તત્વેન પ્રકાશતે લાવણ્યભિવાઙ્ગનાસુ ।
યથા હ્યઙ્ગનાસુ લાવણ્યે પૃથઙ્નિર્વર્ણ્યમાનં નિખિલાવયવવ્યતિરેકિ કિમપ્યન્યદેવ સહૃદયલોચનામૃતં તત્ત્વાન્તરં તદ્વદેવ સો ઽર્થઃ ।
લોચનમ્ પ્રતીયમાનેન વ્યતિરિક્તેન તદ્વત્, તથા ભાસમાનત્વાત્ લાવણ્યોપેતાઙ્ગનાઙ્ગવત્ ।
પ્રસિદ્ધશબ્દસ્ય સર્વપ્રતીતત્વમલઙ્કકૃતત્વં ચાર્થઃ ।
યત્તદિતિ સર્વનામસમુદાયશ્ચમત્કારસારતાપ્રકટીકરણાર્થમવ્યપદેશ્યત્વમન્યોન્યસંવલનાકૃતં ચાવ્યતિરેકભ્રમં દૃષ્ટાન્તદાર્ષ્ટાન્તિકયોર્દર્શયતિ ।
એતચ્ચ કિમપીત્યાદિના વ્યાચષ્ટે ।
લાવણ્યં હિ નામાનયવસંસ્થાનાભિવ્યઙ્ગ્યમવયવવ્યતિરિક્તં ધર્માન્તરમેવ ।
બાલપ્રિયા પ્રસિદ્ધમિત્યાદિ ધર્મીત્યન્તેન પક્ષનિર્દેશઃ ।
ઽસિદ્ધં ધર્મિણમુદ્દિશ્ય સાધ્યધર્મે ઽભિધીયતઽ ઇતિ વચનાનુરોધેન પ્રસિદ્ધં ધર્મીતિ ચોક્તં, ન ત્વનયોઃ પક્ષકોટિપ્રવેશઃ ।
પ્રતીયમાનેન વ્યતિરિક્તેન તદ્વદિતિ સાધ્યનિર્દેશઃ ।
સ્વવ્યતિરિક્તપ્રતીયમાનસમ્બદ્ધમિત્યર્થઃ ।
વાચ્યસ્યૈવ પ્રતીયમાનત્વમભ્યુપગચ્છતાં મતે સ્વાત્મકપ્રતીયમાનવત્વં સિદ્ધમિતિ સિદ્ધસાધનવારણાય સ્વવ્યતિરિક્તત્વનિવેશઃ ।
તથા ભાસમાનત્વાદિતિ હેતુનિર્દેશઃ ।

સ્વવ્યતિરિક્તપ્રતીયમાનવત્વેન પ્રમીયમાણત્વાદિત્યર્થઃ ।
અત્ર દૃષ્ટાન્તઃ--અઙ્ગનાઙ્ગવદિતિ ।
અત્ર સ્વવ્યતિરિક્તપ્રતીયમાનપદાર્થત્વેન લાવણ્યં ગ્રાહ્યમિતિ પ્રદર્શયિતું લાવણ્યોપેતેત્યુક્તમ્ ।
અઙ્ગ્વદિત્યન્તરં ઇતીતિ શેષઃ ।
વૃત્તૌ ઽઅલઙ્કૃતેભ્યઃ પ્રતીતેભ્યો વાઽ ઇત્યત્ર વાશબ્દઃ સમુચ્ચયાર્થક ઇતિ પ્રદર્શયિતું વ્યાચષ્ટે--પ્રસિદ્ધશબ્દસ્યેત્યાદિ ।
લાવણ્યસ્ય ભૂષણશોભાતો વ્યતિરેકં દર્શયિતુમલઙ્કૃતત્વરૂપાર્થસ્યાપિ કથનમ્ ।
કારિકાયાં ઽયત્તદિઽત્યત્ર યચ્છબ્દઃ પૂર્વોક્તપ્રતીયમાનવસ્તુવાચી ।
ઽતદિઽ તિ તચ્છબ્દસ્તુ પ્રસિદ્ધાર્થક ઇત્યાશયેન ઽસહૃદયસુપ્રસિદ્ધમ્ઽ ઇતિ વૃત્તૌ વ્યાખ્યાતમ્, આભ્યાં ગમ્યમાનમર્થં વ્યાચષ્ટે--યત્તદિત્યાદિ ।
સમુદાય ઇતિ ।
યચ્છબ્દસહિતસ્તચ્છબ્દ ઇત્યર્થઃ ।
ચમત્કારઃ સારઃ પ્રાણો યત્ર તત્ ।
ચમત્કારસારં પ્રતીયમાનં લાવણ્યં ચ તસ્ય ભાવસ્તત્તા તસ્યાઃ ।
પ્રકટીકરણાર્થં દ્યોતનાર્થમ્ ।
અવ્યપદશ્યત્વં વ્યપદેષ્ટુમશક્યત્વમ્ ।
રસધ્વન્યભિપ્રાયેણ ચેદમુક્તમ્ ।
અન્યોન્યેતિ ।
વાચ્યવ્યઙ્ગ્યયોરઙ્ગલાવણ્યયોશ્ચેત્યર્થાત્સિધ્યતિ ।
ઽઅવ્યતિરેકભ્રમં ચેઽતિ યોજના ।
દૃષ્ટાન્તેત્યાદિ ।
યત્તદિત્યસ્ય દૃષ્ટાન્તે ઽપિ સમ્બન્ધો ઽસ્તીતિ ભાવઃ ।
દર્શયતિ સ હ્યર્થો વાચ્યસામર્થ્યાક્ષિપ્તં વસ્તુમાત્રમલઙ્કારાઃરસાદયશ્ચેત્યનેકપ્રભેદપ્રભિન્નો દર્શયિષ્યતે ।
સર્વોષુ ચ તેષુ પ્રકારેષુ તસ્ય વાચ્યાદન્યત્વમ્ ।
લોચનમ્ ન ચાવયવાનામેવ નિર્દેષતા વા ભૂષણયેગો વા લાવણ્યમ્, પૃથઙ્નિર્વર્ણ્યમાનકાણાદિદોષશૂન્યશરીરાવયવયોગિન્યામપ્યલઙ્કૃતાયામપિ લાવણ્યશૂન્યેયમિતિ, અતથાભૂતાયામપિ કસ્યાઞ્ચિલ્લાવણ્યામૃતચન્દ્રિકેયમિતિ સહૃદયાનાં વ્યવહારાત્ ।
નનુ લાવણ્યં તાવદ્વ્યતિરિક્તં પ્રથિતમ્ ।
પ્રતીયમાનં કિં તદિત્યેવ ન જાનીમઃ, દૂરે તુ વ્યતિરેકપ્રથેતિ ।
તથા ભાસમાનત્વમસિદ્ધો હેતુરિત્યાશઙ્ક્ય સ હ્યર્થ ઇત્યાદિના સ્વરૂપં તસ્યાભિધત્તે ।
સર્વેષુ ચેત્યાદિના ચ વ્યતિરેકપ્રથાં સાધાયિષ્યતિ ।
તત્ર પ્રતીયમાનસ્ય તાવદ્દ્વૌ ભેદૌ--લૌકિકઃ, કાવ્યવ્યાપારૈકગોચરશ્ચેતિ ।
લૌકિકો યઃ સ્વશબ્દવાચ્યતાં કદાચિદધિશેતે, સ ચ વિધિનિષેધાદ્યનેકપ્રકારો વસ્તુશબ્દેનોચ્યતે ।
સો ઽપિદ્વિવિધઃ--યઃ પૂર્વં ક્વાપિ વાક્યાર્થે ઽલઙ્કારભાવમુપમાદિરૂપતયાન્વભૂત્, ઇદાનીં ત્વનલઙ્કારરૂપ બાલપ્રિયા સૂચયતિ ।
કિમપીત્યાદિના વ્યાચષ્ટ ઇતિ ।
વૃત્તૌ ઽકિમપીઽત્યાદેઃ દાર્ષ્ટાન્તિકે ઽપિ સમ્બન્ધો બોધ્ય ઇતિ ભાવઃ ।
દ્દષ્ટાન્તસ્ય સાધ્યવૈકલ્યશઙ્કાં પરિહર્તુમાહ-લાવણ્યં હીત્યાદિ ।
ધર્માન્તરં ધર્મવિશેષઃ ।
ઉક્તમુપપાદયતિ--ન ચેતિ ।
પૃથગિતિ ।
પૃથઙ્નિર્વર્ણ્યમાના દૃશ્યમાનાઃ કાણાદિદોષશૂન્યાશ્ચ યે શરીરાક્યવાસ્તદ્યોગિન્યામપિ ।
કાણશબ્દઃ કાણત્વપરઃ ।
અતથાભૂતાયામિતિ ।
કાણત્વાદિદોષસહિતાયામનલઙ્કૃતાયાં ચેત્યર્થઃ ।

ચન્દ્રિકેત્યારોપેણોક્તિઃ ।
વૃત્તૌ ઽપૃથગિઽત્યાદિ ।
પૃથઙ્નિર્વણ્યમાનેભ્યો નિખિલાવયવેભ્યો વ્યતિરેકીત્યર્થઃ ।
ઽસ હ્યર્થઽ ઇત્યાદિવૃત્તિગ્રન્થમવતારયતિ-નન્વિત્યાદિ ।
તદિતિ ।
ભવદુચ્યમાનમિત્યર્થઃ ।
ઽકિમિત્યેવ ન જાનીમઽ ઇત્યેવકારસૂચિતં કૈમુતિકન્યાયં સ્પષ્ટીકરોતિ-દૂર ઇતિ ।
તસ્યેતિ શેષઃ ।
વ્યતિરેકસ્ય વાચ્યાદ્ભેદસ્ય, પ્રથા પ્રસિદ્ધઃ ।
ધર્મસિદ્ધેઃ ધર્મિસિધ્યધીનત્વાત્ પ્રતીયમાનસ્યાસિદ્ધૌ તત્ર વાચ્યભેદસ્યાપ્યસિદ્ધિરિત્યર્થઃ ।
ઇતીતિ હેતૌ ।
તથેત્યાદિ ।
તથાભાસમાનત્વરૂપો હેતુઃ હેત્વપ્રસિદ્ધિરૂપદોષવિશિષ્ટ ઇત્યર્થઃ ।
ઽવસ્તુમાત્રઽ મિત્યાદિવૃત્યુક્તમુપપાદયતિ-તત્ર પ્રતીયમાનસ્યેત્યાદિ ।
તત્ર પ્રતીયમાનસ્ય અસ્તિત્વે સતિ ।
તાવદાદૌ ।
લૌકિકઃ લોકવિદિતઃ ।
કાવ્યેતિ ।
કાવ્યં શબ્દાર્થમયં તસ્ય શબ્દસ્યાર્થસ્ય ચ યો વ્યાપારઃ વ્યઞ્જનારૂપઃ તદૈકગોચરઃ નાન્યગોચરઃ ।
તતશ્ચાલૌકિક ઇતિ ભાવઃ ।
લૌકિકો ય ઇતિ ।
સ ઇતિ શેષઃ ।
કદાચિત્ ।
વાચ્યત્વાવસ્થાયામ્ ।
વસ્તુશબ્દેનેતિ ।
વસ્તુધ્વનિશબ્દેનેત્યર્થઃ ।
વસ્તુશબ્દં વ્યાખ્યાય ઽવસ્તુમાત્રઽ મિતિ માત્રશબ્દવ્યાખ્યાસૌકર્યાયાદાવલઙ્કારધ્વનિં વ્યાખ્યાતુમાહ---સો ઽપીત્યાદિ ।
પૂર્વ વાચ્યત્વાવસ્થાયામ્ ।
ઇદાનીં વ્યઙ્ગ્યત્વાવસ્થાયામ્ ।
અન્યત્ર વાચ્યાર્થે યો લોચનમ્ એવાન્યત્ર ગુણીભાવાભાવાત્, સ પૂર્વપ્રત્યભિજ્ઞાનવલાદલઙ્કારધ્વનિરિતિ વ્યપદિશ્યતે બ્રાહ્મણશ્રમણન્યાયેન ।
તદ્રૂપતાભાવેન તૂપલક્ષિતં વસ્તુમાત્રમુચ્યતે ।
માત્રગ્રહણેન હિ રૂપાન્તરં નિરાકૃતમ્ ।
યસ્તુ સ્વપ્ને ઽપિ ન સ્વશ્બ્દવાચ્યો ન લૌકિકવ્યવહારપતિતઃ, કિં તુ શબ્દસમર્પ્યમાણહૃદયસંવાદસુન્દરવિભાવાનુભાવસમુચિતપ્રાગ્વિનિવિષ્ટરત્યાદિવાસનાનુરાગસુકુમારસ્વસંવિદાનન્દચર્વણાવ્યાપારરસનીયરૂપો રસઃ, સ કાવ્યવ્યાપારૈકગોચરો બાલપ્રિયા ગુણીભાવઃ તસ્યાભાવાત્ ।
નન્વનલઙ્કારસ્વરૂપત્વે કથમલઙ્કાર ધ્વનિરિતિ વ્યવહાર ઇત્યત અહા--પૂર્વેતિ ।
ઽન્યાયેન વ્યપદિશ્યતઽ ઇતિ સમ્બન્ધઃ ।
શ્રમણઃ આર્હતસમયપ્રવિષ્ટઃ ।
તદ્રૂપતાભાવેન અલઙ્કારરૂપત્વાભાવેન ।
માત્રગ્રહણેનેતિ ।
ઽવસ્તુમાત્રમ્ઽ ઇતિ વૃત્તિસ્થમાત્રશબ્દેનેત્યર્થઃ ।
રૂપાન્તરં અલઙ્કારરૂપત્વમ્ ।

સ્વપ્ને ઽપીતિ ।
સ્વપ્ને હ્યઘટમાનમપિ ઘટતે ।
ન લૌકિકવ્યવહારપતિત ઇતિ ।
ન પુત્રજન્માદિહર્ષતુલ્યરૂપ ઇતિ ભાવઃ ।
શબ્દેતિ ।
શબ્દૈઃ ગુણાલઙ્કારસુન્દરકાવ્યશબ્દૈઃ ।
સમર્પ્યમાણાઃ સમ્યક્તયા રસાભિવ્યઞ્જનસમુચિતતયા અર્પ્યમાણાઃ સહૃદયહૃદયમુકુરોદરે સંક્રામિતાઃ ।
અનેન વિભાવાદેર્વાસ્તવસત્વમપ્રયોજકમિતિ દર્સિતમ્ ।
સ્વષ્ટમિદં દશરૂપકાદૌ ।
અત એવ શકુન્તલાદીનામિવ માલત્યાદીનામપિ વિભાવત્વાદિકમુપપન્નમ્ ।
ન કેવલં કાવ્યશબ્દસમર્પમકૃતમેવ વિભાવત્વાદિકં, કિન્તુ સહૃદયહૃદયસંવાદકૃતમપીત્યાહ--હૃદયેતિ ।
શબ્દસમર્પ્યમાણાઃ હૃદયસંવાદસુન્દરાશ્ચ યે વિભાવાનુભાવાઃ તેષાં સમુચિતાઃ પ્રાક્જન્મનઃ આરભ્ય "ન હ્યેતચ્ચિત્તવૃત્તિશૂન્યઃ પ્રાણી ભવતી"ત્યુક્તદિશા આત્મનિ વિશેષતો નિવિષ્ટાઃ યાઃ રત્યદીનાં વાસનાઃ સૂક્ષ્મરૂપાઃ, તાસામનુરાગેણ ઉદ્બોધદ્વારકેણ રૂષણેન ।
સુકુમારા રસચર્વણયોગ્યતાં ગતા યા સ્વસ્ય ચર્વયિતુઃ સહૃદયસ્ય સંવિત્ સમ્યગ્વેત્ત્યનયેતિ સંવિન્મનઃ, તસ્યા ય આનન્દમયઃ ચર્વણારૂપો વ્યાપારઃ તેન, રસનીયમાસ્વાદનીયં રૂપં યસ્ય સઃ ।
યથોક્તં મુનિના--"આસ્વાદયન્તિ મનસે"ત્યાદિ ।
યદ્વા--સુકુમારઃ નિત્યમનોહરઃ ।
સ્વસંવિત્ સ્વાનુભવસિદ્ધઃ, આનન્દમયશ્ચ યઃ ચર્વણાવ્યાપારઃ તેનેત્યર્થઃ ।
રસધ્વનિરિતીત્યનન્તરમુચ્યત ઇતિ શેષઃ ।
તથા હ્યાદ્યસ્તાવત્પ્રભેદો વાચ્યાદ્દૂરં વિભેદવાન્ ।
સ હિ કદાચિદ્વાચ્યે વિધિરૂપે પ્રતિષેધરૂપઃ ।
યથા-- ભમ ધમ્મિઅ વીસત્થો સો સુણઓ અજ્જ મારિઓ દેણ ।
ગોલાણૈકચ્છકુડઙ્ગવાસિણા દરિઅસીહેણ ॥
લોચન.મ્ રસધ્વનિરિતિ, સ ચ ધ્વનિરેવેતિ, સ એવ મુખ્યતયાત્મેતિ ।
યદૂચે ભટ્ટનાયકેન--ઽઅંશત્વં ન રૂપતાઽ ઇતિ, તદ્વસ્ત્વલઙ્કારધ્વન્યોરેવ યદિ નામોપાલમ્ભઃ, રસધ્વનિસ્તુ તેનૈવાત્મતયાઙ્ગીકૃતઃ, રસચર્વણાત્મનસ્તૃતીયસ્યાંશસ્યાભિધાભાવનાંશદ્વયોત્તીર્ણત્વેન નિર્ણયાત્, વસ્ત્વલઙ્કારધ્વન્યો રસધ્વનિપર્યન્તત્વમેવેતિ વયમેવ વક્ષ્યામસ્તત્ર તત્રેત્યાસ્તાં તાવત્ ।
વાચ્યસામર્થ્યાક્ષિપ્તમિતિ ભેદત્રયવ્યાપકં બાલપ્રિયા વસ્ત્વાદિધ્વનિતો વિશેષમાહ---સ ચેતિ ।
ચસ્ત્વર્થે ।
ધ્વનિરેવ વ્યઙ્ઘ્ય એવ, ન વાચ્ય ઇત્યેવકારાર્થઃ ।
ઇતીતિ હેતૌ ।
સ એવ રસધ્વનિરેવ ।
એવકારેણ વસ્ત્વાદિધ્વનેર્વ્યવચ્છેદઃ ।
મુખ્યતયા આત્મેતિ ।
વસ્ત્વાદિધ્વનેરૌપચારિકમેવાત્મત્વં, ન મુખ્યમિતિ ભાવઃ ।
ઇતીત્યનન્તરમુચ્યત ઇતિ શેષઃ ।
તદિતિ ।
તદ્વચનમિત્યર્થઃ ।
યદિ નામેતિ નિશ્ચયે સત્યનિશ્ચયવચનમ્ ।
ઉપાલંભઃ પ્રતિક્ષેપઃ, આત્મત્વનિષેધ ઇતિ યાવત્ ।
ભવેદિતિ શેષઃ ।
તદ્વચનં વસ્ત્વલઙ્કારધ્વન્યોરેવાત્મત્વપ્રતિષેધરૂપં સ્યાન્ન રસધ્વનેરિત્યર્થઃ ।
કુત ઇત્યત્રાહ--રસેતિ ।
કથમિદમવગતમિત્યત્રાહ--રસચર્વણેત્યાદિ નિર્ણયાદિત્યન્તમ્ ।

વસ્ત્વલઙ્કારધ્વન્યોરાત્મત્વપ્રતિષેધો ઽસ્મદભિમત એવેતિ તત્ સિદ્ધસાધનમિત્યાહ--વસ્ત્વિતિ ।
રસધ્વનિપર્યન્તત્વમેવેતિ ।
વાચ્યયોર્વસ્ત્વલઙ્કારયોરિવ ધ્વન્યમાનયોરપિ તયોઃ વિભાવાદિરૂપત્વેન કસ્યચિદ્રસસ્ય વ્યઞ્જકતયા પર્યવસાનાદ્રસધ્વનિવિશ્રાન્તત્વમેવેત્યર્થઃ ।
વિશ્રાન્તધામત્વકૃતં હિ મુખ્યમાત્મત્વં, તચ્ચ રસધ્વનેરેવ ।
વસ્ત્વલઙ્કારધ્વન્યોસ્તુ ધ્વન્યમાનત્વકૃતો વાચ્યાદુત્કર્ષ ઇત્યમુખ્યમાત્મત્વમ્ ।
તદપેક્ષયા ચ ઽધ્વનિઃ કાવ્યાત્મેઽતિ સામાન્યેનોક્તિરિતિ ભાવઃ ।
ઽવાચ્યસામર્થ્યક્ષિપ્તમ્ઽ ઇતિ ક્લીબૈકવચનાન્તત્વેન નિર્દેશાદ્વસ્તુમાત્રમિત્યસ્યૈવ વિશેષણમિતિ ભ્રમઃ સ્થાદતસ્તન્નિવૃત્તયે વ્યાચષ્ટે---વાય્યસામર્થ્યક્ષિપ્તમિતિ ।
ભેદત્રયેતિ ।
વાચ્યસામર્થ્યાક્ષિપ્તમિત્યસ્ય લિઙ્ગવચનયોર્વિપરિણામેમનાલઙ્કારા લોચનમ્ સામાન્યલક્ષણમ્ ।
યદ્યપિ હિ ધ્વનનં શબ્દસ્યૈવ વ્યાપારઃ, તથાપ્યર્થસામર્થ્યસ્ય સહકારિણઃ સર્વત્રાનપાયાદ્વાચ્યસામર્થ્યક્ષિપ્તત્વમ્ ।
શબ્દશક્તિમૂલાનુરણનવ્યઙ્ગ્યે ઽપ્યર્થસામર્થ્યદેવ પ્રતીયમાનાવગતિઃ, શબ્દસક્તિઃ કેવલમવાન્તરસહકારિણીતિ વક્ષ્યામઃ ।
દૂરં વિભેદવાનિતિ ।
વિધિનિષેધૌ વિરુદ્ધાવિતિ ન કસ્યચિદપિ વિમતિઃ ।
એતદર્થં પ્રથમં તાવેવોદાહરતિ--- ઽભ્રમ ધાર્મિક વિસ્રબ્ધઃ સ શુનકો ઽદ્ય મારિતસ્તેન ।
ગોદાવરીનદીકૂલલતાગહનવાસિના દૃપ્તસંહેન ॥
બાલપ્રિય્.આ રસાદય ઇત્યનયોરપિ યોજના કાર્થેતિ ભાવઃ ।
ઽવાચ્યસામર્થ્યક્ષિપ્તઽ ઇતિ પઠિ તુ અર્થ ઇત્યસ્ય વિશેષણમ્ ।
સામાન્યલક્ષણમિતિ ।
વાચ્યસામર્થ્યાક્ષિપ્તત્વં વસ્તુધ્વન્યાદિભેદત્રયાનુગતો ધર્મ ઇત્યર્થઃ ।
નન્વભિધાદિવ્યાપારવત્ ધ્વનનવ્યાપારસ્ય શબ્દાશ્રયત્વાદ્વસ્ત્વાદિધ્વનેરુક્તલક્ષણમસમ્ભવીતિ શઙ્કતે--યદ્યપીતિ ।
સમાધત્તે--તથાપીત્યાદિ ।
નનુ શબ્દશક્તિમૂલે ધ્વનૌ શબ્દશક્તિરેવ સહકારિણી નેતરેત્ય આહ--શબ્દેત્યાદિ ।
તર્હિ મા ભૂચ્છબ્દશક્તિરિત્યત્રાહ--શબ્દશક્તિરિતિ ।
અવાન્તરસહકારિણી અર્થસામર્થ્યોપકારિણી ।
વક્ષ્યામ ઇતિ ।
શબ્દશક્તિમૂલપ્રભેદનિરૂપણ ઇતિ શેષઃ ।
વૃત્તૌ ઽઆદ્યઃપ્રભેદઽ ઇતિ ।
વિધિનિષેધાદિરૂપવસ્તુમાત્રરૂપો ભેદ ઇત્યર્થઃ ।
દૂરં વિભેદવાનિતિ ।
અત્યર્થં ભિન્ન ઇત્યર્થઃ ।
આત્યન્તિકં ભેદમુપપાદયતિ લોચને--વિધીત્યાદિ ।
વિધિનિષેધૌ એકસ્યાઃ ક્રિયાયાઃ વિધિર્નિષેધશ્ચ ।
વિરુદ્ધાવિતિ ।
વિરોધો નામ યુગપદેકત્ર વૃત્તિત્વાભાવો, ભિન્નત્વં વા ।
ઇતીતિ પ્રકારે, ઇત્યત્રેત્યર્થઃ ।
વિપરીતા મતિર્વિમતિઃ ।
એતદર્થે અવિમત્યર્થમ્ ।
વિમત્યભાવાદ્ધેતોરિતિ યાવત્ ।
યદ્વા--એતદર્થે આત્યન્તિકભેદપ્રદર્શનાર્થમ્ ।
તાવેવ વાચ્યવ્યઙ્ગ્યભૂતૌ વિધિનિષેધાવેવ ।

યથેત્યસ્ય વ્યાખ્યાનં-ઉદાહરતીતિ ।
અન્યત ઉદ્ધૃત્ય તત્પ્રતિપાદકવાક્યાનિ આહરતિ પ્રબન્ધમિમં પ્રાપયતીત્યર્થઃ ।
છાયાં પઠતિ--ભ્રમેત્યાદિ ।
વસ્તબ્ધમિતિ ચ પાઠઃ ।
ઽગોદાનદીકચ્છનિકુઞ્જવાસિનેઽતિ છાયા ।
તત્ર ગોદાપદસ્ય ગોદાવરીતિ, કચ્છાદિપદયોઃ કૂલલતાગહનેતિ ચ વિવરણમ્ લોચનમ્ કસ્યાશ્ચિત્સઙ્કેતસ્થાનં જીવિતસર્વસ્વાયમાનં ધર્મિકસઞ્ચરણાન્તરાયદોષાત્તદવલુપ્યમાનપલ્લવકુસુમાદિવિચ્છાયીકરણાચ્ચ પરિત્રાતુમિયમુક્તિઃ ।
તત્ર સ્વતઃસિદ્ધમપિ ભ્રમણંશ્વભયેનાપોદિતમિતિ પ્રતિપ્રસવાત્મકો નિષેધાભાવરૂપઃ, ન તુ નિયોગઃ પ્રૈષાદિરૂપો ઽત્ર વિધિઃ; અતિસર્ગપ્રાપ્તકાલયોર્હ્યયં લોટ્ ।
તત્ર ભાવતદભાવયોર્વિરોધાદ્દ્વયોસ્તાવન્ન યુગપદ્વાચ્યતા, બાલપ્રિયા વક્તૃવિશેષાનુક્તૌ વ્યઙ્ગ્યપ્રતીત્યનુદયમાશઙ્ક્યાવતારિકામાહ---કસ્યાશ્ચિદિત્યાદિ ।
પરિત્રાણે હેતુઃ--જીવિતસર્વસ્વાયમાનમિતિ ।
અતિપ્રિયાત્વાદિતિ ભાવઃ ।
સઞ્ચરણેન યો ઽન્તરાયઃ ચૌર્યસુરતસ્ય ખલ્પકાલવિચ્છેદરૂપો વિઘ્નઃ તદ્રૂપો દાષસ્તસ્માત્ ।
દોષાન્તરમપ્યાહ---તદવેતિ ।
તેન ધાર્મિકેણ અવલુપ્યમાનમપહ્લિયમાણં પલ્લવકુસુમાદિ, તેન યદ્વિચ્છાયીકરણં નિશ્શેભતાપાદનં, તસ્માત્ ।
તત્રેતિ ।
તથા સતીત્યર્થઃ ।
સ્વત ઇત્યાદિ ।
અત્ર ભ્રમમરૂપે વાક્યાર્થે ઽવિધિર્નિષેધાભાવરૂપઃ ન તુ પ્રૈષાદિરૂપો નિયોગઽ ઇતિ સમ્બન્ધઃ ।
નનુ કિમિતિ મુખ્ય એવ ન સ્યાદિત્યત્રાહ--પ્રતિપ્રસવાત્મક ઇતિ ।
અત્ર હેતુમાહ--સ્વત ઇત્યાદિ ।
શ્વભયેન કર્ત્રા ।
અપોદિતં પ્રતિષિદ્ધમ્ ।
ઇતીતિ હેતૌ ।
યથોક્તં ઽપ્રાપ્તે તુ પ્રતિષેધે હિ પ્રતિપ્રસવયોગિતાઽ ઇતિ ।
નિષેધાભાવરૂપો વિધિરિત્યત્ર હેતુત્વેન લોડર્થમાહ--અતિસર્ગેતિ ।
અયમર્થઃ--સ્વતસ્સિદ્ધં ભ્રમણં શ્વભીતિર્નિષેધતિ સ્મ ।
પ્રતિષિદ્ધસ્ય ભ્રમણસ્ય પ્રતિષેધકાભાવઃ સમ્પ્રતિ કથ્યતે ।
અતો ઽયં પ્રતિપ્રસવઃ ।
પ્રતિષેધનિવર્તનં હિ સઃ ।
અતો ભ્રમણસ્યેદાનીં ન કશ્ચિત્ પ્રતિબન્ધ ઇતિ નિષેધાભાવો ઽત્ર વિધેઃ, નતુ નિયોગઃ ।
ન ખલ્વેષા સ્વૈરિણી રાજેવ ભ્રમણવિધિં કરોતિ, શ્વભયમિવ ભ્રમણનિષેધં વા ।
કિં તર્હિ? ભ્રમણપ્રતિષેધકાભાવં કથયતિ ।
તતો ભ્રમણં વિધીયમાનતાકોટિં નિવિશતે ।
તસ્માદયં લોટ્ કામચારભ્યનુજ્ઞારૂપાતિસર્ગે, પ્રાપ્તકાલાર્થશ્ચાયં લોડિતિ ।
અથ ભ્રમણનિષેધસ્ય વ્યઙ્ગ્યત્વં વ્યવસ્થાપયિષ્યન્ વાચ્યત્વાદિકં નિરાકરોતિ--તેત્રેત્યાદિના ।
તત્ર તથાવિધવચને ।
દ્વયોઃ ભ્રમ, મા ભ્રમીરિતિ વિધિનિષેધરૂપયોરર્થયોઃ ।
યુગપત્ એકદા ।
લોચનમ્ ન ક્રમેણ, વિરમ્ય વ્યાપારભાવાત્ ।
ઽવિશેષ્યં નાભિધા ગચ્છેત્ઽ ઇત્યાદિનાભિધાવ્યાપારસ્ય વિરમ્ય વ્યપારાસંભવાભિધાનાત્ ।
નનુ તાત્પર્યશક્તિરપર્યવસિતા વિવક્ષયા દૃપ્તધાર્મિકતદાદિપદાર્થાનન્વયરૂપમુખ્યાર્થબાધબલેન વિરોધનિમિત્તયા વિપરીતલક્ષણયા ચ વાક્યાર્થીભૂતનિષેધપ્રતીતિમભિહિતાન્વયદ્દશા કરોતીતિ શબ્દશક્તિમૂલ એવ સો ઽર્થઃ ।

એવમનેનોક્તમિતિ હિ વ્યવહારઃ, તન્ન બાલપ્રિયા ન વાચ્યતા ન અભિધેયતા ।
અત્ર હેતુઃ--ભાવેતિ ।
ઘટતદભાવયોરિવ તયોર્વિરોધાદિત્યર્થઃ ।
વિરુદ્ધયોસ્તયોર્યુગપદ્બુદ્ધિપથાનારોહિત્વાદિતિ ।
યાવત્ ।
ન ક્રમેણેતિ ।
વાચ્યતેત્યનુષજ્યતે ।
અત્ર હેતુમાહ--વિરમ્ય વ્યાપારાભાવાદિતિ ।
અભિધાયા વિરમ્ય પુનઃ સમ્ભવાભાવાદિત્યર્થઃ ।
એકશ્શબ્દ એકમર્થમભિધયા બોધયિત્વા પુનસ્તયા અર્થાન્તરં ન બોધયતિ યતઃ, તસ્માદિતિ યાવત્ ।
અત્ર પ્રમાણમાહ--વિશેષ્યમિત્યાદિ ।
આદિપદેન ઽક્ષીણશક્તિર્વિશેષણઽ ઇત્યસ્ય સંગ્રહઃ ।
અભિધા ગવાદિપદાભિધા ।
વિશેષણો ગોત્વાદાવર્થે ।
ક્ષીણા વિરતા ।
શક્તિઃ બોધજનનસામર્થ્યં યસ્યાઃ સા તથા સતી ।
વિશેષ્યં ગવાદિવ્યક્તિરૂપમ્ ।
ન ગચ્છેત્ ન બોધયેદિતિ તદર્થઃ ।
અતશ્ચ વિધિનિષેધયોરેક એવાભિધેય ઇતિ ભાવઃ ।
યદ્યેવં તર્હિ નિષેધસ્યૈવાત્ર બોધો ભવત્વિતિ શઙ્કતે---નન્વિત્યાદિ ।
યત્ર તાત્પર્યં તદ્ધિ વાક્યાર્થઃ ।
તાત્પર્યવિષયશ્ચાત્ર ભ્રમણનિષેધઃ ।
અતઃ સ એવ વાક્યાર્થઃ ।
તેન તસ્ય વિવક્ષયા વિવક્ષિતત્વાદ્ધેતોઃ ।
અપર્યવસિતા ભ્રમણવિધૌ પર્યવસાનમનાપ્નુવતી ।
તાત્પર્યશક્તિઃ પદનિષ્ઠા વિવક્ષિતાર્થપ્રતીતિજનનસામર્થ્યરૂપતાત્પર્યાત્મિકા શક્તિઃ ।
વાક્યાર્થીભૂતસ્ય નિષેધસ્ય પ્રતીતિં કરોતિ ।
કેન વ્યાપારેણેત્યત્રાહ--લક્ષણયેતિ ।
લક્ષણાનિમિત્તમાહ--વિરોધેતિ ।
વિરોધરૂપસમ્બન્ધનિમિત્તયેત્યર્થઃ ।
ઽવાચ્યાર્થસ્ય ચ વાક્યાર્થે સમ્બન્ધાનુપપત્તિતઃઽ ઇત્યુક્તં મુખ્યાર્થબાધં દર્શયતિ--દૃપ્તેત્યાદિ ।
ભ્રમેત્યસ્ય મુખ્યાર્થકત્વે દૃપ્તત્વાદ્યભિધાનસ્ય વૈયર્થ્યાપત્ત્યા દૃપ્તાદિપદાર્થઘટિતવાક્યાર્થે ભ્રમણવિધિરૂપમુખ્યાર્થસ્ય યો ઽનન્વયઃ અન્વયોપપત્ત્યભાવઃ, તદ્રૂપો યો મુખ્યાર્તબાધસ્તસ્ય બલેન સહકારેણેત્યર્થઃ ।
અભિહિતાન્વયદૃશેતિ ।
અભિહિતાન્વયદર્શનેનેત્યર્થઃ ।
અભિહિતાન્વયવાદિમતાનુરોધેનેતિ યાવતત્ ।
ફલિતમાહ--ઇતીત્યાદિ ।
શબ્દશક્તિરભિધા તન્મૂલઃ ।
તાત્પર્યશક્તિલક્ષણાસક્ત્યોરભિધાશ્રયત્વેનાવસ્થાનાદિતિ ભાવઃ ।
વક્ષ્યતે ચ ઽઅભિધાપુચ્છભૂતા લક્ષણેઽતિ ।
સો ઽર્થ ઇતિ ।

ભ્રમણનિષેધ ઇત્યર્થઃ ।
અત્ર પ્રમાણ લોચનમ્ વાચ્યાતિરિક્તો ઽન્યો ઽર્થ ઇતિ ।
નૈતત્; ત્રયો હ્યત્ર વ્યાપારાઃ સંવેદ્યન્તે--પદાર્થેષુ સામાન્યાત્મસ્વભિધાવ્યાપારઃ, સમયાપેક્ષયાર્થાવગમનશક્તિર્હ્યભિધા ।
સમયશ્ચ તાવત્યેવ, ન વિશેષાંશે, આનન્ત્યા દ્વ્યભિચારાચ્ચૈકસ્ય ।
તતો વિશેષરૂપે વાક્યાર્થે તાત્પર્યશક્તિઃ પરસ્પરાન્વિતે, ઽસામાન્યાન્યન્યથાસિદ્ધેર્વિશેષં ગમયન્તિ હિઽ ઇતિ ન્યાયાત્ ।
બાલપ્રિયા માહ---એવમિત્યાદિ ।
ઉક્તમિતિ હિ વ્યવહાર ઇતિ ।
ન તુ વ્યઞ્જિતમિતિ વ્યવહાર ઇતિ ભાવઃ ।
ઉપસંહરતિ---તન્નેતિ ।
વાચ્યાતિરિક્તઃ અભિધેયાતિરિક્તઃ ।
વિપરીતલક્ષણયાત્ર નિષેધપ્રતીતિર્ન સમ્ભવતિ, તસ્યા અનવકાસાદિત્યાશયેન મતમેતત્પ્રત્યાચષ્ટે--નૈતદિત્યાદિ ।
એતન્ન એતન્મતં યુક્તં નેત્યાર્થઃ ।
કુત ઇત્યત્રાહ--ત્રય ઇત્યાદિ ।
અત્ર લોકવ્યવહારે ।
ત્રયો વ્યાપારાઃ અભિધાતાત્પર્યલક્ષણાઃ ।
શબ્દસ્યેતિ ।
શેષઃ ।
સંવેદ્યન્તેજ્ઞાયન્તે ।
આદ્યસ્ય વ્યાપારસ્ય વિષયમાહ--પદાર્થેષ્વિતિ ।
સામાન્યાત્મસુ ગોત્વાદિસામાન્યરૂપેષુ ।
અભિદાવ્યાપાર ઇતિ ।
ગવાદિપદાનામિતિ શેષઃ ।
સ્વરૂપમાહ-સમયેત્યાદિ ।
સમયાપેક્ષયા સઙ્કેતગ્રહણસહકારેણ ।
ઽસમયાપેક્ષેઽતિ ચ પાઠઃ ।
સમયં સઙ્કેતગ્રહણમપેક્ષત ઇતિ તદર્તઃ ।
અર્થાવગમનશક્તિઃ અર્થબોધનસામર્થ્યમ્ ।
તાવત્યેવ સામાન્યાત્મકપદાર્થ એવ ।
એવકારવ્યવચ્છેદ્યમાહ--નેત્યાદિ ।
વિશેષાંશે વ્યક્ત્યાત્મનિ ।
કુત ઇત્યત્રાહ-આનન્ત્યાદિતિ ।
વિશેષાંશાનામનન્તત્વાદિત્યર્થઃ ।
તથા ચ સર્વસ્મિન્ વિશેષે સમયઃ કર્તું ન શક્યઃ ।
અનન્તશ્ચ સ્યાદિતિ ભાવઃ ।
હેત્વન્તરમપ્યાહ-વ્યભિચારાચ્ચૈકસ્યેતિ ।
એકૈકસ્ય વિશેષાંશસ્ય મિથો વ્યભિચારાચ્ચેત્યર્થઃ ।
ગોપદેન યસ્ય ગોવ્યક્તિવિશેષસ્ય બોધો જાયતે, તસ્મિન્નિતરગોવ્યક્તિગતસમયો નાસ્તીતિ રીત્યા વ્યભિચારો બોધ્યઃ ।
યદ્વા--સમયશ્ચેત્યત્ર સમયશબ્દસ્ય સઙ્કેતગ્રહ ઇત્યર્થઃ ।
સર્વસ્મિન્ વિશેષે સઙ્કેતગ્રહસ્ય વ્યવહારાઙ્ગત્વે દોષમાહ--આનન્ત્યાદિતિ ।
વિશેષાણામનન્તત્વાત્સર્વસ્મિન્ વિશેષે સઙ્કેતગ્રહો ન સમ્ભવતીત્યર્થઃ ।

તર્હ્યેકસ્મિન્નેવ વિશેષે તદ્ગ્રહો વ્યવહારાઙ્ગમસ્ત્વિત્યત્રાહ--વ્યભિચારાચ્ચૈકસ્યેતિ ।
અગૃહીતસઙ્કેતકસ્યાપિ ગવાદિવ્યક્તિવિશેષસ્ય ગવાદિવ્યક્તિવિશેષસ્ય ગવાદિપદેન બોધોદયાત્તત્ર સઙ્કેતગ્રહસ્ય વ્યભિચારાચ્ચેત્યર્થઃ ।
અથ દ્વિતીયં વ્યાપારં સવિષયં દર્શયતિ--તત ઇત્યાદિ ।
તતઃ ઉક્તાદ્ધેતોઃ ।
પરસ્પરાન્વિતે આકાઙ્ક્ષાવશાદ્ગુણપ્રધાનભાવેન મિથસ્સંબદ્ધે ।
વિશેષરૂપે સામાન્યાત્મકતતત્પદાર્થાક્ષિપ્તત્તહ્યક્તિરૂપવિશેષઘટિતે ।
વાક્યાર્થે વિષયે ।
તાત્પર્યશાક્તિઃ સ વાક્યાર્થઃ પરઃપ્રધાનતયા પ્રતિપાદ્યઃ યેષાં તાનિ તત્પરાણિ તેષાં ભાવસ્તાત્પર્ય તદ્રૂપા શક્તિઃ, પદાનામિતિ શેષઃ ।
આક્ષેપં બોધયન્નાહ--સામાન્યાનીત્યાદિ ।
સામાન્યાનિ પદૈરભિહિતાઃ સામાન્યરૂપા અર્થાઃ અન્યથા વિશેષાણામનવગમને ।
અસિદ્ધેઃ ક્રિયાદ્યન્વયાસિદ્ધેઃ ।
વિશેષં સ્વાશ્રયવ્યક્તિરૂપં ગમયન્તિ ।
સ્વાવિનાભાવાદ્બોધયન્તિ ।
ઽસામાન્યાનન્યથેઽતિ પાઠે તુ લોચનમ્ તત્ર ચ દ્વિતીયકક્ષ્યાયાં ઽભ્રમેઽતિ વિધ્યતિરિક્તં ન કિઞ્ચિત્પ્રતીયતે, અન્વયમાત્રસ્યૈવ પ્રતિપન્નત્વાત્ ।
ન હિ ઽગઙ્ગાયાં ઘોષઃઽ ઽસિંહો બટુઃઽ ઇત્યત્ર યથાન્વય એવ બુભૂષન્ પ્રતિહન્યતે, યોગ્યતાવિરહાત્; તથા તવ ભ્રમમનિષેદ્ધા સ શ્વા સિંહેન હતઃ ।
તદિદાનીં ભ્રમણનિષેધકારમવૈકલ્યાદ્ભ્રમણં તવવોચિતમિત્યન્વયસ્ય કાચિત્ક્ષતિઃ ।
અત એવ મુખ્યાર્થબાધા નાત્ર શઙ્ક્યેતિ ન વિપરીતલક્ષણાયા અવસરઃ ।
ભવતુ વાસૌ ।
તથાપિ દ્વિતીયસ્થાનસંક્રાન્તા તાવદસૌ ન ભવતિ ।
તથા હિ-મુખ્યાર્થબાધાયાં લક્ષણાયાઃ પ્રક્લૄપ્તિઃ ।
બાધા ચ વિરોધપ્રતીતિરેવ ।
ન ચાત્ર પદાર્થાનાં સ્વાત્મનિ વિરોધઃ ।
પરસ્પરં વિરોધ ઇતિ ચેત્--સો ઽયં તર્હ્યન્વયે વિરોધઃ પ્રત્યેયઃ ।
બાલપ્રિયા પદાનીતિ શેષઃ ।
સામાન્યાનાં સ્વાભિહિતસામાન્યરૂપાણામર્થાનામન્યથાસિદ્ધેરવિનાભાવાદિત્યર્થઃ ।
એવમુપનિબદ્ધપીઠિકો લક્ષણાં નિરાકર્તુમારભતે--તત્ર ચેત્યાદિ ।
તત્ર તાત્પર્યશક્તિવિષયભૂતાયામ્ ।
દ્વિતીયકત્ત્યાયાં અભિધાવ્યાપારવિષયાપેક્ષયા દ્વિતીયસ્યાં કક્ષ્યાયામ્ ।
ભ્રમેત્યાદિવાચ્યો ભ્રમણવિધેરેવ પ્રતીયતે, નાન્યન્નિષેધરૂપં કિઞ્ચિદિત્યર્થઃ ।
અન્વયમાત્રસ્યેતિ ।
વાક્યાર્થમાત્રસ્યેત્યર્થઃ ।
એવકારો માત્રશબ્દાર્થસ્ફુટીકરણાર્થઃ ।
એતહ્યવચ્છેદ્યં વિધ્યતિરિક્તમિત્યાદિ પૂર્વોક્તં બોધ્યમ્ ।
પ્રતિપન્નત્વાદિતિ ।
જ્ઞાતત્વાદિત્યર્થઃ ।
ઉક્તમુપપાદયતિ---ન હીત્યાદિ ।
ઽઇત્યન્વયસ્ય ન હિ કાચિત્ ક્ષતિઽરિતિ સમ્બન્ધઃ ।
ગઙ્ગાયામિતાયદિ વૈધર્મ્યેણોદાહરણમ્ ।
અન્વય ઇતિ વાચ્યવર્મિણોરન્વય ઇત્યર્થઃ ।
બુભૂષન્નેવ ભવિતુમારબ્ધવાનેવ ।

પ્રતિહન્યતે વાધિતો ભવતિ ।
યોગ્યતાવિરહાદિતિ ।
ગઙ્ગાદિપદવાચ્યધર્મિણઃ સ્રોતોવિશેષાદેઃ ઘોષાદિના સહાઘારાધેયભાવસમ્બન્ધાદેરભાવાદિત્યર્થઃ ।
ક્ષતિઃ બાધા ।
ફલિતમાહ-અત એવેત્યાદિ ।
અત એવ અન્વયક્ષતેરભાવાદેવ ।
અથ લક્ષણાપ્રયોજનવિષયે ધ્વનિવ્યાપારં પ્રદર્શયિષ્યન્નભ્યુપગમ્યાપિ લક્ષણાન્તસ્યાઃ પૂર્વપક્ષ્યભિમતતાત્પર્યશક્તિવિષયકક્ષ્યાનિવેશં નિરાકુર્વન્નાહ--ભવતુ વેત્યાદિ ।
અસૌ લક્ષણા ।
દ્વિતીયસ્થાનસઙ્કાન્તેતિ ।
તાત્પર્યકક્ષ્યાનિવિષ્ટેત્યર્થઃ ।
તાવદિતિ સમ્પ્રતિપત્તૌ, વાક્યાલઙ્કારે વા ।
એતદેવોપપાદયતિ-તથાહીત્યાદિના ।
લક્ષણાયાઃ પ્રક્લૄપ્તિરિતિ ।
લક્ષ્યાર્થોપસ્થિતિકલ્પનેત્યર્થઃ ।
બાધા ચેતિ ।
બાધાપદાર્થશ્ચેત્યર્થઃ ।
ઽસા ચેઽતિ ક્વચિત્ પાઠઃ ।
વિરોધપ્રતીતિરેવેતિ ।
મુક્યાર્થબાધા નામ મુખ્યાર્થસ્ય યો વિરોધસ્તત્પ્રતીતિરેવેત્યર્થઃ ।
એકકારેણ નાત્ર વિવાદ ઇતિ દર્શયતિ ।
ઉક્તી વિરોધઃ પદાર્થાનાં સ્વાત્મન્યુત પરસ્પરમિતિ વિકલ્પં હૃદિ નિધાયાદ્યં નિરાચષ્ટે-ન ચેત્યાદિ ।
ચસ્ત્વર્થઃ ।
અત્ર લક્ષણસ્થલે ।
ઽઅત્ર વિરોધસ્તુ પદાર્થાનાં સ્વાત્મનિ નઽતિ સમ્બન્ધઃ ।
સ્વાત્મનિ સ્વેન સહ ।
દ્વિતીયમાશઙ્કતે-પરસ્પરમિતિ ।
પદાર્યાનામિત્યનુષઙ્ગઃ ।
સમાધત્તે-તો ઽયમિત્યાદિ લોચનમ્ ન ચાપ્રતિપન્ને ઽન્વયે વિરોધપ્રતીતિઃ, પ્રતિપત્તિશ્ચાન્વયસ્ય નાભિધાશક્ત્યા, તસ્યાઃ પદાર્થપ્રતિપત્ત્યુપક્ષીણાયા વિરમ્યાવ્યાપારાત્ ઇતિ તાત્પર્યશક્ત્યૈવાન્વયપ્રતિપત્તિઃ ।
નન્વેવં ઽઅઙ્ગુલ્યગ્રે કરિવરશતમ્ઽ કિન્તુ પ્રમાણાન્તરેણ સો ઽન્વયઃ પ્રત્યક્ષાદિના બાધિતઃ પ્રતિપન્ને ઽપિ શુક્તિકાયાં રજતમિવેતિ તદવગમકારિણો વાક્યસ્યાપ્રામાણ્યમ્ ।
ઽસિંહોમાણવકઃઽ ઇત્યત્ર દ્વિતીયકક્ષ્યાનિવિષ્ટતાત્પર્યશક્તિસમર્પિતાન્વયબાધકોલ્લાસાનન્તરમભિધાતાત્પર્યશક્તિદ્વયવ્યતિરિક્ત બાલપ્રિયા તર્હિ સઃ લક્ષણમૂલત્વેન પ્રસિદ્ધઃ ।
અયં ભવદ્ભિરભ્યુપગતો વિરોધઃ ।
અન્વેયે પદાર્થાનાં પરસ્પરાન્વયે પ્રત્યેયઃ જ્ઞાતવ્યઃ ।
ન ચેત્યાદિ ।
અપ્રતિપન્ને અજ્ઞાતે ।
ઽવિરોધપ્રતીતિર્ન ચેઽત્યન્વયઃ ।
ધર્મિણ્યપ્રતીતે ધર્મરૂપસ્ય વિરોધસ્ય તત્ર પ્રતીત્યયોગાદિતિ ભાવઃ ।
તર્હિ પ્રતિપન્ને ઽસ્ત્વિત્યત્રાહ--પ્રતિપત્તિશ્ચેત્યાદિ ।
અવ્યાપારાદિતિ ।
વ્યાપારાસ્ભવાદિત્યર્થઃ ।
મુખ્યાર્થબાધા નામ લક્ષણાસ્થલે ઽસિહો માણવકઽ ઇત્યાદૌ સિંહાદિપદમુખ્યાર્થસ્ય માણવકપદાર્થેન સહાકાઙ્ક્ષાતાત્પર્યવશાદ્ભાસમાનસ્તાદાત્મ્યાદિસંસર્ગરૂપો યો ઽન્વયસ્તસ્મિન્ વરુદ્ધત્વસ્ય પ્રતીતિઃ ।

વિરુદ્ધત્વં ચ તસ્મિન્નન્વયે સિંહાદિપ્રતિયોગિકત્વસ્ય માણવકાદ્યનુયોગિકત્વસ્ય ચ દ્વયોરભાવેન તદ્રૂપં બાધિતત્વમ્ ।
અત એવ વક્તૃવિવક્ષિતત્વાભાવસ્તદિત્યપિ કેચિત્ ।
ભવતિ ચ સત્યપિ બાધનિશ્ચયે વાક્યજન્યો બોધ ઇતિ ભાવઃ ।
પ્રસઙ્ગાદાશઙ્કતે-નન્વેવમિત્યાદિ ।
એવં બાધિતસ્યાપ્યન્વયસ્ય વાક્યાત્પ્રતીત્યઙ્ગીકરિ ।
ઇષ્ટાપત્યા સમાધત્તે-કિન્નેત્યાદિ ।
કિં ન ભવતિ ભવત્યેવ ।
વૈધર્મ્યેણ દૃષ્ટાન્તમાહ-દશેત્યાદિ ।
"દશદાડિમાનિ ષડપૂપા" ઇત્યાદિ મહાભાષ્યોદાહૃતવાક્યસમુદાયસ્થલ ઇવેત્યર્થઃ ।
તત્ર ભવતિક્રિયાધ્યાહારેણ પ્રત્યેકં દશદાડિમાનીત્યાદિ તત્તદ્વાક્યાદન્વયબોધે સત્યપિ સર્વવાક્યાર્થાનાં મિથઃ સંસર્ગાવગાહ્યેકવિશિષ્ટાર્થબોધાત્મકાન્વયપ્રતીતિરાકાઙ્ક્ષાદિકારણાભાવાન્ન ભવતિ, પ્રકૃતે ચ તત્સત્વાદન્વયપ્રતીતિર્ભવત્યેવેત્યર્થઃ ।
વિશેષમાહ-કિન્વિતિ ।
ઽપ્રતિપન્નો ઽપિ સો ઽન્વયઃ શુક્તિકાયાં રજતમિંવ પ્રત્યક્ષાદિના પ્રમાણાન્તરેણ બાધિતઽ ઇતિ સમ્બન્ધઃ ।
ઇતીતિ હેતૌ ।
અન્વયસ્ય બાધિતત્વાદિત્યર્થઃ ।
તત્યજ્ઞાનસ્ય ।
નનુ તર્હિ ઽસિંહો માણવકઽ ઇત્યાદેરપ્યપ્રામાણ્યં સ્યાદિત્યત્રાહ--સિંહ ઇત્યાદિ ।
શક્ત્યા સમર્પિતે બોદિતે અન્વયે, બાધરકસ્ય વિરોધસ્ય ઉલ્લાસઃ પ્રતીતિઃ તદનન્તરમ્ ।
તદ્વાધકવિધુરીતિ ।
તદ્વાધકસ્ય અન્વયબાધકસ્ય વિધુરીકરણે લોચનમ્ તાવત્તૃતીયૈવ શક્તિસ્તદ્બાધકવિધુરીકરણનિપુણા લક્ષણાભિધાના સમુલ્લસતિ ।
નન્વેવં ઽસિંહો વટુઃઽ ઇત્યત્રાપિ કાવ્યરૂપતા સ્યાત્; ધ્વનનલક્ષણસ્યાત્મનો ઽત્રાપિ સમનન્તરં વક્ષ્યમાણતયા ભાવાત્ ।
નનુ ઘટે ઽપિ જીવવ્યવહારઃ સ્યાત્; આત્મનો વિભુત્વેન તત્રાપિ ભાવાત્ ।
શરીરસ્ય ખલુ વિશિષ્ટાધિષ્ટાનયુક્તસ્ય સત્યાત્મનિ જીવવ્યવહારઃ, ન યસ્ય કસ્યચિદિતિ ચેત્-ગુણાલઙ્કારૌચિત્યસુન્દરશબ્દાર્થશરીરસ્ય સતિ ધ્વનનાખ્યાત્મનિ કાવ્યરૂપતાવ્યવહારઃ ।
ન ચાત્મનો ઽસારતા કાચિદિતિ ચ સમાનમ્ ।
ન ચૈવં ભક્તિરેવ ધ્વનિઃ, ભક્તિર્હિ લક્ષણાવ્યાપારસ્તૃતીયકક્ષ્યાનિવેશી ।
ચતુર્થ્યા તુ કક્ષ્યાયાં ધ્વનનવ્યાપારઃ ।
તથા હિ-ત્રિતયસન્નિધૌ લક્ષણા પ્રવર્તત ઇતિ તાવદ્ભવન્ત એવ વદન્તિ ।
તત્ર મુખ્યાર્થબાધા તાવત્પ્રત્યક્ષાદિપ્રમામાન્તરમૂલા ।
નિમિત્તં ચ યદબિધીયતે સામીપ્યાદિ તદપિ પ્રમાણાન્તરાવગમ્યમેવ ।
બાલપ્રિયા બાધને નિપુણા સમર્થા ।
સમુલ્લસતિ પ્રવર્તતે ।
તથા ચ તત્ર લક્ષ્યાર્થસ્ય ન બાધિતત્વમિતિ ભાવઃ ।
લક્ષણાઙ્ગીકારે ઽતિપ્રસઙ્ગમાશઙ્કતે--નન્વેવમિતિ ।
ઽઆત્મનઃ અત્રાપિ ભાવાત્ઽ સત્વાદિતિ સમ્બન્ધઃ ।
પ્રતિબન્દ્યા ઉત્તરયતિ---નનુ ઘટે ઽપીતિ ।
તત્પરિહારમાહ--શરીરસ્યેતિ ।
વિશિષ્ટેતિ ।
કરચરણાદ્યવયવૈર્વિશિષ્ટં યદધિષ્ટાનં સંસ્થાનં તેન યુક્તસ્ય ।
તુલ્યમુત્તરમસ્માકમિત્યાહ---ગુણેતિ ।
ગુણાલઙ્કારાણામૌચિત્યેન રસવિષયકેણ સુન્દરૌ શબ્દાર્થાવેવ શરીલં તસ્ય ।
ન ચેત્યાદિ ।

ઇતિ ચ સમાનમિતિ ।
યથાઽત્મનો નિસ્સારઘટાદિસમ્બન્ધિત્વે ઽપિ નાસારતા કાચિત્, તતા ધ્વનનાખ્યાત્મનો લૌકિકવાક્યે સત્ત્વે ઽપિ નાસારતા કાપીત્યર્થ ।
નન્વેવં ભક્તિરેવ ધ્વનિઃસ્યાદિત્યાશઙ્ક્ય પરિહરતિ--ન ચેવમિત્યાદિ ।
એવં લક્ષણાસ્થલે ધ્વનનસદ્ભાવે સતિ ।
ઽધ્વનિર્ન ચેઽત્યાન્વયઃ ।
અત્ર હેતુમાહ-ભક્તિર્હિતિ ।
ભિન્નકક્ષ્યાનિવિષ્ટત્વાદુભયોર્વિષયભેદો યતઃ, તસ્માદિત્યર્થઃ ।
ત્રિતયસન્નિધાવિતિ ।
મુખ્યાર્થબાધાદિત્રયે સતીત્યર્થઃ ।
ભવન્ત એવ વદન્તીતિ ।
લક્ષણાધ્વનનયોરભેદં વદન્તો ભવન્ત એવાહુરિત્યાર્થઃ ।
ઽભવતાં મતમ્ઽ ઇતિ ચ પાઠઃ ।
મુખ્યાર્થબાધાદિષુ ત્રિષ્વન્ત્યસ્ય ધ્વનિવ્યાપારમાત્રગમ્યત્વં સાધયિષ્યન્નાદાવાદ્યયોરન્યસિદ્ધત્વમાહ--તત્રેત્યાદિના ।
અભિધીયત ઇતિ ।
"અભિધેયેન સામીપ્યાદિ" ત્યાદિવચનેનોચ્યત ઇત્યર્થઃ ।
એવં બાધાનિમિત્તયોરન્યવિષયત્વમુક્ત્વા પ્રયોજનસ્યાનન્યવિષયત્વં સ્વરૂપકથનેનાહ--યત્ત્વિત્યાદિ ।
લોચનમ્ યત્ત્વિદં ઘોષસ્યાતિપવિત્રત્વશીતલત્વસેવ્યત્વાદિકં પ્રયોજનમશબ્દાન્તરવાચ્યં પ્રમાણાન્તરાપ્રતિપન્નમ્, વટોર્વા પરાક્રમાતિશયશાલિત્વં, તત્ર શબ્દસ્ય ન તાવન્ન વ્યાપારઃ ।
તથાહિ--તત્સામીપ્યત્તદ્ધર્મત્વાનુમાનમનૈકાન્તિકમ્, સિંહશબ્દવાચ્યત્વં ચ વટોરસિદ્ધમ્ ।
અથ યત્ર યત્રૈવંશબ્દપ્રયોગસ્તત્ર તત્ર તદ્ધર્મયોગ ઇત્યનુમાનમ્, તસ્યાપિ વ્યાપ્તિગ્રહણકાલે મૌલિકં પ્રમામાન્તરં વાચ્યમ્, ન ચાસ્તિ ।
ન ચ સ્મૃતિરિયમ્, અનનુભૂતે તદયોગાત્, બાલપ્રિયા ઽયત્તુ અતિપવિત્રત્વાદિકં પરાક્રમાતિશયશાલિત્વં વા તત્રેઽતિ સમ્બન્ધઃ ।
ઘોષસ્યેતિ ।
ઇદં ચાતિપવિત્રત્વાદેઃ તીરે પ્રત્યાયાનદ્વારા ઘોષઽપિ તત્પ્રત્યાયનમસ્તિ તસ્યૈવ પરમતાત્પર્યવિષયત્વાદિત્યાશયેનોક્તમ્ ।
યદ્વા--ઘોષાધિકરમસ્યેતિ તદર્થઃ ।
અશબ્દાન્તરવાચ્યં લાક્ષણિકશબ્દાતિરિક્તશચબ્દાબોધ્યમ્ ।
પ્રમાણાન્તરેતિ ।
શબ્તાતિરિક્તપ્રમાણેત્યર્થઃ ।
વટોર્વેતિ ।
પ્રયોજનમિત્યાદિત્રયમનુષજ્યતે ।
નનુ તર્હિ શબ્દેનાપિ ન તત્પ્રતીતિરિત્યલં તહ્યાપારાન્તરગવેષણયેત્યત આહ--તત્રેત્યાદિ ।
તત્ર પૂર્વોક્તે પ્રયોજને ।
શબ્દસ્ય ન તાવન્ન વ્યાપાર ઇત્યુક્તં દ્રઢયતિ--તથાં હીત્યાદિના ।
તત્સામીપ્યાદિતિ ।
તીરં ગઙ્ગતાતિપવિત્રત્વાદિધર્મવત્, ગઙ્ગાસામીપ્યાત્ ।
મુનિજનાદિવદિત્યનુમાનંમિત્યર્થઃ ।
અનૈકાન્તિકં ગઙ્ગાતટાદિગતશિરઃ--કપાલાદૌ વ્યભિચારિ ।
સિંહેતિ ।
વટુઃ સિંહધર્મવાન્ સિંહશબ્દવાચ્યત્વાત્, સમ્પ્રતિપન્નસિંહવદિત્યત્ર સિંહશબ્દવાચ્યત્વરૂપો હેતુઃ સ્વરૂપાસિદ્ધ ઇત્યરથઃ ।
અનુમાનાન્તરમાશઙ્ક્ય નિરાચષ્ટે-અથેત્યાદિ ।
એવમિતિ ।
લક્ષણયેત્યર્થઃ ।

ઇત્યનુમાનમિતિ ।
તટઃ ગઙ્ગશબ્દવાચ્યવૃત્તિધર્મવાન્ લક્ષણયા ગઙ્ગશબ્દપ્રયોગવિષયત્વાત્; વટુઃ સિંહશબ્દવાચ્યવૃત્તિધર્મવાન, લક્ષણયા સિંહશબ્દપ્રયોગવિષયત્વાત્; યો લક્ષણયા યત્પદપ્રયોગવિષયઃ, સ તત્પદવાચ્યવૃત્તિધર્મવાન્ ઇત્યાદિરત્ર પ્રયોગો બોધ્યઃ ।
યદ્વા-ઇત્યનુમાનમિતિ ।
એવં વ્યાપ્તિવિશિષ્ટો હેતુરિત્યર્થઃ ।
તસ્યાપીત્યાદિ ।
તસ્મિન્ યદ્વ્યાપ્તિગ્રહણં તત્કાલે ।
મૌલિકમિતિ ।
મૂલે અનુમાનાઙ્ગવ્યાપ્તિગ્રહણરૂપે સાધનતયા ભવમિત્યર્થઃ ।
પ્રામામાન્તરં પ્રત્યક્ષાદિ ।
ન ચાસ્તીતિ ।
પ્રમાણાન્તરમિત્યનુષજ્યતે ।
સામાન્યમુખવ્યાપ્ત્યધીનાનમિતિસ્થલે પ્રકૃતસાધ્યહેત્વોઃ તત્સજાતીયયોર્વા પ્રત્યક્ષાદિના વ્યાપ્તિગ્રહણં વાચ્યમ્ ।
તચ્ચ લક્ષણાસ્થલે વ્યભિચારશઙ્ક્યા ઉત્પત્તુન્નાર્હતીત્યર્થઃ ।
ન ચેતિ ।
ઇયં પાવનત્વાદિપ્રયોજનજ્ઞાનં લોચનમ્ નિયમાપ્રતિપત્તેર્વક્તુરેતદ્વિવક્ષિતમિત્યધ્યવસાયાભાવપ્રસઙ્ગાચ્ચત્યસ્તિ તાવદત્ર શબ્દસ્યૈવ વ્યાપારઃ ।
વ્યાપારશ્ચ નાભિધાત્મા, સમયાભાવાત્ ।
ન તાત્પર્યાત્મા, તસ્યાન્વયપ્રતીતાવેવ પરક્ષયાત્ ।
ન લક્ષણાત્મા, ઉક્તાદેવ હેતોઃ સ્ખલદ્ગતિત્વાભાવાત્ ।
તત્રાપિ હિ સ્ખલદ્ગતિત્વે પુનર્મુક્યાર્થબાદા નિમિત્તં પ્રયોજનમિત્યનવસ્થા સ્યાત્ ।
અત એવ યત્કેનચિલ્લક્ષિતલક્ષણેતિ નામ કૃતં તહ્યસનમાત્રમ્ ।
તસ્માદભિઘાતાત્પર્યલક્ષણાવ્યતિરિક્તશ્ચતુર્થો ઽસૌ બાલપ્રિયા ઽસ્મૃતિર્ન ચેઽત્યન્વયઃ ।
ન ચ સ્મૃતિપ્રતિપન્નમેતદિત્યર્થઃ ।
અત્ર હેતુમાહ--અનનુભૂતે તદયોગાદિતિ ।
નનુ તત્સ્મૃતિઃ કથઞ્ચિત્સમ્પાદ્યેત્યતો હેત્વન્તરમાહ---નિયમેત્યાદિ ।
નિયામકસ્ય કસ્યચિદનુપલંભાદેતદેવ પ્રયોજનમત્ર વિવક્ષિતમિત્યનિશ્ચયપ્રસંગાચ્ચેત્યર્થઃ ।
વ્યઞ્જનવ્યાપારોપગમે તુ સહકારિવિશેષાન્નિયમઃ સેત્સ્યતીતિ ભાવઃ ।
નિગમયતિ--ઇતીત્યાદિ ।
ઇતીતિ હેતૌ ।
યત એવં નાન્યગમ્યં પ્રયોજનં તત ઇત્યર્થઃ ।
અત્રેતિ ।
પાવનત્વાદૌ પ્રયોજન ઇત્યર્થઃ ।
અથ વ્યઞ્જનવ્યાપારસ્ય પારિશેષ્યાત્સિદ્ધિં દર્શયિતુમાહ-વ્યાપારશ્ચેત્યાદિ ।
અત્રેત્યસ્યાનુષઙ્ગઃ ।
સમયાભાવાત્ ગઙ્ગાદિશબ્દસ્ય પાવનત્વાદૌ સઙ્કેતાભાવાત્ ।
અન્વયપ્રતીતાવિતિ ।
પ્રાથમિકવાચ્યાર્થાન્વયબોધ ઇત્યર્થઃ ।
ઉક્તાદેવેત્યાદિ ।
પૂર્વોક્તો હેતુર્મુખ્યાર્થબાધાદિઃ, તસ્માદ્યત્ સ્ખલદ્ગતિત્વં સ્કલન્તી પ્રતિહન્યમાના ગતિરવબોધનવ્યાપારો યસ્ય શબ્દસ્ય તસ્ય ભાવસ્તત્ત્વમ્ ।
સ્વાર્થાદ્ભ્રંશ ઇતિ યાવત્ ।
તસ્યાભાવાદિત્યર્થઃ ।

ગઙ્ગાદિશબ્દાનાં હિ મુખ્યાર્થબાધાદિવસાત્તીરાદવવગમયિતવ્યે સ્વાર્થાત્સ્રોતોવિશેષાદેર્યથા ભ્રંશઃ, તથા પ્રયોજને પાવનત્વાદાવવગમયિતવ્યે સ્વાર્થાત્તીરાદેર્ભ્રંશો નાસ્તિ, યતસ્તસ્માદિત્યર્થઃ ।
યદ્વા--ઉક્તાદેવ હેતોરિતિ ।
ન્યિમાપ્રતિપત્તેરિત્યાદિપૂર્વોક્તાદ્ધેતોરિત્યર્થઃ ।
હેત્વન્તરં ચાહ-સ્ખલદ્ગતિત્વાભાવાદિતિ ।
અસ્યાર્થઃ પૂર્વવદ્બોધ્યઃ ।
અભ્યુપગમ્યાપિ દોષમાહ--તત્રાપીત્યાદિ ।
પ્રયોજનં નિમિત્તીકૃત્યાપિ લક્ષ્યાર્થાત્ સ્ખલદ્ગતિત્વે ઽઙ્ગીક્રિયમાણે પુનઃ પુનરપિ લક્ષણામૂલપરિકલ્પનયાલક્ષણાનવસ્થા સ્યાદિત્યર્થઃ ।
વ્યાપારશ્ચ નાભિધાત્મેત્યાદ્યેતદન્તગ્રન્થસ્ય વિવરણરૂપઃ-"નાભિધા, સમયાભાવાદિ"ત્યાદિકાવ્યપ્રકાશગ્રન્થ ઇતિ દ્રષ્ટવ્યમ્ ।
ગઙ્ગાદિશબ્દેન તીરાદૌ લક્ષિતે પુનઃ પાવનત્વાદિપ્રયોજનમપિ લક્ષ્યેત ।
અત એવ તલ્લક્ષણાયાઃ લક્ષિતલક્ષણેતિ નામેતિ કેચિત્ ।
તન્મતં નિરાકરોતિ-અત એવેત્યાદિ ।
અત એવ અનવસ્થાદિદોષાદેવ ।
નામ કૃતમિતિ ।
પ્રયોજનવિષયવલ્યાપારસ્યેતિ શેષઃ ।
વ્યસનમાત્રં ધ્વનિનિરાકરણનિર્બન્ધમાત્રં તદ્ધેતુકમિતિ યાવત્ ।
વક્ષ્યતે ચ "તેનાયં લક્ષતલક્ષણાયા ન વિષયઃ" ઇતિ ।
તસ્માદિત્યાદિ ।
ધ્વનનેતિ ।
ધ્વનનાદિરૂપાઃ લોચનમ્ વ્યાપારો ધ્વનનદ્યોતનવ્યઞ્જનપ્રત્યાયનાવગમનાદિસોદરવ્યપદેસનિરૂપિતો ઽભ્યુપગન્તવ્યઃ ।
યદ્વક્ષ્યતિ-- ઽમુખ્યાં વૃત્તિં પરિત્યજ્ય ગુણવૃત્ત્યાર્થદર્શનમ્ ।
યદુદ્દિસ્ય ફલં તત્ર શબ્દો નૈવ સ્ખલદ્ગતિઃ ॥
ઇત્.ઇ ॥
તેન સમયાપેક્ષા વાચ્યાવગમનશક્તિરિભિધાશક્તિઃ ।
તદન્યથાનુપપત્તિસહાયાર્થાવબોધનશક્તિસ્તાત્પર્યશક્તિઃ ।
મુખ્યાર્થબાધાદિસહકાર્યપેક્ષાર્થપ્રતિભાસનશક્તિર્લક્ષણાશક્તિઃ ।
તચ્છક્તિત્રયોપજનિતાર્થાવગમમૂલજાતતત્પ્રતિભાસપવિત્રિતપ્રતિપત્તૃપ્રતિભાસહાયાર્થદ્યોતનશક્તિર્ધ્વનનવ્યાપારઃ; બાલપ્રિયા સોદરાઃ પર્યાયાશ્ચ યે વ્યપદેશાઃ શબ્દાઃ તૈઃ નિરૂપિતો નિશ્ચિત ઇત્યર્થઃ ।
ધ્વનનાદિવ્યપદેશઃ પ્રસિદ્ધઃ ।
વ્યપદેશશ્ચ વ્યપદેશ્યં વિના ન તિષ્ટતીતિ તચ્છ્રવણાન્યથાનુપપત્તિનિરૂપણીયો ઽયમિતિ યાવત્ ।
અભ્યુપગન્તવ્યઃ અનિચ્છદ્ભરપીતિ શેષઃ ।
પ્રયોજનાંશે ન લક્ષણેત્યત્ર મૂલસમ્મતિમાહ---યદ્વત્ત્યતીતિ ।
એવં પ્રયોજનવિષયકં ધ્વનનવ્યાપારં પ્રસાધ્ય તમેવેતરવ્યાપારત્રયાદ્ભેદેન સ્પષ્ટયિતું વ્યાપારાણાં સ્વરૂપં દર્શયતિ--તેનેત્યાદિ ।
સમયાપેક્ષેતિ ।
તદર્થસઙ્કેતગ્રહણસહકારેણ તદર્થબોધનસામર્થ્ય પદનિષ્ટમભિધા નામ શક્તિરિત્યર્થઃ ।
સામર્થ્યં નામ શક્ત્યપરપર્યાયં પદાર્થાન્તરમિતિ બોધ્યમ્ ।
તદન્યથેતિ ।
તસ્યા અભિધાયાઃ, અન્યથા આત્માનં વિના અનુપપત્તિરસમ્ભવઃ પ્રયોજનાભાવાદિના સહાયો યસ્યાઃ સા ।
કેચિત્તુ તસ્ય વિશેષરૂપસ્યાન્વિતાર્થસ્ય અન્યથા તાત્પર્યાભાવે યા અનુપપત્તિઃ, તત્સહાયેતિ વ્યાચક્ષતે ।
અર્થેતિ ।
સંસૃષ્ટાર્થેત્યર્થઃ ।
મુખ્યેતિ ।

મુખ્યાર્થબાધાદિત્રયં યત્સહકારિ તદપેક્ષત ઇતિ તથા ।
તચ્છક્તીતિ ।
તત્ પૂર્વોક્તં યત્ શક્તિત્રયમભિધાદિકં તેન, ઉપજનિતઃ યદર્થાનાં પદાર્થવાક્યાર્થલક્ષ્યાર્થાનામવગમઃ બોધઃ, તસ્માદેવ મૂલાજ્જાતા, તત્પ્રતિભાસેન અભિધેયાદ્યર્થાનાં નિરન્તરપ્રતીત્યા પવિત્રિતસ્ય સંસ્કારલક્ષણાતિશયવત્તયા લોચનમ્ સ ચ પ્રાગ્વૃત્તં વ્યાપારત્રયં ન્યક્કુર્વન્પ્રધાનભૂતઃ કાવ્યાત્મેત્યાશયેન નિષેધપ્રમુખતયા ચ પ્રયોજનવિષયો ઽપિ નિષેધવિષય ઇત્યુક્તમ્ ।
અભ્યુપગમમાત્રેણ ચૈતદુક્તમ્; ન ત્વત્ર લક્ષણા, અત્યન્તતિરસ્કારાન્યસંક્રમણયોરભાવાત્ ।
ન હ્યર્થશક્તમૂલે ઽસ્યા વ્યાપારઃ ।
સહકારિભેદાચ્ચ શક્તિભેદઃ સ્પષ્ટ એવ, યથા તસ્યૈવ શબ્દસ્ય વ્યાપ્તિસ્મૃત્યાદિસહકૃતસ્ય વિવક્ષાવગતાવનુમાપકત્વવ્યાપારઃ ।
અક્ષાદિસહકૃતસ્ય વા વિક્લ્પકત્વવ્યાપારઃ ।
બાલપ્રિયા સમ્પાદિતસ્ય પ્રતિપત્તુર્યા પ્રતિભા તત્સહાયા ।
અર્થદ્યોતનશક્તિઃ પ્રયોજનાદિલક્ષણસ્યાર્થસ્ય વ્યઞ્જને સામર્થ્યમ્ ।
ઇત્યુક્તં ભવતીતિ શેષઃ ।
અસ્ત્વેવંભૂતો ઽસૌ; કથમસ્યૈવ કાવ્યાત્મત્વમિત્યત આહ--સ ચેતિ ।
ચકારો ઽવધારણે ।
ઽસ ચ કાવ્યાત્મેઽતિ સમ્બન્ધઃ ।
અત્ર હેતુઃ--પ્રધાનભૂત ઇતિ ।
તત્ર હેતુઃ--પ્રાગ્વૃત્તમિત્યાદિ ।
અભિધાદિત્રયમપેક્ષ્ય સ્વયં પ્રવૃત્તો ઽપિ તદુપસર્જનીકુર્વન્નિત્યર્થઃ ।
વ્યઙ્ગ્યસ્ય કાવ્યાત્મત્વાદ્વ્યઞ્જનસ્યાપિ તત્ત્વં બોધ્યમ્ ।
નન્વેતાવતા ઽભ્રમ ધાર્મિકેઽત્યાદૌ ભ્રમણનિષેધો લક્ષણાવિષયઃ, તદન્યપ્રયોજનવિષયકશ્ચ વ્યઞ્જનાવ્યાપાર ઇત્યાયાતમ્ ।
તથાચ કથં વૃત્તિકૃતા ઽપ્રતિષેધરૂપઽ ઇતિ વદતા વ્યઞ્જનાવ્યાપારસ્ય નિષેધવિષયકત્વમુક્તમિત્યત આહ-ઇત્યાશયેનેત્યાદિ ।
ઇત્યાશયેન ઉક્તભિપ્રાયેણ ઽપ્રયોજનવિષયો ઽપિ સઃ નિષેધપ્રમુખતયા નિષેધવિષય ઇત્યુક્તમ્ઽ ઇતિ સમ્બન્ધઃ ।
પ્રયોજનં વિષયો યસ્ય સઃ ।
પ્રયોજનં ચાત્ર સ્વૈરિણ્યાઃ સઙ્કેતસ્થાનપરિત્રાણસ્વચ્છન્દવિહરણાદિકમ્ ।
નિષેધપ્રમુખતયા નિષેધપ્રતીતિદ્વારકત્વેન ।
ઇત્યુક્તમિતિ ।
કદાચિદાવાચ્યે વિધિરૂપે પ્રતિષેધરૂપ ઇત્યનેન પ્રદર્સિતમિત્યર્થઃ ।
ભ્રમણનિષેધો ઽત્ર લક્ષ્ય એવ ।
પ્રયોજનસ્યોક્તસ્ય નિષેધપ્રતીતિપૂર્વકપ્રતીતિવિષયત્વાન્નિષેધરૂપતયા ઉક્તિરિત્યર્થઃ ।
વસ્તુતો ઽત્ર લક્ષણા ન પ્રવર્તત ઇતિ વૃત્તિગ્રન્થાનુગુણ્યેનાહ--અભ્યુપગમેત્યાદિ ।
અભ્યુપગમમાત્રેણ પ્રૌઢિવાદમાત્રેણ ।
ઇદં વિપરીતલક્ષણયા ।
નિષેધબોધનમ્ ।
અત્ર લક્ષણાયા અપ્રવૃત્તૌ હેતુમાહ--અત્યન્તેતિ ।
યત્ર વાચ્યસ્યાત્યન્તતિરસ્કારો ઽન્યસઙ્ક્રમણં વા તત્ર હિ લક્ષણા ।
ન ચાત્ર ભ્રમણવિધિરૂપસ્ય વાચ્યસ્યોભયં તસ્માદિત્યર્થઃ ।
નન્વત્રાર્થશક્તિમૂલો ધ્વનિરેવાસ્તુ; તત્રાપિ કિં ન લક્ષણેત્યત આહ--ન હીતિ ।
અર્થશક્તિમૂલ ઇતિ ।
હેતુગર્ભમ્ ।
ધ્વનાવિતિ શેષઃ ।
અસ્યા વ્યાપારઃ લક્ષણાયાઃ પ્રવૃત્તિઃ ।
કિઞ્ચાર્થશક્તિમૂલધ્વનનવ્યાપારસ્ય વક્તૃબોદ્ધવ્યવૈશિષ્ટ્યાદિકં સહકારિ, લક્ષણાયાસ્તુ મુખ્યાર્થબાધાદિકમતો ઽપ્યનયોર્ભેદ ઇત્યહ-સહકારીતિ ।

ઉક્તમર્થં દૃષ્ટાન્તેન વિશદયતિ-યથેત્યાદિ ।
તસ્યૈવ અર્થબોધનાય પ્રયુક્તસ્યૈવ ।
શબ્દસ્ય ગામાનયેત્યાદિશબ્દસ્ય ।
સ્મૃત્યાદીત્યાદિપદેન પક્ષધર્મતાજ્ઞાનપરિગ્રહઃ ।
અનુમાપકત્વવ્યાપારઃ અનુમાપકત્વશક્તિઃ ।
અયં વક્તા એદ્વિબક્ષુઃ એતચ્છબ્દપ્રયોગાત્ ઇત્યાદિઃ પ્રયોગો ઽત્ર બોધ્યઃ ।
ઉક્તં ચૈતત્તૃતીયોદ્યોતે અક્ષાદીતિ ।
અક્ષં ચક્ષુરાદીન્દ્રિયમ્ ।
આદિપદેન તત્સન્નિકર્ષાદિપરિગ્રહઃ ।
લોચનમ્ એવમભિહિતાન્વયવાદિનામિયદનપહ્નવનીયમ્ ।
યોપ્યન્વિતાભિધાનવાદી ઽયત્પરઃ શબ્દઃ સ શબ્દાર્થઃઽ ઇતિ હૃદયે ગ્રહૂત્વા શરવદભિધાવ્યાપારમેવ દીર્ઘદીર્ઘમિચ્છતિ, તસ્ય યદિ દીર્ઘો વ્યાપારસ્તદેકો ઽસાવિતિ કુતઃ? ભિન્નવિષયત્વાત્ ।
અથાનેકો ઽસૌ? તદ્વિષયસહકારિભેદાદસજાતીય એવ યુક્તઃ ।
સજાતીયે ચ કાર્યે વિરમ્યવ્યાપારઃ શબ્દકર્મબુદ્ધ્યાદીનાં પદાર્થવિદ્ભિર્નિષિદ્ધઃ ।
અસજાતીયે ચાસ્મન્નય એવ ।
બાલપ્રિયા વિકલ્પકત્વવ્યાપારઃ સવિકલ્પકજ્ઞાનજનકત્વશક્તિઃ ।
શબ્દો હિ શ્રોત્રાદિસહકારેણ સ્વપ્રત્યક્ષં જનયતિ ।
અથ ચ જ્ઞાયમાનઃ સંજ્ઞાશબ્દઃ સંજ્ઞિનિ ચક્ષુસ્સન્નિકર્ષાદિકાલે સ્વવિશેષણકં સંજ્ઞિપ્રત્યક્ષં જનયતિ ઇતિ મતવિશેષઃ ।
ઇયદિતિ ।
અભિધાદિત્રયોતીર્ણધ્વનિવ્યાપારો ઽસ્તીત્યેતાવદિત્યર્થઃ ।
અનપહ્નવનીયમનિરાકરણીયં, પ્રત્યુતાભ્યુપગન્તવ્યમિતિ ભાવઃ ।
યો ઽપીત્યાદિ ।
અપિશબ્દસ્તુશબ્દાર્થે ।
ઽય ઇચ્છતિ તસ્યેઽતિ સમ્બન્ધઃ ।
ગામાનયેત્યાદિકસ્ય તત્તદ્વાક્યસ્ય તત્તદ્વાક્યાર્થે પ્રથમં સઙ્ગતિગ્રહઃ, પશ્ચાદાવાપોદ્વાપાભ્યામન્વિતસ્વાર્થે ગવાદિપદાનાં સઙ્ગતિગ્રહ ઇત્યાદિરન્વિતાબિધાનવાદિમતપ્રક્રિયાન્યતો ઽવધેયા ।
યત્પર ઇતિ ।
યો ઽર્થઃ પરઃ પ્રધાનપ્રતિપાદ્યઃ તાત્પર્યવિષયો યસ્ય સઃ શબ્દાર્થઃ શબ્દાભિધેયઃ ।
શરવ્ત્ શરવ્યાપારતુલ્યમ્ ।
ઇચ્છતીતિ ।
યથોક્તમ્-"સો ઽયમિષોરિવદીર્ઘદીર્ધો વ્યાપાર" ઇતિ ।
યથા ધનુર્ધરેણ પ્રેરિતશ્શરો વેગાખ્યેનૈકેનેવ વ્યાપારેમ પરસ્ય વર્મચ્છેદનગાત્રભેદનાદિકા અનેકક્રિયાઃ કરોતિ, તથા સુકવિના પ્રયુક્તઃ શબ્દો ઽભિધાખ્યેનૈકેનૈવ વ્યાપારેણ પદાર્થવાક્યાર્થયોલઙ્ક્ષ્યત્વેન વ્યઙ્ગ્યત્વેનાભિમતયોશ્ચ પ્રતીતીર્જનયતીત્યર્થઃ ।
ઇત્થં તન્મતમુપન્યસ્ય તેનાપિ ધ્વનનમઙ્ગીકારયિતું સ દીર્ઘો ઽભિધાવ્યાપારઃ કિમેકઃ પ્રતિવિષયમનેકો વેતિ વિકલ્પ્યાદ્યં પ્રત્યાચષ્ટે-તસ્યેત્યાદિ ।
અભિમત ઇતિ શેષઃ ।
ઽવ્યાપારો દીર્ઘસ્તસ્યાભિમતો યદીઽતિ સમ્બન્ધઃ ।
તત્ તર્હિ ।
અસૌ એક ઇતિ કુતઃ? એકો ભવિતું નાર્હતીત્યર્થઃ ।
અત્ર હેતુઃ--ભિન્નેતિ ।
ભિન્નાઃ વિષયાઃ વાચ્યાદ્યર્થાઃ યસ્ય તત્ત્વાત્ ।
વિષયબેદે સતિ તત્સમ્બન્ધિવ્યાપારભેદો ઽપ્યાવશ્યક ઇતિ ભાવઃ ।
દિવિતીયમનૂદ્યાવદ્યતિ-અથેત્યાદિ ।
અથેતિ યદીત્યર્થે ।

તત્ તર્હિ ।
વિષયેતિ ।
વિષયાઃ વાચ્યલક્ષ્યવ્યઙ્ગ્યત્વેનાભિમતા અર્થાઃ ।
લોચનમ્ અથ યો ઽસૌ ચતુર્થકક્ષાનિવિષ્ટો ઽર્થઃ, સ એવ ઝટિતિ વાક્યેનાભિધીયત ઇત્યેવંવિધં દીર્ઘદીર્ઘત્વં વિવક્ષિતમ્, તર્હિ તત્ર સઙ્કેતાકરણાત્કથં સાક્ષાત્પ્રતિપત્તિઃ ।
નિમિત્તેષુ સઙ્કેતઃ, નૈમિત્તિકસ્ત્વસાવર્થસ્સંકેતાનપેક્ષ એવેતિ ચેત્-પશ્યત શ્રોત્રિયસ્યોક્તિકૌશલમ્ ।
યો હ્યસૌ પર્યન્તકક્ષાભાગ્યર્થઃ પ્રથમં પ્રતીતિપથમવતીર્ણઃ, તસ્ય પશ્ચાત્તનાઃ પદાર્થાવગમાઃ બાલપ્રિયા સહકારિણઃ સમયમુક્યાર્થબાધાદિવક્તૃવૈશિષ્ટ્યાદયઃ ।
તેષાં ભેદાત્ ।
અસજાતીયઃ ભિન્નજાતીયઃ ।
સજાતીયત્વેદોષપ્રદર્સનેનોક્તમેવ સાધયતિ-સજાતીય ઇત્યાદિ ।
અનેકો ઽસાવિત્યસ્ય વિપરિમામેનાનુષઙ્ગઃ ।
અનેકે ઽસ્મિન્ વ્યાપારે સજાતીયે અઙ્ગીક્રિયમાણે સતીત્યર્થઃ ।
સ પુનર્ન પ્રવર્તત ઇતિ શેષઃ ।
અત્ર હેતુમાહ--કાર્ય ઇત્યાદ ।
કાર્યે કાર્યં પ્રતિ ।
પદાર્થવિદ્ભિઃ નૈયાયિકાદિભિઃ ।
નન્વસજાતીયો ઽસ્ત્વિત્યત્રાહ--અસજાતીય ઇત્યાદિ ।
અનેકે ઽસ્મિન્નસજાતીયે અઙ્ગીક્રિયમાણે ચ સતીત્યર્થઃ ।
અસ્મન્નય એવેતિ ।
વ્યાપારભેદસિદ્ધ્યા ધ્વનનવ્યાપારસિદ્ધેરિતિ ભાવઃ ।
યદ્વાસજાતીય ઇત્યાદેરયમર્થઃ--કિઞ્ચ વ્યાપારસ્ય યત્કાર્યમનેકાર્થજ્ઞાનં તતતત્સજાતીયમન્યદ્વેતિ વિકલ્પં મનસિ નિધાયાહ--સજાતીય ઇત્યાદિ ।
સજાતીયે કાર્યે તત્પ્રતિ ।
વ્યાપારઃ અભિધાદિઃ ।
નિષિદ્ધ ઇતિ ।
અતો વ્યાપારાન્તરસ્વીકારે ચાસ્મન્નય એવેતિ ભાવઃ ।
અસજાતીય ઇતિ ।
કાર્યે ઇત્યનુષજ્યતે ।
અસ્મન્નય એવેતિ ।
કાર્યસ્ય વિજાતીયત્વે તત્કારણભૂતવ્યાપારવૈજાત્યસ્યાવશ્યકત્વાત્ ધ્વનનવ્યાપારસિદ્ધિરિતિ ભાવઃ ।
અથ વ્યાપારસ્ય દીર્ઘત્વં નામ નૈકત્વમેકજાતીયત્વં વા; કિન્તુ પ્રતિપિપાદયિષિતાર્થપ્રતિપાદનઝાટિત્યવિશેષ એવ ।
અતો વ્યઙ્ઘ્યસ્યાભિધાવિષયત્વમસ્ત્યેવેત્યાશઙ્કતે--અથેત્યાદિ ।
અથ યદિ ।
ઽવિવક્ષિતમથેઽતિ સમ્બન્ધઃ ।
ચતુર્થેતિ ।
અન્ત્યેત્યર્થઃ ।
સ એવ સો ઽપિ ।
સમાધત્તે--તર્હિત્યાદિ ।
તત્ર અન્ત્યકક્ષ્યાનિવિષ્ટાર્થે ।
સાક્ષાદિતિ ।
અભિધયેત્યર્થઃ ।
કથમિતિ ।

ભવતીતિ શેષઃ ।
ન ભવતીત્યર્થઃ ।
અથ પદાર્થવાક્યાર્થયોર્નિમિત્તનૈમિત્તિકભાવાભ્યુપગમાન્નિમિત્તભૂતેષુ પદાર્થેષુ સઙ્કેતગ્રહણાત્તન્માત્રેણૈવ પૃથગન્ત્યવાક્યાર્થવિષયકસઙ્કેતાનપેક્ષયા તદ્વાક્યાર્થપ્રતીતિરભિધાવ્યાપારેણ ભવતીત્યાશઙ્કામુદ્ભાવ્ય વ્યુદસ્યતિ--નિમિત્તેષ્વિત્યાદિ ।
નિમિત્તેષુ પદાર્થેષુ ।
અસાવર્થઃ અન્ત્યવાક્યાર્થઃ ।
પશ્યતેત્યાદિ પરિહાસવચનમ્ ।
ઽઇત્યુક્તિકૌશલમ્ઽ ઇતિ સમ્બન્ધઃ ।
પર્યન્તકક્ષ્યાયાઃ ભાગી ભજનશીલઃ ।
પશ્ચાત્તનાઃ વાક્યાર્થપ્રતીત્યુત્તરકાલભાવિનઃ ।
લોચનમ્ નિમિત્તભાવં ગચ્છન્તીતિ નૂનં મીમાંસકસ્ય પ્રપૌત્રં પ્રતિ નૈમિત્તિકત્વમભિમતમ્ ।
અથોચ્યતે--પૂર્વં તત્ર સઙ્કેતગ્રહણસંસ્કૃતસ્ય તથા પ્રતિપત્તિર્ભવતીત્યમુયા વસ્તુસ્થિતયા નિમિત્તત્વં પદાર્તાનામ્, તર્હિ તદનુસરણોપયોગિ ન કિઞ્ચિદપ્યુક્તં સ્યાત્ ।
ન ચાપિ પ્રક્પદાર્થેષુ સઙ્કેતગ્રહણં વૃત્તમ્, અન્વિતાનામેવ સર્વદા પ્રયોગાત્ ।
આવાપોદ્વાપાભ્યં તથાભાવ ઇતિ ચેત્-સઙ્કેતઃ પદાર્થમાત્ર એવેત્યભ્યુપગમે પાસ્ચાત્યૈવ વિશેષપ્રતીતિઃ ।
અથોચ્યતે--દ્દષ્ટેવ ઝટિતિ તાત્પર્યપ્રતિપત્તિઃ કિમત્ર કુર્મ ઇતિ ।
તદિદં વયમપિ ન નાઙ્ગીકુર્મઃ ।
યદ્વક્ષ્યામઃ-- તદ્વત્સચેતસાં સો ઽર્થો વાક્યાર્થવિમુખાત્મનામ્ ।
બુદ્ધૌ તત્ત્વાવભાસિન્યાં ઝટિત્યેવાવભાસતે ॥
ઇત્.ઇ ॥
કિં તુ સાતિસયાનુશીલનાભ્યાસાત્તત્ર સમ્ભાવ્યમાનીઽપિ ક્રમઃ સજાતીયતદ્વિકલ્પપરમ્પરાનુદયાદભ્યસ્તવિષયવ્યાપ્તિસમયસ્મૃતિક્રમવન્ન સંવેદ્યત ઇતિ ।
બાલપ્રિયા પદાર્થાવગમાઃ પદાર્થપ્રતીતયઃ ।
પ્રપૌત્રં પ્રતીત્યાદિ ।
પ્રપૌત્રં નિમિત્તમપેક્ષયાત્મનો નૈમિત્તિકત્વમભિમતં સ્યાદિત્યર્થઃ ।
અથ પદાર્તપ્રતીતેઃ પશ્ચાત્તનત્વે ઽપિ તદ્વિષયકસઙ્કેતગ્રહણસ્ય પૂર્વં જાતત્વાત્તદ્દ્વારકઃ પદાર્થાનાં નિમિત્તત્વવ્યપદેસો ન વિરુધ્યતે ।
ઉપલભ્યતે હિ ગૃહૂતસઙ્કેતસ્ય પ્રતિપત્તુર્ઽગઙ્ગાયાં ધોષઽ ઇત્યાદિયાક્યશ્ચવણાનન્તરમેવ ઝટિતિ શૈત્યપાવનત્વાદિરૂપપાર્યન્તિકાર્થપ્રતીતિરિત્યાશઙ્કામુદ્ભાવ્ય પરિહરતિ--અથોચ્યત ઇત્યાદિના ।
તદનુસરણેતિ ।
તસ્યાઃ પાર્યન્તિકાર્થપ્રતીતેઃ અનુસરણે સ્વમતેન નિર્વહણે યદુપયોગિ ।
યદ્વા-તદનુસરણે પદાર્તાનાં પાર્યન્તિકાર્થસ્યાસઙ્કેતિતસ્ય કથમવગમો ભવેદિતિ ભાવઃ ।
કિઞ્ચ પૂર્વં પદાર્થેષુ સઙ્કેતગ્રહમપિ ન ઘટત ઇત્યાહ--ન ચાપીતિ ।
અન્વિતાનામેવ અન્વિતાર્થબોધકાનામેવ ।
વાક્યત્વમાપન્નાનામેવેતિ ।
યાવત્ ।
શઙ્તે-આવાપેત્યાદિ ।
તથાભાવઃ પૃથક્ પૃથક્ પદાર્થેષુ સઙ્કેતગ્રહણસ્ય ભવનમ્ ।
પરિહરતિ---સઙ્કેત ઇત્યાદિ ।
વિશેષપ્રતીતિઃ પાશ્ચાત્યૈવેતિ ।
વાક્યાર્થપ્રતીતિઃ પશ્ચાત્તન્યેવ ભવતિ, ન પૂર્વકાલભવેત્યર્થઃ ।
તથા ચ ભવત્સિદ્ધાન્તો વિરુધ્યેતેતિ ભાવઃ ।
અથેત્યાદિ ।
તાત્પર્યપ્રતિપત્તિઃ પાર્યન્તિકાર્થપ્રતીતિઃ ।
કિમત્ર કુર્મ ઇતિ ।

પદાર્થેષુ સઙ્કેતગ્રહણસ્ય નિમિત્તતા ભવતુ મા વેતિ ભાવઃ ।
યદ્યેવં તર્હિ સિદ્ધં નઃ સમીહિતમિત્યાહ--તદિત્યાદિ ।
વિશેષમાહ-કિન્ત્વિત્યાદિ ।
તત્રેતિ ।
પાર્યન્તિકાર્થરૂપવ્યઙ્ગ્યાર્થતપ્રતીતાવિત્યર્થઃ ।
સમ્ભાવ્યમાનો ઽપિ પ્રમાણેન જ્ઞાયમાનો ઽપિ ।
ક્રમઃ પદાર્થપ્રતીતેઃ પૌર્વાપર્યમ્ ।
ઽસંવેદ્યતઽ ઇતિ સમ્બન્ધઃ ।
અત્ર હેતુમાહ-સજાતીયેત્યાદિ ।
સજાતીયાઃ વાક્યાર્થપ્રતીત્યઙ્ગત્વેન સજાતીયાઃ યે તદ્વિકલ્પાઃ પદાર્થવિષયકપ્રત્યયાઃ ।
તેષાં લોચનમ્ નિમિત્તનૈમિત્તિકભાવશ્ચાવશ્યશ્રયણીયઃ, અન્યથા ગૌણલાક્ષણિકયોર્મુખ્યાદ્ભેદઃ ઽશ્રુતિલિઙ્ગાદિપ્રમાણષટ્કસ્ય પારદૌર્બલ્યમ્ઽ ઇત્યાદિપ્રક્રિયાવિઘાતઃ, નિમિત્તતાવૈચિત્ર્યેણૈવાસ્યાઃ સમર્થિતત્વાત્ ।
નિમિત્તતાવૈચિત્ર્યે ચાભ્યુપગતે કિમપરમસ્માસ્વસૂયયા ।
યે ઽપ્યવિભક્તંસ્ફોટં વાક્યં તદર્થં ચાહુઃ, તૈરપ્યવિદ્યાપદપતિતૈઃ સર્વેયમનુસરણીયા પ્રક્રિયા ।
તદુત્તીર્ણત્વે તુ સર્વં પરમેશ્વરાદ્વયં બ્રહ્યોત્યસ્મચ્છાસ્ત્રકારેણ ન ન વિદિતં તત્વાલોકગ્રન્થં વિરચયતેત્યાસ્તામ્ ।
બાલપ્રિયા પરમ્પરાયા અનુદયાદનુલ્લેખાદિત્યર્થઃ ।
ક્રમો હિ હેતુહેતુમદ્ભાવેનાવસ્થિતયોર્ધર્મઃ, તસ્ય જ્ઞાને તયોર્જ્ઞાનમપેક્ષિતમિતિ ભાવઃ ।
અનુદયે હેતુમાહ-સાતિશયેતિ ।
સાતિશયં યદનુશીલનં પર્યાલોચનં તસ્યાભ્યાસાત્ પૌનઃપુન્યાદિત્યર્થઃ ।
ક્રમસ્ય સત્ત્વે ઽપ્યપ્રતિપત્તૌ દૃષ્ટાન્તમાહ-અભ્યસ્તેતિ ।
અભ્યસ્તઃ ભૂયો ભૂયઃ પર્યાલોચિતો વિષયો યયોસ્તે ।
યદ્વા-અભ્યસ્તે વિષયે ધૂમાદિહેતૌ ગવાદ્યર્થે ચ યો વ્યાપ્તિસમયયોઃ વહ્ન્યાદિસાધ્યવ્યાપ્તિગવાદિપદસઙ્કેતયોઃ સ્મૃતી, તયોરનુમિતિશાબ્દબોધયોર્યઃ ક્રમસ્તદ્વદિત્યર્થઃ ।
ઇતીત્યાદિ ।
ઇતીતિ હેતૌ ।
અતો હેતોરિત્યર્થઃ ।
ક્રમસ્ય નિમિત્તનૈમિત્તિકભાવોપજીવ્યત્વત્તસ્ય ચ સાધિતત્વાદિતિ યાવત્ ।
નિમિત્તનેમિત્તિકભાવાશ્રયણસ્યાવશ્યકત્વં વિપક્ષે બાધકમુખેનાહ--અન્યથેત્યાદિ ।
ઽઅન્યથા ઇત્યાદિ પ્રક્રિયાવિઘાતઽ ઇતિ સમ્બન્ધઃ ।
ગૌણેતિ ।
ગૌણલાક્ષણિકાર્થપ્રતીતૌ હિ મુખ્યાર્થબાધાનિમિત્તં, તતશ્ચ મુખ્યાર્થે મૌલિકં નિમિત્તમિત્યાપતતિ ।
તદન્તરેણ બાધાયા મુખ્યામુખ્યનિયમસ્ય ચાસિદ્ધેરિત્યર્થઃ ।
લૌકિકીં પ્રક્રિયામુક્ત્વા વૈદિકીમાહ-શ્રુતીત્યાદિ ।
શ્રુત્યાદિપદાર્થાસ્તદુદાહરણાનિ ચાપોદેવીયાદૌ કાવ્યપ્રદીપાદૌ ચ ગ્રન્તે પ્રપઞ્ચિતાનિ ।
નિમિત્તનેમિત્તિકભાવાનાશ્રયણેકથમુક્તપ્રક્રિયાવિઘાત ઇત્યત આહ--નિમિત્તતેતિ ।
નિમિત્તતાયાઃ વેચિત્ર્યણ બેદેન ।
અસ્યાઃ પ્રક્રિયાયાઃ ।
સમર્થિતત્વાદિતિ ।
એતન્નિમિત્તતાવૈચિત્ર્યઞ્ચ અભિધાયા દીર્ઘદીર્ઘત્વાઙ્ગીકારે નોપપદ્ય ઇતિ ભાવઃ ।
નનુ તર્હિ નિમિત્તનૈમિત્તિકભાવો ઽસ્તુ વિચિત્રો, યેનાયં પ્રક્રિયાવિઘાતો ન સ્યાદિત્યત્રાહ--નિમિત્તતેતિ ।
નિમિત્તતાવૈચિત્ર્યાઙ્ગીકારે વ્યાપારભેદસ્યાપ્યઙ્ગીકર્તવ્યતયા કિમસ્મદુક્તાવમર્ષ ઇત્યર્થઃ ।
યે ઽપીતિ ।