Language

ENहिગુ
Scripture Library

Dhvanyāloka with Abhinavagupta's Locana and Rāmaśāraka's Bālapriya (with commentary) · Part 2140

ityāśayenāhetyarthaḥ /
na cāsya 'yasminni'tyādiślokasya śrutatvena 'jagadu'riti liṅbodhyasya pārokṣyasya samarthanāya 'na cāsmābhirabhāvavādināṃ vikalpāḥ śrutāḥ' iti prāguktaṃ kathaṃ saṅgacchata iti vācyam /
yathāśrutārthakasyāsya ślokasya śrutatve 'pi pūrvopadarśitānāṃ bahūnāmabhāvavādaprakārāṇāṃ viśiṣyāśrutatvena tadvacanasya tatparatvāt /
granthakṛdityādinā matsaraṃ tadukterhetutvena vyutpannai racitaṃ ca naiva vacanairvakroktiśūnyaṃ ca yat /
kāvyaṃ taddhvaninā samanvitamiti prītyā praśaṃsañjaḍo no vidmo 'bhidadhāti kiṃ sumatinā pṛṣṭaḥ svarūpaṃ dhvaneḥ //
locana.m manorathanāmnā kavinā /
yato na sālaṅkṛti, ato na manaḥprahlādi /
anenārthālaṅkārāṇāmabhāva uktaḥ /
vyutpannai racitaṃ ca naiva vacanairiti śabdālaṅkārāṇām /
vakroktiḥ utkṛṣṭā saṃghaṭanā, tacchūnyamiti śabdarthaguṇānām /
vakroktiśūnyaśabdena sāmānyalakṣaṇābhāvena sarvālaṅkārābhāvaukta iti kecit /
taiḥ punaruktatvaṃ na parihṛtamevetyalam /
prītyeti /
gatānugatikānurāgeṇetyarthaḥ /
sumatineti /
jaḍena pṛṣṭo bhrūbhaṅgakaṭākṣādibhirevottaraṃ dadattatsvarūpaṃ kāmamācakṣīteti bhāvaḥ /
evamete 'bhāvavikalpāḥ śṛṅkhalākramemāgatāḥ, na tvanyonyāsambaddhā eva /
tathā hi tṛtīyābhāvaprakāranirūpaṇopakrame punaḥśabdasyāyamevābiprāyaḥ, upasaṃhāraikyaṃ ca saṅgacchate /
abhāvavādasya sambhāvanāprāmatvena bhūtatvamuktam /
bhāktavādastvavicchinnaḥ bālapriyā sūcayati--'yasminni'ti /
'yasmin' kāvye /
'sālaṅkṛti' ata eva 'manaḥprahlādi' /
'kiñcana vastu' varṇyamānaḥ kaścidartho 'nāsti' /
'vyutpannai'riti /
naiveti pāṭhe yadityāsyāpakarṣaḥ /
yanneti ca pāṭhaḥ /
'yat' kāvyam /
vyutpannaiḥ anuprāsādiyogādvicitratayotpannaiḥ 'vacanaiḥ' śabdaiḥ /
'naiva racitañca', tathā yat 'vakroktiśūnyañja' bhavati, tat tathāvidhamarthālaṅkārādiśūnyaṃ 'kāvyaṃ dhvaninā samanvitamiti prītyā praśaṃsan jaḍaḥ dhvalanessvarūpaṃ sumatinā pṛṣṭassan kimabhidadhāti /
vayaṃ no vijha' ityanvayaḥ /
bhāvārtha vyācaṣṭe--yata ityādi /
aneneti /
prathamavākyenetyarthaḥ /
ukta iti /
kāvya iti śeṣaḥ /
abhāva ukta ityasya śabdālaṅkārāṇāṃ śabdārthaguṇānāmityanayorapi sambandho bodhyaḥ /
saṅghaṭaneti /
śabdārthayoriti śeṣaḥ /
vyākhyānāntaramanuvadati-vakroktītyādi /
vakroktissundarataroktiḥ saundaryañca vaicitryameva /

tatkhalu sāmānyalakṣaṇamalaṅkārāṇāmiti sarvālaṅkārābhāva ukto bhavatītyarthaḥ /
dūṣayati-tairiti /
gateti /
gatasyānugatiḥ gatānugatikā /
kutsāyāṃ kaḥ /
tasyāmanurāgeṇa /
yadvā-gate anyagamane gatamanugamanaṃ gatānugataṃ tadeṣāmastīti gatānukatikāḥ /
svayaṃ vicāramakṛtvā paroktimevānusaranta iti yāvat /
teṣāṃ sambhavatānurāgeṇa /
'sumatine'ti padasya prayojanaṃ vyācaṣṭe-jaḍenettyādi /
kimityete vikalpāḥ prarasparasambaddhā vyākhyātā iti śaṅkāyāṃ vṛttigranthānuguṇyādityāha--evamityādi /
śṛṅkhalākramemāgatāḥ parasparasambaddhāḥ /
kuta ityatrāha--tathāhīti /
punaśśabdasyāyamevābhiprāya iti /
'punarapara' ityatra punaśśabdaḥ bhāktamāhustamanye /
anye taṃ dhvanisaṃjñitaṃ kāvyātmānaṃ guṇavṛttirityāhuḥ /
locanam pustakeṣvityabhiprāyema bhāktamāhuriti nityāpravṛttavartamānāpekṣayābhidhānam /
bhajyate sevyate tadārthena prasiddhatayotprekṣyata iti bhaktirdharmo 'bhidheyena sāmīpyādiḥ, tata āgato bhākto lākṣaṇiko 'rthaḥ /
yadāhuḥ-- abhidheyena sāmīpyātsārūpyātsamavāyataḥ /
vaiparītyātkriyāyogāllakṣaṇā pañcadhā matā //
iti //
bālapriyā uktabhiprāyaka evetyarthaḥ /
yadi punaśaśabdasya viśeṣārthakatvaṃ, tadā apare punariti vaktavyaṃ, tadapahāya punaśśabdasyādau pāṭhaḥ /
praguktaprakārāpekṣamuttarasyānantaryandarśayan sambandhamavagamayatīti bhāvaḥ /
sambandhaścāvatārikayā darśitapūrvaḥ /
jñāpakāntararañcāha-upeti /
anyonyāsambaddhatve sati upasaṃhārabhedena bhāvyamiti bhāvaḥ /
'jagadurityāhu'riti ca prayuktaṃ tadbhāvamāha-abhāvetyādi /
uktamiti /
jagadurityaneneti śeṣaḥ /
pustakeṣu alaṅkāragrantheṣu /
nityetir iśvaro 'stītyādivadatra nityapravṛtte vartamāne laḍityarthaḥ /
'nityapravṛtta' iti bhojasūtram /
bhāktaśabdasyarthaṃ vyākhyātumbhaktiśabdasya karmavyutpattyārtamāha--bhajyata ityādi /
bhañjavyāvṛttaye 'rthamāha--sevyata iti /
kenetyatrāha--padārtheneti /
gaṅgādipadalakṣyatīrādyarthenetyarthaḥ. nanvatra padārthakartṛkaṃ sevanannāma kimityata āha-utprekṣyata iti /
padārthena pratīkṣyata ityarthaḥ /
svabodhanimittatvenāśrīyata iti yāvat /
atra hetuḥ--prasiddhatayeti /

sāmīpyādernimittatvena prasiddhyetyarthaḥ /
yadvā-padārthena sevyata ityupacāreṇoktam /
tena ca vaktuḥ pratipatturvā tīrādergaṅgadipadena pratipādane sāmīpyādernimittatvena paryālocanarūpaṃ yadutprekṣaṇantadatra vivakṣitamityāha-prasiddhatayotprekṣyata iti /
vaktrā pratipatrā veti śeṣaḥ /
abhidheyena sāmīpyādirdharma iti sambandhaḥ /
tata āgataḥ sāmīpyādinimittātpratītaḥ /
sa ka ityatrāha--lākṣaṇika iti /
lakṣya ityarthaḥ /
atra saṃvādamāha-yadāhurabhidheyena sāmīpyādityādi /
asyārthaḥ svayameva vakṣyate /
locanam guṇasamudāyavṛtteḥ śabdasyārthabhāgastaikṣṇyādirbhaktiḥ, tata āgato gauṇo 'rtho bhāktaḥ /
bhaktiḥ pratipādye sāmīpyataikṣṇyādau śraddhātisayaḥ, tāṃ prayojanatvenoddiśya tata bālapriyā gauṇārthasyāpyuktarītyaiva lābhe 'pi tallābhaḥ prakārāntareṇāpi vaktavya ityāśayenāhaguṇeti /
guṇasamudāye vṛttiryasya, tasya guṇasamudāyaṃ pratipādayata ityarthaḥ /
śabdasyeti /
siṃhādiśabdasyetyarthaḥ /
siṃhādiśabdā hi siṃhatvādijātiṃ tadviśiṣṭavyakti vā abhidadhānā api svārthāvinābhūtān śauryādiguṇānapyākṣepātpratipādayantīti bhāvaḥ /
arthabhāgaḥ guṇasamudāyātmakārthaikadeśaḥ /
taikṣṇyādiḥ śauryādiḥ /
siṃho māṇavakaityādau śauryāderguṇaikadeśasyaiva pratītiriti bhāvaḥ /
kecittu-guṇasamudāyavṛtterityāsya guṇādvārā samudāye guṇini māmavakādau vṛttiryasya tasyetyarthamāhuḥ /
tata iti /
taikṣṇyāderityarthaḥ /
sārūpyānnimitatāditi yāvat /
atha bhaktiśabdasya bhāvavyutpattyāpyarthamāha-bhaktirityādi /
pratipādye bodhanīye /
sāmīpyataikṣṇyādāviti /
nanu gaṅgāyāṃ ghoṣa ityādistale lakṣyatīrādau gaṅgāgatapāvanatvādikameva pratipādyaṃ, na tu sāmīpyādi /
evaṃ siṃho māṇavaka ityādau māṇavakādau siṃhāditādrūpyaṃ parākramātiśayādikaṃ vā /
spaṣṭamidaṃ kāvyaprakāśādau /
vakṣyate caivamupari locane /
tathā ca sāmīpyataikṣaṇyādāvityuktiḥ kathaṃ saṅgacchata iti cet; atra kecit-pāṭho 'yaṃ lekhakapramādāgataḥ pāvanatvādāvityeva paṭhanīyamiti /
pare tu-sāmīpyādeḥ paramparayā prayojanasādhanatvatsāmīpyapadena pāvanatvādikaṃ taikṣṇyapadena siṃhatādrūpyādikañca lakṣaṇayāvivakṣitamato nāsaṅgatirityāhuḥ /
addhātiśaya iti /
śraddhā vakturmanasā bhajanamanusandhānātmakaṃ, tasyā atiśaya ityarthaḥ /
tāmiti /
tadviṣayabhūtaṃ pāvanatvādikamityārthaḥ /
yadvā-addhātiśayaḥ pratipattuḥ pratītiviśeṣaḥ /
tāmiti /
śraddhātiśayarūpabhakterityarthaḥ /
āgataḥ prayuktaḥ /

lākṣaṇikaśceti /
śabda iti śeṣaḥ /
vyutpatterabhede 'pi prakṛtibhedenārthāntaramāha mukhyasya ceti /
bhaṅgo bhaktiriti /
bhañjidātoḥ ktinniti bhāvaḥ /
itītyanantaraṃ tata āgato bhākta ityānuṣaṅgaḥ /
āgataḥ pratītaḥ /
kathitavyākhyāprakārasya phalamāha-evamityādi /
locanam āgato bhākta iti gauṇo lākṣaṇikaśca /
mukhyasya cārthasya bhaṅgo bhaktirityevaṃ mukhyārthabādhā, nimittaṃ, prayojanamiti trayasadbhāva upacārabījamityuktaṃ bhavati /
kāvyātmānaṃ guṇavṛttiriti /
sāmānādhikaraṇyasyāyaṃ bhāvaḥ--yadyapyavivakṣitavācye dhvanibhede 'niḥśvāsāndha ivādarśaḥ'ityādāvupacāro 'sti, tathāpi na tātmaiva dhvaniḥ, tahyatirekeṇāpi bhāvat, vivakṣitānyaparavācyaprabhedādau avivakṣitavācye 'pyupacāra eva, na dhvaniriti vakṣyāmaḥ /
tathā ca vakṣyati--
bhaktyā bibharti naikatvaṃ rūpabhedādayaṃ dhvaniḥ /
ativyāpterathāvyāpterna cāsau lakṣyate tathā //
iti /
. /
kasyaciddhvanibhedasya sā tu syādupalakṣaṇam /
iti ca /
bālapriyā bhaṅgarthavyākhyānasya mukhyārthabādhārūpabījasiddhiḥ, sevanarūpārthavyākhyānasya nimittasiddhiḥ, śraddhātiśayārthavyākhyānasya prayojanasiddhiśca phalamiti bhāvaḥ /
trayaśabdena sambhūyaiva bījatvamiti darśayati-upacārabījamiti /
upacāro nāma lakṣaṇā gauṇī ca /
lakṣaṇayā gauṇyā ca vyavahāraḥ /
lakṣyagauṇārthabodho vā /
upacāro nāmānyatra anyāvāpa iti kecit /
nanu dhvanirnāma guṇavṛttivyātirekī nāstīti vaktavye sāmānādhikaraṇyena nirdeśasya ko 'bhiprāya ityata āha-sāmānādhikaraṇyasyeti /
'taṃ bhāktam' iti mūle 'dhvanisaṃjñitam' ityādinā vṛttau ca sāmānādhikaraṇyena nirdeśasyetyarthaḥ /
asmin pakṣe kāvyātmānamityādipratīkadhāraṇanneti bodhyam /
padayossāmānādhikaraṇyannāmaikadharmibodhakatvam /
ayaṃ bhāva iti /
dhvaniguṇavṛttyostādātmayameva dhvanivādibhirnnirasanīyaṃ, na tu dhvanerasarvathopacārasparśitvamapītyamumarthandyotayituṃ siddhāntaviruddhatādātmyapakṣopakṣepārtho 'yaṃ sāmānādikaraṇyena nirdeśa iti bhāva ityarthaḥ /
tameva bhāvaṃ vivṛṇoti-yadyapītyādi /
upacāra iti /
guṇavṛttirityarthaḥ /
tadātmā upacārātmā /
tadvyatirekeṇāpi upacāraṃ vināpi /
bhāvāt dhvanessatvāt /
kutretyata āha-vivakṣitānyapara vācyaprabhedādāviti /
avivakṣitavācya iti /
avivakṣitavācyadhvanāvityarthaḥ /

vakṣyāma iti /
rāmo 'smītyādāviti bhāvaḥ /
vakṣyatīti /
mūlakāra iti śeṣaḥ. vṛttau 'gumavṛttiri'ti bhāktaśabdasya vyākhyānaṃ tatpadena prakṛte vivakṣitānarthānvivṛṇoti--guṇā ityādinā /
upāyaiḥ nimittaiḥ /
yadyapi ca dhvaniśabdasaṃkīrtanena kāvyalakṣaṇavidhāyibhirguṇavṛttiranyo vā na kaścitprakāraḥ prakāśitaḥ, tathāpi amukhyavṛttyā kāvyeṣu vyāvahāraṃ locanam guṇāḥ sāmīpyādayo dharmāstaikṣṇyādayaśca /
tairupāyairvṛttirarthontare yasya, tairupāyervṛttirvā śabdasya yatra sa guṇavṛtti- śabdo 'rtho vā /
gumadvārema vā vartanaṃ guṇavṛttiramukhyo 'bhidāvyāpāraḥ /
etaduktaṃ bhavati--dhvanatīti vā, dhvanyata iti vā, dhvananamiti vā yadi dhvaniḥ, tathāpyupacaritaśabdārthavyāpārātirikto nāsau kaścit /
mukhyārthe hyabhidhaiveti pāriśeṣyādamukhya eva dhvanaḥ, tṛtīyarāśyabhāvāt /
nanu kenaitaduktaṃ dvanirguṇavṛttirityāsaṅkyāha--yadyapi ceti /
anyo veti /
bālapriyā arthāntare tīrādau māṇavakādau ca /
yasya gaṅgādisiṃhādiśabdasya /
yatreti /
tīrādyarthe ityarthaḥ /
guṇadvāreṇā sāmīpyataikṣṇyādidvāreṇa /
vartanamiti vṛttiśabdārthavivaraṇam /
paryavasitamāha--amukhya iti /
amukhya ityanena lakṣaṇāgauṇyardvayorgrahaṇam /
kiṃ tata ityata āha--etadityādi /
upacariteti /
guṇavṛttiśabdapratipādyebhyaḥ śabdārthavyāpārebhyo 'tirikta ityarthaḥ /
asau kaścit dhvanirnāma kaścit /
nanu yadi dhvanyabhāvābhiprāyeṇa dhvanerguṇavṛtyabhedaḥ sādhyate, tarhyabhidhāyā abhedo 'pi sādhyatāmityātrāha-mukhyārtha iti /
evakāreṇa nātra dhvananasya sambhāvanāpīti darśayati /
phalitamāha-itīti /
pāriśeṣyāditi /
śiṣyamāṇe saṃpratyayaḥ pariśeṣaḥ, sa eva pāriśeṣyam, tasmādityarthaḥ /
amukhya eva guṇavṛttireva /
atra hetuḥ-tṛtīyeti /
vācakavācyābhidhārūpaḥ prathamo rāśiḥ, lakṣakalakṣyalakṣaṇārūpo dvitīyaḥ, vyañjakavyaṅgyavyañjānarūpastṛtīyo bhavadabhimataḥ, tasyābhāvādityarthaḥ /
tathā ca dhvanirnāma guṇavṛttireva, amukhyatvāditi phalitam /
nanvityādi /
iti śabdasyobhayatra sambandhaḥ /
iti kenoktaṃ ityāśaṅkyāheti /
'yadyapī'tyādinā śaṅkāṃ kṛtvā 'tatāpī'tyādinā samādhānamāha ityarthaḥ /
vṛttau 'anyo ve'tyātra guṇavṛtternyo mukhya ityarthabhramaḥ syādato vyācaṣṭa-guṇoti /
vāśabdo dṛṣṭāntārthaḥ /
yathā abhāvavādibhirdhvanirguṇālaṅkāraprakāra iti noktaṃ, tathā bhāktavādibhiripi dhvanirguṇavṛttiriti kaṇṭhato noktamityarthaḥ /

darśayatā dhvanimārgau manākspṛṣṭo 'pi na lakṣita iti pariklpyaivamuktam-'bhāktamāhustamanye' iti /
locanam guṇālaṅkāraprakāra iti yāvat /
darśayateti /
bhaṭṭoṭbhaṭavāmanādinā /
bhāmahenoktaṃ--'śabdāśchandobhidānārthāḥ' iti abhidhānasya śabdādbhedaṃ vyākhyātuṃ bhaṭṭodbhaṭo babhāṣe--'śabdānābhidhānamabhidhāvyāpāro mukhyo guṇavṛtiśca' iti /
vāmano 'pi 'sāddaśyāllakṣaṇā vakroktiḥ' iti /
manākspṛṣṭa iti /
taistāvaddhvanidigunmīlitā, yathāliśitapāṭhakaistu bālapriyā darśayate'ti manāk sparśe hetuḥ /
atraikavacanaṃ sāmānyāmiprāyakam /
anena kāvyalakṣaṇavidhāyina eva vivakṣitā ityāśayena pūrayati-bhaṭṭetyādi /
krameṇa tadvacane darśayati-bhāmahenetyādi "itihāsāśrayāḥ kathāḥ /
lokoyuktiḥ kalāśceti mantavyāḥ kāvyahetavaḥ" iti śiṣṭaṃ pādatrayam /
ityuktamityanvayaḥ /
tataḥ kimityata āha-abhidhānasyeti /
atreti śeṣaḥ /
vāmano 'pīti babhāṣe ityānuṣaṅgaḥ /
sādṛśyāditi /
vakroktiḥ tannāmālaṅkāraḥ /
tathā cā'bhidhānam' iti vacanena bhāmaho 'guṇavṛtti'riti vacanena bhaṭṭoṭbhaṭo 'lakṣaṇe'ti vacanena vāmanaśca kāvyeṣu guṇavṛtyā vyavahāraṃ darśitavanta iti phalitārthaḥ /
'dhvanimārgo manāk spṛṣṭo 'pi na lakṣitaḥ 'ityamuṃ bhāgaṃ pūrvaṃpakṣopakṣepānuguṇyena vyācaṣṭe-taistāvadityādi /
sampratipattau tāvacchabdaḥ /
'dhvanimārgo manākspṛṣṭa' ityasya vivaraṇaṃ-dhvanidigunmīliteti /
guṇavṛtteḥ prayojanāvinābhāvātprayojanasya ca vakṣyamāṇavidhayā vyañjanavyāpāraikagocaratvacca guṇavṛtyā vyacavahāraṃ darśayadbhireva bhāmahabhaṭṭodbhaṭādibhiḥ dhvanergamakaṃ pradarśitamityarthaḥ /
tairdhvanimārgasya sparśe 'pi lakṣaṇakaraṇena pṛthak tatsvarūpasyānirūpaṇādguṇavṛttireva dhvaniḥ, na tadatirikta iti taduktimarthasiddhāmupajīvyedaṃ bhāktavādaprasthānaṃ pravṛttamityāha- yathālikhitetyādi /
tu śabdaḥ parantvityarthe . na lakṣita ityāsya vyākhyānam--tatsvarūpaviveko na kṛta iti /
kecitpunarlakṣaṇakaraṇaśālīnabuddhayo dhvanestattvaṃ girāmagocaraṃ sahṛdayahṛdayasaṃvedyameva samākyātavantaḥ /
tenevaṃvidhāsu vimatiṣu sthitāsu sahṛdayamanaḥprītaye locanam svarūpavivekaṃ kartumaśaknuvadbhistatsvarūpaviveko na kṛtaḥ, pratyutopālabhyate, abhagranārikelavat yathāśrutatadgranthodgrahaṇamātreṇeti /
ata evāha--parikalpyaivamuktamiti /
yadyevaṃ na yojyate tadā dhvanimārgaḥ spṛṣṭa iti pūrvapakṣābhidhānaṃ virudhyate /
śālīnabuddhaya iti /
apragalbhamataya ityarthaḥ /
ete ca traya uttarottaraṃ bhavyabuddhayaḥ /
bālapriyā atra hetuḥ-svarūpavivekaṃ kartumasaknuvadbhiriti /
tairityanuṣaṅgaḥ /
aśaktau heturyarthatyādi /
lekhanānatikrameṇa lakṣyabhūtāni dhvanikāvyayāni paṭhitavadbhirityarthaḥ /
yadvā-yathetyupamāyāṃ likhitapāṭhakairivetyarthaḥ /
aviśeṣajñairita yāvat /
na kevalaṃ dhvanisvarūpavivekākaraṇameva, vivecanarhatatsvarūpāpalāpaścetyāha-pratyutetyādi /
upālabhyate pratikṣipyate /

tairityanuṣaṅgaḥ /
dhvaniriti śeṣaḥ /
upālambho 'yaṃ bhāmahādīnāmanumeyo, bhaṭṭoṭabhagranthaṭīkākārādīnāṃ tu pratyakṣaḥ /
abhagnānārikelavaditi /
ṣaṣṭyantādvatiḥ /
udgrahaṇamityanenāsya sambandhaḥ /
upālambhe hetuṃ darśayati-yathāśruteti /
yathāśrutaṃ vicāraṃ vinā yattadgranthānāṃ lakṣyabhūtānāṃ dhniyuktakāvyagranthānāmudgrahaṇaṃ dhāraṇaṃ tanmātreṇetyarthaḥ /
'abhagnanārikelakalpayathāśrute'ti ca pāṭhaḥ /
ata eveti /
uktārthābhiprāyādevetyarthaḥ /
vṛttau 'itī'ti hetau /
'iti parikalpye'tyāderayamarthaḥ--yato bhaṭṭoṭbhaṭādibhirdhvanimārgasparśamātraṃ kṛtaṃ, na tu dhvanisvarūpavivecanaṃ, pratyuta tadupālambhaśca, tato hetorbhaktireva dhvanirna tadatirikta iti tadabhiprāyamuktiparyantaṃ kalpayitvā 'bhāktamāhustamanye' ityuktamiti /
nanu 'dhvanamārga' ityādigranthaḥ kimarthamevaṃ vyākhyātaḥ? dhvanermārgaḥ-mṛgyate 'nviṣyate vicāryate iti mārgaḥ avivakṣitavācyalakṣaṇo bhedaḥ spṛṣṭaḥ jñāta iti kuto na vyākhyāta ityata āha--yadyevamityādi /
virudhyata iti /
dhvanyavāntarabhedasya jñāne sati guṇavṛttireva dhvanirna tadatirikta iti vacanamasaṅgataṃ bhavedityarthaḥ /
yadvā-nanu 'na lakṣita' iti grantho na dṛṣṭa iti yathāśrutārthaparatayā kuto na vyākhyāta ityata āha--yadyevamityādi /
'na lakṣita' iti grantha iti śeṣaḥ /
virudhyata iti /
dhvaneḥ spṛṣṭatvasyāddaṣṭatvasya ca vacanaṃ viruddhaṃ syādityarthaḥ /
vipratipattiprakārāṇāmeṣāmuktau kramo vivakṣita ityāha--eta ityādi /
abhāvavāditrayamekīkṛtya traya ityuktiḥ /
bhavyabuddhayaḥ sadbuddhayaḥ /
bhavyabuddhitvaṃ vivicya darśayati--prācyā ityādi /
pracyāḥ abhāvavādinaḥ /
sarvathā prakāratrayeṇāpi /
tatsvarūpaṃ brūmaḥ /
locanam prācyā hi viparyastā eva sarvathā /
madhyamāstu tadrūpaṃ jānānā api sandahenāpahnuvate /
antyāstvanapahnuvānā api lakṣayituṃ na jānata iti krameṇa viṣaryāsasandehājñānāprādhānyameteṣām /
teneti /
ekaiko 'pyayaṃ vipratipattirūpo vākyārtho nirūpaṇe hetutvaṃ pratipadyata ityekavacanam /
evaṃvidhāsu vimatiṣviti nirdhāraṇe saptamī /
āsu madhye eko 'pi yo vimatiprakārastenaiva hetunātatsvarūpaṃbrūma iti, dhvanisvarūpamabhidheyam, abhidānābhidheyalakṣaṇo bālapriyā viparyastāḥ dehātmavādicārvākā iva viparyayajñānayuktāḥ /
madhyamāḥ bhāktavādinaḥ /
tuśabdaḥ pūrvebhyo viśeṣaṃ dyotayati, tamāha--tadrūpaṃ jānānā apīti /
sammugdhatayā yatkiñjidasti vācyātiriktamiti tadrūpaṃ jānanto 'pītyarthaḥ /
sandahena mukhyaguṇavṛttivyatiriktavyāpārasya astitvanāstitvābhyāṃ sandehena apahnuvate /
'nihnuvata' iti ca pāṭhaḥ /
anapahnuvānā iti /

tadrūpamityanuṣaṅgaḥ /
'anihnuvānā' iti ca pāṭhaḥ /
lakṣayitumiti /
dhvanimiti śeṣaḥ /
phalitamāha--itīti /
viparyāsasyā dhvanisvarūpajijñāsāṃ prati pratibandhakatvaṃ, sandehasya tvanukūlatvalamatastadvatoḥ pūrvāpekṣayottarasyotkarṣaḥ /
antyasya tu lakṣaṇakaraṇamātraviṣayakājñānam /
tasya sukhocchedyatvādubhayāpekṣayāpyutkarṣa iti bhāvaḥ /
ekaiko 'pīti /
kimuta traya ityapiśabdārthaḥ /
ityekavacanamiti /
'tene'tyatra tatpadena pūrvavākyatrayārthāḥ parāmṛśyante /
tṛtīyayā teṣāṃ dhvanisvarūpavacane hetutvamucyate /
ekavacanena tu teṣāṃ pratyekaṃ hetutvamastīti bodhyata iti bhāvaḥ /
uktarthānuguṇaṃ vṛttiṃ vivṛṇāti-evamityādi /
nirdhāraṇe saptamīti /
na tu bhāvalakṣaṇe saptamīti bhāvaḥ /
nirdhāraṇaṃ prakaṭayannāha-āsvityādi /
vṛttau 'tene'tyasya vyākhyānaṃ 'evam' ityādi 'sthitāsvi'tyantam /
tatra ekenāpīti pūraṇīyamityāśayenāha-eko 'pītyādi /
'tasyābhāvaṃ jagaduḥ' 'tena tatsvarūpaṃ brūmaḥ 'bhāktamāhuḥ' tasyahi dhvaneḥ svarūpaṃ sakalasatkavikāvyopaniṣadbhūtamatiramaṇīyamaṇīyasībhirapi cirantanakāvyalakṣaṇavidhāyināṃ buddhibhiranunmīlitapūrvam, locanam dhvaniśāstrayorvaktṛśrotrorvyutpādyavyutpādakabhāvaḥ sambandhaḥ, vimitinivṛttyā tatsvarūpajñānaṃ prayojanam, śāstraprayojanayoḥ sādhyasādhanabhāvassambandha ityuktam /
atha śrotṛgataprayojanaprayojanapratipādakaṃ 'sahṛdayamanaḥprītaye' iti bhāgaṃ vyākhyātumāha-tasya hīti /
vimatipadapatitasyetyarthaḥ /
dhvaneḥ svarūpaṃ lakṣayatāṃ sambandhini bālapriyā 'tena brūmaḥ' 'kecidūcuḥ' tena brūmaḥ' iti pṛthak pṛtak yojanā labhyata iti bhāvaḥ /
avatārikoktarītyā 'tena tatsvarūpaṃ brūma' ityanena pradarśitamabhidheyādikaṃ śrotṛpravṛttyaṅgaṃ prasaṅgāddarśayati-dhvanisvarūpamityādi /
abhidhānābhidheyalakṣaṇa iti /
abhidhāyakābhidheyabhāvasvarūpa ityārthaḥ /
atra vyutkramema nirdeśaḥ /
evamuparyapi bodhyam /
pratipādyapratipādakabhāva it yāvat /
sambandha ityanenānvayaḥ /
vyutpādyeti /
vyutpādakavyutpādyabhāva ityarthaḥ /
vimatinivṛttyeti /
dhvanisvarūpaviṣayakavimatinivṛttyā sahitamityarthaḥ /
vipratipattyupanyāsapūrvakaṃ 'tena brūma' ityuktyā vimatinivṛtteḥ prayojanatvaṃ labhyata iti bhāvaḥ /
prayojanamiti /
tatsvarūpavacanasya prayojanamityarthaḥ /
sādhyeti /
sādhanasādyabāva ityarthaḥ /

ityuktamiti /
tena 'tatsvarūpaṃ brūma' ityanenoktārthāḥ pradarśitā ityārthaḥ /
athetyādi /
otṛgateti /
śrotṛgataṃ prayojanaṃ pūrvektaṃ vimatinivṛttyā saha dhvanisvarūpajñānaṃ. tasya yatprayojanaṃ prītirūpaṃ tatpratipādakamityarthaḥ /
'lakṣayatā'mityādibhāgasyaiva 'sahṛdaye'tyādyaṃśavyākhyārūpatvādavaśiṣṭasya taccheṣatvācca vyākhyātumāhe tyuktaṃ, na tu vyācaṣṭa iti /
tacchabdasya prakaraṇasiddhamarthamāha-vimatīti /
vyavahitatvenānvayaṃ darśayan vyācaṣṭe-dhvanerityādi /
vṛttau 'ānanda' iti prītipadārthakathanam /
locanam manasi ānando nirvṛtyātmā camatkārāparaparyāyaḥ, pratiṣṭāṃ parairviparyāsādyupahatairanunmūlyamānatvena sthemānaṃ, labhatāmiti prayojanaṃ sampādayituṃ tatsvarūpaṃ prakāśyata iti bālapriyā tenātra vivakṣitamāha--nirvṛttyātmeti /
nanu hetvantaraprāpitāpratiṣṭatva eva 'pratiṣṭāṃ labhatām' ityukteḥ prasaktirityata āha-parairityādi /
paraiḥ abhāvavādyādibhiḥ /
viparyāsādītyādipadena sandehalakṣaṇakaraṇājñānayoḥ saṅgrahaḥ /
anunmalyamānatvena anucchidyamānatvena /
yathā parairucchidyamāno na bhavati tathetyarthaḥ /
pratiṣṭāpadavivaraṇam--sthemānamiti /
sthiratayā vartamānamityarthaḥ /
'labhatāmitī'ti vṛttisthenetipadena gamyamānamarthamāga--iti prayojanaṃ sampādayitumiti /
kārikāyāṃ 'prītaye' ityatraprītiṃ sampādayitumityarthe 'kriyārthe' tyādisūtreṇa caturthīti bhāvaḥ /
'dhvaneḥ svarūpa'mityasya 'lakṣayatā'mityetatkarmatayā, 'prakāśyata' ityatra prathamāntatayā tadanuṣaṅgaṃ darśayannāha--tatsvarūpamiti /
saṅgatiriti /
sambandha ityarthaḥ /
atra 'tena tattvarūpaṃ brūma' ityuktyā vimitinivṛttestatsvarūpavacanaprayojanatvaṃ yadyapi labhyate, tathāpi tasyāḥ na mukhyaprayojanatvam, kintu prītereva /
sā tu prīteraṅgamityetatpara'stene'tyādicaturthapāda locanam saṅgatiḥ /
prayojanaṃ ca nāma tatsampādakavastuprayoktṛtāpārāṇatayaiva tathā bhavatītyāśayena 'prītaye tatsvarūpaṃ brūma' ityekavākyatayā vyākhyeyam /
tatsvarūpaśabdaṃ vyācakṣāṇaḥ saṃkṣepeṇa tāvatpūrvodīritavikalpapañcakoddharaṇaṃ sūcayati-sakaletyādinā /
sakalaśabdena satkaviśabdena ca prakāralese kasmiṃściditi nirākaroti /
atiramaṇīyamiti bhāktādvyatirekamāha /
na hi 'siṃho baṭuḥ' 'gaṅgāyāṃ ghoṣaḥ' ityatra ramyatā kācit /
upaniṣadbhūtaśabdena tu apūrvasamākhyāmātrakaraṇa ityādi nirākṛtam /
aṇīyasībhirityādinā guṇālaṅkārānantarbhūtatvaṃ sūcayati /
atha cetyādinā 'tatsamayāntaḥpātina' bālapriyā ityamumartha prayojanapadārthanirvacanapūrvakaṃ pradarśayati-prayojanañcetyādi /
taditi /
tasya prayojanasya sampādakaṃ yadvastu tasya, tatpratīti yāvat /
yā prayoktṛtā prayojakatā, sā prāṇo yasya tadbhāvenaiva tatprerakatvasvabhāvaśālitayaiveti yāvat /
tathā prayojanam /
bhavatīti /
'bhātī'ti ca pāṭhaḥ /
nāmeti prasiddhau /
anena prayuṅkte prerayatīti prayojanapadavyutpattirdarśitā /

ityāśayeneti /
atra vimatinivṛtteḥ na dhvanisvarūpavacanaprayojakatā, tajjñānavattasyāḥ svayamapuruṣārthatvāt /
kintu prītereveti saiva tasya mukhyaṃ prayojanam /
vimatinivṛttistu tadaṅgamevetyabhiprāyeṇetyarthaḥ /
ityekavakyatayeti /
ityevaṃvidhaviśiṣṭaikārthapratipādakatayetyarthaḥ /
vyākhyeyamiti /
vyākhyātavyamityarthaḥ /
atastathā tanmūlaṃ vṛttikṛtā vyākhyātamiti vimatinivṛtterapi mukhyaprayojanatvasambhave 'tena tatsvarūpaṃ brūmaḥ' 'sahṛdayamanaḥprītaye tatatsvarūpaṃ mūḥ' iti ca vyākhyeyatayā vākyabhedaḥ syāditi ca bhāvaḥ /
yadvā-vyākhyeyamityatra vyākhyā iyamiti chedaḥ /
iyaṃ vyākhyā vṛttikṛto vyākhyā /
ityekavākyatayā ityasya yā ekavākyatā tatpradarśiketyarthaḥ //
'sakale'tyādidhvanisvarūpaviśeṣaṇaprayojana.ṃ darśayati--tatsvarūpaśabdamityādinā /
saṃkṣepeṇeti /
uttaratra vistareṇa kariṣyati /
saṃkṣepeṇa vistareṇa ca pratikṣepam /
iti nirākarotīti /
yataḥ sakalaśabdena nikhilaviṣayavyāptatvaṃ satkaviśabdena pramāṇasiddhatvātprādhānyaṃ coktaṃ, tasmādakhilakāvyaviṣayavyāptyamāvakṛtamaprādhānyakṛtaṃ vā prakāraleśatvaṃ nirākṛtamityartha /
vyatirekaṃ vailakṣaṇyam /
nahīti /
parākramātiśayādivyaṅgyasadbhāve 'pi tayorvākyayorguṇālaṅkāropaskṛtaśabdārthatmakakāvyatvābhāvānnātyantaramaṇīyatetyarthaḥ /
upaniṣadbhūteti /
kāvyatattvānabhijñairdurjñeyatvādatirahasyabhūtetyarthaḥ /
anena sarvotkṛṣṭatvapradarśanātsamākhyāmātratvasya nirāsaḥ sūcita ityaha--upaniṣadityādi /
sūcayatīti /
vṛttau 'aṇīyasībhirapī'ti /
sūkṣmatarābhiratiniśitābhirapītyarthaḥ /
tāddaśībhirbuddhibhiraprakāśitapūrvasya kathaṃ sthūlabuddhisaṃvedyaguṇādyantarbhūtatvamiti bhāvaḥ /
atha ca rāmāyaṇamahābhārataprabhṛtini lakṣye sarvatra prasiddhavyavahāraṃ lakṣayatāṃ sahṛdayānāmānando manasi labhatāṃ pratiṣṭhāmiti prakāśyate
locanam ityādinā yassāmayikatvaṃ śaṅkitaṃ tanniravakāśīkaroti /
rāmāyaṇamahābhārataśabdenādikaveḥ prabhṛti sarvaireva sūribhirasyādaraḥ kṛta iti darśayati /
lakṣayatāmityanena vācāṃ sthitamaviṣaya iti parāsyati /
lakṣyate 'neneti lakṣo lakṣaṇam /
lakṣema virūpayanti lakṣayanti, teṣāṃ lakṣaṇadvāreṇa nirūpayatāmitayarthaḥ /
sahṛdayānāmiti /
yeṣāṃ kāvyānuśīlanābhyāsavaśādviśadībhūte manomukure varṇanīyatanmayībhavanayogyatā te svahṛdayasaṃvādabhājaḥ bālapriyā anenādyābhāvavādo nirākṛtaḥ /
iti parāsyatīti /
'tatsvarūpaṃ brūma' ityasya lakṣaṇapradarśanena dhvanisvarūpaṃ prakāśayāma iti svalvarthaḥ //
tataśceha pradarśitalakṣaṇadvārā sahṛdayānāṃ dhvanernirūpaṇaṃ bhavati /
evaṃ coktanirāsaḥ sidhyatīti bhāvaḥ /

nirvacanapūrvakamuktabhūpapādayati-lakṣyata ityādi /
iti lakṣo lakṣaṇamiti /
lakṣaśabdaḥ karaṇaghañanta iti bhāvaḥ /
lakṣeṇeti /
lakṣaśabdāt "prātipadikāddhātvartha' ityanena nirūpaṇārthe ṇijiti bhāvaḥ /
aprasiddhārthakatvātsahṛdayapadaṃ vyācaṣṭe-yeṣāmityādi /
kāvyānāmunuśīlanaṃ śabdapāṭho 'rthānusandhānaṃ ca /
tasya abhyāsaḥ paunaḥpunyaṃ tadvaśāt /
viśādīti /
viśadībhāvo rasāveśainmukhyam /
manasau mukurarūpaṇena svato vaiśadye 'pi saṃskāravaśādatirekaḥ prakāśyate /
varṇanīyeti /
varṇanīyaṃ nāyakādivibhāvādi /
tanmayībhavanasya tattādātmyāpattirūpasya yogyatā sāmarthyamityarathaḥ /
'te sahṛdayā' iti sambandhaḥ /
ucyanta iti śeṣaḥ /
anena rūḍhirdarsitā /
yogamapyāha-sveti /
svahṛdayameva saṃvādaḥ saṃvādakapramāṇaṃ, tadbhājaḥ vimalatareṇa hṛdayena sahavartanta ityavayavārthaḥ /
yadvā-svasmin kavihṛdayaṃ saṃvādakatvena bhajantīti tathā /
asman pakṣe samānaṃ hṛdayaṃ yeṣāmiti bahuvrīhiriti bhāvaḥ /
locanam sahṛdayāḥ /
yathoktam-- yo 'rtho hṛdayasaṃvādī tasya bhāvo rasodbhavaḥ /
śarīraṃ vyāpyate tena śuṣkaṃ kāṣṭamivāgrinā //
iti //
ānanda iti /
rasacarvaṇātmanaḥ prādhānyaṃ darsayan rasadhvanereva sarvatra mukhyabhūtamātmatvamiti darśayati /
tena yaduktam--- dhanirnāmāparo yo 'pi vyāpāro vyañjanātmakaḥ /
tasya siddhe 'pi bhede syātkarvye 'śatevaṃ na rūpatā //
it.i padapahastitaṃ bhavati /
tathā hyabhidhābhāvanārasacarvaṇātmake 'pi tryaṃśe kāvye rasacarvaṇā tāvajjīvitabhūteti bhavato 'pyavivādo 'sti /
yathoktaṃ tvayaiva-- kāvye rasayitā sarvo na boddhā na niyogabhākt /
iti /
bālapriyā uktārthe pramāṇamāha-yathoktamiti /
yo 'rtha iti /
yaḥ hṛdayasaṃvādī svahṛdayena tanmayībhavanalakṣaṇasaṃvādaśīlaḥ, tadviṣayaḥ sahṛdayaślādhyo vibhāvādilakṣaṇo 'rthaḥ /
tasya bhāvaḥ /
bhāvanā nirantaracarvaṇā /
rasodbhavaḥ carvaṇāprāṇasya rakasyābhivyaktihetuḥ /
śarīramityādi /

tenārthena hṛdayavyāptipūrvakaṃ sahṛdayaśarīramapi vyāpyate /
ata eva pulakādyāvirbhāvaḥ /
śuṣkaṃ kāṣṭaṃ na śilādi /
anena dṛṣṭāntena dārṣṭāntike ratyādivāsanāsatvamapyāsūtritam /
śuṣkamityanena kāvyānuśīlanakṛtamanovaiśadyañca /
ānandapadopādānaphalamāha-rasetyādi /
rasacarvaṇaivātmā svarūpaṃ yasya sa ānandaḥ tasya /
prādhānyaṃ vastvalaṅkāradhvanibhyāṃ pradhānyam /
darsayatīti /
vastvalaṅkāraraseṣu rasadhvanereva prādhānyamitarayostu tatparyavasāyitayā gaiṃṇamiti darśayitumetaduktamityarthaḥ /
etatparadarśanena parapakṣo 'pi nirākṛta ityāha-tenetyādi /
tena rasadhvanermukhyatvapradarśanena /
yaduktamiti /
bhaṭṭanāyakeneti śeṣaḥ /
tadapahastitaṃ nirākṛtamiti sambandhaḥ /
dhvaniriti /
nāmetyanena pārokṣyaṃ darśayan svānabhimatatvaṃ sūcayati /
aparaḥ abhidhābhāvanābhyāṃ bhinnaḥ /
yo 'pīti /
ayuktasyāṅgīkāradyetako 'piśabdaḥ /
tasyeti /
tasya abhidhābhāvanābhyāṃ bhede siddhe 'pi /
vastuto nirūpyamāṇe bhedo na sidhyatīti bhāvaḥ /
syāditi /
tasya kāvye aṃśatvaṃ syāt rūpatā ātmatvarūpamaṃśitvam /
na syādityarthaḥ /
dhvaniḥ kāvyāṃśabhūtaḥ śabdavāyāpāratvādabhidhāvaditi prayogaḥ /
rasadhvanerātmatvapradarśanamātrema kaścametadapahasti tamityata upapādayati-tathāhītyādi /
abhidhā mukhyā amukhyā ca /
bhāvanā bhāvakatvam /
rasacarvaṇā bhogakṛtvam /
etadupari vakṣyate /
tryaṃśe 'pītyanvayaḥ /
tvayeti bhaṭṭanāyakenetyarthaḥ /
kāvya iti /
rasayitā rasacarvaṇāśīlaḥ /
sarvaḥ kāvye adhikārīti śeṣaḥ /
na boddhā itihāsādāviva boddhā sarvo na, tathā na niyogabhāk vedādāviva niyojyaḥ locanam tadvastvalaṅkāradhvanyabhiprāyeṇāṃśamātratvamiti siddhasādhanam /
rasadhvanyabhiprāyeṇa tu svābhyupagamaprasiddhisaṃvedanaviruddhamiti /
tatra kavestāvatkīrtyāpi prītireva sampādyā /

yadāha-'kīrti svargaphalāmāhuḥ' ityādi /
śrotṝṇāṃ ca vyutpattiprītī yadyapi staḥ,yathoktam-- dharmārthakāmamokṣeṣu vaicakṣaṇyaṃ kalāsu ca /
karoti kīrti prītiṃ ca sādhukāvyaniṣevaṇam //
it.i //
tathāpi tatra prītireva pradhānam /
anyathā prabhusaṃmitebhyo vedādibhyo mittrasaṃmitebhyaścetihāsādibhyo vyutpattihetubhya- ko 'sya kāvyarūpasya vyutpattihetorjāyāsaṃmititvalakṣaṇo bālapriyā sarvaḥ na adhikārīti śeṣaḥ /
kintu rasayitaivetyarthaḥ /
anena rasacarvaṇāyā adhikārasampādakatvavacanena tasyāḥ prādhānyema jīvitatvamuktameveti bhāvaḥ /
kecittu kāvyesarvaḥ sarvo vyāpāraḥ /
rasayitā kānteva rasacarvaṇāhṛt /
na boddhā bandhuriva na bodhayitā /
na niyogabhāk prabhuriva na niyogakartetyartha iti vyācakṣate /
taditi /
tasmādityarthaḥ /
yadvā-tvaduktamityarthaḥ /
aṃśamātratvamityetadvastvalaṅkāradhvanyabhiprāyeṇa cettadā siddhasādhanam /
rasadhvanerevāṃśitvenetaradhvanyoraṃśatvasya dhvanivādinaḥ siddhasya sādhanamityarthaḥ /
raseti /
aṃśamātratvamitītyanuṣajyate /
svābhyupagameti /
svasiddhāntalakṣyaprasiddhisahṛdayānubhavairviruddhamityarthaḥ /
nanu kīrtyādiphalāntarāṇāmapi sattvāt 'sahṛdayamanaḥprītaye' ityasyopalakṣaṇatvamabhyupetya tānyapi kuto noktānītyatrāha--tetretyādi /
tatra iti prādhānyenānanda evokta iti sambandhaḥ /
tatra kāvye /
svargeti /
svargaḥ niratiśayānandaḥ phalaṃ yasyāstām /
śaṅkate-śrotṝṇāmiti /
vyutpattim /
kāvyaniṣevaṇamiti 'nibandhanam' iti ca pāṭhaḥ /
samādhattetathāpi tatreti /
tatra vyutpattiprītyormadhye /
pradhānaṃ pradhānaphalam /
vipakṣe bādhakapradarśananenoktaṃ draḍhayati--anyathetyādi /
anyathā prītirūpradhānaphalakatvābhāve /
asya kāvyarūpasya vedādibhyaḥ itihāsādibhyaśca ko viśeṣaḥ? vyutpattihetutvasya samānatvena viśeṣo va syādityarthaḥ /
vyutpattihetutvaṃ triṣvapi sādhāraṇamiti darśayitumubhayatroktiḥ /
locanam veśeṣaḥ iti prādhānyenānanda evoktaḥ /
caturvargavyutpatterapi cānanda eva pāryantikaṃ mukhyaṃ phalam /
ānanda iti ca granthṛto nāma /
tena sa ānandavardhanācārya etacchāstradvārema sahṛdayahṛdayeṣu pratiṣṭāṃ devatāyatanādivadanaśvarīṃ sthitiṃ gacchatviti bhāvaḥ /

yathoktam- upeyuṣāmapi divaṃ sannibandhavidhāyināma /
āsta eva nirātaṅkaṃ kāntaṃ kāvyamayaṃ vapuḥ //
it.i //
yathā manasi pratiṣṭā evaṃvidhamasya manaḥ, sahṛdayacakravartī khatvayaṃ granthakṛditi yāvat /
yathā--'yuddhe pratiṣṭā paramārjunasya' iti /
svanāmaprakajīkaraṇaṃ śrotṝṇāṃ pravṛttyaṅgameva bālapriyā vadādiprabhṛtīnāṃ prabhvadisammitatvaṃ kāvyapradīpādau vivṛtam /
ukta iti /
kārikāyāṃ phalatvenokta ityarthaḥ /
bhāmahavanacanaṃ tu dharmādivyutpatteḥ kīrteścāṅgatayā phalatvābhiprāyakaṃ, na tu mukhyatayetyāha-caturvargeti /
caturvargavyutpatterapi ca pāryantikaṃ phalamānanda eveti sambandhaḥ /
api cetyanena kīrteḥ samuccayaḥ /
'sahṛdayānāmānanda' ityadigranthamanyathāpi vyācaṣṭe-ānanda iti /
'nāma ce'ti sambandhaḥ /
yathā bhīmasenādeḥ bhīmādināma, tatheti bhāvaḥ /
teneti /
nāmatvena hetunetyarthaḥ /
iti bhāva ityanenāsya sambandhaḥ /
saḥ mūlagranthakāraḥ /
etacchāstraṃ dhvanigranthaḥ /
hitaśāsanarūpatvādetasya śāstratvam /
pratiṣṭāśabdo hi devatānāṃ tatsamucitāyatane sthitau prasiddha ityato devatetyādiddaṣṭāntakathanam /
devatāyatanādivat devaḥ devatāyatanādiṣviva /
ādipadena bhaktajanahṛdayaparigrahaḥ /
'pratiṣṭāṃ labhatā'mityasya vivaraṇam-anaśvarīṃ sthitiṃ gacchatviti /
śāstradvāreṇa vartanaṃ nāma śāstrasyaiva vartanamityabhiprāyeṇa bhāmahavacanaṃ saṃvādayati-yathoktamiti /
anaśvarīṃ sthitiṃ gacchatviti prārthitā sthitiravaśyaṃbhāvinītyabhiprāyeṇāha-yatheti /
yathā manasi sahṛdayamanasi pratiṣṭā bhavati, evaṃvidhaṃ tathāvidham /
asya ācāryasya manaḥ vaiduṣyametacchāstraṃ vā /
uktamupapādayati-sahṛdayeti /
khalviti prasiddhau /
yāvadityavadhāraṇe /
prārthite 'sminnarthe na saṃśaya ityarthaḥ /
anena granthakṛto 'pi kīrtidvārā prītirūpaṃ phalaṃ bhavatīti darśatam /
pratiṣṭāśabdasyoktārthakatve prayogaṃ saṃvādayati--yatheti /
pratiṣṭā bahumānātmikā sthitiḥ /
tatra dhvanereva lakṣayitumārabdhasya bhūmikāṃ racayitumidamucyate--
yo 'rthaḥ sahṛdaya-ślāghyaḥ kāvyātmeti vyavasthitaḥ /
(DhvK_1.2a)
yo 'rthaḥ sahṛdayaślādhyaḥ kāvyātmeti vyavasthitaḥ /
locanam sambhāvanāpratyayotpādanamukheneti granthānte vakṣyāmaḥ /

evaṃ granthakṛtaḥ kaveḥ śrotuśca mukhyaṃ prayojanamuktam // 1 //
nanu 'dhvanisvarūpaṃ brūma' iti pratijñāya vācyapratīyamānākhyau dvau bhedāvarthasyeti vācyābhidhāne kā saṅgatiḥ kārakāyā ityāśaṅkya saṅgatiṃ kartumavataraṇikāṃ karoti--tatreti /
evaṃvidhe 'bhidheye prayojane ca sthita ityarthaḥ /
bhūmiriva bhūmikā /
yathā apūrvanirmāṇe cikīrṣite pūrvaṃ bhūmirviracyate, tathā dhvanisvarūpe pratīyamānākhye nirūpayitavye nirvivādasiddhavācyābhidhānaṃ bhūmiḥ /
tatpṛṣṭe 'dhikapratīyamānāṃśolliṅganāt /
vācyena bālapriyā kimarthamevaṃ svanāmaprakaṭīkaraṇatvena vyākhyānamityata āha--sveti /
pravṛttyaṅgameveti /
na khyātyādilābhāyetyevakārārthaḥ /
sambhāvanāpratyayotpādanamukheneti /
sambhāvanā bahumānaḥ, pratyayaḥ taddheturāptatvabuddhiḥ, tadubhayotpādanadvāreṇetyarthaḥ /
kimetat granthakārābhipretamityatrāha-itīti /
granthānte vakṣyāmaḥ "ānandavardhana iti prathitābhidhāna" ityasya vyākhyāvasare prakāśayiṣyāmaḥ /
upasaṃharati--evamiti /
granthakṛtaḥ dhvanigranthakṛtaḥ /
mukhyaṃ prayojanaṃ prītirūpam /
mukhyam' ityanena dhanādīnyavāntaraprayojanāni darśatānītyalam // 1 //
'tatra dhvanereva lakṣayitum' ityādigranthamavatārayati-ninvityādi /
vācyābhidhāne kā saṅgatiriti /
aprakṛtatvāttabhidhānamasaṅgatamityarthaḥ /
'tatre'ti bhāvalakṣaṇasaptamīdvivacanāntāttral /
tatpadenābhidheyaprayojanayoḥ pūrvoktayoḥ parāmarśaḥ /
sthitayoriti śeṣaścetyāśayena vyācaṣṭe-evaṃbhūta ityādi /
'evaṃvidha' iti ca pāṭhaḥ /
dhvanisvarūpe prītirūpe ceti tadarthaḥ /
yadvā-abhidheyamātraviśeṣaṇamidam /
vimatipadapatita iti tadarthaḥ /
bhūmiriva bhūmiketi /
avataraṇamivāvataraṇikā, pīṭhamiva pīṭhikā /
imāni padāni "ivepratikṛtāvi"ti kanpratyayāntāni /
yathāpūrveti /
apūrvaṃ yannirmīyata iti apūrvanirmāṇaṃ prāsādādi tasmin /
nirvivādasiddheti /
dhvanivādināṃ tatpratikṣepakāṇāṃ ca sampratipannetyarthaḥ /
bhūmiḥ adhiṣṭānaṃ upāya iti yāvat /
vācyasya bhūmitve tadabhidhānasyāpi bhūmitvam, vācyapratīyamānārthayoradhiṣṭānādhiṣṭeyabhāvena pratīteḥ /
pratīyamānārthepayogitayā iha vācyārthābhidhānaṃ saṅgatameveti bhāvaḥ /
kathaṃ tasya bhūmisāddaśyamityata āha--taditi /
tasya vācyasya pṛṣṭe paścāt /
vācyapratītyuttarakāla iti yāvat /

adhikasyadha
vācya-pratīyamānākhyau tasya bhedāv ubhau smṛtau
vācyapratīyamānākhyau tasya bhedāvubhau smṛtau // 2 //
locanam samaśīrṣikayā gaṇanaṃ tasyāpyanapahnavanīyatvaṃ pratipādayitum /
smṛtāvityanena 'yaḥ samāmnātapūrva' iti draḍhayati /
'śabdarthaśarīraṃ kāvyam' iti yaduktaṃ, tatra śarīragrahamādeva kenacidātmanā tadanuprāṇakena bhāvyameva /
tatra śabdastāvaccharīrabhāga eva sanniviśate sarvajanasaṃvedyadharmatvātsthūlakṛsādivat /
arthaḥ punaḥ sakalajanasaṃvedyo na bhavati /
na bālapriyā vācyavyatiriktasya /
pratīyamānasya vyaṅgyasya /
alliṅganādullekhanāt /
'tatpṛṣṭotthite'ti paṭhitvā, tatpṛṣṭe pakṣabhūte tasminnutthitatayā vyatiriktatayā pratīyamānāṃśasya ulliṅganādanumānāditi kecit /
samaśīrṣikayā samapradhānatayā /
gaṇanaṃ 'vācyapratīyamānākyāvi'ti nirdeśaḥ /
tasyāpi pratīyamānasyāpi /
apirdṛṣṭāntārthaḥ /
anena pratīyamānamasti arthāṃśatvāt, vācyavaditi pramāṇamari sūcitamityuktam, pramāṇoktyaivāna pahnavanīyatvasiddheḥ /
sthitāviti vaktavye 'smutā'vityukteḥ phalaṃ vyācaṣṭe-smṛtāvitītyādi /
yadbudhaiḥ samāmnātaṃ tat smṛtirūpaṃ ca, yathā manvādibhirdharmādisamāmnānaṃ tacca pramāṇāntaramūlaṃ, tadvadidamapīti draḍhayituṃ smṛtāvityuktamiti bhāvaḥ /
'yo 'rthaḥ sahṛdayaślādhyaḥ kāvyātmeti vyavasthita' ityanena kārikāpūrvārdhenoktaṃ sahṛdayaślādhyatvaviśiṣṭārthasya kāvyātmatvaṃ sopapattikaṃ darsayan vṛttyanusārema tadardhaṃ vivṛṇoti--śabdatyādinā /
śabdārthāveva śarīraṃ yasya tat /
uktamiti /
pūrvapakṣavādibhiruktamityartha /
tatra śarīragrahaṇādeva śabdārthayoḥ kāvyaśarīratvakhīkārādeva /
yadvā--tatra tasminnukte sati /
śarīreti /
kāvyasya śarīrakhīkārādevetyarthaḥ /
evakāreṇa pramāṇāntarānapekṣtvaṃ sūcitam /
kenacit śabdārthayoranyatareṇa /
kimarthamiti cedāha--taditi /
tat kāvyamanuprāṇayati jīvayati sahṛdayāhlādakaṃ karotīti tadanuprāṇavaṃ, tena /
bhāvyamevetyevakāreṇānyathāśarīrābhāsatvaprasaktiṃ darśayati /
vimataṃ śarīramātmavat, śarīratvādasmadādśarīravaditi prayogaḥ /
tatretyādi /
tatra ātmāvaśyaṃbhāvitve sati /
yadvā-śabdārthayormadhye śarīrabhāga evetyevakāreṇa ātmakojiniveśe yogyatā nirasyate /
sarvoti /
sarvajanasaṃvedyā dharmāḥ tīvratvamandatvādayo madhuratvaparuṣatvādayo vā yasya tattvāt /
ddaṣṭānte tu sthūlatvādayo dharmāḥ tīvratvamandatvādayo madhuratvaparuṣatvādayo vā yasya tattvāt /
ddaṣṭānte tu sthūlatvādayo dharmāḥ /

yadvā--saṃvedyaśabdo bhāvavacanaḥ sarvajanasaṃvedyatvarūpadharmakatvādityarthaḥ /
vimataśśabdo nātmā, sarvajanasaṃvedyadharmatvāt, sthūlādiśarīravaditi prayogaḥ /
sarvetyādinā bāhyendriyagrāhyatvarūpo heturdarśita iti kecit /
tarhyarthasyātmatvamastvata āha-arthaḥ punarityādi /
punaśśabdo 'rthasyātmatvayogyatārūpaviśeṣadyotakaḥ /
sakaleti /
kāvyārthasya sahṛdayaikavedyatvāttaditaravākyārthasya vyutpannajanamātravedyatvāccārthatvāvacchinnassarvajanavedyo na bhavatītyarthaḥ /
locanam hyarthamātreṇa kāvyavyapadeśaḥ, laukikavaidikavākyeṣu tadabhāvāt /
tadāha-sahṛdayaślādhya iti /
sa eka evārtho dviśākhatayā vivekibhirvibhāgabuddhyā vibhajyate /
tathāhi-tulye 'rtharūpatve kimiti kasmaicideva sahṛdayāḥ ślāghante /
tadbhavitavyaṃ tatra kenacidviśeṣeṇa /
yo viśeṣaḥ, sa pratīyamānabhāgo vivekibhirviśeṣahetutvādātmeti vyavasthāpyate /
bālapriyā anena śabdasyānātmatvasādhakaṃ yaduktaṃ, tadatra nāstīti darśitam /
tarhi kimarthasāmānyasya kāvyātmatvam? netyāha--na hītyādi /
arthamātreṇa vyutpannajanavedyena kṛtsnenārthena vyavahāraṃ prati vyavahartavyasya hetutvābhiprāyeṇa, hetau tṛtīyā /
kāvyavyapadeśaḥ kāvyavyavahāraḥ /
vākyeṣviti /
vākyaviṣayaka ityarthaḥ /
tadabhāvāt kāvyavyapadeśābhāvāt /
anyathā tadvākyeṣvapi kāvyavyapadeśaḥ syāditi bhāvaḥ /
tadāhetyādi /
śabdasya kāvyetaravākyārthasya ca kāvyātmatvābhāvāttahyāvṛtyarthaṃ 'arthassahṛdayaślādhya' ityāhetyarthaḥ /
atha sahṛdayaślādhyatvarūpaviśeṣaṇagamyārthapradarśanena kāvyārthasyātmatvamupapādayannuttarārdhasya bhāvaṃ vivṛṇoti--sa eka ityādi /
eka eva ekatvenaiva bhāsamānaḥ /
saḥ arthaḥ sahṛdayaślādhyo 'rthaḥ /
dviśākhatayā dvyaṃśatvena /
vivekibhiḥ vivecanaśīlaiḥ /
vibhāgabuddhyā viruddhāvanyonyavyāvṛttadharmāṇau bhāgāvaṃśāvasyeti vibhāgaḥ, tadbuddhyā hetunā /
uktamupapādayati---tathāhītyādi /
tulye 'rtharūpatva iti /
kāvyārthasya laukikādyarthasya cārtharūpatve tulye satītyarthaḥ /
dvayorarthayorarathatvena sāmye 'pīti yāvat /
kimiti /
kasmāt kāraṇāt /
asmadvivakṣitānnānyasmāditi bhāvaḥ /
kasmaicideva kāvyārthāyaiva /
tat tasmāt /
tatra kāvyārthe /
viśeṣeṇa ślāghāhetubhūtena viśeṣeṇa /

atiśayādhāyako dharmo viśeṣaḥ /
kāvyārtho viśeṣavān, sahṛdayaślādhyatvāt, yannaivaṃ tannaivam, yathā laukikādivākyārtha iti prayogaḥ /
ya ityādi /
viśeṣaḥ viśeṣādhāyakaḥ /
sa pratīyamānabhāga iti /
ityucyata iti śeṣaḥ /
anenānyo bhāgo vācya iti darśitam /
vivekibhirityādi /
sa ityanuṣajyate /
yathā hyātmā svasānnidhyaviśeṣamātreṇa jaḍātmakaghaṭādivilakṣaṇatayā saśiraskadehapiṇḍe svacaitanyāropaṇamukhenātmabhāvapratītihetuḥ, ata eva tacchlādhyatāsampādakaśca, tathā pratīyamānabhāgo 'pi itaravākyārthāpekṣayā sahṛdayaślāghālakṣaṇaṃ kamapyatiśayaṃ kāvyārthaṃ sampādayatīti tasya viśeṣahetutvarūpātmaguṇayogādātmatvaṃ kāvyasya hi lalitocitasanniveśacāruṇaḥ śarīrasyevātmā sārarūpatayā locanam vācyasaṃvalanāvimohitahṛdayaistu tatpṛthagbhāve vipratipadyate, cārvākairivātmapṛthagbhāve /
ata eva artha ityekatayopakrasya sahṛdayaślādhya iti viśeṣaṇadvārā hetumabhidhāyāpoddhāraddaśā tasya dvau bhedāvaṃśāvityuktam, na tu dvāvapyātmānau kāvyasyeti /
kārikābhāgagataṃ kāvyaśabdaṃ vyākartumāha---kāvyasya hīti /
lalitaśabdena guṇālaṅkārānugrahamāha /
acitaśabdena rasaviṣayamevaucityaṃ bhavatīti darśayan rasadhvanerjīvitatvaṃ sūcayati /
tadabhāve hi kimapekṣayedamaucityaṃ nāma sarvatrauddhoṣyata iti bhāvaḥ /
bālapriyā vivekibhirupapattyā nirdhāryata ityarthaḥ /
kutastarhi sarvoṣāṃ tathā na pratītiḥ, pratyuta vimatiścetyata āha--vācyetyādi /
pratīyamānasya yā vācyasavalanā vācyārthamiśramā, tayā nirūḍhanibiḍataratādrūpyabhāvanāvāsanādhirūḍhayā vimohitaṃ vivekasāmarthyarahitaṃ kṛtaṃ hṛdayaṃ yoṣā- taiḥ /
tatpṛthagbhāve tasya pratīyamānasya vācyāccharīrabhūtātpṛthagbhāve /
ddaṣṭāntamāha--cārvākairiti /
śarīrāditi śeṣaḥ /
vyākhyātamarthaṃ kārikārūḍhaṃ karoti--ata evetyādi kāvyasyetyanetana /
ata eva yato dehātmanyāyena vācyavyaṅgyayoravasthānaṃ vivecakāvivecakaddaṣṭidvayānurodhinī catatpṛthagbhāvāpṛthagbhāvaparicchittistata eva /
ekatayeti /
ekavacanāntatayetyarthaḥ /
upakramya vacanopakramaṃ kṛtvā /
avivecakaddaṣṭyanurodhyavibhāgabuddhyopasthāpitaṃ yadvācyavyaṅgyayorarthayorekatvaṃ, tadbodhakaikavacanāntatvenārtha ityanuvādabhāge nirdiśyetyarthaḥ /
viśeṣaṇadvārā viśeṣaṇanukhena /
hetumiti /
sahṛdayaślāghāhetubhūto dvyaṃśatvasādhakaśca yo 'rthaviśeṣastamityārthaḥ /
tadbhavitavyaṃ tatra kenacidviseṣeṇetyuktaṃ prāk /
abhidhāyeti /
pradarśyetyarthaḥ /
apoddhāradṛśā vibhāgabuddhyā /
bhedāvityasya vyākhyānaṃ--aṃśāviti /
ślāghanakriyāyāḥ karmabhūta ekoṃ /
āśo vācyo yastasyā hetubhūtaḥ, sa pratīyamānāṃśa ityarthaḥ /
na tvityādi /
kintu pratīyamāna evātmā, vācyastvaṃśaḥ śarīrabhūta iti bhāvaḥ /
atrāvibhāgabuddhigamyākāreṇārthasya pūrvārdhe kāvyātmatvanirdeśaḥ, uttarārdhe tu vibhāgabuddhigamyākāreṇa dvyaṃśatvavidhānamiti sārārthaḥ /

'arthassahṛdayaślādhyaḥ kāvyātmā yo vyavasthita' iti ca kārikāpāṭhaḥ /
kāvyaśabdamiti /
'kāvyātme'tyatra kāvyaśabdamityarthaḥ /
'lalitocita' śabdābhyāṃ kāvyasambandhinassarve saṅgṛhītā ityāha-lalitetyādi /
guṇālaṅkārānugrahamāheti /
guṇālaṅkārakartṛkamanugrahaṃ sāhāyakaṃ cārutvakaraṇamiti yāvat /
rasaviṣayameveti /
itivṛttādīnāmupādeyānāṃ rasaśeṣatvāttadviṣayamapi rasaviṣayameveti bhāvaḥ /
sūcayatīti /
sthitaḥ sahṛdayaślādhyo yo 'rthastasya vācyaḥ pratīyamānaśceti dvau bhedau /
locanam yo 'rtha iti yadānuvadan pareṇāpyetattāvadabhyupagatamiti darśayati /
tasyetyādinā tadabhyupagama eva dvyaṃśatve satyupapadyata iti darśayati /
tena yaduktam-'cārutvahetutvādgumālaṅkāravyatirikto na dhvaniḥ' iti, tatra dhvanerātmasvarūpatvāddheturasiddha iti darśitam /
na hyātmā cārutvaheturdehasyeti bhavati /
athāpyevaṃ syāttathāpi vācye 'naikāntiko bālapriyā rasaviṣayamaucityaṃ rasasya prādhānyaṃ vinā na ghaṭate, tasmiṃśca sati tasyātmatvaṃ siddhamiti bhāvaḥ /
etadeva vipakṣe bādhakamukhena sādhayati-tadabhāva ityādi /
tasya jīvitabhūtasya rasasyābhāve /
uddhāpyata iti /
abāvavādibhirapīti śeṣaḥ /
vṛttau 'sanniveśe' tyasya śabdārthayoḥ saṃsthānetyarthaḥ /
'ya' ityādinirdeśasya phalamāha--yo 'rtha ityādi /
yadā yacchabdena /
yacchabda vaṭitavākyeneti yāvat /
pareṇāpi pūrvapakṣiṇāpi /
etat pratīyamānaṃ vastu /
tāvat ādau saṃpratipattau vā /
abhyupagatamiti /
pratīyamānasya kāvyārthāntarbhāvāditi bhāvaḥ /
tadityādi /
tadabhyupagamaḥ pratīyamānābhyupagamaḥ /
hyaṃśatve sati upapadyata eveti sambandhaḥ /
ekāṃśāṅgīkāre aṃśāntarasyāvāraṇīyatvāditi bhāvaḥ /
tadabhyupagama evopapadyate, nānabhyupagama iti vā /
yadvā--etat kāvyārthasya sahṛdayaślādhyatvam /
tadabhyupagamaḥ sahṛdyaślādhyatvābhyupagama iti /
evañca pūrvapakṣoktānumānamapi parāstamityāha--tenetyādi /
tena uktabhaṅgyā dhvanerātmatvapratipādanena /
iti darśitamityanenānvayaḥ /
tatreti /
tadanumāna ityarthaḥ /

asiddha iti /
svarūpāsiddha ityarthaḥ /
nanu dhvanerātmatve 'pi cārutvahetutvaṃ kiṃ na syādatyato dṛṣṭāntagarbhaṃmāha-na hīti /
'iti na bhavati hī'ti sambandhaḥ /
loka iti śeṣaḥ /
nanu pratīyamānasya vācyārthaślāghālakṣaṇātiśayahetutvena cārutvahetutvamastyeveti kathamasiddhaḥ /
loke 'pyātmā cārutvahetuḥ, śavaśarīre sarvābharaṇabhūṣite 'pi cārutvādarśanādityatrāha--athāpyevamiti /
athāpi yadyapi /
evamiti /
ātmanaścārutvahetutvamityarthaḥ /
syādityabhyupagame /
tathāpīti /
tathāpīha doṣo 'stītyarthaḥ /
tamāha--vācya iti /
anaikāntikaḥ vyabhicārī /
pratīyamānasaṃvalanopādhikasya cārutvahetutvasya vācyārte 'pi sattvāttasya guṇālaṅkāravyatiriktatvacca tatra vyabhicāra ityarthaḥ /
tatra vācyaḥ prasiddho yaḥ prakārair upamādibhiḥ /
bahudhā vyākṛtaḥ so 'nyaiḥ kāvyalakṣma-vidhāyibhiḥ
tatra vācyaḥ prasiddho yaḥ prakārairupamādibhiḥ /
bahudhā vyākṛtaḥ so 'nyaiḥ kāvyalakṣmavidhāyibhiḥ // 3 //
tato neha pratanyate // 3 //
kevalamanūdyate punaryathopayogamiti // 3 //
locanam hetuḥ /
na hyalaṅkārya evālaṅkāraḥ, guṇī eva guṇaḥ /
etadarthamapi vācyāṃśopakṣepaḥ /
ata eva vakṣyati--'vācyaḥ prasiddhaḥ' iti // 2 //
tatreti /
hyaṃśatve satyapītyarthaḥ /
prasiddha iti /
vanitāvadanodyānendūdayādarlaukika evetyarthaḥ /
'upamādibhiḥ prakāraiḥ sa vyākṛto bahudhe'ti saṅgatiḥ /
anyairiti kārikābhāgaṃ kāvyetyādinā vyācaṣṭe /
'tato neha pratanyata' iti viśeṣapratiṣedhena śeṣābhyanujñeti darśayati--kevalamityādinā // .3 // // .//
bālapriyā tahyatiriktatvaṃ darśayati-na hītyādinā /
etadarthamapīti /
na kevalaṃ bhūmikārtham, anaikāntikatvapradarśanārthamapītyarthaḥ /
uttarakārikāyāṃ vācyasya prasiddhatvakathanamapyetadabhiprāyakamityāha--ata eveti /
prasiddhe hi vastuni vyabhicārodbhāvanam // .2 // // .//
kārikāyāṃ tatreti bhāvalakṣaṇasaptamī /
tatpadena vācyapratīyamānayoḥ parāmarśaḥ /

Original text: Dhvanyāloka with Abhinavagupta's Locana and Rāmaśāraka's Bālapriya · Data entry members of the Sansknet Project · GRETIL (Göttingen) · CC BY-NC-SA 4.0

Esc