Language

ENहिગુ
Scripture Library

Dhvanyāloka with Abhinavagupta's Locana and Rāmaśāraka's Bālapriya (with commentary) · Part 381400

evaṃ tāvadrasādīnāṃ virodhirasādibhiḥ samāveśāsamāveśayorviṣayavibhāgo darśitaḥ /
idānīṃ teṣāmekaprabandhaviniveśane nyāyyo yaḥ kramastaṃ pratipādayitumucyate--
locanam grāmyoktirahitayetyarthaḥ /
atraiva dṛṣṭāntamāha---yathā ayamiti /
atra bhūriśravasaḥ samarabhuvi nipatitaṃ bāhuṃ dṛṣṭvā tatkāntānāmetadanuśocanam /
raśanāṃ mekhalāṃ sambhogā vasareṣūrdhvaṃ karṣatīti rasanotkarṣī /
amunā virodhoddharaṇaprakāreṇa bahutaraṃ lakṣyamupapāditaṃ bhavatītyabhiprāyeṇāha--itthaṃ ceti /
homāgnidhumakṛtaṃ bāṣpāmbu yadi vā bandhugṛhatyāgaduḥkhodbhavam /
bhayaṃ kumārījanocitaḥ sādhvasaḥ /
evamiyatāṅgabhāvaṃ prāptānāmuktiracchaleti kārikābhāgopayogi nirūpitamityupasaṃharati---evamiti /
tāvadgrahaṇena vaktavyāntarasapyastīti sūcayati //20//
tadevāvatārayati---idānīmityādinā /
teṣāṃ rasānāṃ krama iti yojanā /
bālapriyā tadālambitaṃ itibhāvaṃ vā upaskarotīti bhāvaḥ /
tadāheti /
uktābhiprāyeṇāhetyarthaḥ /
agrāmyatayetyasyaiva vivaraṇam--vibhāvetyādi /
atra bhūriśravasa ityādi /
śloke 'sminnāyakagataśṛṅgāro nāyikāgatakaruṇasyāṅgamityādikaṃ kāvyapradīpodyotādau draṣṭavyam /
amuneti /
uktenetyarthaḥ /
vivāhakāle kathaṃ bāṣpodgama ityata āha--hometi /
ayamapi ślokaḥ kāvyaprakāśe udāhṛtaḥ /
kṣipta ityādāvivātrāpi sarvaṃ bodhyam //20//
idānīṃ teṣāmityatra teṣāmitipadaṃ vyācaṣṭe---rasānāmiti /
krama ityādi /
prasiddhe 'pi prabandhānāṃ nānā-rasa-nibandhane /
eko raso 'ṅgīkartavyas teṣām utkarṣam icchatā
prasiddhe 'pi prabandhānāṃ nānārasanibandhane /
eko raso 'ṅgīkartavyasteṣāmutkarṣamicchatā // 21 //
prabandheṣu mahākāvyādiṣu nāṭakādiṣu vā viprakīrṇatayāṅgāṅgibhāvena bahavo rasā upanibadhyanta ityatra prasiddhau satyāmapi yaḥ prabandhānāṃ chāyātiśayayogamicchati tena teṣāṃ rasānāmanyatamaḥ kaścidvivakṣito raso 'ṅgitvena viniveśayitavya ityayaṃ yuktataro mārgaḥ /
nanu rasāntareṣu bahuṣu prāptaparipoṣeṣu satsu kathamekasyāṅgitā na virudhyata ityāśaṅkyedamucyate--
rasāntara-samāveśaḥ prastutasya rasasya yaḥ /
nopahanty aṅgitāṃ so 'sya sthāyitvenāvabhāsinaḥ
rasāntarasamāveśaḥ prastutasya rasasya yaḥ /
nopahantyaṅgitāṃ so 'sya sthāyitvenāvabhāsinaḥ // 22//
prabandheṣu prathamataraṃ prastutaḥ san punaḥ punaranusandhīyamānatvena sthāyī yo rasastasya sakalabandhavyāpino rasāntarairantarālavartibhiḥ samāveśo yaḥ locanam prasiddhe 'piti /
bharatamuniprabhṛtibhirnirūpite 'pītyarthaḥ /
teṣāmiti prabandhānām /
mahākāvyādiṣvityādiśabdaḥ prakāre /

anabhineyānbhedānāha, dvitīyastvabhineyān /
viprakīrṇatayeti /
nāyakapratināyakapatākāprakarīnāyakādiniṣṭhatayetyarthaḥ /
aṅgāṅgibhāvenetyekanāyakaniṣṭhatvena /
yuktatara iti /
yadyapi ramavakārādau paryāyabandhādau ca naikasyāṅgitvaṃ tathāpi nāyuktatā tasyāpyevaṃvidho yaḥ prabandhaḥ tadyathā nāṭakaṃ mahākāvyaṃ vā tadutkṛṣṭataramiti taraśabdasyārthaḥ // 21 //
nanviti /
svayaṃ labdhaparipoṣatve kathamaṅgatvam? alabdhaparipoṣatve vā kathaṃ rasatvamiti rasatvamaṅgatvaṃ cānyonyaviruddhaṃ teṣāṃ cāṅgatvāyoge kathamekasyāṅgitvamuktamiti bhāvaḥ /
rasāntareti /
prastutasya samastetivṛttavyāpinastata eva vitatavyāptikatvenāṅgibhāvocitasya bālapriyā krama ityenena teṣāmityasya sambandha ityarthaḥ /
grasiddhe 'pītyetadvivṛṇoti--bharatetyādi /
vṛttigrandhaṃ vyācaṣṭe--mahetyādi /
'yuktatara' ityatra tarabarthaṃ darśayati---yadyapityādi /
tathāpi ca tasyāpi nāyuktatā iti sambandhaḥ /
tasyāpīti /
samabakārāderapītyarthaḥ /
evaṃvidha iti /
nānārasako 'ṅgibhūtaikarasakaścetyarthaḥ // 21 //
'nanvi'tyādiśaṅkāgranthasya bhāvamāha---svayamityādi /
labdhaparipīṣatve iti /
rasāntarāṇāmiti śeṣaḥ /
nanvaṅgatvaṃ māstvityatrāha--teṣāṃ cetyādi /
vṛttau sa nāṅgitāmupahanti /
etadevopapādayitumucyate--
kāryam ekaṃ yathā vyāpi prabandhasya vidhīyate /
tathā rasasyāpi vidhau virodho naiva vidyate
kāryamekaṃ yathā vyāpi prabandhasya vidhīyate /
tathā rasasyāpi vidhau virodho naiva vidyate // 23 //
locanam rasasya rasāntarairitivṛttavaśāyātatvena parimitakathāśakalavyāpibhiryaḥ samāveśaḥ samupabṛṃhaṇaṃ sa tasya sthāyitvenetivṛttavyāpitayā bhāsamānasya nāṅgitāmupahanti, aṅgitāṃ poṣayatyevetyarthaḥ /
etaduktaṃ bhavati---aṅgabhūtānyapi rasāntarāṇi svavibhāvādisāmagnyā svāvasthāyāṃ yadyapi labdhaparipoṣāṇi camatkāragocaratāṃ pratipadyante, tathāpi sa camatkārastāvatyeva na parituṣya viśrāmyati kiṃ tu camatkārāntaramanudhāvati /
sarvatraiva hyaṅgāṅgibhāve 'yamevodantaḥ /
yathāha tatrabhavān--- guṇaḥ kṛtātmasaṃskāraḥ pradhānaṃ pratipadyate /
pradhānasyopakāre hi tathā bhūyasi vartate //
iti // 22 //
upapādayitumiti /
dṛṣṭāntasya samucitasya nirūpaṇeneti bhāvaḥ /
nyāyena caitadevopapadyate; kāryaṃ hi tāvadekamevādhikārikaṃ vyāpakaṃ prāsaṅgikakāryāntaropakriyamāṇamavaśyamaṅgīkāryam /
tatpṛṣṭhavartinīnāṃ nāyakacittavṛttīnāṃ tadbalādevāṅgāṅgibhāvaḥ /
pravāhāpatita iti kimatrāpūrvamiti tātparyam /
tatheti vyāpitayā /

yadi vā evakāro bhinnakramaḥ, tathaiva tenaiva prakāreṇa kāryāṅgāṅgibhāvarūpeṇa rasānāmapi balādevāsāvāpatatītyarthaḥ /
tathā ca vṛttau vakṣyati 'tathaive'ti /
kāryamiti /
'svalpamātraṃ samutsṛṣṭaṃ bahudhā yadvisarpati' iti lakṣitaṃ bījam /
bālapriyā kvacidgranthe bahuṣviti pāṭho na, 'kathamekasyāṅgitā na' ityasya sthāne ekasyāṅgiteti pāṭhaśca dṛśyate /
kārikāṃ vyācaṣṭe--prastutasyetyādi /
asyetyasya vivaraṇam---tasyeti /
kārikayānayā labdhaṃ nanvityādiśaṅkāyāḥ samādhānaṃ darśayati---etaduktamityādi /
guṇa iti /
guṇaḥ aṅgabhūtaḥ /
anyena kṛtātmasaṃskāraḥ san tathā kṛtātmasaṃskāraḥ guṇaḥ pradhānasya aṅginaḥ bhūyasi upakāre vartate bhūyase upakārāya bhavati hi /
śloko 'yaṃ kāvyaprakāśe 'pi darśitaḥ /
nirūpaṇeneti /
pradarśanenetyarthaḥ /
etadeveti /
kāryamityādinā vakṣyamāṇamevetyarthaḥ /
tatpṛṣṭhavartinīnāmiti /
tattatkāryānuṣaktānāmityarthaḥ /
nāyakacittavṛttīnāmiti /
nāyakapadena nāyakopanāyakādayassarve 'tra vivakṣitāḥ /
tadbalādeveti /
kāryāṇāmaṅgāṅgibhāvasya balādevetyarthaḥ /
kārikāsthaṃ tatheti padaṃ vyācaṣṭe---vyāpitayeti /
anyathāpi vyācaṣṭe---yadi vetyādi /
bhinnakrama iti /
naivetyevakārastathetyanena sambadhnātītyarthaḥ /
sandhyādimayasya prabandhaśarīrasya yathā kāryamekamanuyāyi vyāpakaṃ kalpyate na ca tatkāryāntarairna saṅkīryate, na ca taiḥ saṅkīryamāṇasyāpi tasya prādhānyamapacīyate, tathaiva rasasyāpyekasya sanniveśe kriyamāṇe virodho na kaścit /
pratyuta pratyuditavivekānāmanusandhānavatāṃ sacetasāṃ tathāvidhe viṣaye prahlādātiśayaḥ pravartate /
nanu yeṣāṃ rasānāṃ parasparāvirodhaḥ yathā---vīraśṛṅgārayoḥ śṛṅgārahāsyayo locanam bājātprabhṛti prayojanānāṃ vicchede yadavicchedakāraṇaṃ yāvatsamāptibandhaṃ sa tu binduḥ' iti bindurūpayārthaprakṛtyā nirvahaṇaparyantaṃ vyāpnoti tadāha---anuyāyīti /
anena bījaṃ binduścetyarthaprakṛtī saṅgṛhīte /
kāryāntarairiti /
'āgarbhādāvimarśādvā patākāvinivartate' iti prāsaṅgikaṃ yatpatākālakṣaṇārthaprakṛtiniṣṭhaṃ kāryaṃ yāni ca tato 'pyūnavyāptitayā prakarīlakṣaṇāni kāryāṇi tairityevaṃ pañcānāmarthaprakṛtīnāṃ vākyaikavākyatayā niveśa uktaḥ /
tathāvidha iti /
yathā tāpasavatsarāje /
evamanena ślokenāṅgāṅgitāyāṃ dṛṣṭāntanirūpaṇamitivṛttabalāpatitatvaṃ ca rasāṅgāṅgibhāvasyeti dvayaṃ nirūpitam /
vṛttigrantho 'pyubhayābhiprāyeṇaiva neyaḥ /
śṛṅgāreṇa vīrasyāvirodho yuddhanayaparākramādinā kanyāratnalābhādau /
hāsyasya tu spaṣṭameva tadaṅgatvam /
hāsyasya svayamapuruṣārthasvabhāvatve 'pi samadhikatararañcanotpādanena śṛṅgārāṅgatayaiva tathātvam /
raudrasyāpi tena kathañcidavirodhaḥ /

yathoktam---'śṛṅgāraśca taiḥ prasabhaṃ sevyate' /
bālapriyā asāviti /
aṅgāṅgibhāva ityarthaḥ /
kāryapadena yogavyutpattyā vivakṣitamarthaṃ darśayan vivṛṇoti---svalpamātramityādi /
bījamityasya vyāpnotītyanena sambandhaḥ /
aneneti /
kāryapadenetyarthaḥ /
kāryāntarairityanena vivakṣitaṃ vivṛṇoti---āgarbhādityādi /
tato 'pyūnavyāptīti /
tataḥ patākālakṣaṇārthaprakateḥ /
tairityantena kāryāntarairityasya vivaraṇam /
upasaṃharati---ityevamityādi /
ukta iti /
kāryaṃ kāryāntarairityābhyāṃ bodhita ityarthaḥ /
tathāvidhe viṣaye ityasyodāharaṇaṃ darśayati---yathā tāpaseti /
sārārthamāha--evamityādi /
aneneti /
kāryamityādinetyarthaḥ /
aṅgāṅgitāyāṃ dṛṣṭāntanirūpaṇaṃ rasāṅgāṅgibhāvasya itivṛttabalāpatitatvaṃ ceti dvayamanena ślokena nirūpitamiti sambandhaḥ /
rasānāmavirodhamupapādayati---śṛṅgāreṇetyādi /
avirodha iti /
ekāśrayatve virodhābhāva ityarthaḥ /
tadaṅgatvaṃ śṛṅgārāṅgatvam /
samadhikarañjanotpādaneneti /
raudraśṛṅgārayorvīrādbhutayorvīraraudrayo raudrakaruṇayoḥ śṛṅgārādbhutaryorvā tatra bhavatvaṅgāṅgibhāvaḥ /
teṣāṃ tu sa kathaṃ bhavedyeṣāṃ parasparaṃ bādhyabādhakabhāvaḥ /
yathā---śṛṅgārabūbhatsayorvīrabhayānakayoḥ śāntaraudrayoḥ śāntaśṛṅgārayorvā ityāśaṅkyedamucyate--
locanam tairiti raudraprabhṛtibhiḥ rakṣodānavoddhatamanuṣyairityarthaḥ /
kevalaṃ nāyikāviṣayamaugnyaṃ tatra parihartavyam /
asambhāvyapṛthivīsammārjanādijanitavismayatayā tu vūrādbhutayoḥ samāveśaḥ /
yathāha muniḥ--'vīrasya caiva yatkarma so 'dbhutaḥ' iti /
vīraraudrayordhīroddhate bhīmasenādau samāveśaḥ krodhotsāhayoravirodhāt /
raudrakaruṇayorapi muninaivoktaḥ---- 'raudrasyaiva ca yatkarma sa jñeyaḥ karuṇo rasaḥ' iti /
śṛṅgārādbhutayoriti /
yathā ratnāvalyāmaindrajālikadarśane /
śṛṅgārabībhatsayoriti /
yayohi parasparonmūlanātmakatayaivodbhavastatra ko 'ṅgāṅgibhāvaḥ ālambananimagnarūpatayā ca ratiruttiṣṭhati tataḥ palāyamānarūpatayā jugupseti samānāśrayatvena tayoranyonyasaṃskāronmūlanatvam /
bhayotsāhāvapyevameva viruddhau vācyau /
śāntasyāpi tattvajñānasamutthitasamastasaṃsāraviṣayanirvedaprāṇatvena sarvato nirīhasvabhāvasya viṣayāsaktijīvitābhyāṃ ratikrodhābhyāṃ virodha eva // 23 //
bālapriyā smadhikarasotpādaneneti ca pāṭhaḥ /

śṛṅgārarasanāyā ādhikyotpādanenetyarthaḥ /
tathātvaṃ puruṣārthatvam /
tena śṛṅgāreṇa /
uktamiti /
munineti śeṣaḥ /
viśeṣamāha--kevalamiti /
asambhāvyetyādi /
vīrasya hyasambhāvyavastulābhena vismayo bhavati /
ukta iti /
avirodha iti śeṣaḥ /
atraikālambanakatvenāvirodho bodhyaḥ /
raudrakaruṇayorbhinnāśrayakatvasyaiva sambhāvat /
'śṛṅgārādbhutayorapī'ti avirodha iti śeṣaḥ /
bādhyabādhakabhāvamuktaṃ vivṛṇoti--yayorhītyādi /
yayoriti /
śṛṅgārabībhatsādyorityarthaḥ /
tatra tayoḥ /
uktārthe hetu darśayati--ālambanetyādi /
uttiṣṭhati prādurbhavati /
tata iti /
ālambanādityarthaḥ /
jugupseti /
uttiṣṭhatītyanuṣaṅgaḥ /
itīti hatau /
samanāśrayatveneti /
ekālambanakatvenaikādhikaraṇakatvena cetyarthaḥ /
tayoriti /
ratijugupsayorityarthaḥ /
anyonyeti /
anyonyasya yaḥ saṃskāraḥ, tadunmūlanatvaṃ tadvināśakāritvamityarthaḥ /
evameveti /
ekāśrayatvenetyarthaḥ // 23 //
avirodhī virodhī vā raso 'ṅgini rasāntare /
paripoṣaṃ na netavyas tathā syād avirodhitā
avirodhī virodhī vā raso 'ṅgini rasāntare /
paripoṣaṃ na netavyastathā syādavirodhitā // 24 //
aṅgini rasāntare śṛṅgārādau prabandhavyaṅgye sati avirodhī virodhī vā rasaḥ paripoṣaṃna netavyaḥ /
tatrāvirodhino rasasyāṅgirasāpekṣayātyantamādhikyaṃ na kartavyamityayaṃ prathamaḥ paripoṣaparihāraḥ /
utkarṣasāmye 'pi tayorvirodhāsambhavāt /
yathā--- locanam avirodhī virodhī veti /

vāgrahaṇasyāyamabhiprāyaḥ---aṅgirasāpekṣayā yasya rasāntarasyotkarṣo nibadhyate tadā tadaviruddho 'pi raso nibaddhaścodyāvahaḥ /
atha tu yuktyā ṅgini raso 'ṅgabhāvatānayenopapattirghaṭate tadviruddho 'pi raso vakṣyamāṇena viṣayabhedādiyojanenopanibadhyamāno na doṣāvaha iti virodhāvirodhāvakiñcitkarau /
viniveśanaprakāra eva tvavadhātvyamiti /
aṅginīti saptamyanādare /
aṅginaṃ rasaviśeṣamanādṛtya paripoṣaparihāre trīn prakārānāha--tatretyādinā tṛtīya ityantena /
nanu nyūnatvaṃ kartavyamiti vācye ādhikyasya kā sambhāvanā yenoktamādhikyaṃna kartavyamityāśaṅkyāha--utkarṣasāmya iti /
ekato roditi priyā anyataḥ samaratūryanirghoṣaḥ /
snehena raṇarasena ca bhaṭasya dolāyitaṃ hṛdayam //
bālapriyā ayamiti /
vakṣyamāṇa ityarthaḥ /
apekṣayetyasya utkarṣa ityanena sambandhaḥ /
tadaviruddho 'pīti /
aṅgirasāviruddho 'pītyarthaḥ /
aṅgeti /
aṅgatvaprāpaṇenetyarthaḥ /
taditi /
tarhi ityarthaḥ /
aṅginīti iti pratīkadhāraṇam /
saptamiti /
aṅgini rasāntare ityatra sapramītyarthaḥ /
anādara iti /
"ṣaṣṭhī cānādara" iti sūtrānuśiṣṭā saptamītyarthaḥ /
rasāntarapadavivaraṇam--rasaviśeṣamiti /
anādṛtyetyasyaiva vivaraṇam--nyakkṛtyenati /
iti vācya iti /
tatrāvirodhino rasasyāṅgirasāpekṣayā nyūnatvaṃ kartavyamiti vaktavye satītyarthaḥ /
vṛttau 'tayori'ti /
aṅgino rasasya tadavirodhino rasantarasya cetyarthaḥ /
kata iti /
ekataḥ ekasmin deśe /
anyataḥ anyasmin deśe /
ḍolāyitaṃ sandehākulam /
'kaṇṭhadi'ti kaṇṭhācchitvā /
hālaṃ kaṇṭhāduddhṛtya /
mekhalāyā guṇenaiva viṣadharapati neti rūpakam /
'sandhye'ti /
sandhyāyā nāyikātvaṃ gamyate /
tasyāṃ yā abhyasūyā tayā hetunā hasitaḥ paśupattiḥ sandhyāṃ sevamānaḥ parameśvaro yayā sā /
hṛṣṭā santuṣṭā śloko 'thaṃ prakṣiptaḥ /
utkarṣasāmyaṃ vivṛṇoti locane---roditītyādi /

ityata iti /
ekanto ruai piā aṇṇanto samaratūraṇigghoso /
ṇeheṇa raṇaraseṇa a bhaḍassa dolāiaṃ hiaam //
yathā vā-- kaṇṭhācchittvākṣamālāvalayamiva kare hāramāvartayantī kṛtvā paryaṅkabandhaṃ viṣadharapatinā mekhalāyā guṇena /
mithyāmantrābhijāpasphuradagharapuṭavyañjitāvyaktahāsā devī sandhyābhyasūyāhasitapaśupatistatra dṛṣṭā tu vo 'vyāt //
ityatra /
aṅgirasaviruddhānāṃ vyabhicāriṇāṃ prācuryeṇāniveśanam, niveśane vā kṣipramevāṅgirasavyabhicāryanuvṛttiriti dvitīyaḥ /
locanam iti cchāyā /
roditi priyetyato ratyutkarṣaḥ /
rasaratūryeti bhaṭasyeti cotsāhotkarṣaḥ /
dolāyitamiti tayoranyūnādhikatayā sāmyamuktam /
etacca muktakaviṣayameva bhavati na tu prabandhaviṣayamiti kecidāhustaccāsat ; ādhikārikeṣvitivṛtteṣu trivargaphalasamaprādhānyasya sambhavāt /
tathāhi---ratnāvalyāṃ sacivāyattasiddhitvābhiprāyeṇa pṛthivīrājyalābha ādhikārikaṃ phalaṃ kanyāratnalābhaḥ prāsaṅgikaṃ phalaṃ, nāyakabhiprāyeṇa tu viparyaya iti sthite mantribuddhau nāyakabuddhau ca svāmyamātyabuddhyekatvātphalamiti nītyā ekīkriyamāṇāyāṃ samaprādhānyameva paryavasyati /
yathoktam---'kaveḥ prayatnānnetṝṇāṃ yuktānām' itmalamavāntareṇa bahunā /
evaṃ prathamaṃ prakāraṃ nirūpya dvitīyamāha---aṅgīti /
aniveśanamiti /
aṅgabhūte bālapriyā priyākartṛkarodanarūpānubhāvoktyetyarthaḥ /
ratyutkarṣa iti /
ukta iti vipariṇāmena sambandhaḥ /
uktaḥ vyañjitaḥ /
tayoriti /
ratyutkarṣasya utsāhotkarṣasya cetyarthaḥ /
sāmyamuktamiti /
atra prakṛto raso vīraḥ bhaṭasyetyuktabalādgamyaḥ samaprādhānyena varṇitastadavirodhī śṛṅgāraḥ, kaṇṭhādityādau tu prakṛto raso vipralambhaḥ tadavirodhīhāsyassamaprādhānyena darśitaḥ /
etaditi /
dvayorutkarṣasāmyamityarthaḥ /
muktakaviṣayameveti /
muktake evetyarthaḥ /
trivargeti /
trivargarūpaṃ yat phalaṃ tasya samaprādhānyaṃ yattasyetyarthaḥ /
samaprādhānyameveti /
vīraśṛṅgārayoriti śeṣaḥ /
kṛtrāniveśanamityataḥ pūrayati---aṅgabhūtaiti /
asāviti /
aṅgabhūto rasa ityarthaḥ /
aṅgatvena punaḥ punaḥ pratyavekṣā paripoṣaṃ nīyamānasyāpyaṅgabhūtasya rasasyeti tṛtīyaḥ /
anayā diśānye 'pi prakārā utprekṣaṇīyāḥ /
virodhinastu rasasyāṅgirasāpekṣayā kasyacinnyūnatā sampādanīyā /
yathā śānte 'ṅgini śṛṅgārasya śṛṅgāre vā śāntasya /
paripoṣarahitasya rasasya kathaṃ rasatvabhiti cet--uktamatrāṅgirasāpekṣayeti /

aṅgino hi rasasya locanam rasa iti śeṣaḥ /
nanvevaṃ nāsau parituṣṭo bhavedityāśaṅkya matāntaramāha--niveśane veti /
ata eva vāgrahaṇamuttarapakṣadārḍhyaṃ sūcayati na vikalpam /
tathā caika evāyaṃ prakāraḥ /
anyathā tu dvau syātām /
aṅgino rasasya yo vyabhicārī tasyānuvṛttiranusandhānam /
yathā---'kopātkomalalola' iti śloke 'ṅgibhūtāyāṃ ratāvaṅgatvena yaḥ krodha upanibaddhastatra baddhvā dṛḍhaṃ ityamarṣasya niveśitasya kṣiprameva rudatyeti hasanniti ca ratyuciterṣyautsukyaharṣānusandhānam /
tṛtīyaṃ prakāramāha---aṅgatveneti /
atra ca tāpasavatsarāje vatsarājasya pajhavatīviṣayaḥ sambhogaśṛṅgāra udāharaṇokartavyaḥ /
anye 'pīti /
vibhāvānubhāvānāṃ cāpi utkarṣo na kartavyo 'ṅgirasavirodhināṃ niveśanameva vā na kāryam, kṛtamapi cāṅgirasavibhāvānubhāvairuṣabṛṃhaṇīyam /
paripoṣitā api viruddharasavibhāvānubhāvā aṅgatvaṃ pratijāgarayitavyā ityādi /
svayaṃ śakyamutprekṣitum /
evaṃ virodhyavirodhisādhāraṇaṃ prakāramabhidhāya virodhiviṣayā sādhāraṇadoṣaparihāraprakāragatatvenaiva viśeṣāntaramapyāha---virodhina bālapriyā ratāvaṅgatveneti /
upanibaddha ityanenāsya sambandhaḥ /
anubhāvadvārā pradarśita ityarthaḥ /
tatreti /
krodhe ityarthaḥ /
tadvyabhicāritayeti yāvat /
udāharaṇīkartavya iti /
sa tatrāṅgamiti bhāvaḥ /
anye 'pītyādyuktaṃ vivṛṇoti--vibhāvetyādi /
vibhāvānubhāvānāmityasya viśeṣaṇam--aṅgirasavirodhināmiti /
niveśanameva veti /
ṣaṣṭhyantayoratrānuṣaṅgaḥ /
kṛtamapīti /
niveśanamityanuṣajyate /
aṅgīti /
aṅgirasasya ye vibhāvānu bhāvāḥ tadekarūpaṃ sat tadekarūpatāṃ sampādyetyarthaḥ /
bṛhaṃṇīyaṃ poṣaṇīyam /
aṅgatvaṃ pratijāgarayitavyāḥ aṅgatāṃ netavyāḥ virodhyavirodhisādhāraṇaṃ prakāramiti /
sambhavantamiti śeṣaḥ /
virodhīti /
virodhiviṣayaḥ asādhāraṇaśca yo doṣaparihāraprakāraḥ tadgatatvena tatsambandhitvenetyarthaḥ /
sambhavīti /
atra pūrayati--pradhānetyādi /
vṛttau 'etacce'tyādi /
bahuraseṣu prabandheṣvekasya rasasya āpekṣikametatprakarṣa yogitvamaśakyapratikṣepamiti sambandhaḥ /
kenāśakyapratikṣepamityatroktam--rasānāmityādi /
matametadvivṛṇoti--upakāryetyādi /

anyatheti /
svacamatkāraviśrāntatvābhāva yāvān paripoṣastāvāṃstasya na kartavyaḥ, svatastu sambhavī paripoṣaḥ kena vāryate /
etaccāpekṣikaṃ prakarṣayogitvamekasya rasasya vahuraseṣu prabandheṣu rasānāmaṅgāṅgibhāvamanabhyupagacchatāpyaśakyapratikṣepamityanena prakāreṇāvirodhināṃ virodhināṃ ca rasānāmaṅgāṅgibhāvena samāveśeprabandheṣu syādavirodhaḥ /
etacca sarvaṃ yeṣāṃ raso rasāntarasa vyabhicārībhavati iti darśanaṃ locanam iti /
sambhavīti /
pradhānāvirodhitveneti śeṣaḥ /
etacceti /
upakāryopakārakabhāvo rasānāṃ nāsti svacamatkāraviśrāntatvāt ; anyathā rasatvāyogāt, tadabhāve ca kathamaṅgāṅgitetyapi yeṣāṃ mataṃ tairapi kasyacidrasasya prakṛṣṭatvaṃ bhūyaḥ prabandhavyāpakatvamanyeṣāṃ cālpaprabandhānugāmitvamabhyupagantavyamitivṛttasaṅghaṭanāyā evānyathānupapatteḥ, bhūyaḥ prabandhavyāpakasya ca rasasya rasāntarairyadi na kācitsaṅgatistaditivṛttasyāpi na syātsaṅgatiścedayamevopakāryopakārakabhāvaḥ /
na ca catmakāraviśrāntervirodhaḥ kaściditi samanantaramevoktaṃ tadāha--anabhyupagacchatāpīti /
śabdamātreṇāsau nābhyupagacchati /
akāma evābhyupagamayitavya iti bhāvaḥ /
anyastu vyācaṣṭe--etaccāpekṣikamityādigrantho dvitīyamatamabhipretya yatra rasānāmupakāryopakārakatā nāsti, tatrāpi hi bhūyo vṛttavyāptatvamevāṅgitvamiti /
etaccāsat; evaṃ hi etacca sarvamiti sarvaśabdena ya upasaṃhāra ekapakṣaviṣayaḥ bālapriyā ityarthaḥ /
tadabhāva iti /
rasatvābhāva ityarthaḥ /
kathamaṅgāṅgiteti /
rasayohaṅgāṅgibhāvaḥ /
kathamityarthaḥ /
tairapītyasyābhyupagantavyamityanena sambandhaḥ /
kasyacidrasasya prakṛṣṭatvamityanenaitaccāpekṣikamityādigrantho vivṛtaḥ /
prakṛṣṭatvaṃ vivṛṇoti--bhūya ityādi /
aśakyapratikṣepamityasya vivaraṇam---abhyupagantavyamiti /
atra hetumāha--itivṛttetyādi /
itivṛttaghaṭanāyāḥ kathāsaṅghaṭanasya /
evamabhyupagame upakāryopakārakabhāvo 'pyabhyupagato bhavedityāha---bhūya ityādi /
saṅgatiriti /
sambandha ityarthaḥ /
taditi /
tadetyarthaḥ /
na syāditi /
saṅgatirityanuṣajyate /
na ca camatkāreti /
camatkāraviśrānteḥ kaścidvirodho na cetyanvayaḥ /
tadāheti /
tadabhiprāyeṇāhetyarthaḥ /
śabdeti /
vacanamātreṇetyarthaḥ /
abhyupagamayitavya iti /
yuktyeti śeṣaḥ /
dvitīyaṃ matamiti /

matāntare tvityādinā vakṣyamāṇaṃ matamityarthaḥ /
rasānāmityādi /
kintu sāsthāyināmiti bhāvaḥ /
tatrāpīti /
tanmate 'pītyarthaḥ /
bhūya ityādi /
tathāca bahvitivṛttavyāptatvamaṅgitvamalpetivṛttavyāptatvamaṅgatvaṃ ceti bhāvaḥ /
sarvaśabdeneti /
sarvaśabdaṃ prayujyetyarthaḥ /
upasaṃhāra iti /
tanmatenocyate ityupasaṃhāra ityarthaḥ /
ekapakṣaviṣaya iti /
raso rasāntarasyetyuktaikapakṣaviṣayaka ityarthaḥ /
etatpakṣaviṣaya locanam matāntare 'pītyādinā ca yo dvitīyapakṣopakramaḥ so 'tīva duḥśliṣṭa ityalaṃ pūrvavaṃśyaiḥ saha bahunā saṃlāpena /
yeṣāmiti /
bhāvādhyāyasamāptāvasti ślokaḥ--- bahūnāṃ samavetānāṃ rūpaṃ yasya bhavedbahu /
sa mantavyo rasasthāyī śeṣāḥ sañcāriṇo matāḥ //
iti /
tatroktakrameṇādhikāriketivṛttavyāpikā cittavṛttiravaśyameva sthāyitvena bhāti prāsaṅgikavṛttāntagāminī tu vyabhicāritayeti rasyamānatāsamaye sthāyivyabhicāribhāvasya na kaścidvirodha iti kecidvyācacakṣire /
tathā ca bhāgurirapi kiṃ rasānāmapi sthāyisañcāritāstītyākṣipyābhyupagamenaivottaramavocadbāḍhamastīti /
anye tu sthāyitayā paṭhitasyāpi rasasya rasāntare vyabhicāritvamasti, yathā krodhasya vīre vyabhicāritayā paṭhitasyāpi sthāyitvameva rasāntare, yathā tatvajñānavibhāvakasya nirvedasya śānte ; vyabhicāriṇo vā sata eva vyabhicāryantarāpekṣyā sthāyitvameva, yathā vikramorvaśyāmunmādasya caturthe 'ṅke itīyantamarthamavabodhayitumayaṃ ślokaḥ bahunāṃ cittavṛttirūpāṇāṃ bhāvānāṃ madhye yasya bahulaṃ rūpaṃ yathopalabhyate sa sthāyī bhāvaḥ, sa ca raso sasīkaraṇayogyaḥ; śeṣāstu sañcāriṇa iti vyācakṣate, na tu rasānāṃ sthāyisañcāribhāvenāṅgāṅgitokteti /
ata evānye rasasthāyīti ṣaṣṭhyā saptamyā dvitīyayā vāśritādiṣu bālapriyā iti ca pāṭhaḥ /
sa duḥśliṣṭa ityapakarṣaḥ /
bahunāmiti /
samavetānāmātmaniṣṭhānām bahunāṃ bhāvānāmiti śeṣaḥ /
cittavṛttiviśeṣāṇāmityarthaḥ /
madhye yasya bhāvasya, rūpaṃ bahu bhūyaḥ prabandhavyāpakaṃ bhavet /
rasa sthāyīti /
rasaḥ sthāyīti chedaḥ /
"kharpare śarī"ti visargalopaḥ /
saḥ sthāyī raso mantavya iti yojanā /
śeṣā iti /
rasā iti viparaṇāmenānuṣaṅgaḥ /
uktamarthaṃ darśayannāha--tatretyādi /
tatroktakrameṇa tasmin śloke ukto yaḥ kramastena /
rasyamānatāsamaye iti /
rasyamānatāyāmapīti ca pāṭhaḥ /
sthāyivyabhicāribhāvasyeti /
rasānāmiti śeṣaḥ /
tathocetyādi /

bhāgurirapi bāḍhamastītyamyupagamenaivāvocadityanvayaḥ /
'matāntara' ityādigranthaṃ tanmatasyopapattiṃ darśayannavatārayati---anye tvityādi /
atra vīra ityantamekaṃ vākyaṃ, śānta ityantaṃ dvitīyaṃ, caturthe 'ṅka ityantaṃ tṛtīyaṃ bodhyam /
unmādasyeti /
vitarkādyapekṣayeti śeṣaḥ /
samavetānāmityasya vivaraṇaṃ cittavṛttirūpāṇāṃ bhāvānāmiti /
saḥ sthāyī rasaśca mantavya iti yojanā /
sthāyītyasya vyākhyānam--tthāyibhāva iti /
rasa ityasya rasīkaraṇayogya iti /
śeṣā iti /
anye bhāvā ityarthaḥ /
na tvityādi /
kintu sthāyināmeveti bhāvaḥ /
yukteti /
ukteti ca pāṭhaḥ /
ṣaṣṭhyetyādi /
rasasya rase rasaṃ sthāyīti vigraha iti bhāvaḥ /
tanmatenocyate /
matāntare tu rasānāṃ sthāyino bhāvā upacārādrasaśabdenoktāsteṣāmaṅgatvaṃ nirvirodhameva /
evamavirodhināṃ virodhināṃ ca prabandhasthenāṅginā rasena samāveśe sādhāraṇamavirodhopāyaṃ pratipādyedānīṃ virodhiviṣayameva taṃ pratipādayitumidamucyate /
viruddhaikāśrayo yas tu virodhī sthāyino bhavet /
sa vibhinnāśrayaḥ kāryas tasya poṣe 'py adoṣatā
viruddhaikāśrayo yastu virodhī sthāyino bhavet /
sa vibhinnāśrayaḥ kāryastasya poṣo 'pyadoṣatā // 25 //
/ aikādhikaraṇyavirodhī nairantaryavirodhī ceti dvividho virodhī /
tatra prabandhasthena sthāyināṅginā rasenaucityāpekṣayā viruddhaikāśrayo yo virodhī yathā vīreṇa bhayānakaḥ sa vibhinnāśrayaḥ kāryaḥ /
tasya vīrasya ya āśrayaḥ kathānāyakastadvipakṣaviṣaye sanniveśayitavyaḥ /
tathā sati ca tasya virodhino 'pi yaḥ paripoṣaḥ sa nirdeṣaḥ vipakṣaviṣaye hi bhayātiśayavarṇane locanam gamigāmyādīnāmiti samāsaṃ paṭhanti /
tadāha--matāntare 'pīti /
rasaśabdeneti /
'rasāntarasamāveśaḥ prastutasya rasasya yaḥ' ityādiprāktanakārikāniviṣṭenetyarthaḥ // 24 //
atha sādhāraṇaṃ prakāramupasaṃharannasādhāraṇamāsūtrayati---evamiti /
tamityavirodhopāyam /
viruddheti /
viśeṣaṇaṃ hetugarbham /
yastu sthāyīṃ sthāyyantareṇāsaṃbhāvyamānaikāśrayatvādvirodhī bhavedyathotsāhena bhayaṃ sa vibhinnāśrayatvena nāyakavipakṣādigāmitvena kāryaḥ /
tasyeti /
tasya virodhino 'pi tathākṛtasya tathānibaddhasya bālapriyā āśritādiṣu gamyādīnāmiti /
dvitīyayā veti sambandhaḥ /
dvitīyāśritetyādisūtre "gamyādīnāmupasaṃkhyāna" miti vārtikamanena smāritam // 24 //

sādhāraṇaṃ prakāramiti /
virodhyavirodhasādhāraṇaṃ avirodhopāyaprakāramityarthaḥ /
upasaṃharanniti /
anena pratipādyetyantavṛkattyartho darśitaḥ /
asādhāraṇaṃ virodhimātraviṣayakam /
anena virodhiviṣayamevetivṛttyartho darśitaḥ /
viruddhetīti /
viruddhaikāśraya itītyarthaḥ /
viruddhapadaṃ vivṛṇoti--sthāyītyādi /
asambhāvyamānaḥ ekāśrayaḥ yasya tattvāt /
saḥ tathāvidhaḥ sthāyī /
tasyeti /
tatpadārthaṃ vivṛṇvannāha---tasya virodhino 'pītyādi /
tathā kṛtasya vibhinnāśrayatvena kṛtasya /
asyaiva vivaraṇam---tathānibaddhasyeti /
nāyakasya nayaparākramādisampatsutarāmuddyotitā bhavati /
etacca madīye 'rjunacarite 'rjunasya pātālāvataraṇaprasaṅge vaiśadyena pradarśitam /
evamaikādhikaraṇyavirodhinaḥ prabandhasthena sathāyinā rasenāṅgabhāvagamane nirvirodhitvaṃ yathā tathā taddarśitam /
dvitīyasya tu tatpratipādayitumucyate--
ekāśrayatve nirdoṣo nairantarye virodhavān /
rasāntara-vyavadhinā raso vyaṅgyaḥ sumedhasā
ekāśrayatve nirdeṣo nairantarye virodhavān /
rasāntaravyavadhinā raso valyaṅgyaḥ sumedhasā // 26 //
yaḥ punarekādhikaraṇatve nirvirodho nairantarye tu virodhī sa rasāntakhyavadhānena locanam paripuṣṭatāyāḥ pratyuta nirdeṣatā nāyakotkarṣādhānāt /
aparipoṣaṇantu doṣa eveti yāvat /
apiśabdo bhinnakramaḥ /
evameva vṛttāvapi vyākhyānāt /
aikādhikaraṇyamekāśrayeṇa sanbandhamātram, tena virodhī yathā---bhayanotsāhaḥ, ekāśrayatve 'pi sambhavati kaścinni rantaratvena nirvyavadhānatvena virodhī, yathā ratyā nirvedaḥ /
pradarśitamiti /
'samutthite dhanurdhvanau bhayāvahe kirīṭino mahānuplavo 'bhavatpure purandaradviṣām' ityādinā // 25 //
dvitīyasyeti /
nairantaryavirodhinaḥ /
taditi /
nirvirodhitvam /
ekāśrayatvena bālapriyā 'poṣe adoṣate' tyetadvivṛṇoti---parītyādi /
gamyamarthamāha--aparipoṣaṇantvityādi /
apiśabda iti /
'poṣe 'pyadoṣate'tyapiśabda ityarthaḥ /
vyākhyānāditi /
tasya virodhino 'vapīti vyākhyānādityarthaḥ /

evaṃ kārikāvyākhyānena 'tatre'tyādivṛttigranthasya vivaraṇādaikādhikaraṇyavirodhītyādipūrvabhāgamātraṃ bhayenotsāha iti /
'nairantaryavirodhī' tyetadvivṛṇoti---eketyādi /
ekāśrayatve sambhavatyapi kaścinnirantaratvena virodhīti sambandhaḥ /
nirantaratvenetyasya vivaraṇam--nirvyavadhānatveneti /
samutthita iti /
"śraveṇa tasya tu dhvanerviluptalabandhanamaśeṣadaityayoṣitāṃ ślathībabhūva jīvitami" tyuttarārdham /
kirīṭino 'rjunasya dhanurdhvanāviti sambandhaḥ /
purandaradviṣāmasurāṇām /
upaplavasyaiva kiñcidvivaraṇaṃ śraveṇetyādi // 25 //
vṛttau 'aikādhikaraṇyavirodhina' ityasya 'aṅgabhāvagamane nirvirodhitva'mityanena sambandhaḥ /
kārikāyām /
'ekāśrayatve nairantarye'ityubhayatra saptamī nimitta ityāśayena vyācaṣṭe---ekāśrayatvenetyādi /
nirdeṣa ityasya vyākhyānam---na virodhīti /
prabandhe niveśāyitavyaḥ /
yathā śāntaśṛṅgārau nāgānande niveśitau /
locanam nimittena yo nirdeṣaḥ na virodhī kiṃ tu nirantaratvena nimittena virodhameti sa tathāvidhaviruddharasadvayāvaruddhena rasāntareṇa madhye niveśitena yuktaḥ kārya iti kārikārthaḥ /
prabandha iti bāhulyāpekṣaṃ, muktake 'pi kadācidevaṃ bhavedapi /
yadvakṣyati---'ekavākyasthayorapi' iti /
yatheti /
tatra hi--'rāgasyāspadamityavaimi na hi me dhvaṃsīti na pratyayaḥ' ityādinopakṣepātprabhṛti parārthaśarīravitaraṇātmakanirvahaṇaparyantaḥ śānto rasastasya viruddho malayavatīviṣayaḥ śṛṅgārastadubhayāviruddhamadbhutamantarīkutya kramaprasarasambhāvanābhiprāyeṇa kavinā nibaddhaḥ 'aho gītamaho vāditram' iti /
etadarthameva 'vyaktirvyañjanadhātunā' ityādi nīrasaprāyamapyatra nibaddhamadbhutarasaparipoṣakatayātyantarasarasatāvahamiti 'nirdeṣadarśanāḥ kanyakāḥ puruṣārthahetukamidaṃ nimittanaimittikaprasaṅgene'ti /
anantaraṃ ca nimittanaimittikaprasaṅgāgato yaḥ śekharakavṛttāntoditahāsyarasopakṛtaḥ śṛṅgārastasya viruddho yo vairāgyaśamapoṣako nāgīyakalebarāsthijālāvalokanādivṛttāntaḥ sa bālapriyā virodhavānityasya vivaraṇam---virodhametīti /
uttarārdhaṃ vyācaṣṭe---sa ityādi /
prabandha itīti /
prabandhe niveśāyitavya ityatra prabandhagrahaṇamityarthaḥ /
yathā śāntaśṛṅgārau nāgānande niveśitāvityetadvivṛṇoti---tatretyādi /
ityādinā ya upakṣepasta smādityarthaḥ /
pareti /
parārthaṃ yaccharīravitaraṇaṃ tadātmakaṃ yannirvahaṇaṃ tatparyanta ityarthaḥ /
śānto rasa iti nibaddha ityasyāpakarṣaḥ /
tasyetyādi /
śṛṅgāraḥ ityadbhumantarīkṛtya nibaddha ityanvayaḥ /
krameti /
krameṇa yaḥ prasaraḥ ratirūpaśṛṅgārasya nāyake prasaraṇaṃ tasya sambhāvanārūpo ya abhaprāyastenetyarthaḥ /
ityādinibaddhamiti sambandhaḥ /
iti ceti /
nirdeṣadarśanāḥ kanyakā ityuktyā vaktari ratyanāvirbhāvaprakāśanāditi bhāvaḥ /
cittavṛttīti /
cittavṛttīnāṃ rāgādīnāṃ ye prasarāsteṣu, yadvā cittavṛttīnāṃ prasaro yeṣu viṣayeṣu teṣu yatprasaṃkhyānaṃ doṣadarśanaṃ, tadeva dhanaṃ yeṣāṃ te /
tadvacanamāha--puruṣārthetyādi /

sāṃkhyakārikāyāḥ pūrvārdhamidam /
"prakṛtervibhutvayogānnaṭavadyvavatiṣṭhate liṅam" ityuttarārtham /
nimittaṃ dharmādinaimittikaṃ dharmādikāraṇaṃ sthūladehādi tayoḥ prasaṅgena sambandhena /
'idaṃ liṅgaṃ' sakṣmaśarīram /
'naṭavadvyavatiṣṭhate' yathā naṭo vividhaṃ rūpaṅgṛhītvā vyavaharati tathā devādiśarīraṃ gṛhītvā vyavaharati /
kimartham, tatrāha--'puruṣārthe'ti /
puruṣārthaphalakamityarthaḥ /
tattadbhogādṛṣṭabalāttattadbhogārthameva tathā vyavaharatīti yāvat /
kuto 'syaiṃvavidho mahimetyatrāha---'prakṛte'rityādi /
iti tadyvākhyā /
śāntaśca tṛṣṇākṣayasuravasya yaḥ paripoṣastallakṣaṇo rasaḥ pratīyata eva /
tathā coktam--- yacca kāmasukhaṃ loke yacca divyaṃ mahatsukham /
tṛṣṇākṣayasukhasyaite nārhataḥ ṣoḍaśīṃ kalām //
locanam mitrāvasoḥ praviṣṭasya malayavatīnirgamanakāriṇaḥ 'saṃsarpadbhiḥ samantāt' ityādi /
kāvyopanibaddhakrodhavyabhicāryupakṛtavīrarasāntarito niveśitaḥ /
nanu nāstyeva śānto rasaḥ tasya tu sthāyyeva nopadiṣṭo muninetyāśaṅkyāha--śāntaśceti /
tṛṣṇānāṃ viṣayābhilāṣāṇāṃ yaḥ kṣayaḥ sarvato nivṛttirūpo nirvedaḥ tadeva sukhaṃ tasya sthāyibhūtasya yaḥ paripoṣo rasyamānatākṛtastadeva lakṣaṇaṃ yasya sa śānto rasaḥ /
pratīyata eveti /
svānubhavenāpi nivṛttabhojanādyaśeṣaviṣayecchāprasaratvakāle sambhāvyata eva /
anye tu sarvacittavṛttipraśama evāsya sthāyīti manyante /
tṛṣṇāsadbhāvasya prasajyaprataṣedharūpatve cetovṛttitvābhāvena bhāvatvāyogāt /
paryudāse tvasmatpakṣa evāyam /
bālapriyā kāmāditattatpuruṣārthalābhaḥ krameṇaiva bhavatītyaṃśe upaṣṭambhakamidaṃ vacanamiti bodhyam /
niveśita ithi /
nāgānandanāṭakamavalokayatāṃ sahṛdayānāṃ spaṣṭo 'yaṃ viṣayaḥ /
nivṛttirūpo nirveda iti /
nivṛttirūpaḥ pradhvaṃsahetuḥ /
nirveda iti /
tattvajñānajanito viṣayeṣu heyatvabuddhirityarthaḥ /
yadvā---sarvato nivṛttirūpa iti /
sarvasmādviṣayānmanonivṛttirūpa ityarthaḥ /
nivṛttirnāma kāciccittavṛttiḥ /
tasya sthāyibhūtasyeti /
sukhasyetyantasya vivaraṇam /
rasyamānatākṛto yaḥ paripoṣa iti sambandhaḥ /
nivṛtteti /
nivṛttaḥ bhojanādyaśeṣaviṣayāyā icchāyāḥ prasaro yataḥ puruṣāttasya bhāvastatvaṃ tasya kāle prasarakāle iti vā pāṭhaḥ /
sambhāvyate jñāyate /
śamaḥ sthāyīti kecit /
tanmatamāha--anya iti /

sarveti /
sarvāsāṃ cittavṛttīnāṃ ratyādirūpāṇāṃ praśamaḥ prakarṣeṇa śama ityarthaḥ /
tṛṣṇākṣayaśabdārtho 'pyayameveti bhāvaḥ /
asyeti /
śāntasyetyarthaḥ /
sarvacittavṛttipraśama ityanena sarvāsāṃ cittavṛttīnāmabhāvasya vivakṣaṇedoṣaṃ darśayannāha--tṛṣṇetyādi /
tṛṣṇānāṃ sarvāsāṃ cittavṛttīnāṃ sadbhāvasya prasarasya yaḥ prasajyapratiṣedho 'tyantābhāvastadrūpatve /
sarvacittavṛttipraśamapadārthasyeti śeṣaḥ /
cetovṛttitvābhāveneti /
abhāvarūpatvāditi bhāvaḥ /
bhāvatvāyogāditi /
bhāvāntarbhāvāsambhavādityarthaḥ /
paryudāsa iti /
vivakṣite iti śeṣaḥ /
paryudāsanyāyenārthe vivakṣite satītyarthaḥ /
yathā adharmādipadasya dharmavarodhipāpādikamarthaḥ, tathā tṛṣṇākṣayapadasya sarvañcittavṛttipraśamapadasya vā sarvacittavṛttivirodhī locanam anye tu--- svaṃ svaṃ nimittamāsādya śāntādbhāvaḥ pravartate /
punarnimittāpāye tu śānta eva pralīyate //
iti bharatavākyaṃ dṛṣṭavantaḥ sarvarasasāmānyasvābhāvaṃ śāntamācakṣaṇā anupajātaviśeṣāntaracittavṛttirūpaṃ śāntasya sthāyibhāvaṃ manyante /
etacca nātīvāsmatpakṣāddūram /
prāgabhāvapradhvaṃsābhāvakṛtastu viśeṣaḥ /
yuktaśca pradhvaṃsa eva tṛṣṇānām /
yathoktam---'vītarāgajanmādarśanāt' iti /
pratīyata eveti /
munināpyaṅgīkriyata eva 'kvacicchamaḥ' ityādi /
vadatā /
na ca tadīyā paryantāvasthā varṇanīyā yena sarvaceṣṭoparamādanubhāvābhāvenāpratīyamānatā syāt /
'śṛṅgārāderapi phalabhūmāvavarṇanīyataiva pūrvabhūmau tu 'tasya praśāntavāhitā saṃskārāt /
tacchidreṣu pratyayāntarāṇa saṃskārebhyaḥ' bālapriyā cittavṛttiviśeṣo yadi vivakṣitastadeti yāvat /
asmatpakṣa evāyamiti /
nirvedarūpacittavṛttiviśeṣe eva paryavasānāditi bhāvaḥ /
svaṃ svamiti /
ṣaṣṭhādhyāyāntimabhāgastho 'yaṃ ślokaḥ /
asmātpūrvo 'yaṃ ślokaḥ--- bhāvā vikārā ratyādyāḥ śāntastu prakṛtarmataḥ /
vikāraḥ prakṛterjātaḥ punastatraiva līyate //
iti /
svamiti /
svaṃ svīyam /
nimittam vanitādirūpam /
śāntānnirvikārādantaḥ- karaṇarūpātprakṛteḥ /
bhāvaḥ ratyādiḥ /

anupeti /
anupajātaviśeṣā bāhyavanitādiviṣayaviśeṣānāśrayā āntarī ātmaviṣayikā ca yā cittavṛttiḥ, tadrūpamityarthaḥ /
etaditi /
uktamatamityarthaḥ /
nātīvetyādi /
asmatpakṣasannikṛṣṭamityarthaḥ /
prāgabhāveti /
pakṣasyāsya sarvacittavṛtitiprāgabhāve paryavasānamasmatpakṣasya tu sarvacittavṛttipradhvaṃsābhāva iti viśeṣa ityarthaḥ /
yuktaścetyādi /
tṛṣṇāpradhvaṃsapakṣa eva yukta ityarthaḥ /
yathoktamiti /
sarvāsāṃ tṛṣṇānāṃ pradhvaṃso bhavatītyetaduktamityarthaḥ /
nyāyasūtrakṛtetiśeṣaḥ /
vīteti /
tṛtīyādhyāyaprathamāhnikasthamidaṃ sūtram /
vītarāgasya rāgādirahitasya /
janmanaḥ adarśanāt yato janma na bhavati, tasmādityarthaḥ /
kintu sarāgasyaiva janmeti bhāvaḥ /
ātmano nityatvasādhakamidam /
pratīyata evetyetadanyathāpi vyācaṣṭe--muninetyādi /
vadatā muninetyanvayaḥ /
śamapadamatra yogena nirvedaparamiti bhāvaḥ /
ceṣṭoparamādayo hi śāntasyānubhāvā vaktavyāste ca na prayogayogyāḥ /
atastasyānubhāvairapratīyamānateti kecidvadanti, tanmatannirākartumāha---ne cetyādi /
tadīyeti /
śāntasambandhinītyarthaḥ /
paryantāvasthā nirīhāvasthā /
apratīyamānateti /
śāntasyeti śeṣaḥ /
phalabhūmāviti /
suratāvasthāyāmityarthaḥ /
pūrvabhūmāvityādi /
pūrvabhūmau tu śāntasyāpi janakādeśceṣṭā dṛṣṭeveti sambandhaḥ /
cittasya kṣiptādyā locanam ita sūtradvayanītyā citrākārā yamaniyamādiceṣṭā rājyadhurodvahanādalakṣaṇā vā śāntasyāpi janakāderdṛṣṭaivetyanubhāvasadbhāvādyamaniyamādimadhyasambhāvyamānabhūyovyabhicārisadbhāvācca pratīyata eva /
nanu na pratīyate nāsya vibhāvāḥ santīta cet--na; pratīyata eva tāvadasau /
tasya ca bhavitavyameva prāktanakuśalaparipākaparameśvarānugrahadhyātmarahasyaśāstravītarāgapariśīlanādibhirvibhāvairitīyataiva vibhāvānubhāvavyabhicārisadbhāvaḥ sthāyī ca darśitaḥ /
nanu tatra hṛdayasaṃvādābhāvādrasyamānataiva nopapannā /
ka evamāha sa nāstīti, yataḥ pratīyata evetyuktam /
nanu pratīyate sarvasya ślāghāspadaṃ na bhavati /
tarhi vītarāgāṇaṃ śṛṅgāro na bālapriyā nānāvasthāḥ, tā bhūmaya ityucyante /

praśāntetyādi /
"tasya praśāntavāhitāsaṃskārāt, tacchidreṣu pratyayāntarāṇi saṃskārebhyaḥ" ime yogasūtre /
atrādyasyeyaṃ bhojavṛttiḥ-- "tasya cetasaḥ uktānnirodhasaṃskārāt praśāntavāhitā bhavati parihṛtavikṣepatayā sadṛśapravāhapariṇāma cittaṃ bhavatītyarthaḥ" iti /
sūtramidaṃ tṛtīye pāde, tacchidretyādi caturthe /
asyāpīyaṃ bhojavṛttiḥ---"tasmin samādhau sthitasya chidrevyantarāleṣu yāni pratyayāntarāṇi vyutthānarūpāṇi jñānāni tāni, prāgbhūtebhyo vyutthānānubhavajebhyaḥ saṃskārebhyaḥ ahaṃ mametyevaṃrūpāṇi kṣīyamāṇebhyo 'pi bhavanti" iti /
citrākāreti /
vismayāvahetyarthaḥ /
rājyetyādi /
ceṣṭeti śeṣaḥ /
atra samādhikāle yamādiceṣṭā vyatthānakāle rājyadhurodvahanādiceṣṭeti vibhāgaḥ /
janakāderiti /
janakamahārājo mahāyogīti prasiddhiḥ /
itīti hetau /
yameti /
yamaniyamādīnāṃ yogāṅgānāṃ madhye antare sambhāvyamānāḥ bhūyāṃsaśca ye vyabhicāriṇaḥ matidhṛtismṛtyādayaḥ, teṣāṃ sambhavādityarthaḥ /
pratīyata eveti /
śānto rasa iti śeṣaḥ /
śaṅkate---nanvityādi /
nana pratīyata iti /
śānta iti śeṣaḥ /
kuta ityatrāha---nāsyetyādi /
samādhatte---neti /
ke vā vimābā ityatrāha---tasyetyādi /
tasya ca vibhāvairbhavitavyamevetyanvayaḥ /
tānāha---prāktanetyādi /
prāktanānāṃ kuśalānāṃ satkarmaṇāṃ paripākaḥ tathā parameśvarānugrahaḥ tathādhyātmarahasyaśāstreṣu vedāntādiṣu bītarāgeṣu ca pariśīlanaṃ tadādibhirityarthaḥ /
upasaṃharati---itītyādi /
iyataiva uktaprakāreṇaiva /
śaṅkate--nanviti /
tatra śānte /
hṛdayeti /
pratipattṝṇāmiti śeṣaḥ /
samādhattaṃ--ka iti /
saḥ hṛdayasamvādaḥ uktamiti /
vṛttikṛteti śeṣaḥ /
'yadi nāme'tyādigranthamavatārayati---nanvityādi /
pratīyata iti śānta iti śeṣaḥ /
viśeṣamāha---sarvasyeti /
pratibandyā uttaramāha---tarhityādi /
so 'pi śṛṅgāro 'pi tadāheti /

tadabhiprāyeṇāhetyarthaḥ /
nanvityādi /
asau dharmapradhāno yadi nāma sarvajanānabhavagocaratā tasya nāsti naitāvatāsāvalokasāmānyamahānubhāvacittavṛttiviśeṣaḥ pratikṣeptuṃ śakya- /
na ca vīre tasyāntarbhāvaḥ kartaṃ yukta- /
tasyābhimānamayatvena vyavasthāpanāt /
asya cāhaṅkārapraśamaikarūpatayā sthiteḥ /
tayoścaivaṃvidhaviśeṣasadbhāve 'pi yadyaikyaṃ locanam ślādhya iti so 'pi rasatvāccyavatāmiti tadāha--yada nāmeti /
nanu dharmapradhāno 'sau vīra eveti sambhāvayamāna āha--na ceti /
tasyeti /
vīrasya /
abhimānamayatveneti /
utsāho hyahamevaṃvidha ityevaṃ prāṇa ityarthaḥ /
asya ceti śāntasya /
tayoścetir /
ihāmayatvanirīhatvābhyāmatyantaviraddhayorapīti caśabdārthaḥ /
vīraraudrayostvatyantavirodho 'pi nāsti /
samānaṃ rūpaṃ ca dharmārthakāmārjanopayogitvam /
nanvevaṃ dayāvīro dharmavīro dānavīro vā nāsau kaścit, śāntasyaivedaṃ nāmāntarakaraṇam /
tathā hi muniḥ-- dānavīraṃ dharmavīraṃ yuddhavīraṃ tathaiva ca /
rasavīramapi prāha brahmā trividhasammitam //
bālapriyā vīra eveti sambandhaḥ /
asau śāntaḥ dharmapradhāno vīraḥ dharmavīraḥ /
itītyādi /
iti sambhāvanāṃ kurvastāṃ parihartumāhetyarthaḥ /
vṛttau---'na ce'tyādi /
'vīre' dharmavīre /
'tasya' śāntasya na ca yukta iti sambandhaḥ /
'tasye'ti /
vīrasyetyarthaḥ /
'abhimānamayatvena, garvamayatvena /
imamarthaṃ vivṛṇoti locane--utsāho hītyādi /
utsāhaḥ vīrasthāyī /
evaṃvidha ityādi sarvaṃ sādhayituṃ śaknomītyādi buddhireva prāṇā jīvitaṃ yasya sa ityarthaḥ /
tayośceti cakārārthamāha--ihetyādi /
tadvīraraudrayorapi tathā prasaṅga ityuktaṃ vivṛṇoti--vīraraudrayorityādi /
dharmeti /
dharmarthakāmānāṃ yadarjanaṃ tadupayogitvaṃ samānarūpaṃ cāstītyarthaḥ /
atastayoraikyaṃ syāditi bhāvaḥ /
dayāvīrādīnāmityādigranthamavatārayati--nanvityādi /
evaṃ vīraśāntayoruktarītyā bhedāṅgīkāre /

dayāvīra ityādi /
dayāvīraḥ dharmavīrāntargato dānavīrāntargato vetyarthaḥ /
dayāvīra ityasyānantaraṃ 'ko 'bhidhīyatā'miti ca pāṭhaḥ /
prativakti--nāsāvityādi /
dayāvīra ityanuṣajyate /
asau kaścinneti /
dharmavīro dānavīro vā netyarthaḥ /
tarhi kimātmaka ityatrāha--śāntasyaivetyādi /
idaṃ dayāvīra ityetat /
śāntasyaiva nāmāntarakaraṇaṃ dayāvīraśśānta evāntarbhūta ityarthaḥ /
kuta munavacanaṃ pramāṇayati--tathetyādi /
tathāhīti /
dayāvīrasya śāntāntarbhāvāddhetorityarthaḥ traividhyamevābhyadhādityanenāsya sambandhaḥ /
dānavīramiti /
trividhasammitamiti /
traividhyena vibhaktamityarthaḥ /
parikalpyate tadvīraraudrayorapi tathā prasaṅgaḥ /
dayāvīrādīnāṃ ca cittavṛttivaśeṣāṇāṃ sarvākāramahaṅkārarahitatvena śāntarasaprabhedatvam, itarathā tu vīraprabhedatvamiti vyavasthāpyamāne na kaścidvirodhaḥ /
tadevamasti śānto rasaḥ /
tasya cāviruddharasavyavadhāne prabandhe virodhirasasamāveśe satyapi nirvirodhatvam /
yathā pradarśite viṣaye /
locanam ityāgamapuraḥsaraṃ traividhyamevābhyadhāt /
tadāha--dayāvīrādīnāñcetyādigrahaṇena /
viṣayajugupsārūpatvādbībhatse 'ntarbhāvaḥ śaṅkyate /
sā tvasya vyabhicāriṇī bhavati na tu sthāyitāmeti, paryantanirvāhe tasyā mūlata eva vicchedāt /
ādhikārikatvena tu śānto raso na nibaddhavyaiti candrikākāraḥ /
taccehāsmābhirna paryālocitaṃ, prasaṅgāntarāt /
mokṣaphalatvena cāyaṃ paramapuruṣārthaniṣṭhatvātsarvarasebhyaḥ pradhānatamaḥ /
sa cāyamasmadupādhyāyabhaṭṭatautena kāvyakautuke, asmābhiśca tadvivaraṇe bahutarakṛtanirṇayapūrvapakṣasiddhānta ityalaṃ bahunā // 26 //
bālapriyā āgamapurassaramiti /
brahmā prāhetyakteriti bhāvaḥ /
traividhyamevetyevakāreṇa dayāvīravyavacchedaḥ /
tadāheti /
uktābhiprāyeṇāhetyarthaḥ /
'dayāvīrādīnāṃ ce' tītyasyānantaraṃ viṣayetyādeḥ pūrvamādigrahaṇeneti pāṭhaḥ sarveṣu dṛṣṭagrantheṣu dṛśyate, tasya ca viṣayetyādinā sambandho na ghaṭate cāto 'tra dharmavīradānavīrayorgrahaṇamiti pūraṇīyam /
yadi vā tathā granthe paṭhanīyamiti bodhyam /
vṛttau 'cittavṛttivaśeṣāṇā'miti /
carvyamāṇānāmiti śeṣaḥ /
dayāvīro nāma paropacikīrṣāprayatnarūpa utsāhaḥ /
'sarvākāram' iti kriyāviśeṣaṇam /

sarvathetyarthaḥ /
'ahaṅkārarahitatvene'ti hetau tṛtīyā, rahitatve iti ca pāṭhaḥ /
nāyakasyeti śeṣaḥ /
'itarathā' ahaṅkārasahitatve /
śāntasthāyino viṣayajugupsārūpatvācchāntasya bībhatse 'ntarbhāva iti kecit /
tanmataṃ prasaṅgānnirākaroti locane---viṣayetyādi /
viṣayajugupsārūpatvāditi /
śāntasyeti śeṣaḥ /
asyetyapakarṣo vā /
śaṅkyata iti /
kaiściditi śeṣaḥ /
vastuto naivamityāha--sā tvityādi /
sā jugupsā /
asya śāntasya /
tasyāḥ jugupsāyāḥ /
śāntasya sarvarasāpekṣayotkarṣa ityāha--mokṣetyādi /
sa ceti /
śāntaścetyarthaḥ /
bahvityādi /
vahutaraṃ yathā tathā kṛtanirṇayau kṛtavicārau pūrvapakṣasiddhāntau yasya saḥ // 26 //
etadeva sthirīkartumidamucyate--
rasāntarāntaritayor eka-vākya-sthayor api /
nivartate hi rasayoḥ samāveśe virodhitā
rasāntarāntaritayorekavākyasthayorapi /
nivartate hi rasayoḥ samāveśe virodhitā // 27 //
rasāntaravyavahitayorekaprabandhasthayorvirodhitā nivartata ityatra na kācidrabhrāntiḥ /
yasmādekavākyasthayorapi rasayoruktayā nītyā viruddhatā nivartate /
yathā--- bhūreṇudigdhānnavaparijātamālārajovāsitabāhumadhyāḥ /
gāḍhaṃ śivābhiḥ parirabhyamāṇānsurāṅganāśliṣṭabhujāntarālāḥ //
saśoṇitaiḥ kravyabhujāṃ sphuradbhiḥ pakṣaiḥ svagānāmupavījyamānān /
saṃvījitāścandanavārisekaiḥ sugandhibhiḥ kalpalatādukūlaiḥ //
vimānaparyaṅkatale niṣaṇṇāḥ kutūhalāviṣṭatayā tadānīm /
nirdiśyamānāṃllalanāṅgulībhirvīrāḥ svadehān patitānapaśyan //
locanam sthirīkartumiti /
śiṣyabuddhāvityarthaḥ /
apiśabdena prabandhaviṣayatayā siddho 'yamartha iti darśayati---bhūreṇviti /
viśeṣaṇairatīva dūrāpetatvamasambhāvanāspadamuktam /
svadehānityanena dehatvābhimānādeva tādātmyasambhāvanāniṣpatterekāśrayatvamasti, bālapriyā apiśabdeneti /
'ekavākyasthayorapī'tyapiśabdenetyarthaḥ /
vṛttau---'bhūreṇvi'tyādi /

Original text: Dhvanyāloka with Abhinavagupta's Locana and Rāmaśāraka's Bālapriya · Data entry members of the Sansknet Project · GRETIL (Göttingen) · CC BY-NC-SA 4.0

Esc