ધ્વન્યાલોક (ટીકા સહિત) · ભાગ 401420

ઇદં કાવ્યપ્રકાશે ઽપ્યુદાહૃતમ્ ।
વીરાઃ પતિતાન્ સ્વદેહાનપશ્યન્નિત સમ્બન્ધઃ ।
યથાક્રમં કુતૂહલહેતુગર્ભમેકં દેહાનામપરં વીરાણાં વિશેષણમ્ ।
ઽદીગ્ધાન્ઽ વ્યાપ્તાન્ ઽવાસિતેઽતિ ।
સુરભીકૃતેત્યર્થઃ ।
ઽબાહુમધ્યંઽ બક્ષઃ ।
ઽક્રવ્યભુજાંઽ માંસાશિનામ્ ।
ચન્દનવારીણાં સેકો યત્ર તાદૃશૈઃ ।
ઽકલ્પલતાદુકૂલૈઃઽ કલ્પલતોદ્ભૂતપટ્ટવસ્ત્રૈઃ, યદ્વા--કલ્પલતા એવ દુકૂલાનિ તૈઃ ।
ઽલલનાઃઽ સ્વર્વેશ્યાઃ ।
લોચને---વિશેષણૈરિતિ ।
ભૂરેણ્વિત્યાદિદેહવિશેષણૈરિત્યર્થઃ ।
અસમ્ભાવનાસ્પદમ્ સ્વીયત્વસમ્ભાવનાયા અભાવસ્ય નિમિત્તમ્ ।
દૂરાપેતત્વં દૂરવિપ્રકૃષ્ટત્વમત્યન્તવૈલક્ષણ્યમિતિ યાવત્ ।
ઉક્તં વ્યઞ્જિતમ્ ।
નનુ શૃઙ્ગારબીત્ભસયોરેકસ્મિન્નેકાલમ્બનકયોરેવ વિરોધઃ, એકસ્મિન્નેકદૈકસ્ય રતિજુગુપ્સયોરનુદયાત્ ; પ્રકૃતે ચ ભૂરેમુદિગ્ધત્વાદવિશિષ્ટવીરદેહાલમ્બનકો બીભત્સો દિવ્યત્વવિશિષ્ટવીરદેહાલમ્બનકશ્ચ શૃઙ્ગાર ઇતિ તયોઃ કથમેકાલમ્બનકત્મરૂપૈકાશ્રયત્વમિતિ શઙ્કાં પરિહરન્નાહ--સ્વેત્યાદિ ।
દેહત્વાભિમાનાદિતિ ।
વીરાણાં પતિતદેહેષુ સ્વદેહત્વબુદ્ધેરિત્યર્થઃ ।
ઇત્યાદૌ ।
અત્ર હિ શૃઙ્ગારબીભત્સયોસ્તદઙ્ગયોર્વા વીરરસવ્યવધાનેન સમાવેશો ન વિરોધી ।
વિરોધમ્ અવિરોધં ચ સર્વત્રેત્થં નિરૂપયેત્ ।
વિશેષતસ્ તુ શૃઙ્ગારે સુકુમારતમા હ્ય્ અસૌ
વિરોધમવિરોધં ચ સર્વત્રેત્થં નિરૂપયેત્ ।
વિશેષતસ્તુ શૃઙ્ગારે સુકુમારતમો હ્યસૌ ॥ 28 ॥
યથોક્તલક્ષણાનુસારેણ વિરોધાવિરોધૌ સર્વેષુ રસેષુ પ્રબન્ધે ઽન્યત્ર ચ નિરૂપયેત્સહૃદયઃ; વિશેષતસ્તુ શૃઙ્ગારે ।
સ હિ રતપારિપોષાત્મકત્વાદ્રતેશ્ચ લોચનમ્ અન્યથા વિભિન્નવિષયત્વાત્કો વિરોધઃ ।
નનુ વીર એવાત્ર રસો ન શૃઙ્ગારો ન બીભત્સઃ, કિન્તુ રતિજુગુપસે હિ વીરં પ્રતિ વ્યભિચારીભૂતે ।
ભવત્વેવમ્, તથાપિ પ્રકૃતોદાહરણતા તાવદુપપન્ના ।
તદાહ--તદઙ્ગયોર્વેતિ ।
તયોરઙ્ગે તત્સ્થાયિભાવાવિત્યર્થઃ ।
વીરરસેતિ ।
ઽવીરાઃ સ્વદેહાન્ઽ ઇત્યાદિના તદીયોત્સાહાદ્યવગત્યા કર્તૃકર્મણોઃ સમસ્તવાક્યાર્થાનુયાયિતયા પ્રતીતિરિતિ મધ્યપાઠાભાવે ઽપિ સુતરાં વીરસ્ય વ્યવધાયકતેતિ ભાવઃ ॥ 27 ॥
અન્યત્ર ચેતિ મુક્તકાદૌ ।
સહિ શૃઙ્ગારઃ સુકુમારતમ ઇતિ સમ્બન્ધઃ ।
સુકુમારસ્તાવદ્રસજાતીયઃ બાલપ્રિયા એતત્પ્રદર્શનાર્થં સ્વપદોપાદાનમિતિ ભાવઃ ।
તાદાત્મ્યેતિ ।
પ્રતિપત્તુર્દ્વયોર્દેહયોરૈક્યબુદ્ધિનિષ્પત્તેરત્યર્થઃ ।
તથા ચ સ્વર્લલનાગતસ્ય શૃઙ્ગારસ્ય બીભત્સસ્ય ચ દેહદ્વયૈક્યાભિમાની વીર એક એવ વિષય ઇતિ ભાવઃ ।
ઽતદઙ્ગયોર્વેઽતિ ગ્રન્થમવતારયતિ--નન્વિત્યાદિ ।
વીર એવેતિ ।

સાહસેન રણમધ્યનિપાતનાદ્યનુભાવેનાક્ષેપલભ્યગર્વાદિસઞ્ચારિણા ચ વીરરસ એવ પ્રતીયત ઇત્યર્થઃ ।
તત્સ્થાયિભાવાવિતિ ।
શૃઙ્ગારબીભત્સયોઃ સ્થાયિબાવૌ રતિજુગુપ્સે ઇત્યર્થઃ ।
ઇત્યાદિનેતિ ।
વીરપદેન દેહપાતાદ્યનુભાવેન ચેત્યર્થઃ ।
ઉત્સાહાદીત્યાદિપદેન ગર્વાદેઃ પરિગ્રહઃ ।
અવગત્યેત્યનન્તરં વીરો રસ ઇતિ શેષઃ ।
વીરવ્યવધાનં વિવૃણોતિ--કર્તૃકર્મણોરિત્યાદિ ।
કર્તૃકર્મણોઃ વીરસ્ય કર્તુઃ પતિતદેહરૂપકર્મણશ્ચ ।
સમસ્તેત્યાદિ ।
અત્ર વાક્યં પદસમુદાયઃ ભૂરોણ્વિત્યાદિવાક્યાર્થાન્વયિતયા કર્મણઃ ન વેત્યાદિવાક્યાર્થાન્વયિતયા કર્તુશ્ચ પ્રતીતિરિત્યર્થઃ ।
ઇતીતિ હેતૌ ।
ભાવ ઇતિ ।
અયમર્થઃ--ઽભૂરેણ્વિઽત્યાદિવિશેષણાર્થબોધે બીભત્સસ્તદ્વિશેષ્યાર્થબોધે વીરો, ન વેત્યાદિવિશેષણાર્થબોધે શૃઙ્ગારસ્તદ્વિશેષ્યાર્થબોધે વીરશ્ચાસ્વાદ્યત ઇતિ રીત્યા વીરસ્ય મધ્યે મધ્યે આસ્વાદઃ ।
શ્રુતક્રમેણ બોધે ત્વાદૌ બીભત્સો, યોજન યા બોધે ત્વાદૌ શૃઙ્ગાર ઇતિ ॥ 27 ॥
ઽપ્રબન્ધે ઽન્યત્ર ચેઽત્યત્રાન્યત્રપદં વ્યાપષ્ટે--મુક્તકાદાવિતિ ।
ઽસુકુમારતમો હિ સ્વલ્પેનાપિ નિમિત્તેન ભઙ્ગસમ્ભવાત્સુકુમારતમઃ સર્વેભ્યો રસેભ્યો મનાગપિ વિરોધિસમાવેશં ન સહતે ।
અવધાનાતિશયવાન્ રસે તત્રૈવ સત્-કવિઃ ।
ભવેત્ તસ્મિન્ પ્રમાદો હિ ઝટિત્ય્ એવોપલક્ષ્યતે
અવધાનાતશયવાન્રસે તત્રૈવ સત્કવિઃ ।
ભવેત્તસ્મિન્ પ્રમાદો હિ ઝટિત્યેવોપલક્ષ્યતે ॥ 29 ॥
તત્રૈવ ચ રસે સર્વેભ્યો ઽપિ રસેમ્યઃ સૌકુમાર્યાતિશયયોગિનિ કવિરવધાનવાન્ પ્રયત્નવાન્સ્યાત્ ।
તત્ર હિ પ્રમાદ્યતસ્તસ્ય સહૃદયમધ્યે ક્ષિપ્રમેવાવજ્ઞાનવિષયતા ભવતિ ।
શૃઙ્ગારરસો હિ સંસારિણાં નિયમેનાનુભવવિષયત્વાત્સર્વરસેભ્યઃ કમનીયતયા પ્રધાનભૂતઃ ।
એવં ચ સતિ--
વિનેયાન્ ઉન્મુખી-કર્તું કાવ્ય-શોભાર્થમ્ એવ વા ।
તદ્-વિરુદ્ધ-રસ-સ્પર્શસ્ તદ્-અઙ્ગાનાં ન દુષ્યતિ
વિનેયાનુન્મુખીકર્તું કાવ્યશોભાર્થમેવ વા ।
તદ્વિરુદ્ધરસસ્પર્શસ્તદઙ્ગાનાં દુષ્યત ॥ 30 ॥
લોચનમ્ તતો ઽપિ કરુણસ્તતો ઽપિ શૃઙ્ગાર ઇતિ તમપ્રત્યયઃ ॥ 28-29 ॥
એવં ચેતિ ।
યતો ઽસૌ સર્વસંવાદીત્યર્થઃ ।
તદિતિ ।
શૃઙ્ગારસ્ય વિરુદ્ધા યે શાન્તાદયસ્તેષ્વપિ તદઙ્ગાનાં શૃઙ્ગારાઙ્ગાનાં સમ્બન્ધી સ્પર્શો ન દુષ્ટઃ ।
તયા ભઙ્ગ્યા રસાન્તરગતા અપિ વિભાવાનુભાવાદ્યા વર્ણનીયા યયા શૃઙ્ગારાઙ્ગભાવમુપાગમન્ ।
યથા મમૈવ સ્તોત્રે--- ત્વાં ચન્દ્રચૂડં સહસા સ્પૃશન્તી પ્રાણૈશ્વરં ગાઢવિયોગતપ્તા ।
સા ચન્દ્રકાન્તાકૃતિપુત્રિકેવ સંવિદ્વિલીયાપિ વિલીયતે મે ॥
બાલપ્રિયા સઽ ઇતિ કારિકાપાઠાભિપ્રાયેણ વ્યાચષ્ટે---સ હીત્યાદિ ।
રસજાતીય ઇતિ ।
રસત્વજાતિમાનિત્યર્થઃ ॥ 28-29 ॥

ઽએવઞ્ચેઽત્યેતત્ વ્યાચષ્ટે--યત ઇતિ ।
શૃઙ્ગારસ્ય સર્વાનુભવવિષયત્વાદિત્યર્થઃ ।
ઽવિનેયાનિઽત્યાદ્યર્થં વ્યાખ્યાસ્યન્નાદૌ તદ્વિરુદ્ધેત્યાદ્યુત્તરાર્ધં વ્યાચષ્ટે--તદિત્યાદિ ।
ભાવાર્થમાહ--તયેત્યાદિ ।
રસાન્તરેતિ ।
શાન્તાદીત્યર્થઃ ।
યયા શૃઙ્ગારાઙ્ગભાવમુપાગમન્નિતિ ।
યયા ભઙ્ગ્યા વર્ણનયા શૃઙ્ગારવિભાવાદિત્વં પ્રાપ્નુવન્તો ભવન્તીત્યર્થઃ ।
અત્રોદાહરણમાહ--ત્વામિત્યાદિ ।
ગાઢવિયોગેન ગાઢં ગાઢેન વા ત્વદસ્પર્શેન તપ્તા સંસારતાપમનુભવન્તી ।
સા વિષયાન્તરસઞ્ચારિણી મે સંવિત્ અન્તઃકરણં તદ્વૃત્તિર્વાત્વાં સ્પૃશન્તી કિઞ્ચિદ્વિષયીકુર્વાણા વિલીય ત્વદાકારતારૂપત્વસમ્બન્ધમવાપ્ય યત્ર જ્ઞાને શૃઙ્ગારવિરુદ્ધરસસ્પર્શઃ શૃઙ્ગારાઙ્ગાનાં યઃ સ ન કેવલમવિરોધલક્ષણયોગે સતિ ન દુષ્યતિ યાવદ્વિનેયાનુન્મુખીકર્તું કાવ્યશોભાર્થમેવ વા ક્રિયમાણો ન દુષ્યતિ યાવદ્વિનેયાનુન્મુખીકર્તું કાવ્યશોભાર્થમેવ વા ક્રિયમાણો ન દુષ્યતિ ।
શૃઙ્ગારરસાઙ્ગૈરુન્મુખીકૃતાઃ સન્તો હિ વિનેયાઃ સુખં વિનયોપદેશાન્ ગૃહ્ણન્તિ ।
સદાચારોપદેશરૂપા હિ નાટકાદિગોષ્ઠી લોચનમ્ ઇત્યત્ર શાન્તવિભાવાનુભાવાનામપિ શૃઙ્ગારભઙ્ગ્યા નિરૂપણમ્ ।
વિનેયાનુન્મુખીકર્તું યા કાવ્યશોભા તદર્થં નૈવ દુષ્યતીતિ સમ્બન્ધઃ ।
વાગ્રહણેન પક્ષાન્તરમુચ્યતે ।
તદેવ વ્યાચષ્ટે--ન કેવલમિતિ ।
વાશબ્દસ્યૈતદ્ય્વાખ્યાનમ્ ।
અવિરોધલક્ષણં પરિપોષપરિહારાદિ પૂર્વોક્તમ્ ।
વિનેયાનુન્મુખીકર્તું યા કાવ્યશોભા તદર્થમપિ વા વિરુદ્ધસમાવેશઃ ન કેવલં પૂર્વોક્તૈઃ પ્રકારૈઃ, ન તુ કાવ્યશોભા વિનેયોન્મુખીકરણમન્તરેણાસ્તે, વ્યવધાનાવ્યવધાને નાપિ લભ્યેતે યથાન્યૈર્વ્યાખ્યાતે ।
સુખમિતિ ।
રઞ્જનાપુરઃસરમિત્યર્થઃ ।
નનુ કાવ્યં ક્રીડારૂપં ક્વ ચ વેદાદિગોચરા ઉપદેશકથા ઇત્યાશઙ્ક્યાહ--સદાચારેતિ ।
બાલપ્રિયા ધ્યાતૃધ્યાનધ્યેયાનિ ભાસન્તે તદનેન દર્શિતમ્ ।
અપિશબ્દ આપાતતો વિરોધં દ્યોતયતિ ।
વિલીયતે વિલયનં નામાન્તઃકરણસ્ય તદ્વૃત્તેર્વા અભાનમ્ ।
અનેન ધ્યેયમાત્રવિષયકજ્ઞાનં દર્શિતમ્ ।
યદ્વા--વિલીયાપિ વિલીયતે દ્રવીભૂયાપિ અત્યન્તં દ્રુતા ભવતીત્યર્થઃ ।
ભક્તાનાં ચિત્તદ્રુતિઃ પ્રસિદ્ધા પુત્રિકાપક્ષે તુ ચન્દ્રકરસ્પર્શેન કિઞ્ચિદાર્દ્રીભૂય પુનસ્સર્વાવયવાવચ્છેદેનાર્દ્રીભવતીત્યર્થઃ ।
અત્ર સંવિદાદૌ વિરહતપ્તનાયિકાત્વાદિપ્રતીત્યા શૃઙ્ગારવિભાવત્વાદિપ્રાપ્તિઃ, તદાહ--શૃઙ્ગારભઙ્ગ્યા નિરૂપણમિતિ ।
પૂર્વાર્ધં વ્યાચષ્ટે--વિનેયાનિત્યાદિ ।
એવકારસ્ય નઞા સમ્બન્ધ ઇતિ દર્શયતિ---નૈવેતિ ।
પક્ષાન્તરમિતિ ।
અવિરોધી વિરોધી વેત્યાદિકારિકાભિરુક્તેભ્યઃ પક્ષેભ્યો ઽન્ય ઇત્યર્થઃ, ન ત્વત્રૈવ પક્ષદ્વયદ્યોતક ઇતિ ભાવઃ ।
એતદ્ય્વાખ્યાનમિતિ ।
સ ન કેવલમિત્યાદિવ્યાખ્યાનમિત્યર્થઃ ।
અવિરોધલક્ષણયોગ ઇત્યત્રાવિરોધલક્ષણપદં વ્યાચષ્ટે---પરિપોષેત્યાદિ ।
ઽવિનેયાનિઽત્યાદિ ઽતદર્થમપિ વેઽત્યન્તં ઽવિનેયાનિઽત્યાદિવૃત્તેર્વિવરણં, ઽસ ક્રિયમાણઽ ઇત્યસ્ય વિવરણં ઽવિરુદ્ધસમાવેશઽ ઇતિ ।
ફલિતમાહ--ન કેવલં પૂર્વોક્તૈઃ પ્રકારેરિતિ ।
વિરુદ્ધસમાવેશો ન દુષ્યતીતિ શેષઃ ।
કિન્ત્વેવં ક્રિયમાણો ઽપિ ન દુષ્યતીતિ ભાવઃ ।

વિનેયાનુન્મુખીકર્તું યા કાવ્યશોભેત્યુક્તમુપપાદનતિ---ન ત્વિત્યાદિ ।
નાસ્તે ઇત્યન્વયઃ ।
ન ભવતીત્યર્થઃ ।
વ્યવધાનેતિ ।
રસાન્તરેણ યદ્વ્યવવધાનમવ્યવધાનં વા તેનાપીત્યર્થઃ ।
ક્વચિલ્લભ્યત ઇતિ ।
કાવ્યશોભા નેત્યનયોરનુષઙ્ગઃ ।
યથેત્યાદિ ।
તથેતિ પૂર્વેણ સમ્બન્ધઃ ।
અન્યવ્યાખ્યાનઞ્ચ વિનેયાનુન્મુખીકર્તું વા કાવ્યશોભાર્થં વેતિ વિકલ્પપરં બોધ્યમ્ ।
વૃત્તૌ ઽવિનેયાનિઽત્યાદ્યુક્તસ્યૈવ વિવરણમ્---ઽશૃઙ્ગારેઽત્યાદિ ।
વિનેયજનહિતાર્થમેવ મુનિભિરવતારિતા ।
કિં ચ શૃઙ્ગારસ્ય સકલજનમનોહરાભિરામત્વાત્તદઙ્ગસમાવેશઃ કાવ્યેશોભાતિશયં પુષ્યતીત્યનેનાપિ પ્રકારેણ વિરોધિનિ રસે શૃઙ્ગારાઙ્ગસમાવેશો ન વિરોધી ।
તતશ્ચ સત્યં મનોરમા રામાઃ સત્યં રમ્યા વિભૂતયઃ ।
કિં તુ મત્તાઙ્ગનાપાઙ્ગભઙ્ગલોલં હિ જીવિતમ્ ॥
ઇત્યાદિષુ નાસ્તિ રસવિરોધદોષઃ ।
લોચનમ્ મુનિભિરિતિ---ભરતાદિભિરિત્યર્થઃ ।
એતચ્ચ પ્રભુમિત્રસમ્મિતેભ્યઃ શાસ્ત્રેતિહાસેભ્યઃ પ્રીતપૂર્વકં જાયાસમ્મિતત્વેન નાટ્યકાવ્યગતં વ્યુત્પત્તિકારત્વં પૂર્વમેવ નિરૂપિતમસ્માભિરિતિ ન પુનરુક્તભયાદિહ લિખિતમ્ ।
નનુ શૃઙ્ગારાઙ્ગતાભઙ્ગ્યા યદ્વિભાવાદિનિરૂપણમેતાવતૈવ કિં વિનોયોન્મુખીકારઃ ।
ન; અસ્તિ પ્રકારાન્તરં, તદાહ--કિં ચેતિ ।
શોભાતિશયમિતિ ।
અલઙ્કારવિશેષમુપમાપ્રભૃતિં પુષ્યત સુન્દરીકરોતીત્યર્થઃ ।
યથોક્તમ્---ઽકાવ્યશોભાયાઃ કર્તારો ધર્મા ગુણાસ્તદતિશયહેતવસ્ત્વલઙ્કારાઽ ઇતિ ।
મત્તાઙ્ગનેતિ ।
અત્ર હિ શાન્તવિભાવે સર્વસ્યાનિત્યત્વે વર્ણ્યમાને ન કસ્યચિદ્વિભાવસ્ય શૃઙ્ગારભઙ્ગ્યા નિબન્ધઃ કૃતઃ, કિં તુ સત્યમિતિ બાલપ્રિયા તત્ર સુખમિત્યેતદ્વ્યાચષ્ટે--રઞ્જનેતિ ।
એતચ્ચેત્યાદિ ।
પ્રભુમિત્રસમ્મિતેભ્યઃ શાસ્ત્રેતિહાસેભ્યઃ તાન્યપેક્ષ્ય ।
નાટ્યકાવ્યગતમેતદ્વ્યુત્પત્તિકારિત્વં જાયાસમ્મિતત્વેન પ્રીતિપૂર્વકમિતિ પૂર્વમેવાસ્માભિર્નિરૂપતમિતિ સમ્બન્ધઃ ।
ઇતીતિ હેતૌ ।
કિઞ્ચેત્યાદિકમવતારયતિ---નન્વિત્યાદિ ।
શૃઙ્ગારાઙ્ગતેતિ ।
શૃઙ્ગારવિભાવાનુભાવતેત્યર્થઃ ।
સમાધત્તે--નેતિ ।
તદિતિ ।
પ્રકારાન્તરમિત્યર્થઃ ।
શોભાયા અતિશયો યેનેતિ વ્યુત્પત્તિમભિપ્રેત્ય પ્રકૃતાનુગુણં વ્યાચષ્ટે--અલઙ્કારેત્યાદિ ।
ઽસત્યઽમિત્યાદિ ।
સત્યમિત્યર્ધાઙ્કીકારે ।
ઽરામાઃઽ રમણ્યઃ કામા ઇતિ ચ પાઠઃ ઽવિભૂતયઃઽ ઐશ્વર્યાણિ ।
ઽમત્તેઽતિ ।

મત્તા યૌવનાદિમદયુક્તાયા અઙ્ગના પ્રશસ્તાઙ્ગા નારી તસ્યાઃ અપાઙ્ગભઙ્ગઃ કટાક્ષ- સ ઇવ લોલમસ્થિરમ્ ।
ઽહીઽતિ પ્રસિદ્ધૌ ।
રામાદીનાં મનોરમત્વે ઽપિ સત્યેવ જાવિતે જનૈઃ સ્વોપભોઘાયોપાદેયાસ્તાઃ જીવિતં ચાસ્થિરમિતિ કિડ્કૃતં તાસામુપાદેયત્વમતો રમ્યત્વે ઽપિ તાસ્સર્વા નિષ્ફલા એવેતિ ભાવઃ ।
ઉક્તમર્થં લોચને વિવૃણોતિ--અત્રેત્યાદિ ।
સર્વસ્યાનિત્યત્વ ઇતિ ।
સમસ્તાનિત્યત્વે ઇતિ ચ પાઠઃ ।
સર્વજીવિતસ્યાસ્થિરત્વે ઇત્યર્થઃ ।
ન કૃત ઇતિ સમ્બન્ધઃ ।
કસ્યચિદ્વિભાવસ્ય શાન્તાદિવિભાવસ્ય ।
શૃઙ્ગારભઙ્ગ્યા શૃઙ્ગારવિભાવત્વયોજનેન ।
સત્યમિતીતિ ।
વિજ્ઞાયેત્થં રસાદીનામ્ અવિરોધ-વિરોધયોઃ ।
વિષયં સુકવિઃ કાવ્યં કુર્વન્ મુહ્યતિ ન ક્વચિત્
વિજ્ઞાયેત્થં રસાદીનામવિરોધવિરોધયોઃ ।
વિષયં સુકવિઃ કાવ્યં કુર્વન્મુહ્યતિ ન ક્વચિત્ ॥ 31 ॥
ઇત્થમનેનાનન્તરોક્તેન પ્રકારેણ રસાદીનાં રસભાવતદાભાસાનાં પરસ્પરં વિરોધસ્યાવિરોધસ્ય ચ વિષયં વિજ્ઞાય સુકવિઃ કાવ્યવિષયે પ્રતિભાતિશયયુક્તઃ કાવ્યં કુર્વત્ર ક્વચિન્મુહ્મતિ ।
એવં રસાદિષુ વિરોધાવિરોધનિરૂપણસ્યોપયોગિત્વં પ્રતિપાદ્ય વ્યઞ્જકવાચ્યવાચકનિરૂપણસ્યાપિ તદ્વિષયસ્ય તત્પ્રતિપાદ્યતે--
વાચ્યાનાં વાચકાનાં ચ યદ્ ઔચિત્યેન યોજનમ્ ।
રસાદિ-વિષયેણૈતત્ કર્મ મુખ્યં મહા-કવેઃ
વાચ્યાનાં વાચકાનાં ચ યદૌચિત્યેન યોજનમ્ ।
રસાદિવિષયેણૈતત્કર્મ મુખ્યં મહાકવેઃ ॥ 32 ॥
લોચનમ્ પરહૃદયાનુપ્રવેશેનોક્તમ્; ન ખલ્વલીકવૈરાગ્યકૌતુકરુચિં પ્રકટયામઃ, અપિ તુ યસ્ય કૃતે સર્વમભ્યર્થ્યતે તદેવેદં ચલમિતિ; તત્ર મત્તાઙ્ગનાપાઙ્ગભઙ્ગસ્ય શૃઙ્ગારં પ્રતિ સમ્ભાવ્યમાનવિભાવાનુભાવત્વેનાઙ્ગસ્ય લોલતાયામુપમાનતોક્તતિ પ્રિયતમાકટાક્ષો હિ સર્વસ્યાભિલષણીય ઇતિ ચ તત્પ્રીત્યા પ્રવૃત્તિમાન્ ગુડજિહ્વિકયા પ્રસક્તાનુપ્રસક્તવસ્તુતત્ત્વસંવેદનેન વૈરાગ્યે પર્યવસ્યતિ વિનેયઃ ॥ 3.0 ॥
તદેતદુપસંહરન્નસ્યોક્તસ્ય પ્રકરણસ્ય ફલમાહ--વિજ્ઞાયેત્થમિતિ ॥ 31 ॥
રસાદિષુ રસાદિવિષયે વ્યઞ્જકાનિ યાનિ વાચ્યાનિ વિભાવાદીનિ વાચકાનિ ચ સુપ્તિઙાદીનિ તેષાં યન્નિરૂપણં તસ્યેતિ ।
તદ્વિષયસ્યેતિ ।
રસાદિવિષયસ્ય ।
તદિતિ બાલપ્રિયા ઇત્યનેનેત્યર્થઃ ।
પરેતિ ।
પરાભિમતાર્થાઙ્કીકારેણેત્યર્થઃ ।
અલીકેતિ ।
અલીકા અસત્યા યા વૈરાગ્યકૌતુકે રુચિસ્તામિત્યર્થઃ ।
યસ્યેતિ ।
જીવિતસ્યેત્યર્થઃ ।
તત્ર જીવિતે ।
તત્ર લોલતાયામુપમાનતેતિ સમ્બન્ધઃ ।
તન્નિરૂપિતં લોલતાનિમિત્તકોપમાપ્રતિયોગિત્વમિત્યર્થઃ ।
સમ્ભાવ્યેતિ ।
સમ્ભાવ્યમાનેન નાયકવિભાવત્વેન નાયિકાનુભાવત્વેન ચ હેતુના શૃઙ્ગારાઙ્ગસ્યેત્યર્થઃ ।
તદુક્તેઃ ફલમાહ--પ્રિયેત્યાદિ ।
તત્પ્રતીત્યેતિ કટાક્ષસ્યોપમાનત્વપ્રતીત્યેત્યર્થઃ ।

તત્પ્રીત્યા ઇતિ ચ પાઠઃ ।
વિનેય ઇતિ ।
વ્યુત્પાદ્યો રાજકુમારાદિરિત્યર્થઃ ।
તથા ચ યયા કયાપિ વિધયા શૃઙ્ગારાઙ્ગયોજનં કાવ્યશોભાકરમિતિ ભાવઃ ॥ 3.0 ॥
ઽવિજ્ઞાયેઽત્યાદિકારિકામવતારયતિ---તદેતદિત્યાદિ ॥ 3.1 ॥
રસાદિષ્વિત્યસ્ય વિવરણમ્---રસાદિવિષયે ઇતિ ।
ઽવ્યઞ્જકવાચ્યેઽત્યાદિગ્રન્થં વાચ્યાનામિતિવૃત્તવિશેષાણાં વાચકાનાં ચ તદ્વિષયાણાં રસાદિવિષયેણૌચિત્યેન યદ્યોજનમેતન્મહાકવેર્ભુખ્યં કર્મ ।
અયમેવ હિ મહાકવેર્મુખ્યો વ્યાપારો યદ્રસાદીનેવ મુખ્યતયા કાવ્યાર્થીકૃત્ય તદ્ય્વક્ત્યનુગુણત્વેન શબ્દાનામર્થાનાં ચોપનિબન્ધનમ્ ।
એતચ્ચ રસાદિતાત્પર્યેણ કાવ્યનિબન્ધનં ભરતાદાવપિ સુપ્રસિદ્ધમેવેતિ પ્રતિપાદયિતુમાહ--
રસાદ્ય્-અનુગુણત્વેન વ્યવહારો ઽર્થ-શબ્દયોઃ ।
ઔચિત્યવાન્યસ્તા એતા વૃત્તયો દ્વિવિધાઃ સ્થિતાઃ
રસાદ્યનુગુણત્વેન વ્યવહારો ઽર્થશબ્દયોઃ ।
ઔચિત્યવાન્યસ્તા એતા વૃત્તયો દ્વિવિધાઃ સ્થિતાઃ ॥ 33 ॥
વ્યવહારો હિ વૃત્તિરિત્યુચ્યતે ।
તત્ર રસાનુગુણ ઔચિત્યવાન્વાચ્યાશ્રયો યો વ્યવહારસ્તા એતાઃ કૈશિક્યાદ્યા વૃત્તયઃ ।
વાચકાશ્રયાશ્ચોપનાગરિકાદ્યાઃ ।
વૃત્તયો હિ રસાદિતાત્પર્યેણ સંનિવેશિતાઃ કામપિનાટ્યસ્ય કાવ્યસ્ય ચ ચ્છાયામાવહન્તિ ।
રસાદયો હિ દ્વયોરપિ તયોર્જીવભૂતાઃ ।
ઇતિવૃત્તાદિ તુ શરીરભૂતમેવ ।
લોચનમ્ ઉપયોગિત્વમ્ મુખ્યમિતિ ।
ઽઆલોકાર્થીઽ ઇત્યત્ર યદુક્તં તદેવોપસંહૃતમ્ ।
મહાકવેરિતિ સિદ્ધવત્ફલનિરૂપણમ્ ।
એવં હિ મહાકવિત્વં નાન્યથેત્યર્થઃ ।
ઇતિવૃત્તવિશેષાણામિતિ ।
ઇતિવૃત્તં હિ પ્રબન્ધવાચ્યં તસ્ય વિશેષાઃ પ્રાગુક્તાઃ--ઽવિભાવભાવાનુભાવસઞ્ચાર્યૌચિત્યચારુણઃ ।
વિધિઃ કથાશરીરસ્યઽ ઇત્યાદિના ।
કાવ્યાર્થીકૃત્યેતિ ।
અન્યથા લૌકિકશાસ્ત્રીયવાક્યાર્થેભ્યઃ કઃ કાવ્યાર્થસ્ય વિશેષઃ ।
એતચ્ચ નિર્ણીતમાદ્યોદ્દ્યોતે--ઽકાવ્યસ્યાત્મા સ એવાર્થઃઽ ઇત્યત્રાન્તરે ॥ 3.2 ॥
એતચ્ચેતિ ।
યદસ્માભિરુક્તમિત્યર્થઃ ।
ભરતાદાવિત્યાદિગ્રહણાદલઙ્કારશાસ્ત્રેષુ પરુષાદ્યા વૃત્તય ઇત્યુક્તં ભવતિ ।
દ્વયોરપિ તયોરિતિ ।
વૃત્તિલક્ષણયોર્વ્યવહારયોરિત્યર્થઃ ।
જીવભૂતા ઇતિ ।
ઽવૃત્તયઃ કાવ્યમાતૃકાઃઽ ઇતિ બ્રુવાણેન મુનિના રસોચિતેતિવૃત્તસમાશ્રયણોપદેશેન રસસ્યૈવજીવિતત્વમુક્તમ્ ।
ભામહાદિભિશ્ચ-- સ્વાદુકાવ્યરસોન્મિશ્રં વાક્યાર્થમુપભુઞ્જતે ।
પ્રથમાલીઢમધવઃ પિબન્તિ કટુભેષજમ્ ॥
બાલપ્રિયા વ્યાચષ્ટે--વ્યઞ્જકાનીત્યાદિ ।
આલોકાર્થીત્યાદિ ।

આલોકાર્થીત્યાદિકારિકયા પ્રથમોદ્યોતે યદુક્તં તદેવાનયા કારિકયા ઉપસંહૃતમિત્યર્થઃ ॥ 3.2 ॥
અત્ર કેચિદાહુઃ--ઽગુણગુણિવ્યવહારો રસાદીનામિતિવૃત્તાદિભિઃ સહ યુક્તઃ, ન તુ જીવશરીરવ્યવહારઃ ।
રસાદિમયં હિ વાચ્યં પ્રતિભાસતે ન તુ રસાદિભિઃ પૃથગ્ભૂતમ્ઽ ઇતિ ।
અત્રોચ્યતે--યદિ રસાદિમયમેવ વાય્યં યથા ગૌરત્વમયં શરીરમ્ ।
એવં સતિ યથા શરીરે પ્રતિભાસમાને નિયમેનૈવ ગૌરત્વં પ્રતિભાસતે સર્વસ્ય તથા વાચ્યેન સહૈવ રસાદયો ઽપિ સહૃદયસ્યાસહૃદયસ્ય ચ પ્રતિભાસેરન્ ।
ન ચૈવમ્; તથા ચૈતત્પ્રતિપાદિતમેવ પ્રથમોદ્દ્યોતે ।
લોચનમ્ ઇત્યાદિના રસોપયોગજીવિતઃ શબ્દવૃત્તિલક્ષણો વ્યવહાર ઉક્તઃ ।
શરીરભૂતમિતિ ।
ઽઇતિવૃત્તં હિ નાટ્યસ્ય શરીરંઽ ઇતિ મુનિઃ ।
નાટ્યં ચ રસ એવેત્યુક્તં પ્રાક્ ।
ગુણગુણિવ્યવહાર ઇતિ ।
અત્યન્તસમ્મિશ્રતયા પ્રતિભાસનાદ્ધર્મધર્મિવ્યવહારો યુક્તઃ ।
ન ત્વિતિ ।
ક્રમસ્યાસંવેદનાદિતિ ભાવઃ ।
પ્રથમેતિ ।
ઽશબ્દાર્થશાસનજ્ઞાનમાત્રેણૈવ ન વેદ્યતેઽ ઇત્યાદિના પ્રતિપાદિતમદઃ ।
બાલપ્રિયા કારિકાયામર્થશબ્દયોઃ રસાદ્યનુગુણત્વેન ઔચિત્યવાન્ વ્યવહારો યઃ, એતા વૃત્તયઃ એતાઃ દ્વિવધાઃ સ્થિતાશ્ચેત્યન્વયઃ ।
લોચને---રસોપયોગજીવિત ઇતિ ।
રસોપયોગ એવ જીવિતં યસ્ય સ ઇત્યર્થઃ ।
શેષં સર્વં સ્પષ્ટમ્ ।
ઽગુણગુણિવ્યવહારઽ ઇત્યસ્ય વ્યાખ્યાનમ્--ધર્મધર્મિવ્યવહાર ઇતિ ।
અત્ર હેતું દર્શયતિ---અત્યન્તેત્યાદિ ।
ગુણગુણિનોરિવ રસાદિવાચ્યયોરિતિ શેષઃ ।
અત્ર ગુણસ્થાનીયો રસાદિઃ ગુણિસ્થાનીય ઇતિવૃત્તાદિરૂપો વાચ્યાર્થઃ ।
ન તુ પૃથગ્ભૂતમિત્યત્ર હેતુમાહ--ક્રમસ્યાસંવેદનાદિતિ ।
વાચ્યપ્રતીતેઃ રસાદિપ્રતીતેશ્ચેતિ શેષઃ ।
વૃત્તૌ---ઽયદીઽત્યાદ્યનુવાદઃ ।
અત્ર દૃષ્ટાન્તમાહ--ઽયથેઽત્યાદિ ।
ઽગૌરત્વમયં શરીરઽમિતિ ગુણગુણિનોસ્તાદાત્મયેન વ્યવહારઃ ।
ઽએવં સતીઽતિ ।
વાચ્યસ્ય રસાદિમયત્વે સતીત્યર્થઃ ।
પ્રતિભાસેરન્નિત્યનેનાસ્ય સમ્બન્ધઃ ।
દૃષ્ટાન્તપ્રદર્શનપૂર્વકમાહ---ઽયથેઽત્યાદિ ।
ઽનિયમેનૈવ ભાસતઽ ઇતિ ।
દ્રવ્યપ્રત્યક્ષસ્ય તદ્ગતરૂપવિષયકત્વનિયમાદિતિ ભાવઃ ।
ઽતથેઽતિ ।
નિયમેનૈવેત્યસ્યાનુષઙ્ગઃ ।
ઽપ્રતિભાસેરન્નિઽતિ ।
યદિ રસાદિમયો વાચ્યાર્થસ્તર્હિ સ નિયમતો રસાદિભિઃ સહૈવ સર્વૈઃ પ્રતીયમાનસ્સ્યાદિત્યર્થઃ ।
અત્રેષ્ટાપત્તિં પરિહરતિ--ઽન ચૈવઽમિતિ ।

ઽસ્યાન્મતમ્ઽ ઇતિ શઙ્કાદ્યોતકમ્ ।
જાત્યત્વમિવેતિ યોજના ।
જાત્યત્વમુત્કૃષ્ટરત્નગતો સ્યાન્મતમ્; રત્નાનામિવ જાત્યત્વં પ્રતિપત્તૃવિશેષતઃ સંવેદ્યં વાચ્યનાં રસાદિરૂપત્વમિતિ ।
નૈવમ્; યતો યથા જાત્યત્વેન પ્રતિભાસમાને રત્ને રત્નસ્વરૂપાનતિરિક્તત્વમેવ તસ્ય લક્ષ્યતે તથા રસાદીનામપિ વિભાવાનુભાવાદિરૂપવાચ્યાવ્યતિરિક્તત્વમેવ લક્ષ્યેત ।
ન ચૈવમ્; લોચનમ્ નનુ યદ્યસ્ય ધર્મરૂપં તત્તત્પ્રતિભાને સર્વસ્ય નિયમેન ભાતીત્યનૈકાન્તિકમેતત્ ।
માણિક્યધર્મો હિ જાત્યત્વલક્ષણો વિશેષો ન તત્પ્રતિભાસે ઽપિ સર્વસ્ય નિયમેન ભાતીત્યાશઙ્કતે---સ્યાદિતિ ।
એતત્પરિહરતિ---નૈવમિતિ ।
એતદુક્તં ભવતિ---અત્યન્તોન્મગ્નસ્વભાવત્વે સતિ તદ્ધર્મત્વાદિતિ વિશેષણમસ્માભિઃ કૃતમ્ ।
ઉન્મગ્નરૂપતા ચ ન રૂપવજ્જાત્યત્વસ્ય, અત્યન્તલીનસ્વભાવત્વાત્ ।
રસાદીનાં ચોન્મગ્નતાસ્ત્યેવેત્યેવં કેચિદેતં ગ્રન્થમનૈષુઃ ।
અસ્મદ્ગુરવસ્ત્વાહુઃ---અત્રોચ્યત ઇત્યનેનેદમુચ્યતે--
યદિ રસાદયો બાલપ્રિયા જાતિવિશેષઃ ।
યતા માલત્યાં "જાત્યેન ચન્દ્રમણિનેવ મહીધરસ્યે"તિ ।
ઽપ્રતિપત્તૃવિશેષતઃઽ જ્ઞાતૃવિશેષેણ કર્ત્રા ।
સ્યાદિત્યાદિગ્રન્થમવતારયતિ લોચને---નન્વિત્યાદિ ।
યદિત્યાદિ ।
યત્ ગૌરત્વાદિ ।
યસ્ય શરીરાદેઃ ।
તત્ ગૌરત્વાદિ ।
તત્પ્રતિભાને શરીરાદિપ્રતિભાસે ઇત્યેતદિતિ સમ્બન્ધઃ ઇતિ નિયમ ઇત્યર્થઃ ।
યત્ર યત્ર યદ્ધર્મત્વં તત્ર પ્રત્યક્ષીયતદ્વિષયિતાવ્યાપકવિષયિતાકત્વમિતિ વ્યાપ્તિરિતિ યાવત્ ।
અનૈકાન્તિકમિતિ ।
વ્યભિચારીત્યર્થઃ ।
કુત્ર વ્યભિચાર ઇત્યત આહ---માણિક્યેત્યાદિ ।
તત્પ્રતિભાસે માણિક્યભાને ।
ન ભાતીતિ ।
તથા ચ માણિક્યધર્મે જાત્યત્વે વ્યભિચાર ઇતિ ભાવઃ ।
વૃત્તૌ---ઽયથેઽત્યાદિ ।
ઽજાત્યત્વેનઽ જાત્યત્વપ્રકારેણ ।
ઽભાસમાનેઽ પ્રતિપત્તૃવિશેષગતસાક્ષાત્કારવિષયે ।
રત્નસ્વરૂપાનતરિક્તત્વં રત્નાદભિન્નત્વમ્ ।
ઽતસ્યઽ જાત્યત્વસ્ય ।
ઽલક્ષ્યતેઽ જ્ઞાયતે ।
ઽવિભાવેઽતિ ।
વિભાવાનુભાવાદરૂપં યદ્વાચ્યં તસ્માદવ્યતરિક્તત્વામિત્યર્થઃ ।
ઽન ચૈવમ્ઽ ઇતિ ।
એવં ન લક્ષ્યતે ઇત્યર્થઃ ।
કુત ઇત્યત્રાહ--ઽન હીઽત્યાદિ ।
ન હ્યવગમ ઇતિ સમ્બન્ધઃ ।
યત ઇત્યાદિ ન ચૈવમિત્યન્તસ્ય પરિહારગ્રન્થસ્ય ભાવમાહ લોચને--એતદુક્તમિત્યાદિ ।

અત્યન્તોન્મગ્નસ્વભાવત્વ ઇતિ ।
સ્વાશ્રયાદ્ભિન્નત્વેન પ્રતીયમાનત્વ ઇત્યર્થઃ ।
સતીત ।
ઇત્યેતદિતિ શેષઃ ।
તદ્ધર્મત્વાદિત્યાદિ ।
તદ્ધર્મત્વાદિત્યસ્ય વિજ્ઞેષણમિત્યર્થઃ ।
કૃતમિતિ ।
અભિમતમિત્યર્થઃ ।
યત્ર યત્ર તદ્ધર્મત્વભિત્યત્ર અત્યન્તોન્મગ્નસ્વભાવત્વે સતીત્યપિ નિવિષ્ટમસ્તીત્યર્થઃ ।
ઇત્થં ચ જાત્યત્વેન વ્યભિચાર ઇત્યાહ---ઉન્મગ્નેતિ ।
ઉન્મગ્નરૂપતા યથારૂપસ્ય ગૌરત્વાદેરસ્તિ તથા જાત્યત્વસ્ય નેત્યર્થઃ ।
અત્યન્તલીનસ્વભાવત્વાત્ અનુન્મગ્નસ્વભાવત્વાત્ ।
સ્વાશ્રયાદ્ભિન્નત્વેનાપ્રતીયમાનત્વાદિતિ યાવત્ ।
એતં ગ્રન્થમિત ।
યત ઇત્યાદિ ન ચૈવમિત્યન્તં ગ્રન્થમિત્યર્થઃ ।
ન હિ વિભાવાનુભાવવ્યભિચારિણ એવ રસા ઇતિ કસ્યાચિદવગમઃ ।
અત એવ ચ વિભાવાદિપ્રતીત્યવિનાભાવિની રસાદીનાં પ્રતીતિરિતિ તત્પ્રતીત્યોઃ કાર્યકારણભાવેન વ્યવસ્થાનાત્ક્રમો ઽવશ્યમ્ભાવી ।
સ તુ લાઘવાન્ન પ્રકાશ્યતે ઽઇત્યલક્ષ્યક્રમા એવ સન્તો વ્યઙ્ગ્યા રસાદયઃઽ ઇત્યુક્તમ્ ।
લોચનમ્ વાચ્યાનાં ધર્માસ્તથાસતિ દ્વૌ પક્ષૌ રૂપાદિસદૃશા વા સ્યુર્માણિક્યગતજાત્યત્વસદૃશા વા ।
ન તાવત્પ્રથમઃ પક્ષઃ, સર્વાન્ પ્રતિ તથાનવભાસાત્ ।
નાપિ દ્વિતીયઃ, જાત્યત્વવદનતિરિક્તત્વેનાપ્રકાશનાત્ ।
એષ ચ હેતુરાદ્યે ઽપિ પક્ષે સઙ્ગચ્છત એવ ।
તદાહ---સ્યાન્મતમિત્યાદિના ન ચૈવમિત્યન્તેન ।
એતદેવ સમર્થયતિ---ન હીતિ ।
અત એવ ચેતિ ।
યતો ન વાચ્યધર્મત્વેન રસાદીનાં પ્રતીતિઃ, યતશ્ચ તત્પ્રતીતૌ વાચ્યપ્રતીતિઃ સર્વથાનુપયોગિની તત એવ હેતોઃ ક્રમેણાવશ્યં ભાવ્યં, સહભૂતયોરુપકારાયોગાત્ ।
સ તુ સહૃદયભાવનાભ્યાસાન્ન લક્ષ્યતે અન્યથા તુ લક્ષ્યેતાપીત્યુક્તં પ્રાક્ ।
યસ્યાપિ પ્રતીતિવિશેષાત્મૈવ રસ ઇત્યુક્તિઃ, પ્રાક્તસ્યાપિ વ્યપદેશિવત્ત્વાદ્રસાદીનાં પ્રતીતરિત્યેવમન્યત્ર ।
નનુ ભવન્તુ વાચ્યાદતિરિક્તા રસાદયસ્તત્રાપિ ક્રમો ન લક્ષ્યત ઇતિ તાવત્ત્વયૈવોક્તમ્ ।
તત્કલ્પને ચ પ્રમાણં નાસ્તિ ।
અન્વયવ્યતિરેકાભ્યામર્થપ્રતીતિમન્તરેણ રસપ્રતીત્યુદયસ્ય બાલપ્રિયા સ્બમતમાહ--અસ્માદિત્યાદિ ।
તથાનવભાસાદત્યન્તેન ઽપ્રતિભાસેરન્ન ચૈવમ્ઽ ઇત્યન્તગ્રન્થો વિવૃતઃ ।
અપ્રકાશનાદિતિ ।
અપ્રકાશાદિત્યર્થઃ ।
આદ્યે ઽપિ પક્ષ ઇતિ ।
રૂપાદિસદૃશા વા ઇતિ પક્ષે ઽપીત્યર્થઃ ।
રૂપાદીનામનતિરિક્તત્વેન પ્રકાશનાદિત ભાવઃ ।
ઇત્યન્તેનેતિ ।
ઇતીતિ શેષઃ ।
આહુરિતિ પૂર્વેણ સમ્બન્ધઃ ।

વૃત્તાવત એવેત્યેકો હેતુઃ વ્યવસ્થાનાદિત્યપરશ્ચેત્યાશયેન વ્યાચષ્ટે--યતો નેત્યાદિ ।
તત્પ્રતીતૌ રસપ્રતીતૌ ।
સર્વથેતિ ।
નેત્યસ્યાનુષઙ્ગઃ ।
નાનુપયોગિની ઉપયોગિન્યેવ ।
ક્રમો ઽવશ્યંભાવીત્યસ્ય વિવરણમ્--ક્રમેણાવશ્યં ભાવ્યમિતિ ।
કુત ઇત્યત્રાહ---સહેતિ ।
ઉપકારાયોગાદિતિ ।
ઉપકાર્યોપકારકભાવાયોગાદિત્યર્થઃ ।
યસ્યાપીતિ ।
ઉક્તિઃ પ્રાગિત્યનેન સમ્બન્ધઃ ।
તસ્યાપીતિ ।
મતે ઇતિ શેષઃ ।
વ્યપદેશિવત્વાદિતિ ।
રાહોશ્શિર ઇત્યાદિવદ્ભેગ્રન્થમવતારયતિ---નન્વિત્યાદિ ।
ઇત્યુક્તમિતિ ।
તદુક્ત્યા ક્રમો ઽસ્તીત્યાવેદિતમિતિ ભાવઃ ।
તત્કલ્પન ઇતિ ।
ક્રમકલ્પન ઇત્યર્થઃ ।
રસપ્રતીત્યુદયસ્યેત્યસ્ય દર્શનાદિત્યનેન સમ્બન્ધઃ ।
કુતસ્યેત્યુદયસ્યેત્યસ્ય વિશેષણમ્ ।
ફલિતમાહ--તતશ્ચેત્યાદિ ।
સહૈવ યુગપદેવ ।
વચનેત્યાદિ ।
વચનવાયાપારો વાચ્યાર્થપ્રતિપાદનમ્ ।
નનુ શબ્દ એવ પ્રકારણાદ્યવચ્છિન્નો વાચ્યવ્યઙ્ગ્યયોઃ સમમેવ પ્રતીતિમુપજનયતીતિ કિં તત્ર ક્રમકલ્પનયા ।
ન હ શબ્દસ્ય વાચ્યપ્રતીતિપરામર્શ એવ વ્યઞ્જકત્વે નિબન્ધનમ્ ।
તથા હિ ગીતાદિશબ્દેભ્યો ઽપિ રસાભિવ્યક્તિરસ્તિ ।
ન ચ તેષામન્તરા વાચ્યપરામર્શઃ ।
અત્રાપી બ્રૂમઃ---પ્રકરણાદ્યવચ્છેદેન વ્યઞ્જકત્વં શબ્દાનામિત્યનુમતમેવૈતદસ્માકમ્ ।
કિં તુ તદ્ય્વઞ્જકત્વં તેષાં કદાચિત્સ્વરૂપવિશેષનિબન્ધનં કદાચિદ્વાચકશક્તિનિબન્ધનમ્ ।
તત્ર યેષાં વાચકશક્તિનિબન્ધનં તેષાં યદિ વાચ્યપ્રતીતિમન્તરેણૈવ સ્વરૂપપ્રતીત્યા નિષ્પન્નં તદ્ભવેન્ન તર્હિ વાચકશક્તિનિબન્ધનમ્ ।
અથ લોચનમ્ પદવિરહિતસ્વરાલાપગીતાદૌ શબ્દમાત્રોપયોગકૃતસ્ય દર્શનાત્ ।
તતશ્ચૈકયૈવ સામગ્ન્યા સહૈવ વાચ્યં વ્યઙ્ગ્યાભિમતં ચ રસાદિ ભાતીતિ વચનવ્યઞ્જનવ્યાપારદ્વયેન ન કિઞ્ચિન્દિતિ તદાહ--નન્વિતિ ।
યત્રાપિ ગીતશબ્દાનામર્થો ઽસ્તિ તત્રાપિ તત્પ્રતીતિરનુપયોગિની ગ્રામરાગાનુસારેણાપહસ્તિતવાચ્યાનુસારતયા રસોદયદર્શનાત્ ।
ન ચાપિ સા સર્વત્ર ભવન્તી દૃશ્યતે, તદેતદાહ---ન ચેતિ ।
તેષામિતિ ગીતાદિશબ્દાનામ્ ।
આદિશબ્દેન વાદ્યવિલપિતશબ્દાદયો નિર્દિષ્ટાઃ ।
અનુમતમિતિ ।
ઽયત્રાર્થઃ શબ્દો વાઽ ઇતિ હ્યવોચામેતિ ભાવઃ ।

ન તર્હીતિ ।
તતશ્ચ ગીતવદેવાર્થાવગમં વિનૈવ રસાવભાસઃ સ્યાત્કાવ્યશબ્દેભ્યઃ, ન ચૈવમિતિ વાચકશક્તિરપિ તત્રાપેક્ષણીયા; સા ચ વાચ્યનિષ્ટૈવેતિ પ્રાગ્વાચ્યે પ્રતિપત્તિરિત્યુપગન્તવ્યમ્ ।
તદાહ---અથેતિ ।
તદિદિ વાચકશક્તિઃ ।
બાલપ્રિયા તદાહેતિ ।
ઉક્તામાશઙ્કાં ઽનન્વિઽત્યાદિના ઽપરામર્શઽ ઇત્યન્તેન પ્રદર્શયતીત્યર્થઃ ।
ઽન ચેઽત્યાદિગ્રન્થમવતારયતે--યત્રાપીત્યાદિ ।
ઽઅનુપયોગિનીઽત્યત્ર હેતુમાહ--ગ્રામેત્યાદિ ।
અપેતિ ।
અપહસ્તિતઃ અનાદૃતઃ વાચ્યાનુસારઃ વાચ્યર્થપ્રતીત્યનુસરણં યેન રસોદયેન તસ્ય ભાવસ્તત્તા તયા ।
સેતિ ।
વાચ્યપ્રતીતિરિત્યર્થઃ ।
ઽગીતાદીનાઽમિત્યત્રાદિપદાર્થમાહ---આદીત્યાદિ ।
વિલપિતં વિલાપઃ "વિલાપો ઽનર્થકં વચઽ ઇત્યમરઃ ।
વૃત્તૌ ઽતદ્વ્યઞ્જકત્વમ્ઽ ઇતિ ।
પ્રકરણાદિસહકૃતં વ્યઞ્જકત્વમિત્યર્થઃ ।
ઽતેષાંઽ શબ્દાનામ્ ।
ઽસ્વરૂપવિશેષેઽતિ ।
શબ્દસ્વરૂપવિશેષેત્યર્થઃ ।
ઽવાચકેઽતિ ।
વાચકશક્તિરભિધા સૈવ નિબન્ધનં પ્રયોજકં યસ્ય તત્ ।
વ્યક્તેરભિધેયાર્થપ્રતીતિપૂર્વકત્વાદિતિ ભાવઃ ।
ઽયેષામ્ઽ ઇતિ ।
તદ્વ્યઞ્જકત્વમિત્યનુષઙ્ગઃ ।
ઽતદિઽતિ વ્યઞ્જક્તવમિત્યર્થઃ ।
ઽન તર્હીઽતિ ।
તતશ્ચ વ્યઞ્જકત્વસ્ય વાચકશક્તિનિબન્ધનત્વાભાવે ચ ।
ગીતવદિતિ ।
ગીતેન તુલ્યમિત્યર્થઃ ।
ન ચૈવં એવં ન ભવતિ ચ ।
ઇતીતિ હેતૌ ।
વાચ્યનિષ્ઠૈવ વાચ્યવિષયિકૈવ ।
પ્રાગત્યાદિ ।
તન્નિબન્ધનં તન્નિયમેનૈવ વાચ્યવાચકભાવપ્રતીત્યુત્તરકાલત્વં વ્યઙ્ગ્યપ્રતીતેઃ પ્રાપ્તમેવ ।
સ તુ ક્રમો યદિ લાઘવાન્ન લક્ષ્યતે તત્કિં ક્રિયતે ।
યદ ચ વાચ્યપ્રતીતિમન્તરેણૈવ પ્રકરણાદ્યવ્ચ્છિન્નશબ્દમાત્રસાધ્યા રસાદપ્રતીતિઃ સ્યાત્તદનવધારિતપ્રકરણાનાં વાચ્યવાચકભાવે ચ સ્વયમવ્યુત્પન્નાનાં પ્રતિપત્તૄણાં લોચનમ્ વાચ્યવાચકભાવેતિ ।
સૈવ વાચકશક્તિરત્યુચ્યતે ।
એતદુક્તં ભવતિ--મા ભૂદ્વાચ્યં રસાદિવ્યઞ્જકમ્; અસ્તુ શબ્દાદેવ તત્પ્રતીતિસ્તથાપિ તેન સ્વવાચકશક્તિસ્તસ્યાં કર્તવ્યાયાં સહકારિતયાવશ્યાપેક્ષણીયેત્યાયાતં વાચ્યપ્રતીતેઃ પૂર્વભાવિત્વમિતિ ।
નનુ ગીતશબ્દવદેવ વાચકશક્તિરત્રાપ્યનુપયોગિની, યત્તુક્વચચ્છ્રુતે ઽપિ કાવ્યેરસપ્રતીતિર્ન ભવતિ તત્રોચિતઃ પ્રકરણાવગમાદિઃ સહકારી નાસ્તીત્યાશઙ્ક્યાહ--યદિ ચેતિ ।
પ્રકરણાવગમો હિ ક ઉચ્યતે? કિં વાક્યાન્તરસહાયત્વમ્? અથ વાક્યાન્તરાણાં સમ્બન્ધિવાચ્યમ્ ।

ઉભયપરિજ્ઞાને ઽપિ ન ભવતિ પ્રકૃતવાક્યાર્થાવેદને રસોદયઃ ।
બાલપ્રિયા વાચ્યાર્થપ્રતીતિઃ પ્રાગ્ભવતીત્યભ્યુપગન્તવ્યમિત્યર્થઃ ।
વૃત્તૌ ઽઅથેઽતિ યદીત્યર્થે ।
ઽતન્નિબન્ધનઽમિતિ ।
સા નિબન્ધનં યસ્ય તદિત્યર્થઃ ।
વ્યઞ્જકત્વમિત્યનુષઙ્ગઃ ।
ઽતદિઽતિ ।
તર્હિત્યર્થઃ ।
ઽસ તુ ક્રમઽ ઇતિ ।
વાચ્યપ્રતીત્યુત્તરકાલત્વરૂપઃ ક્રમસ્ત્વિત્યર્થઃ ।
વ્યઙ્ગ્યપ્રતીતેરિત્યનુષઙ્ગઃ ।
તન્નિબન્ધનમિત્યત્ર તત્પ્દં વ્યાચષ્ટે લોચને--વાચકશક્તિરિતિ ।
સૈવેતિ ।
સ એવેતિ ।
ચ પાઠઃ ।
વાચ્યવાચકભાવ એવેત્યર્થઃ ।
ભાવાર્થમાહ---એતદિત્યાદિ ।
રસાદિવ્યઞ્જકમિતિ ।
રસાદિવ્યક્તિજનકમિત્યર્થઃ ।
તત્પ્રતીતિરિતિ ।
રસાદિપ્રતીતિરત્યર્થઃ ।
તેનેતિ ।
શબ્દેનેત્યર્થઃ ।
તસ્યાં કર્તવ્યાયામિતિ ।
રસાદિપ્રતીતાબુત્પાદયિતવ્યાયામિત્યર્થઃ ।
ઇતીતિ હેતૌ ।
નન્વિત્યાદિ ।
ગીતશબ્દવદિતિ ।
ગીતશબ્દે ઇવેત્યર્થઃ ।
અત્રાપિ કાવ્યશબ્દે ઽપિ ।
નન્વેવં યત્ર શબ્દઃ શ્રુતો ઽર્થો નાધિગતશ્ચ તત્ર રસપ્રતીતિઃ સ્યાદિત્યત આહ--યત્ત્વિત્યાદિ ।
યત્તુ યત્ર ।
ઇત્યાશઙ્ક્યાહેતિ ।
ઇતિ શઙ્કાપૂર્વકં સમાધાનં ભવેદિત્યન્તગ્રન્થેનાહેત્યર્થઃ ।
વૃત્તૌ શબ્દમાત્રસાધ્યેત્યત્રત્યમાત્રપદાર્થવિવરણમ્---ઽવાચ્યપ્રતીતિમન્તરેણૈવેઽતિ ।
ઽતદવધારિતેઽતિ ।
તત્તર્હિ ।
અવધારિતં જ્ઞાતં પ્રકરણં યૈસ્તેષામ્ ।
ઽવાચ્યેઽત્યાદિ ।
તત્તદ્વાચકશબ્દસ્ય તત્તદ્વાચ્યાર્થં સ્વયમજાનતામિત્યર્થઃ ।

ઽઅસૌઽરસાદિપ્રતીતિઃ ।
લોચને વિવૃણોતિ--પ્રકરણેત્યાદિ ।
પ્રકરણાવગમઃ અવગમ્યઃ પ્રકરણપદાર્થઃ ।
વાક્યેતિ ।
વાક્યાન્તરં સહાયઃ સહકારિ યસ્ય તત્ત્વં સહકારિ વાન્તરમિત્યર્થઃ ।
કાવ્યમાત્રશ્રવણાદેવાસૌ ભવેત્ ।
સહભાવે ચ વાચ્યપ્રતીતેરનુપયોગઃ, ઉપયોગે વા ન સહભાવઃ ।
યેષામપિ સ્વરૂપવિશેષપ્રતીતિનિમિત્તં વ્યઞ્જકત્વં યથા ગીતાદિશબ્દાનાં તેષામપિ સ્વરૂપપ્રતીતેર્વ્યઙ્ગ્યપ્રતીતેશ્ચ નિયમભાવી લોચનમ્ સ્વયમિતિ ।
પ્રકરણમાત્રમેવ પરેણ કેનચિદ્યેષાં વ્યાખ્યાતમિતિ ભાવઃ ।
ન ચાન્વયવ્યતિરેકવતીં વાચ્યપ્રતીતિમપહ્નુત્યાદૃષ્ટસદ્ભાવાભાવૌ શરણત્વેનાશ્રિતૌ માત્સર્યાદધિકં કિઞ્ચિત્પુષ્ણીત ઇત્યભિપ્રાયઃ ।
નન્વસ્તુ વાચ્યપ્રતીતેરુપયોગઃ ક્રમાશ્રયેણ કિં પ્રયોજનમ્, સહભાવમાત્રમેવ હ્યુપયોગ એકસામગ્ર્યધીનતાલક્ષણમિત્યાશઙ્ક્યાહ--સહેતિ ।
એવં હ્યુપયોગ ઇતિ અનુપકારકે સઞ્જ્ઞાકરણમાત્રં વસ્તુશૂન્યં સ્યાદિતિ ભાવઃ ।
ઉપકારિણો હિ પૂર્વભાવિતેતિ ત્વયા પ્યઙ્ગીકૃતમિત્યાહ---યેષામિતિ ।
તદ્દૃષ્ટાન્તેનૈવ વયં વાચ્યપ્રતીતેરપિ પૂર્વભાવિતાં સમર્થયિષ્યામ ઇતિ ભાવઃ ।
બાલપ્રિયા પ્રકૃતવાક્યસ્યેતિ શેષઃ ।
અથેતિ પ્રશ્ને ।
વાક્યાન્તરાણામિત્યાદિ ।
વાક્યાન્તરતદ્વાચ્યમિત્યર્થઃ ।
ઉભયેતિ ।
વાક્યાન્તરતદ્વાચ્યોભયેત્યર્થઃ ।
પ્રકૃતવાક્યાર્થવેદન ઇતિ ।
પ્રકૃતવાક્યઘટકતત્તત્પદાર્થનવગમ ઇત્યર્થઃ ।
વાચ્યવાચકભાવાવ્યુત્પત્તિમુપપાદયતિ--પ્રકરણમાત્રમિત્યાદિ ।
માત્રશબ્દેન વાચ્યસ્ય વ્યવચ્છેદઃ ।
યેષામિતિ ।
કેષાઞ્ચિત્ પ્રતિપત્તૄણામિત્યર્થઃ ।
વ્યાખ્યાતમિતિ ।
બોધિતમિત્યર્થઃ ।
નનુ વાક્યેન રસાદિપ્રતીતૌ કર્તવ્યાયામદૃષ્ટવિશેષો ઽપિ સહકારી તદભાવાદેવ વાચ્યપ્રતીતિવિરહકાલે રસાદેરપ્રતીતિરિતિ શઙ્કાં પરિહરતિ--ન ચેત્યાદિ ।
ન ચ પુષ્ણિત ઇતિ સમ્બન્ધઃ ।
અન્વયેતિ ।
વાચ્યપ્રતીતિસત્ત્વે રસાદિપ્રતીતિસ્તદભાવે તદભાવ ઇત્યન્વયવ્યતિરેકશાલિનીમિત્યર્થઃ ।
શરણત્વેનેતિ ।
પ્રયોજકત્વેનેત્યર્થઃ ।
રસપ્રતીતિપદભાવયોરિતિ શેષઃ ।
નન્વિત્યાદિ ।
ઉપયોગ ઇતિ ।
રસાદિપ્રતીતિં પ્રતીતિ શેષઃ ।
ક્રમાશ્રયેણેતિ ।
વાચ્યપ્રતીતિરસાદિપ્રતીત્યોઃ પૌર્વાપર્યરૂપક્રમાશ્રયેણેત્યર્થઃ ।

તર્હિ ઉપયોગઃ ક ઇત્યત્રાહ--સહેતિ ।
તત્ કીદૃશમિત્યાઙ્ક્યાહ--એકેતિ ।
વાચ્યપ્રતીતેઃ રસાદિપ્રત્યાયકસામગ્ન્યધીનત્વરૂપો રસાદિસહભાવ ઇતિ ભાવઃ ।
ઉપયાગાઃ ઉપયોગપદાર્થઃ ।
આશઙ્ક્યેતિ ।
આપાતતશ્શઙ્કિત્વેત્યર્થઃ ।
સહભાવે ચેત્યાદિગ્રન્થસ્ય ભાવમાહ--એવં હીત્યાદિ ।
અનુપકારકે ઉપયોગ ઇતિ સઞ્જ્ઞાકરણમાત્રમિતિ સમ્બન્ધઃ ।
માત્રપદાર્થં વિવૃણોતિ--વસ્ત્વિત્યાદિ ।
વસ્તુ ઉપકારકત્વરૂપસ્તદર્થઃ ।
પૂર્વભાવિતેતિ ।
પૂર્વકાલવૃત્તિત્વમિત્યર્થઃ ।
ક્રમ ઇત્યન્તગ્રન્થસ્ય ભાવમાહ--ત્વદ્દૃષ્ટાન્તેનેત્યાદિ ।
ત્વદ્દૃષ્ટાન્તેન ગીતાદિના તત્ત્વિત્યાદિગ્રન્થમવતારયતિ---નન્વિત્યાદિ ।
શબ્દસ્યેત્યસ્ય ક્રિયેત્યનેન સમ્બન્ધઃ ।
ક્રમઃ ।
તત્તુ શબ્દસ્ય ક્રિયાપૌર્વાપર્યમનન્યસાધ્યતત્ફલઘટનાસ્વાશુભાવનીષુ વાચ્યેનાવિરોધિન્યભિધેયાન્તરવિલક્ષણે રસાદૌ ન પ્રતીયતે ।
લોચનમ્ નનુ સંશ્ચેત્ક્રમઃ કિં ન લક્ષ્યત ઇત્યાશઙ્ક્યાહ--તત્ત્વિતિ ।
ક્રિયાપૌર્વાપર્યમત્યનેન ક્રમસ્ય સ્વરૂપમાહ--ક્રિયેતે ઇતિ ।
ક્રિયે વાચ્યવ્યઙ્ગ્યપ્રતીતિ યદિ વાભિધાવ્યાપારો વ્યઞ્જનાપરપર્યાયો ધ્વનનવ્યાપારશ્ચેતિ ક્રિયે તયોઃ પૌર્વાપર્યં ન પ્રતીયતે ।
ક્વેત્યાગ--રસાદૌ વિષયે ।
કીદૃશિ? અભિધેયાન્તરાત્તદભિધેયવિશેષાદ્વિલક્ષણે સર્વથૈવાનભિધેયે અનેન ભવિતવ્યં તાવત્કમેણેત્યુક્તમ્ ।
તથા વાચ્યેનાવિરોધિનિ, વિરોધિનિ તુ લક્ષ્યત એવેત્યર્થઃ ।
કુતો ન લક્ષ્યતે ઇતિ નિમિત્તસપ્તમીનિર્દિષ્ટં હેત્વન્તરગર્ભં હેતુમાહ--આશુભાવિનીષ્વિતિ ।
અનન્યસાધ્યતત્ફલઘટનાસુ ઘટનાઃ પૂર્વં માધુર્યાદિલક્ષણાઃ પ્રતિપાદિતા ગુણાનિરૂપણાવસરે તાશ્ચ તત્ફલાઃ રસાદિપ્રતીતિઃ ફલં યાસામ્, તથા અનન્યત્તદેવ સાધ્યં યાસામ્, ન હ્યોજોઘટનાયાઃ કરુણાદિપ્રતીતિઃ સાધ્યા ।
એતદુક્તં ભવતિ---યતો ગુણવતિ કાવ્યે ઽસઙ્કીર્ણવિષયતયા સઙ્ઘટના પ્રયુક્તા તતઃ ક્રમો ન લક્ષ્યતે ।
નનુ ભવત્વેવં સઙ્ઘટનાનાં સ્થિતિઃ, ક્રમસ્તુ કિં ન લક્ષ્યતે અત આહ--આશુભાવિનીષુ વાચ્યપ્રતીતિકાલપ્રતીક્ષણેન વિનૈવ ઝટિત્યેવ તા રસાદીન્ ભાવયન્તિ બાલપ્રિયા શબ્દજન્યક્રિયેત્યર્થઃ ।
ક્રિયાપદાર્થમાહ--ક્રિયેતે ઇત્યાદિ ।
તે કે ઇત્યત્રાહ---વાચ્યેતિ ।
શબ્દસ્ય ક્રિયેત્યસ્ય શબ્દનિષ્ઠક્રિયેત્યભિપ્રાયેણાહ--યદિવેત્યાદિ ।
અન્વયં દર્શયતિ--તયોરિત્યાદિ ।
તયોઃ ક્રિયયોઃ ।
અત્ર વાચ્યવ્યઙ્ગ્યપ્રતીતિગતં પૌર્વાપર્યં તદ્ય્વાપારયોરારોપિતં બોધ્યમ્ ।
રસાદૌ વિષયે ઇતિ ।
તથાચ વાચ્યપ્રતીતેઃ રસાદિરૂપવ્યઙ્ગ્યપ્રતીતેશ્ચેત્યર્થઃ ।
અભિધેયવિશેષાદિતિ ।
તત્તદ્વાચ્યાર્થવિશેષાદિત્યર્થઃ ।
ફલિતમાહ---સર્વથેત્યાદિ ।
અનભિધેયે અભિધેયભિન્ને ।
અનેનેતિ ।

અનભિધેયત્વકથનેનેત્યર્થઃ ।
ઇત્યુક્તમિતિ ।
ઇતિ દર્શિતમિત્યર્થઃ ।
લક્ષ્યત એવેતિ ।
યથા "ભ્રમ ધાર્મિકે"ત્યાદૌ ।
ઇતીતિ ।
ઇત્યાકાઙ્ક્ષાયામિત્યર્થઃ ।
નિમિત્તસપ્તમીતિ ।
"યસ્ય ચ ભાવેને"તિ સૂત્રાનુશિષ્ટનિમિત્તાર્થકસપ્તમીત્યર્થઃ ।
હેત્વન્તરેતિ ।
અનન્યસાધ્યતત્ફલત્વરૂપહેત્વન્તરેત્યર્થઃ ।
અનન્યેત્યાદિકં વ્યાચષ્ટે--ઘટના ઇત્યાદિ ।
કર્મધારયાભિપ્રાયેણ વિગ્રહમાહ--તાશ્ચેત્યાદિ ।
અનન્યદિત્યસ્ય વ્યાખ્યાનમ્--તદેવેતિ ।
તત્તદ્ધટનયા યત્સાધ્યં તદેવેત્યર્થઃ ।
ઉક્તમેવ વિવૃણોતિ--ન હીત્યાદિ ।
ઓજોઘટનયા કરુણાદિપ્રતીતિર્ન હિ સાધ્યેત્યન્વયઃ કિન્તુ વીરાદિપ્રતીતિરેવેતિ ભાવઃ ।
ઉક્તસ્ય ભાવમાહ--એતદિત્યાદિ ।
અસઙ્કીર્ણવિષયતયેતિ ।
ઘટનાન્તરાસઙ્કીર્ણસ્વવિષયકત્વેનેત્યર્થઃ ।
આશુભાવિનીષ્વિત્યેતદ્વ્યાચષ્ટે--વાચ્યેત્યાદિ ।
તા ઇતિ ।
લોચનમ્ તદાસ્વાદં વિદધતીત્યર્થઃ ।
એતદુક્તં ભવતિ--સઙ્ઘટનાવ્યઙ્ગ્યત્વાદ્રસાદીનામનુપયુક્તે ઽપ્યર્થવિજ્ઞાને પૂર્વામેવોચિતસઙ્ઘટનાશ્રવણ એવ યત આસૂત્રિતો રસાસ્વાદસ્તેન વાચ્યપ્રતીત્યુત્તરકાલભવેન પરિસ્ફુટાસ્વાદયુક્તો ઽપિ પશ્ચાદુત્પન્નત્વેન ન ભાતિ ।
અભ્યસ્તે હિ વિષયે ઽવિનાભાવપ્રતીતિક્રમ ઇત્થમેવ ન લક્ષ્યતે ।
અભ્યાસો હ્યયમેવ યત્પ્રણિધાનાદિનાપિ વિનૈવ સંસ્કારસ્ય બલવત્ત્વાત્સદૈવ પ્રબુભુત્સુતયા અવસ્થાપનમિત્યેવં યત્ર ધૂમસ્તત્રાગ્નિરિતિ હૃદયસ્થિતત્વાદ્વ્યાપ્તેઃ પક્ષધર્મજ્ઞાનમાત્રમેવોપયોગિ ભવતીતિ પરામર્શસ્થાનમાક્રમતિ, ઝટિત્યુત્પન્નેહિ ધૂમજ્ઞાને તદ્વ્યાપ્તિસ્મૃત્યુપકૃતે તદ્વિજાતીયપ્રણિધાનાનુસરણાદિપ્રતીત્યન્તરાનુપ્રવેશવિરહાદાશુભાવિન્યામગ્નિપ્રતીતૌ બાલપ્રિયા ઘટના ઇત્યર્થઃ ।
રસાદીનિત્યાદેર્વિવરણમ્---તદાસ્વાદમિત્યાદિ ।
તત્ત્વિત્યાદિગ્રન્થેન લબ્ધં ક્રમસ્તુ કિન્ન લક્ષ્યત ઇતિ ચોદ્યસ્યોત્તરં વિવૃણોતિ---એતદિત્યાદિ ।
સઙ્ઘટનાવ્યઙ્ગ્યત્વાદિતિ ।
અર્થજ્ઞાનોપયોગં વિનાપિ સઙ્ઘટનયા વ્યઙ્ગ્યત્વાદત્યર્થઃ ।
પૂર્વમેવ વાચ્યાર્થજ્ઞાનાત્પ્રાગેવ ।
ઉચિતેતિ ।
અભ્યસ્તેત્યર્થઃ ।
આસૂત્રિતર્ઃ ઇષત્સ્ફુરિતઃ ।
તેનેત્યસ્ય ન ભાતીત્યનેનાન્વયઃ ।
વાચ્યેતિ ।
વાચ્યપ્રતીત્યુત્તરકાલે યો ભવઃ જનનં તેન હેતુના યઃ પરિસ્ફુટાસ્વાદઃ તેન યુક્તો ઽપિ વિશિષ્ટો ઽપિ; પરિસ્ફુટાસ્વાદઃ યુક્તો ઽપીતિ ચ પાઠઃ ।
પશ્ચાદુત્પન્નત્વેન વાચ્યપ્રતીત્યુત્તરકાલોત્પન્નત્વેન ।
ન ભાતીતિ ।
સહૃદયાનામિતિ શેષઃ ।

અભ્યાસ ઇત્યાદિ ।
"અભ્યાસસ્તુ સમાને વિષયે જ્ઞાનાનામભ્યાવૃત્તરિ"તિ ન્યાયભાષ્યે ।
પ્રણિધાનેત્યાદિ ।
"સૂસ્મૂર્ષયા મનસો ધારણં પ્રણિધાન"મિતિ ન્યાયભાષ્યમ્ ।
ધારણમેકાગ્રીકરણમ્ ।
પ્રણિધાનાદિનેત્યાદિપદેન "પ્રણિધાનનિબન્ધાભ્યાસલિઙ્ગે"ત્યાદિન્યાયસૂત્રોક્તલિઙ્ગાદીનાં ગ્રહણમ્ ।
વિનૈવેત્યસ્ય પ્રબુભુત્સુતયા સ્થાપનમિત્યનેન સમ્બન્ધઃ ।
બલવત્વાદિતિ ।
ઝટિત્યુદ્બોધકસમવધાનરૂપદાર્ઢ્યવત્વાદિત્યર્થઃ ।
પ્રબુસુત્સુતયેતિ ।
સ્મૃતિરૂપપ્રબોધોપધાયકત્વેનેત્યર્થઃ ।
કૂલં પિપતિષતીત્યાદિવત્ પ્રયોગઃ ।
અભ્યસ્ત ઇત્યાદિના સમાન્યત ઉક્તં વિશિષ્ય દર્શયતિ--એવમિત્યાદિ ।
ઇત્યેવં વ્યાપ્તેરિત્યન્વયઃ ।
હૃદયસ્થિતત્વાદિતિ ।
સંસ્કારરૂપેણાન્તઃ કરણે વર્તમાનત્વાદિત્યર્થઃ ।
પક્ષેતિ ધૂમાદિલિઙ્ગસ્ય પર્વતાદિપક્ષવૃત્તિત્વજ્ઞાનમાત્રમિત્યર્થઃ ।
માત્રમેવેત્યનેન પક્ષે સાધ્યવ્યાપ્તિવિશિષ્ટહેતુમત્તાજ્ઞાનરૂપસ્ય પરામર્શસ્ય વ્યવચ્છેદઃ ।
ઉપયોગીતિ ।
વહ્ન્યાદ્યનુમિતાવિતિ શેષઃ ।
ઇતીતિ હેતૌ ।
પરામર્શેતિ ।
પરામર્શસ્થાનીયં ભવતીસ્પષ્ટમિદં મતમ્ ।
ઝટિતીત્યસ્ય વ્યાપ્તિસ્મૃતીત્યનેન સમ્બન્ધઃ ।
તદ્ય્વાપ્તીતિ ।
ધૂમાદૌ વહ્ન્યાદિવ્યાપ્તેઃ સ્મૃત્યા સહકુતે સતીત્યર્થઃ ।
તદિત્યાદિ ।
તાભ્યાં ધૂમજ્ઞાનવ્યાપ્તિસ્મૃતિભ્યાં વિજાતીયં યત્ પ્રણિધાનાનુકરણાદિના પ્રણિધાનકરણાદિના પ્રતીત્યન્તરમાલોચનરૂપં ક્વચિત્તુ લક્ષ્યત એવ ।
યથાનુરણનરૂપવ્યઙ્ગ્યપ્રતીતિષુ ।
તત્રાપિ કથમિતિ ચેદુચ્યતે--
અર્થશક્તિમૂલાનુરણનરૂપવ્યઙ્ગ્યે ધ્વનૌ તાવદભિધેયસ્ય તત્સામર્થ્યાક્ષિપ્તસ્ય ચાર્થસ્યાભિધેયાન્તરવિલક્ષણતયાત્યન્તવિલક્ષણે યે પ્રતીતિ તયોરશક્યનિહ્નવો નિમિત્તનિમિત્તિભાવ ઇતિ સ્ફુટમેવ તત્ર પૌર્વાપર્યમ્ ।
યથા પ્રથમોદ્દ્યોતે પ્રતીયમાનાર્થસિદ્ય્ધર્થમુદાહૃતામુ ગાથાસુ ।
તથાવિધે ચ વિષયે વાચ્યવ્યઙ્ગ્યેયોરત્યન્તવિલક્ષણત્વાદ્યૈવ એકસ્ય પ્રતીતિઃ સૈવેતરસ્યેતિ ન શક્યતે વક્તુમ્ ।
શબ્દશક્તિમૂલાનુરણનરૂપવ્યઙ્ગ્યે તુ ધ્વનૌ--- ગાવો વઃ પાવનાનાં પરમપરિમિતાં પ્રીતિમુત્પાદયન્તુ લોચનમ્ ક્રમો ન લક્ષ્યતે તદ્વદિહાપિ ।
યદિ તુ વાચ્યાવિરોધી રસો ન સ્યાદુચિતા ચ ઘટના ન ભવેત્તલ્લક્ષ્યેતૈવ ક્રમ ઇતિ ।
ચન્દ્રિકાકારસ્તુ પઠિતમનુપઠતીતિ ન્યાયેન ગજનિમીલિકયા વ્યાચચક્ષે--તસ્ય શબ્દસ્ય ફલં તદ્વા ફલં વાચ્યવ્યઙ્ગ્યપ્રતીત્યાત્મકં તસ્ય ઘટના નિષ્પાદના યતો ઽનન્યસાધ્યા શબ્દવ્યાપારૈકજન્યેતિ ।
ન ચાત્રાર્થસતત્ત્વં વ્યાખ્યાને કિઞ્ચિદુત્પશ્મામ ઇત્યલં પૂર્વવંશ્યૈઃ સહ વિવાદેન બહુના ।
યત્ર તુ સઙ્ઘટનાવ્યઙ્ગ્યત્વે નાસ્તિ તત્ર લક્ષ્યત એવેત્યાહ--ક્વચિત્ત્વિતિ ।
તુલ્યે વ્યઙ્ગ્યત્વે કુતો ભેદ ઇત્યાશઙ્કતે---તત્રાપીતિ ।
સ્ફુટમેવેતિ ।

અવિવક્ષિતવાચ્યસ્ય પદવાક્યપ્રકાશતા ।
તદન્યસ્યાનુરણનરૂપવ્યઙ્ગ્યસ્ય ચ ધ્વનેઃ ॥
ઇતિ હિ પૂર્વં વર્ણસઙ્ઘટનાદિકં નાસ્ય વ્યઞ્જકત્વેનોક્તમિતિ ભાવઃ ।
ગાથાસ્વિતિ ।
બાલપ્રિયા તસ્ય યો ઽનુપ્રવેશઃ તસ્ય વિરહાદભાવાદિત્યર્થઃ ।
આશુભાવિન્યાં ઝટિતિ ભવન્ત્યામ્ ।
અગ્નિપ્રતીતૌ પર્વતાદૌ વહ્રેરનુમિત્તૌ ।
ક્રમ ઇતિ ।
વ્યાપ્તિસ્મૃતિસહકૃતસ્ય ધૂમજ્ઞાનસ્યેતિ શેષઃ ।
ઉપસંહરતિ--તદ્વદિતિ ।
અભ્યાસનિમિત્તકાશુભાવિત્વેન સામ્યં બોધ્યમ્ ।
વાચ્યાવિરોધિતેત્યાદ્યુવત્યા ગમ્યમર્થમાહ--યદીત્યાદિ ।
અનન્યેત્યાદિગ્રન્થસ્ય ચન્દ્રિકાવ્યાખ્યાનમાહ--તસ્યેત્યાદિ ।
અર્થસતત્ત્વમિતિ ।
અર્થસ્ય સઙ્ગતત્વમિત્યર્થઃ ।
સ્ફુટમેવ પૌર્વાપર્યમિત્યેતદુપપાદયતિ---અવિવક્ષિતેત્યાદિ ।
ઇતિ હિ પૂર્વમુક્તં વર્ણસઙ્ઘટનાદિકમસ્ય વ્યઞ્જકત્વેન નોક્તમિતિ સમ્બન્ધઃ ।
ઇત્યાદાવર્થદ્વયપ્રતીતૌ શાબ્દ્યામર્થદ્વયસ્યોપમાનોપમેયભાવપ્રતીતિરુપમાવાચઙ્કપદવિરહે સત્યર્થસામર્થ્યાદાક્ષિપ્તેતિ, તત્રાપિ સુલક્ષમભિધેયવ્યઙ્ગ્યાલઙ્કારપ્રતીત્યો ।
પૌર્વાપર્યમ્ ।
પદપ્રકાશશબ્દશક્તિમૂલાનુરણનરૂપવ્યઙ્ગ્યે ઽપિ ધ્વનૌ વિશેષણપદસ્યોભયાર્થસમ્બન્ધયોગ્યસ્ય યોજકં પદમન્તરેણ યોજનમશાબ્દમપ્યર્થાદવસ્થિતમિત્યત્રાપિ પૂર્વવદભિદેયતત્સામર્થ્યાક્ષિપ્તાલઙ્કારમાત્રપ્રતીત્યોઃ સુસ્થિતમેવ પૌર્વાપર્યમ્ ।
લોચમમ્ ઽભમ ધમ્મિઅઽ ઇત્યાદિકાસુ ।
તાશ્ચ તત્રૈવ વ્યાખ્યાતાઃ ।
શાબ્દ્યામિતિ ।
શાબ્દ્યામપીત્યર્થઃ ।
ઉપમાવાચકં યથેવાદિ ।
અર્થસામર્થ્યાદિતિ ।
વાક્યાર્થસામર્થ્યાદિતિ યાવત્ ।
એવં વાક્યપ્રકાશશબ્દશક્તિમૂલં વિચાર્ય પદપ્રકાશં વિચારયતિ---પદપ્રકાશેતિ ।
વિશેષણપદસ્યેતિ ।
જડ ઇત્યસ્ય ।
યોજકમિતિ ।
કૂપ ઇતિ ચ અહમિતિ ચોભયસમાનાધિકરણતયા સંવલનમ્ ।
અભિધેયં ચ તત્સામર્થ્યાક્ષિપ્તં ચ તયોરલઙ્કારમાત્રયોઃ ।
યે પ્રતીતિ તયોઃ પૌર્વાપર્યં ક્રમઃ ।
સુસ્થિતં સુલક્ષિતમિતયર્થઃ ।
માત્રગ્રહણેન રસપ્રતીતિસ્તત્રાપ્યલક્ષ્યક્રમૈવેતિ દર્શયતિ ।
બાલપ્રિયા યેન પૌર્વાપર્યસ્યાસ્ફુટત્વં ભવેદિતિ ભાવઃ ।
શાબ્દ્યામપીતિ ।
અભિધયા શબ્દજન્યામપીત્યર્થઃ ।
અપિશબ્દેનાપ્રકૃતાર્થસ્ય વ્યઙ્ગ્યત્વપક્ષઃ સૂચ્યતે ।

ઉપમાવાચકપદવિરહ ઇત્યત્રોપમાવાચકપદં વિવૃણોતિ---ઉપમેત્યાદિ ।
વૃત્તૌ ઽઆક્ષિપ્તેઽતિ ।
ઉત્પાદિતેત્યર્થઃ ।
ઽઅભિધેયેઽતિ ।
અભિધેયસ્ય વ્યઙ્ગ્યાલઙ્કારસ્ય ચ યે પ્રતીતી તયોરિત્યર્થઃ ।
દ્વિતીયાર્થો ઽપ્યભિધેયઃ તદુપમામાત્રં વ્યઙ્ગ્યમિતિ મતાભિપ્રાયેણેદમ્, અનુપદં વક્ષ્યમાણસ્થલે ઽપ્યેવં બોધ્યમ્ ।
લોચને વૃત્તાનુવાદપૂર્વકમવતારયતિ---એવમિત્યાદિ ।
પદપ્રકાશમિતિ ।
શબ્દશક્તિમૂલમિત્યનુષઙ્ગઃ ।
પ્રાતું ધનૈરિત્યાદ્યુક્તમુદાહરણં મનસિકૃત્ય વ્યાચષ્ટે---જડ ઇત્યસ્યેતિ ।
યોજનશબ્દાર્થમાહ--કૂપ ઇત્યાદિ ।
ઇતિ ચોભયેતિ ।
કૂપાહમ્પદાર્થોભયેત્યર્થઃ ।
સંવલનં સમ્મિશ્રણમ્ ।
વૃત્તૌઽઅશાબ્દમપીઽતિ ।
યોજકશબ્દાપ્રતિપાદ્યમપીત્યર્થઃ ।
અર્થાદ્વ્યઞ્જનાત્ ।
ઽઅવસ્થિતમ્ઽ પ્રતિપત્તિવિષયભૂતમ્ ।
અભિધેયેત્યાદિકં વ્યાચષ્ટે--અભિધેયમિત્યાદિ ।
અત્રાભિધેયાલઙ્કારોદીપકમ્, જડત્વસ્યોભયત્રાન્વયાત્ ।
તત્સામર્થ્યક્ષિપ્તા ચોપમા ।
અભિધેયં ચ તત્સામર્થ્યાક્ષિપ્તાલઙ્કારશ્ચ તાવેવ તન્માત્રે ઇતિ ચ વૃત્ત્યર્થો બોધ્યઃ ।
અલક્ષણીયત્વશઙ્કાયા વ્યાવર્તનીયતયા તદનુરોધેન વ્યાચષ્ટે--સુલક્ષિતમિતિ ।
માત્રગ્રહણેનેતિ ।
અલઙ્કારમાત્રેત્યત્રત્યમાત્રપદેનેત્યર્થઃ ।
આર્થ્યપિ ચ પ્રતિપત્તિસ્યથાવિદે વિષયે ઉભયાર્થસમ્બન્ધયોગ્યશબ્દસામર્થ્યપ્રસાવિતેતિ શબ્દશક્તિમૂલા કલ્પ્યતે ।
અવિવક્ષિતવાચ્યસ્ય તુ ધ્વનેઃ પ્રસિદ્ધસ્વવિષયવૈમુખ્યપ્રતીતિપૂર્વકમેવાર્થાન્તરપ્રકાશનમિતિ નિયમભાવી ક્રમઃ ।
તત્રાવિવક્ષિતવાચ્યત્વાદેવ વાચ્યેવ સહ વ્યઙ્ગ્યસ્ય ક્રમપ્રતીતિવિચારો ન કૃતઃ ।
તસ્માદભિધાનાભિધેયપ્રતીત્યોરિવ લોચનમ્ નન્વેવમાર્થત્વં શબ્દશક્તિમૂલત્વં ચેતિ વિરુદ્ધમિત્યાશઙ્ક્યાહ---આર્થ્યપીતિ ।
નાત્ર વિરોધઃ કશ્ચિદિતિ ભાવઃ ।
એતચ્ચ વિતત્ય પૂર્વમેવ નિર્ણીતમિતિ ન પુનરુચ્યતે ।
સ્વવિષયેતિ ।
અન્ધશબ્દાદેરુપહતચક્ષુષ્કાદિઃ સ્વો વિષયઃ, તત્ર યદ્વૈમુખ્યમનાદર ઇત્યર્થઃ ।
વિચારો ન કૃત ઇતિ ।
નામધેયનિરૂપણદ્વારેણેતિ શેષઃ ।
સહભાવસ્ય શઙ્કિતુમત્રાયુક્તત્વાદિતિ ભાવઃ ।
એવં રસાદયઃ કૈશિક્યાદીનામિતિવૃત્તભાગરૂપાણાં વૃત્તીનાં જીવિતમુપનાગરિકાદ્યાનાં ચ સર્વસ્યાસ્યોભયસ્યાપિ વૃત્તિવ્યવહારસ્ય રસાદિનિયન્ત્રિતવિષયત્વાદિતિ યત્પ્રસ્તુતં તત્પ્રસઙ્ગેન રસાદીનાં વાચ્યાતિરિક્તત્વં સમર્થયિતું ક્રમો વિચારિત ઇત્યેતદુપસંહરતિ--તસ્માદિતિ ।
અભિધાનસ્ય બાલપ્રિયા રસપ્રતીતિરિતિ ।
રસસ્ય ભાવસ્ય વા પ્રતીતિરિત્યર્થઃ ।
તત્રાપીતિ ।

ઉક્તશબ્દશક્તિમૂલસ્થલે ઽપીત્યર્થઃ ।
પ્રાતુમિત્યાદૌ નિર્વેદો વ્યઙ્ગ્યઃ ।
નાત્રેત્યાદિ ।
ઉભાયર્થોત્યાદિવિશેષણસ્ય વિદ્યમાનત્વાન્ન વિરોધ ઇત્યર્થઃ ।
એવં વિવક્ષિતાન્યપરવાચ્યે વ્યઙ્ગ્યવ્યઞ્જકયોઃ ક્રમં પ્રતિપાદ્ય સર્વત્રાપિ વ્યઙ્ગ્યવ્યઞ્જકયોઃ ક્રમો ઽસ્તીતિ દર્શયિતુમાહ--વૃત્તૌ ઽઅવિવક્ષિતેઽત્યાદિ ।
ઽનિઃશ્વાસાન્ધઽ ઇત્યાદિપૂર્વોક્તોદાહરણનિષ્ઠતયા સ્વવિષયવૈમુખ્યમિત્યેતદ્વ્યાચષ્ટે---અન્ધશબ્દાદેરિત્યાદિ ।
વિષયઃ વાચ્યાર્થઃ ।
અનાદર ઇતિ ।
વાચ્યાર્થસ્ય બાધિતત્વાત્પરિત્યાગૈત્યર્થઃ ।
વૃત્તૌ ઽઅર્થાન્તરેઽતિ ।
વ્યઙ્ગ્યેત્યર્થઃ ।
ઽક્રમઽ ઇતિ ।
વાચ્યવ્યઙ્ગ્યપ્રતીત્યોરિતિ શેષઃ ।
ઽતત્રાવિવક્ષિતવાચ્યત્વાદિઽતિ ।
અવિવક્ષિતવાધ્યધ્વનિસ્થલે વાચ્યસ્યાવિવક્ષતત્વાદિત્યર્થઃ ।
ઽક્રમેઽતિ ।
ક્રમેણ યા પ્રતીતિઃ તદ્વિચારઃ વાચ્યાર્થવ્યઙ્ગ્યાર્થપ્રતીત્યોઃક્રમસ્ય વિચાર ઇત્યર્થઃ ।
ન કૃત ઇત્યત્ર પૂરયતિ લોચને--નામેત્યાદિ ।
ભાવમાહ--સહેત્યાદિ ।
અત્રેતિ ।
અવિવક્ષિતવાચ્યધ્વનાવિત્યર્થઃ ।
નનુ રસાદેઃ વૃત્તિજીવિતત્વમુપક્રાન્તં વાચ્યવ્યઙ્ગ્યપ્રતીતિક્રમશ્ચ તસ્માદિત્યાદિના ઉપસંહૃતઃ ।
તદિદમસઙ્ગમિત્યતસ્તદ્ભન્થમવતારયતિ---એવં રસાદય ઇત્યાદિ ।
ઉપનાગરકાદ્યાનાં ચ વૃત્તીનામિતિ સમ્બન્ધઃ ।
રસાદીનામુભયવિધવૃત્તિજીવિતત્વે હેતુમાહ---સર્વસ્યેત્યાદિના ।
પ્રસ્તુતમુપક્રાન્તં તત્પ્રસઙ્ગેન વિચારિત ઇત્યન્વયઃ ।
ઇત્યેતદિતિ ।
પ્રસઙ્ગાગતં ક્રમવિચારમિત્યર્થઃ ।
વાચ્યવ્યઙ્ગ્યપ્રતીતી ક્રમવત્યૌ નિમિત્તનૈમિત્તિકત્વાદભિધાનાભિધયપ્રતીતિવદિતિ વાચ્યવ્યઙ્ગ્યપ્રતીત્યોર્નિમિત્તનિમિત્તિભાવાન્નિયમભાવી ક્રમઃ ।
સ તૂક્તયુક્ત્યા ક્વચિલ્લક્ષ્યતે ક્વચિન્ન લક્ષ્યતે ।
તદેવં વ્યઞ્જકમુખેન ધ્વનિપ્રકારેષુ નિરૂપિતેષુ કશ્ચિદ્બ્રૂયાત્---કિમિદં વ્યઞ્જકત્વં નામ વ્યઙ્ગ્યાર્થપ્રકાશનમ્, ન હિ વ્યઞ્જકત્વં વ્યઙ્ગ્યત્વં ચાર્થસ્ય વ્યઞ્જકસિદ્ય્ધધીનં વ્યઙ્ગ્યત્વમ્, વ્યઙ્ગ્યાપેક્ષયા ચ વ્યઞ્જકત્વાસિદ્ધિરિત્યન્યોન્યસંશ્રયાદવ્યવસ્થાનમ્ ।
નનુ વાચ્યવ્યતિરિક્તસ્ય વ્યઙ્ગ્યસ્ય લોચનમ્ શબ્દરૂપસ્ય પૂર્વં પ્રતીતિસ્તતો ઽભિધેયસ્ય ।
યદાહ તત્ર ભવાન્--- ઽવિષયત્વમનાપન્નૈઃ શબ્દૈર્નાર્થઃ પ્રકાશ્યતેઽ ઇત્યાદિ ।
અતો ઽનિર્જ્ઞાતરૂપત્વાત્કિમાહેત્યભિધીયતેઽ ઇત્યત્રાપિ ચાવિનાભાવવત્સમયસ્યાભ્યસ્તત્વાત્ક્રમો ન લક્ષ્યેતાપિ ।
ઉદ્યોતારમ્ભે યદુક્તં વ્યઞ્જનમુખેન ધ્વનેઃ સ્વરૂપં પ્રતિપાદ્યત ઇતિ તદિદાનીમુપસંહરન્વ્યઞ્જકભાવં પ્રથમોદ્યોતે સમર્થિતમપિ શિષ્યાણામેકપ્રઘટ્ટકેન હૃદિ નિવેશયિતું પૂર્વપક્ષમાહ--તદેવમિતિ ।
કશ્ચિદિતિ ।
મીમાંસકાદિઃ ।
કિમિદમિતિ ।
વક્ષ્યમાણશ્ચોદકસ્યાભિપ્રાયઃ ।
બાલપ્રિયા વૃત્ત્યુક્તાનુમાને દૃષ્ટાન્તસ્ય સાધનવૈકલ્યશઙ્કાં પરિહર્તું વ્યાચષ્ટે--અભિધાનસ્યેત્યાદિ ।

યદાહેતિ ।
યસ્માદાહેત્યર્થઃ ।
વિષયત્વમિત્યાદિ ।
વિષયત્વં શ્રાવણાદિજ્ઞાનવિષયત્વમ્ ।
અનાપન્નૈઃ અજ્ઞાતૈરિત્યર્થઃ ।
ન પ્રકાશ્યતે કિન્તુ જ્ઞાતૈરેવેત્યર્થઃ ।
ઇત્યાદીત્યાદિપદેન સૂચિતેષુ કિઞ્ચિત્ પદ્યાર્દ્ધમપિ દર્શયતિ---અત ઇત્યાદિ ।
અત ઇતિ ।
યતો નિર્જ્ઞાતસ્યૈવાર્થબોધકત્વં તત ઇત્યર્થઃ ।
અનિર્જ્ઞાતરૂપત્વાદિતિ ।
શ્રોત્રા સમ્યગશ્રવણે શબ્દસ્યાનિશ્ચિતસ્વરૂપત્વાદિત્યર્થઃ ।
કિમાહેત્યભિધીયત ઇતિ ।
ભવાન્ કિં વક્તીતિ પૃચ્છ્યતે ઇત્યર્થઃ ।
શબ્દસ્ય તદર્શસ્ય ચ જિજ્ઞાસયેતિ ભાવઃ ।
પ્રસઙ્ગાદાહ---અત્રાપીત્યાદિ ।
અત્રાપિ અભિધાનાભિધેયપ્રતીત્યોરપિ ।
અવિનાભાવવદવિનાભાવસ્યેવ ।
સમયસ્ય તત્તદર્થે તત્તત્પદસઙ્કેતસ્ય ।
ન લક્ષ્યેતાપિ ક્વચિદલક્ષ્યો ઽપિ ભવતિ ।
ઽતદેવઽમિત્યાદિઽનિરૂપિતેષ્વિઽત્યન્તમનુપયોગિ, કશ્ચિદિત્યાદિના વ્યઞ્જકત્વનિરૂપણં પુનરુક્તં ચેત્યતસ્તત્ફલં દર્શયન્નવતારયતિ---ઉદ્યોતારમ્ભ ઇત્યાદિના ।
પ્રઘટ્ટકેન પ્રકરણેન ।
કિમિદમિત્યત્ર કિંશબ્દઃ આક્ષેપે પ્રશ્ને વા, તત્ર હેતુર્નોક્ત ઇત્યત આહ--વક્ષ્યમાણ ઇતિ ।
અન્યોન્યાશ્રયાદવ્યવસ્થાનમિતિ વક્ષ્યમાણ ઇત્યર્થઃ ।
ચોદકસ્ય ચોદ્યવાદિનઃ ।
વૃત્તૌ ઽવ્યઙ્ગ્યાથપ્રકાશનઽમિતિ ।
વ્યઙ્ગ્યાર્થપ્રતીત્યનુકૂલસામર્થ્યમિત્યર્થઃ ।
અસ્યાનન્તરં ચેદિતિ શેષઃ ।
નિષેધતિ--ઽન હીઽત્યાદિ ।
શબ્દસ્યેતિ શેષઃ ।
શબ્દસ્ય સિદ્ધિઃ પ્રાગેવ પ્રતિપાદિતા તત્સદ્ય્ધધીના ચ વ્યઞ્જકસિદ્ધિરિતિ કઃ પર્યનુયોગાવસરઃ ।
સત્યમેવૈતત્; પ્રાગુક્તયુક્તિભિર્વાચ્યવ્યતિરિક્તસ્ય વસ્તુનઃ સિદ્ધિઃ કૃતા, સ ત્વર્થો વ્યઙ્ગ્યતયૈવ કસ્માદ્વ્યપદિશ્યતે ।
યત્ર ચ પ્રાધાન્યેનાનવસ્થાનં લોચનમ્ પ્રાગેવેતિ ।
પ્રથમોદ્યોતે અભાવવાદનિરાકરણે ।
અતશ્ચ ન વ્યઞ્જકસિધ્યા તત્સિદ્ધિર્યેનાન્યોન્યાશ્રયઃ શઙ્ક્યેત, અપિ તુ હેત્વન્તરૈસ્તસ્ય સાધિતત્વાદિતિ ભાવઃ ।
તદાહ--તત્સિદ્ધીતિ ।
સ ત્વિતિ ।
અસ્ત્વસૌ દ્વિતીયો ઽર્થઃ, તસ્ય યદિ વ્યઙ્ય ઇતિ નામ કૃતમ્, વાચ્ય ઇત્યપિ કસ્માન્ન ક્રિયતે? વ્યઙ્ગ્ય ઇતિ વા વાચ્યાભિમતસ્યાપિ કસ્માન્ન ક્રિયતે? અવગમ્યમાનત્વેન હિ શબ્દાર્થત્વં તદેવ વાચકત્વમ્ ।
અભિધા બાલપ્રિયા વ્યઞ્જકત્વમર્થસ્ય વ્યઙ્ગ્યત્વં ચ ઽન હિઽસ્વતો ન ભવતિ હિ ।
હીતિ ।
પ્રસિદ્ધૌ ।