ધ્વન્યાલોક (ટીકા સહિત) · ભાગ 381400

એવં તાવદ્રસાદીનાં વિરોધિરસાદિભિઃ સમાવેશાસમાવેશયોર્વિષયવિભાગો દર્શિતઃ ।
ઇદાનીં તેષામેકપ્રબન્ધવિનિવેશને ન્યાય્યો યઃ ક્રમસ્તં પ્રતિપાદયિતુમુચ્યતે--
લોચનમ્ ગ્રામ્યોક્તિરહિતયેત્યર્થઃ ।
અત્રૈવ દૃષ્ટાન્તમાહ---યથા અયમિતિ ।
અત્ર ભૂરિશ્રવસઃ સમરભુવિ નિપતિતં બાહું દૃષ્ટ્વા તત્કાન્તાનામેતદનુશોચનમ્ ।
રશનાં મેખલાં સમ્ભોગા વસરેષૂર્ધ્વં કર્ષતીતિ રસનોત્કર્ષી ।
અમુના વિરોધોદ્ધરણપ્રકારેણ બહુતરં લક્ષ્યમુપપાદિતં ભવતીત્યભિપ્રાયેણાહ--ઇત્થં ચેતિ ।
હોમાગ્નિધુમકૃતં બાષ્પામ્બુ યદિ વા બન્ધુગૃહત્યાગદુઃખોદ્ભવમ્ ।
ભયં કુમારીજનોચિતઃ સાધ્વસઃ ।
એવમિયતાઙ્ગભાવં પ્રાપ્તાનામુક્તિરચ્છલેતિ કારિકાભાગોપયોગિ નિરૂપિતમિત્યુપસંહરતિ---એવમિતિ ।
તાવદ્ગ્રહણેન વક્તવ્યાન્તરસપ્યસ્તીતિ સૂચયતિ ॥20॥
તદેવાવતારયતિ---ઇદાનીમિત્યાદિના ।
તેષાં રસાનાં ક્રમ ઇતિ યોજના ।
બાલપ્રિયા તદાલમ્બિતં ઇતિભાવં વા ઉપસ્કરોતીતિ ભાવઃ ।
તદાહેતિ ।
ઉક્તાભિપ્રાયેણાહેત્યર્થઃ ।
અગ્રામ્યતયેત્યસ્યૈવ વિવરણમ્--વિભાવેત્યાદિ ।
અત્ર ભૂરિશ્રવસ ઇત્યાદિ ।
શ્લોકે ઽસ્મિન્નાયકગતશૃઙ્ગારો નાયિકાગતકરુણસ્યાઙ્ગમિત્યાદિકં કાવ્યપ્રદીપોદ્યોતાદૌ દ્રષ્ટવ્યમ્ ।
અમુનેતિ ।
ઉક્તેનેત્યર્થઃ ।
વિવાહકાલે કથં બાષ્પોદ્ગમ ઇત્યત આહ--હોમેતિ ।
અયમપિ શ્લોકઃ કાવ્યપ્રકાશે ઉદાહૃતઃ ।
ક્ષિપ્ત ઇત્યાદાવિવાત્રાપિ સર્વં બોધ્યમ્ ॥20॥
ઇદાનીં તેષામિત્યત્ર તેષામિતિપદં વ્યાચષ્ટે---રસાનામિતિ ।
ક્રમ ઇત્યાદિ ।
પ્રસિદ્ધે ઽપિ પ્રબન્ધાનાં નાના-રસ-નિબન્ધને ।
એકો રસો ઽઙ્ગીકર્તવ્યસ્ તેષામ્ ઉત્કર્ષમ્ ઇચ્છતા
પ્રસિદ્ધે ઽપિ પ્રબન્ધાનાં નાનારસનિબન્ધને ।
એકો રસો ઽઙ્ગીકર્તવ્યસ્તેષામુત્કર્ષમિચ્છતા ॥ 21 ॥
પ્રબન્ધેષુ મહાકાવ્યાદિષુ નાટકાદિષુ વા વિપ્રકીર્ણતયાઙ્ગાઙ્ગિભાવેન બહવો રસા ઉપનિબધ્યન્ત ઇત્યત્ર પ્રસિદ્ધૌ સત્યામપિ યઃ પ્રબન્ધાનાં છાયાતિશયયોગમિચ્છતિ તેન તેષાં રસાનામન્યતમઃ કશ્ચિદ્વિવક્ષિતો રસો ઽઙ્ગિત્વેન વિનિવેશયિતવ્ય ઇત્યયં યુક્તતરો માર્ગઃ ।
નનુ રસાન્તરેષુ બહુષુ પ્રાપ્તપરિપોષેષુ સત્સુ કથમેકસ્યાઙ્ગિતા ન વિરુધ્યત ઇત્યાશઙ્ક્યેદમુચ્યતે--
રસાન્તર-સમાવેશઃ પ્રસ્તુતસ્ય રસસ્ય યઃ ।
નોપહન્ત્ય્ અઙ્ગિતાં સો ઽસ્ય સ્થાયિત્વેનાવભાસિનઃ
રસાન્તરસમાવેશઃ પ્રસ્તુતસ્ય રસસ્ય યઃ ।
નોપહન્ત્યઙ્ગિતાં સો ઽસ્ય સ્થાયિત્વેનાવભાસિનઃ ॥ 22॥
પ્રબન્ધેષુ પ્રથમતરં પ્રસ્તુતઃ સન્ પુનઃ પુનરનુસન્ધીયમાનત્વેન સ્થાયી યો રસસ્તસ્ય સકલબન્ધવ્યાપિનો રસાન્તરૈરન્તરાલવર્તિભિઃ સમાવેશો યઃ લોચનમ્ પ્રસિદ્ધે ઽપિતિ ।
ભરતમુનિપ્રભૃતિભિર્નિરૂપિતે ઽપીત્યર્થઃ ।
તેષામિતિ પ્રબન્ધાનામ્ ।
મહાકાવ્યાદિષ્વિત્યાદિશબ્દઃ પ્રકારે ।

અનભિનેયાન્ભેદાનાહ, દ્વિતીયસ્ત્વભિનેયાન્ ।
વિપ્રકીર્ણતયેતિ ।
નાયકપ્રતિનાયકપતાકાપ્રકરીનાયકાદિનિષ્ઠતયેત્યર્થઃ ।
અઙ્ગાઙ્ગિભાવેનેત્યેકનાયકનિષ્ઠત્વેન ।
યુક્તતર ઇતિ ।
યદ્યપિ રમવકારાદૌ પર્યાયબન્ધાદૌ ચ નૈકસ્યાઙ્ગિત્વં તથાપિ નાયુક્તતા તસ્યાપ્યેવંવિધો યઃ પ્રબન્ધઃ તદ્યથા નાટકં મહાકાવ્યં વા તદુત્કૃષ્ટતરમિતિ તરશબ્દસ્યાર્થઃ ॥ 21 ॥
નન્વિતિ ।
સ્વયં લબ્ધપરિપોષત્વે કથમઙ્ગત્વમ્? અલબ્ધપરિપોષત્વે વા કથં રસત્વમિતિ રસત્વમઙ્ગત્વં ચાન્યોન્યવિરુદ્ધં તેષાં ચાઙ્ગત્વાયોગે કથમેકસ્યાઙ્ગિત્વમુક્તમિતિ ભાવઃ ।
રસાન્તરેતિ ।
પ્રસ્તુતસ્ય સમસ્તેતિવૃત્તવ્યાપિનસ્તત એવ વિતતવ્યાપ્તિકત્વેનાઙ્ગિભાવોચિતસ્ય બાલપ્રિયા ક્રમ ઇત્યેનેન તેષામિત્યસ્ય સમ્બન્ધ ઇત્યર્થઃ ।
ગ્રસિદ્ધે ઽપીત્યેતદ્વિવૃણોતિ--ભરતેત્યાદિ ।
વૃત્તિગ્રન્ધં વ્યાચષ્ટે--મહેત્યાદિ ।
ઽયુક્તતરઽ ઇત્યત્ર તરબર્થં દર્શયતિ---યદ્યપિત્યાદિ ।
તથાપિ ચ તસ્યાપિ નાયુક્તતા ઇતિ સમ્બન્ધઃ ।
તસ્યાપીતિ ।
સમબકારાદેરપીત્યર્થઃ ।
એવંવિધ ઇતિ ।
નાનારસકો ઽઙ્ગિભૂતૈકરસકશ્ચેત્યર્થઃ ॥ 21 ॥
ઽનન્વિઽત્યાદિશઙ્કાગ્રન્થસ્ય ભાવમાહ---સ્વયમિત્યાદિ ।
લબ્ધપરિપીષત્વે ઇતિ ।
રસાન્તરાણામિતિ શેષઃ ।
નન્વઙ્ગત્વં માસ્ત્વિત્યત્રાહ--તેષાં ચેત્યાદિ ।
વૃત્તૌ સ નાઙ્ગિતામુપહન્તિ ।
એતદેવોપપાદયિતુમુચ્યતે--
કાર્યમ્ એકં યથા વ્યાપિ પ્રબન્ધસ્ય વિધીયતે ।
તથા રસસ્યાપિ વિધૌ વિરોધો નૈવ વિદ્યતે
કાર્યમેકં યથા વ્યાપિ પ્રબન્ધસ્ય વિધીયતે ।
તથા રસસ્યાપિ વિધૌ વિરોધો નૈવ વિદ્યતે ॥ 23 ॥
લોચનમ્ રસસ્ય રસાન્તરૈરિતિવૃત્તવશાયાતત્વેન પરિમિતકથાશકલવ્યાપિભિર્યઃ સમાવેશઃ સમુપબૃંહણં સ તસ્ય સ્થાયિત્વેનેતિવૃત્તવ્યાપિતયા ભાસમાનસ્ય નાઙ્ગિતામુપહન્તિ, અઙ્ગિતાં પોષયત્યેવેત્યર્થઃ ।
એતદુક્તં ભવતિ---અઙ્ગભૂતાન્યપિ રસાન્તરાણિ સ્વવિભાવાદિસામગ્ન્યા સ્વાવસ્થાયાં યદ્યપિ લબ્ધપરિપોષાણિ ચમત્કારગોચરતાં પ્રતિપદ્યન્તે, તથાપિ સ ચમત્કારસ્તાવત્યેવ ન પરિતુષ્ય વિશ્રામ્યતિ કિં તુ ચમત્કારાન્તરમનુધાવતિ ।
સર્વત્રૈવ હ્યઙ્ગાઙ્ગિભાવે ઽયમેવોદન્તઃ ।
યથાહ તત્રભવાન્--- ગુણઃ કૃતાત્મસંસ્કારઃ પ્રધાનં પ્રતિપદ્યતે ।
પ્રધાનસ્યોપકારે હિ તથા ભૂયસિ વર્તતે ॥
ઇતિ ॥ 22 ॥
ઉપપાદયિતુમિતિ ।
દૃષ્ટાન્તસ્ય સમુચિતસ્ય નિરૂપણેનેતિ ભાવઃ ।
ન્યાયેન ચૈતદેવોપપદ્યતે; કાર્યં હિ તાવદેકમેવાધિકારિકં વ્યાપકં પ્રાસઙ્ગિકકાર્યાન્તરોપક્રિયમાણમવશ્યમઙ્ગીકાર્યમ્ ।
તત્પૃષ્ઠવર્તિનીનાં નાયકચિત્તવૃત્તીનાં તદ્બલાદેવાઙ્ગાઙ્ગિભાવઃ ।
પ્રવાહાપતિત ઇતિ કિમત્રાપૂર્વમિતિ તાત્પર્યમ્ ।
તથેતિ વ્યાપિતયા ।

યદિ વા એવકારો ભિન્નક્રમઃ, તથૈવ તેનૈવ પ્રકારેણ કાર્યાઙ્ગાઙ્ગિભાવરૂપેણ રસાનામપિ બલાદેવાસાવાપતતીત્યર્થઃ ।
તથા ચ વૃત્તૌ વક્ષ્યતિ ઽતથૈવેઽતિ ।
કાર્યમિતિ ।
ઽસ્વલ્પમાત્રં સમુત્સૃષ્ટં બહુધા યદ્વિસર્પતિઽ ઇતિ લક્ષિતં બીજમ્ ।
બાલપ્રિયા ક્વચિદ્ગ્રન્થે બહુષ્વિતિ પાઠો ન, ઽકથમેકસ્યાઙ્ગિતા નઽ ઇત્યસ્ય સ્થાને એકસ્યાઙ્ગિતેતિ પાઠશ્ચ દૃશ્યતે ।
કારિકાં વ્યાચષ્ટે--પ્રસ્તુતસ્યેત્યાદિ ।
અસ્યેત્યસ્ય વિવરણમ્---તસ્યેતિ ।
કારિકયાનયા લબ્ધં નન્વિત્યાદિશઙ્કાયાઃ સમાધાનં દર્શયતિ---એતદુક્તમિત્યાદિ ।
ગુણ ઇતિ ।
ગુણઃ અઙ્ગભૂતઃ ।
અન્યેન કૃતાત્મસંસ્કારઃ સન્ તથા કૃતાત્મસંસ્કારઃ ગુણઃ પ્રધાનસ્ય અઙ્ગિનઃ ભૂયસિ ઉપકારે વર્તતે ભૂયસે ઉપકારાય ભવતિ હિ ।
શ્લોકો ઽયં કાવ્યપ્રકાશે ઽપિ દર્શિતઃ ।
નિરૂપણેનેતિ ।
પ્રદર્શનેનેત્યર્થઃ ।
એતદેવેતિ ।
કાર્યમિત્યાદિના વક્ષ્યમાણમેવેત્યર્થઃ ।
તત્પૃષ્ઠવર્તિનીનામિતિ ।
તત્તત્કાર્યાનુષક્તાનામિત્યર્થઃ ।
નાયકચિત્તવૃત્તીનામિતિ ।
નાયકપદેન નાયકોપનાયકાદયસ્સર્વે ઽત્ર વિવક્ષિતાઃ ।
તદ્બલાદેવેતિ ।
કાર્યાણામઙ્ગાઙ્ગિભાવસ્ય બલાદેવેત્યર્થઃ ।
કારિકાસ્થં તથેતિ પદં વ્યાચષ્ટે---વ્યાપિતયેતિ ।
અન્યથાપિ વ્યાચષ્ટે---યદિ વેત્યાદિ ।
ભિન્નક્રમ ઇતિ ।
નૈવેત્યેવકારસ્તથેત્યનેન સમ્બધ્નાતીત્યર્થઃ ।
સન્ધ્યાદિમયસ્ય પ્રબન્ધશરીરસ્ય યથા કાર્યમેકમનુયાયિ વ્યાપકં કલ્પ્યતે ન ચ તત્કાર્યાન્તરૈર્ન સઙ્કીર્યતે, ન ચ તૈઃ સઙ્કીર્યમાણસ્યાપિ તસ્ય પ્રાધાન્યમપચીયતે, તથૈવ રસસ્યાપ્યેકસ્ય સન્નિવેશે ક્રિયમાણે વિરોધો ન કશ્ચિત્ ।
પ્રત્યુત પ્રત્યુદિતવિવેકાનામનુસન્ધાનવતાં સચેતસાં તથાવિધે વિષયે પ્રહ્લાદાતિશયઃ પ્રવર્તતે ।
નનુ યેષાં રસાનાં પરસ્પરાવિરોધઃ યથા---વીરશૃઙ્ગારયોઃ શૃઙ્ગારહાસ્યયો લોચનમ્ બાજાત્પ્રભૃતિ પ્રયોજનાનાં વિચ્છેદે યદવિચ્છેદકારણં યાવત્સમાપ્તિબન્ધં સ તુ બિન્દુઃઽ ઇતિ બિન્દુરૂપયાર્થપ્રકૃત્યા નિર્વહણપર્યન્તં વ્યાપ્નોતિ તદાહ---અનુયાયીતિ ।
અનેન બીજં બિન્દુશ્ચેત્યર્થપ્રકૃતી સઙ્ગૃહીતે ।
કાર્યાન્તરૈરિતિ ।
ઽઆગર્ભાદાવિમર્શાદ્વા પતાકાવિનિવર્તતેઽ ઇતિ પ્રાસઙ્ગિકં યત્પતાકાલક્ષણાર્થપ્રકૃતિનિષ્ઠં કાર્યં યાનિ ચ તતો ઽપ્યૂનવ્યાપ્તિતયા પ્રકરીલક્ષણાનિ કાર્યાણિ તૈરિત્યેવં પઞ્ચાનામર્થપ્રકૃતીનાં વાક્યૈકવાક્યતયા નિવેશ ઉક્તઃ ।
તથાવિધ ઇતિ ।
યથા તાપસવત્સરાજે ।
એવમનેન શ્લોકેનાઙ્ગાઙ્ગિતાયાં દૃષ્ટાન્તનિરૂપણમિતિવૃત્તબલાપતિતત્વં ચ રસાઙ્ગાઙ્ગિભાવસ્યેતિ દ્વયં નિરૂપિતમ્ ।
વૃત્તિગ્રન્થો ઽપ્યુભયાભિપ્રાયેણૈવ નેયઃ ।
શૃઙ્ગારેણ વીરસ્યાવિરોધો યુદ્ધનયપરાક્રમાદિના કન્યારત્નલાભાદૌ ।
હાસ્યસ્ય તુ સ્પષ્ટમેવ તદઙ્ગત્વમ્ ।
હાસ્યસ્ય સ્વયમપુરુષાર્થસ્વભાવત્વે ઽપિ સમધિકતરરઞ્ચનોત્પાદનેન શૃઙ્ગારાઙ્ગતયૈવ તથાત્વમ્ ।
રૌદ્રસ્યાપિ તેન કથઞ્ચિદવિરોધઃ ।

યથોક્તમ્---ઽશૃઙ્ગારશ્ચ તૈઃ પ્રસભં સેવ્યતેઽ ।
બાલપ્રિયા અસાવિતિ ।
અઙ્ગાઙ્ગિભાવ ઇત્યર્થઃ ।
કાર્યપદેન યોગવ્યુત્પત્ત્યા વિવક્ષિતમર્થં દર્શયન્ વિવૃણોતિ---સ્વલ્પમાત્રમિત્યાદિ ।
બીજમિત્યસ્ય વ્યાપ્નોતીત્યનેન સમ્બન્ધઃ ।
અનેનેતિ ।
કાર્યપદેનેત્યર્થઃ ।
કાર્યાન્તરૈરિત્યનેન વિવક્ષિતં વિવૃણોતિ---આગર્ભાદિત્યાદિ ।
તતો ઽપ્યૂનવ્યાપ્તીતિ ।
તતઃ પતાકાલક્ષણાર્થપ્રકતેઃ ।
તૈરિત્યન્તેન કાર્યાન્તરૈરિત્યસ્ય વિવરણમ્ ।
ઉપસંહરતિ---ઇત્યેવમિત્યાદિ ।
ઉક્ત ઇતિ ।
કાર્યં કાર્યાન્તરૈરિત્યાભ્યાં બોધિત ઇત્યર્થઃ ।
તથાવિધે વિષયે ઇત્યસ્યોદાહરણં દર્શયતિ---યથા તાપસેતિ ।
સારાર્થમાહ--એવમિત્યાદિ ।
અનેનેતિ ।
કાર્યમિત્યાદિનેત્યર્થઃ ।
અઙ્ગાઙ્ગિતાયાં દૃષ્ટાન્તનિરૂપણં રસાઙ્ગાઙ્ગિભાવસ્ય ઇતિવૃત્તબલાપતિતત્વં ચેતિ દ્વયમનેન શ્લોકેન નિરૂપિતમિતિ સમ્બન્ધઃ ।
રસાનામવિરોધમુપપાદયતિ---શૃઙ્ગારેણેત્યાદિ ।
અવિરોધ ઇતિ ।
એકાશ્રયત્વે વિરોધાભાવ ઇત્યર્થઃ ।
તદઙ્ગત્વં શૃઙ્ગારાઙ્ગત્વમ્ ।
સમધિકરઞ્જનોત્પાદનેનેતિ ।
રૌદ્રશૃઙ્ગારયોર્વીરાદ્ભુતયોર્વીરરૌદ્રયો રૌદ્રકરુણયોઃ શૃઙ્ગારાદ્ભુતર્યોર્વા તત્ર ભવત્વઙ્ગાઙ્ગિભાવઃ ।
તેષાં તુ સ કથં ભવેદ્યેષાં પરસ્પરં બાધ્યબાધકભાવઃ ।
યથા---શૃઙ્ગારબૂભત્સયોર્વીરભયાનકયોઃ શાન્તરૌદ્રયોઃ શાન્તશૃઙ્ગારયોર્વા ઇત્યાશઙ્ક્યેદમુચ્યતે--
લોચનમ્ તૈરિતિ રૌદ્રપ્રભૃતિભિઃ રક્ષોદાનવોદ્ધતમનુષ્યૈરિત્યર્થઃ ।
કેવલં નાયિકાવિષયમૌગ્ન્યં તત્ર પરિહર્તવ્યમ્ ।
અસમ્ભાવ્યપૃથિવીસમ્માર્જનાદિજનિતવિસ્મયતયા તુ વૂરાદ્ભુતયોઃ સમાવેશઃ ।
યથાહ મુનિઃ--ઽવીરસ્ય ચૈવ યત્કર્મ સો ઽદ્ભુતઃઽ ઇતિ ।
વીરરૌદ્રયોર્ધીરોદ્ધતે ભીમસેનાદૌ સમાવેશઃ ક્રોધોત્સાહયોરવિરોધાત્ ।
રૌદ્રકરુણયોરપિ મુનિનૈવોક્તઃ---- ઽરૌદ્રસ્યૈવ ચ યત્કર્મ સ જ્ઞેયઃ કરુણો રસઃઽ ઇતિ ।
શૃઙ્ગારાદ્ભુતયોરિતિ ।
યથા રત્નાવલ્યામૈન્દ્રજાલિકદર્શને ।
શૃઙ્ગારબીભત્સયોરિતિ ।
યયોહિ પરસ્પરોન્મૂલનાત્મકતયૈવોદ્ભવસ્તત્ર કો ઽઙ્ગાઙ્ગિભાવઃ આલમ્બનનિમગ્નરૂપતયા ચ રતિરુત્તિષ્ઠતિ તતઃ પલાયમાનરૂપતયા જુગુપ્સેતિ સમાનાશ્રયત્વેન તયોરન્યોન્યસંસ્કારોન્મૂલનત્વમ્ ।
ભયોત્સાહાવપ્યેવમેવ વિરુદ્ધૌ વાચ્યૌ ।
શાન્તસ્યાપિ તત્ત્વજ્ઞાનસમુત્થિતસમસ્તસંસારવિષયનિર્વેદપ્રાણત્વેન સર્વતો નિરીહસ્વભાવસ્ય વિષયાસક્તિજીવિતાભ્યાં રતિક્રોધાભ્યાં વિરોધ એવ ॥ 23 ॥
બાલપ્રિયા સ્મધિકરસોત્પાદનેનેતિ ચ પાઠઃ ।

શૃઙ્ગારરસનાયા આધિક્યોત્પાદનેનેત્યર્થઃ ।
તથાત્વં પુરુષાર્થત્વમ્ ।
તેન શૃઙ્ગારેણ ।
ઉક્તમિતિ ।
મુનિનેતિ શેષઃ ।
વિશેષમાહ--કેવલમિતિ ।
અસમ્ભાવ્યેત્યાદિ ।
વીરસ્ય હ્યસમ્ભાવ્યવસ્તુલાભેન વિસ્મયો ભવતિ ।
ઉક્ત ઇતિ ।
અવિરોધ ઇતિ શેષઃ ।
અત્રૈકાલમ્બનકત્વેનાવિરોધો બોધ્યઃ ।
રૌદ્રકરુણયોર્ભિન્નાશ્રયકત્વસ્યૈવ સમ્ભાવત્ ।
ઽશૃઙ્ગારાદ્ભુતયોરપીઽતિ અવિરોધ ઇતિ શેષઃ ।
બાધ્યબાધકભાવમુક્તં વિવૃણોતિ--યયોર્હીત્યાદિ ।
યયોરિતિ ।
શૃઙ્ગારબીભત્સાદ્યોરિત્યર્થઃ ।
તત્ર તયોઃ ।
ઉક્તાર્થે હેતુ દર્શયતિ--આલમ્બનેત્યાદિ ।
ઉત્તિષ્ઠતિ પ્રાદુર્ભવતિ ।
તત ઇતિ ।
આલમ્બનાદિત્યર્થઃ ।
જુગુપ્સેતિ ।
ઉત્તિષ્ઠતીત્યનુષઙ્ગઃ ।
ઇતીતિ હતૌ ।
સમનાશ્રયત્વેનેતિ ।
એકાલમ્બનકત્વેનૈકાધિકરણકત્વેન ચેત્યર્થઃ ।
તયોરિતિ ।
રતિજુગુપ્સયોરિત્યર્થઃ ।
અન્યોન્યેતિ ।
અન્યોન્યસ્ય યઃ સંસ્કારઃ, તદુન્મૂલનત્વં તદ્વિનાશકારિત્વમિત્યર્થઃ ।
એવમેવેતિ ।
એકાશ્રયત્વેનેત્યર્થઃ ॥ 23 ॥
અવિરોધી વિરોધી વા રસો ઽઙ્ગિનિ રસાન્તરે ।
પરિપોષં ન નેતવ્યસ્ તથા સ્યાદ્ અવિરોધિતા
અવિરોધી વિરોધી વા રસો ઽઙ્ગિનિ રસાન્તરે ।
પરિપોષં ન નેતવ્યસ્તથા સ્યાદવિરોધિતા ॥ 24 ॥
અઙ્ગિનિ રસાન્તરે શૃઙ્ગારાદૌ પ્રબન્ધવ્યઙ્ગ્યે સતિ અવિરોધી વિરોધી વા રસઃ પરિપોષંન નેતવ્યઃ ।
તત્રાવિરોધિનો રસસ્યાઙ્ગિરસાપેક્ષયાત્યન્તમાધિક્યં ન કર્તવ્યમિત્યયં પ્રથમઃ પરિપોષપરિહારઃ ।
ઉત્કર્ષસામ્યે ઽપિ તયોર્વિરોધાસમ્ભવાત્ ।
યથા--- લોચનમ્ અવિરોધી વિરોધી વેતિ ।

વાગ્રહણસ્યાયમભિપ્રાયઃ---અઙ્ગિરસાપેક્ષયા યસ્ય રસાન્તરસ્યોત્કર્ષો નિબધ્યતે તદા તદવિરુદ્ધો ઽપિ રસો નિબદ્ધશ્ચોદ્યાવહઃ ।
અથ તુ યુક્ત્યા ઙ્ગિનિ રસો ઽઙ્ગભાવતાનયેનોપપત્તિર્ઘટતે તદ્વિરુદ્ધો ઽપિ રસો વક્ષ્યમાણેન વિષયભેદાદિયોજનેનોપનિબધ્યમાનો ન દોષાવહ ઇતિ વિરોધાવિરોધાવકિઞ્ચિત્કરૌ ।
વિનિવેશનપ્રકાર એવ ત્વવધાત્વ્યમિતિ ।
અઙ્ગિનીતિ સપ્તમ્યનાદરે ।
અઙ્ગિનં રસવિશેષમનાદૃત્ય પરિપોષપરિહારે ત્રીન્ પ્રકારાનાહ--તત્રેત્યાદિના તૃતીય ઇત્યન્તેન ।
નનુ ન્યૂનત્વં કર્તવ્યમિતિ વાચ્યે આધિક્યસ્ય કા સમ્ભાવના યેનોક્તમાધિક્યંન કર્તવ્યમિત્યાશઙ્ક્યાહ--ઉત્કર્ષસામ્ય ઇતિ ।
એકતો રોદિતિ પ્રિયા અન્યતઃ સમરતૂર્યનિર્ઘોષઃ ।
સ્નેહેન રણરસેન ચ ભટસ્ય દોલાયિતં હૃદયમ્ ॥
બાલપ્રિયા અયમિતિ ।
વક્ષ્યમાણ ઇત્યર્થઃ ।
અપેક્ષયેત્યસ્ય ઉત્કર્ષ ઇત્યનેન સમ્બન્ધઃ ।
તદવિરુદ્ધો ઽપીતિ ।
અઙ્ગિરસાવિરુદ્ધો ઽપીત્યર્થઃ ।
અઙ્ગેતિ ।
અઙ્ગત્વપ્રાપણેનેત્યર્થઃ ।
તદિતિ ।
તર્હિ ઇત્યર્થઃ ।
અઙ્ગિનીતિ ઇતિ પ્રતીકધારણમ્ ।
સપ્તમિતિ ।
અઙ્ગિનિ રસાન્તરે ઇત્યત્ર સપ્રમીત્યર્થઃ ।
અનાદર ઇતિ ।
"ષષ્ઠી ચાનાદર" ઇતિ સૂત્રાનુશિષ્ટા સપ્તમીત્યર્થઃ ।
રસાન્તરપદવિવરણમ્--રસવિશેષમિતિ ।
અનાદૃત્યેત્યસ્યૈવ વિવરણમ્--ન્યક્કૃત્યેનતિ ।
ઇતિ વાચ્ય ઇતિ ।
તત્રાવિરોધિનો રસસ્યાઙ્ગિરસાપેક્ષયા ન્યૂનત્વં કર્તવ્યમિતિ વક્તવ્યે સતીત્યર્થઃ ।
વૃત્તૌ ઽતયોરિઽતિ ।
અઙ્ગિનો રસસ્ય તદવિરોધિનો રસન્તરસ્ય ચેત્યર્થઃ ।
કત ઇતિ ।
એકતઃ એકસ્મિન્ દેશે ।
અન્યતઃ અન્યસ્મિન્ દેશે ।
ડોલાયિતં સન્દેહાકુલમ્ ।
ઽકણ્ઠદિઽતિ કણ્ઠાચ્છિત્વા ।
હાલં કણ્ઠાદુદ્ધૃત્ય ।
મેખલાયા ગુણેનૈવ વિષધરપતિ નેતિ રૂપકમ્ ।
ઽસન્ધ્યેઽતિ ।
સન્ધ્યાયા નાયિકાત્વં ગમ્યતે ।
તસ્યાં યા અભ્યસૂયા તયા હેતુના હસિતઃ પશુપત્તિઃ સન્ધ્યાં સેવમાનઃ પરમેશ્વરો યયા સા ।
હૃષ્ટા સન્તુષ્ટા શ્લોકો ઽથં પ્રક્ષિપ્તઃ ।
ઉત્કર્ષસામ્યં વિવૃણોતિ લોચને---રોદિતીત્યાદિ ।

ઇત્યત ઇતિ ।
એકન્તો રુઐ પિઆ અણ્ણન્તો સમરતૂરણિગ્ઘોસો ।
ણેહેણ રણરસેણ અ ભડસ્સ દોલાઇઅં હિઅઅમ્ ॥
યથા વા-- કણ્ઠાચ્છિત્ત્વાક્ષમાલાવલયમિવ કરે હારમાવર્તયન્તી કૃત્વા પર્યઙ્કબન્ધં વિષધરપતિના મેખલાયા ગુણેન ।
મિથ્યામન્ત્રાભિજાપસ્ફુરદઘરપુટવ્યઞ્જિતાવ્યક્તહાસા દેવી સન્ધ્યાભ્યસૂયાહસિતપશુપતિસ્તત્ર દૃષ્ટા તુ વો ઽવ્યાત્ ॥
ઇત્યત્ર ।
અઙ્ગિરસવિરુદ્ધાનાં વ્યભિચારિણાં પ્રાચુર્યેણાનિવેશનમ્, નિવેશને વા ક્ષિપ્રમેવાઙ્ગિરસવ્યભિચાર્યનુવૃત્તિરિતિ દ્વિતીયઃ ।
લોચનમ્ ઇતિ ચ્છાયા ।
રોદિતિ પ્રિયેત્યતો રત્યુત્કર્ષઃ ।
રસરતૂર્યેતિ ભટસ્યેતિ ચોત્સાહોત્કર્ષઃ ।
દોલાયિતમિતિ તયોરન્યૂનાધિકતયા સામ્યમુક્તમ્ ।
એતચ્ચ મુક્તકવિષયમેવ ભવતિ ન તુ પ્રબન્ધવિષયમિતિ કેચિદાહુસ્તચ્ચાસત્ ; આધિકારિકેષ્વિતિવૃત્તેષુ ત્રિવર્ગફલસમપ્રાધાન્યસ્ય સમ્ભવાત્ ।
તથાહિ---રત્નાવલ્યાં સચિવાયત્તસિદ્ધિત્વાભિપ્રાયેણ પૃથિવીરાજ્યલાભ આધિકારિકં ફલં કન્યારત્નલાભઃ પ્રાસઙ્ગિકં ફલં, નાયકભિપ્રાયેણ તુ વિપર્યય ઇતિ સ્થિતે મન્ત્રિબુદ્ધૌ નાયકબુદ્ધૌ ચ સ્વામ્યમાત્યબુદ્ધ્યેકત્વાત્ફલમિતિ નીત્યા એકીક્રિયમાણાયાં સમપ્રાધાન્યમેવ પર્યવસ્યતિ ।
યથોક્તમ્---ઽકવેઃ પ્રયત્નાન્નેતૄણાં યુક્તાનામ્ઽ ઇત્મલમવાન્તરેણ બહુના ।
એવં પ્રથમં પ્રકારં નિરૂપ્ય દ્વિતીયમાહ---અઙ્ગીતિ ।
અનિવેશનમિતિ ।
અઙ્ગભૂતે બાલપ્રિયા પ્રિયાકર્તૃકરોદનરૂપાનુભાવોક્ત્યેત્યર્થઃ ।
રત્યુત્કર્ષ ઇતિ ।
ઉક્ત ઇતિ વિપરિણામેન સમ્બન્ધઃ ।
ઉક્તઃ વ્યઞ્જિતઃ ।
તયોરિતિ ।
રત્યુત્કર્ષસ્ય ઉત્સાહોત્કર્ષસ્ય ચેત્યર્થઃ ।
સામ્યમુક્તમિતિ ।
અત્ર પ્રકૃતો રસો વીરઃ ભટસ્યેત્યુક્તબલાદ્ગમ્યઃ સમપ્રાધાન્યેન વર્ણિતસ્તદવિરોધી શૃઙ્ગારઃ, કણ્ઠાદિત્યાદૌ તુ પ્રકૃતો રસો વિપ્રલમ્ભઃ તદવિરોધીહાસ્યસ્સમપ્રાધાન્યેન દર્શિતઃ ।
એતદિતિ ।
દ્વયોરુત્કર્ષસામ્યમિત્યર્થઃ ।
મુક્તકવિષયમેવેતિ ।
મુક્તકે એવેત્યર્થઃ ।
ત્રિવર્ગેતિ ।
ત્રિવર્ગરૂપં યત્ ફલં તસ્ય સમપ્રાધાન્યં યત્તસ્યેત્યર્થઃ ।
સમપ્રાધાન્યમેવેતિ ।
વીરશૃઙ્ગારયોરિતિ શેષઃ ।
કૃત્રાનિવેશનમિત્યતઃ પૂરયતિ---અઙ્ગભૂતૈતિ ।
અસાવિતિ ।
અઙ્ગભૂતો રસ ઇત્યર્થઃ ।
અઙ્ગત્વેન પુનઃ પુનઃ પ્રત્યવેક્ષા પરિપોષં નીયમાનસ્યાપ્યઙ્ગભૂતસ્ય રસસ્યેતિ તૃતીયઃ ।
અનયા દિશાન્યે ઽપિ પ્રકારા ઉત્પ્રેક્ષણીયાઃ ।
વિરોધિનસ્તુ રસસ્યાઙ્ગિરસાપેક્ષયા કસ્યચિન્ન્યૂનતા સમ્પાદનીયા ।
યથા શાન્તે ઽઙ્ગિનિ શૃઙ્ગારસ્ય શૃઙ્ગારે વા શાન્તસ્ય ।
પરિપોષરહિતસ્ય રસસ્ય કથં રસત્વભિતિ ચેત્--ઉક્તમત્રાઙ્ગિરસાપેક્ષયેતિ ।

અઙ્ગિનો હિ રસસ્ય લોચનમ્ રસ ઇતિ શેષઃ ।
નન્વેવં નાસૌ પરિતુષ્ટો ભવેદિત્યાશઙ્ક્ય મતાન્તરમાહ--નિવેશને વેતિ ।
અત એવ વાગ્રહણમુત્તરપક્ષદાર્ઢ્યં સૂચયતિ ન વિકલ્પમ્ ।
તથા ચૈક એવાયં પ્રકારઃ ।
અન્યથા તુ દ્વૌ સ્યાતામ્ ।
અઙ્ગિનો રસસ્ય યો વ્યભિચારી તસ્યાનુવૃત્તિરનુસન્ધાનમ્ ।
યથા---ઽકોપાત્કોમલલોલઽ ઇતિ શ્લોકે ઽઙ્ગિભૂતાયાં રતાવઙ્ગત્વેન યઃ ક્રોધ ઉપનિબદ્ધસ્તત્ર બદ્ધ્વા દૃઢં ઇત્યમર્ષસ્ય નિવેશિતસ્ય ક્ષિપ્રમેવ રુદત્યેતિ હસન્નિતિ ચ રત્યુચિતેર્ષ્યૌત્સુક્યહર્ષાનુસન્ધાનમ્ ।
તૃતીયં પ્રકારમાહ---અઙ્ગત્વેનેતિ ।
અત્ર ચ તાપસવત્સરાજે વત્સરાજસ્ય પઝવતીવિષયઃ સમ્ભોગશૃઙ્ગાર ઉદાહરણોકર્તવ્યઃ ।
અન્યે ઽપીતિ ।
વિભાવાનુભાવાનાં ચાપિ ઉત્કર્ષો ન કર્તવ્યો ઽઙ્ગિરસવિરોધિનાં નિવેશનમેવ વા ન કાર્યમ્, કૃતમપિ ચાઙ્ગિરસવિભાવાનુભાવૈરુષબૃંહણીયમ્ ।
પરિપોષિતા અપિ વિરુદ્ધરસવિભાવાનુભાવા અઙ્ગત્વં પ્રતિજાગરયિતવ્યા ઇત્યાદિ ।
સ્વયં શક્યમુત્પ્રેક્ષિતુમ્ ।
એવં વિરોધ્યવિરોધિસાધારણં પ્રકારમભિધાય વિરોધિવિષયા સાધારણદોષપરિહારપ્રકારગતત્વેનૈવ વિશેષાન્તરમપ્યાહ---વિરોધિન બાલપ્રિયા રતાવઙ્ગત્વેનેતિ ।
ઉપનિબદ્ધ ઇત્યનેનાસ્ય સમ્બન્ધઃ ।
અનુભાવદ્વારા પ્રદર્શિત ઇત્યર્થઃ ।
તત્રેતિ ।
ક્રોધે ઇત્યર્થઃ ।
તદ્વ્યભિચારિતયેતિ યાવત્ ।
ઉદાહરણીકર્તવ્ય ઇતિ ।
સ તત્રાઙ્ગમિતિ ભાવઃ ।
અન્યે ઽપીત્યાદ્યુક્તં વિવૃણોતિ--વિભાવેત્યાદિ ।
વિભાવાનુભાવાનામિત્યસ્ય વિશેષણમ્--અઙ્ગિરસવિરોધિનામિતિ ।
નિવેશનમેવ વેતિ ।
ષષ્ઠ્યન્તયોરત્રાનુષઙ્ગઃ ।
કૃતમપીતિ ।
નિવેશનમિત્યનુષજ્યતે ।
અઙ્ગીતિ ।
અઙ્ગિરસસ્ય યે વિભાવાનુ ભાવાઃ તદેકરૂપં સત્ તદેકરૂપતાં સમ્પાદ્યેત્યર્થઃ ।
બૃહંણીયં પોષણીયમ્ ।
અઙ્ગત્વં પ્રતિજાગરયિતવ્યાઃ અઙ્ગતાં નેતવ્યાઃ વિરોધ્યવિરોધિસાધારણં પ્રકારમિતિ ।
સમ્ભવન્તમિતિ શેષઃ ।
વિરોધીતિ ।
વિરોધિવિષયઃ અસાધારણશ્ચ યો દોષપરિહારપ્રકારઃ તદ્ગતત્વેન તત્સમ્બન્ધિત્વેનેત્યર્થઃ ।
સમ્ભવીતિ ।
અત્ર પૂરયતિ--પ્રધાનેત્યાદિ ।
વૃત્તૌ ઽએતચ્ચેઽત્યાદિ ।
બહુરસેષુ પ્રબન્ધેષ્વેકસ્ય રસસ્ય આપેક્ષિકમેતત્પ્રકર્ષ યોગિત્વમશક્યપ્રતિક્ષેપમિતિ સમ્બન્ધઃ ।
કેનાશક્યપ્રતિક્ષેપમિત્યત્રોક્તમ્--રસાનામિત્યાદિ ।
મતમેતદ્વિવૃણોતિ--ઉપકાર્યેત્યાદિ ।

અન્યથેતિ ।
સ્વચમત્કારવિશ્રાન્તત્વાભાવ યાવાન્ પરિપોષસ્તાવાંસ્તસ્ય ન કર્તવ્યઃ, સ્વતસ્તુ સમ્ભવી પરિપોષઃ કેન વાર્યતે ।
એતચ્ચાપેક્ષિકં પ્રકર્ષયોગિત્વમેકસ્ય રસસ્ય વહુરસેષુ પ્રબન્ધેષુ રસાનામઙ્ગાઙ્ગિભાવમનભ્યુપગચ્છતાપ્યશક્યપ્રતિક્ષેપમિત્યનેન પ્રકારેણાવિરોધિનાં વિરોધિનાં ચ રસાનામઙ્ગાઙ્ગિભાવેન સમાવેશેપ્રબન્ધેષુ સ્યાદવિરોધઃ ।
એતચ્ચ સર્વં યેષાં રસો રસાન્તરસ વ્યભિચારીભવતિ ઇતિ દર્શનં લોચનમ્ ઇતિ ।
સમ્ભવીતિ ।
પ્રધાનાવિરોધિત્વેનેતિ શેષઃ ।
એતચ્ચેતિ ।
ઉપકાર્યોપકારકભાવો રસાનાં નાસ્તિ સ્વચમત્કારવિશ્રાન્તત્વાત્ ; અન્યથા રસત્વાયોગાત્, તદભાવે ચ કથમઙ્ગાઙ્ગિતેત્યપિ યેષાં મતં તૈરપિ કસ્યચિદ્રસસ્ય પ્રકૃષ્ટત્વં ભૂયઃ પ્રબન્ધવ્યાપકત્વમન્યેષાં ચાલ્પપ્રબન્ધાનુગામિત્વમભ્યુપગન્તવ્યમિતિવૃત્તસઙ્ઘટનાયા એવાન્યથાનુપપત્તેઃ, ભૂયઃ પ્રબન્ધવ્યાપકસ્ય ચ રસસ્ય રસાન્તરૈર્યદિ ન કાચિત્સઙ્ગતિસ્તદિતિવૃત્તસ્યાપિ ન સ્યાત્સઙ્ગતિશ્ચેદયમેવોપકાર્યોપકારકભાવઃ ।
ન ચ ચત્મકારવિશ્રાન્તેર્વિરોધઃ કશ્ચિદિતિ સમનન્તરમેવોક્તં તદાહ--અનભ્યુપગચ્છતાપીતિ ।
શબ્દમાત્રેણાસૌ નાભ્યુપગચ્છતિ ।
અકામ એવાભ્યુપગમયિતવ્ય ઇતિ ભાવઃ ।
અન્યસ્તુ વ્યાચષ્ટે--એતચ્ચાપેક્ષિકમિત્યાદિગ્રન્થો દ્વિતીયમતમભિપ્રેત્ય યત્ર રસાનામુપકાર્યોપકારકતા નાસ્તિ, તત્રાપિ હિ ભૂયો વૃત્તવ્યાપ્તત્વમેવાઙ્ગિત્વમિતિ ।
એતચ્ચાસત્; એવં હિ એતચ્ચ સર્વમિતિ સર્વશબ્દેન ય ઉપસંહાર એકપક્ષવિષયઃ બાલપ્રિયા ઇત્યર્થઃ ।
તદભાવ ઇતિ ।
રસત્વાભાવ ઇત્યર્થઃ ।
કથમઙ્ગાઙ્ગિતેતિ ।
રસયોહઙ્ગાઙ્ગિભાવઃ ।
કથમિત્યર્થઃ ।
તૈરપીત્યસ્યાભ્યુપગન્તવ્યમિત્યનેન સમ્બન્ધઃ ।
કસ્યચિદ્રસસ્ય પ્રકૃષ્ટત્વમિત્યનેનૈતચ્ચાપેક્ષિકમિત્યાદિગ્રન્થો વિવૃતઃ ।
પ્રકૃષ્ટત્વં વિવૃણોતિ--ભૂય ઇત્યાદિ ।
અશક્યપ્રતિક્ષેપમિત્યસ્ય વિવરણમ્---અભ્યુપગન્તવ્યમિતિ ।
અત્ર હેતુમાહ--ઇતિવૃત્તેત્યાદિ ।
ઇતિવૃત્તઘટનાયાઃ કથાસઙ્ઘટનસ્ય ।
એવમભ્યુપગમે ઉપકાર્યોપકારકભાવો ઽપ્યભ્યુપગતો ભવેદિત્યાહ---ભૂય ઇત્યાદિ ।
સઙ્ગતિરિતિ ।
સમ્બન્ધ ઇત્યર્થઃ ।
તદિતિ ।
તદેત્યર્થઃ ।
ન સ્યાદિતિ ।
સઙ્ગતિરિત્યનુષજ્યતે ।
ન ચ ચમત્કારેતિ ।
ચમત્કારવિશ્રાન્તેઃ કશ્ચિદ્વિરોધો ન ચેત્યન્વયઃ ।
તદાહેતિ ।
તદભિપ્રાયેણાહેત્યર્થઃ ।
શબ્દેતિ ।
વચનમાત્રેણેત્યર્થઃ ।
અભ્યુપગમયિતવ્ય ઇતિ ।
યુક્ત્યેતિ શેષઃ ।
દ્વિતીયં મતમિતિ ।

મતાન્તરે ત્વિત્યાદિના વક્ષ્યમાણં મતમિત્યર્થઃ ।
રસાનામિત્યાદિ ।
કિન્તુ સાસ્થાયિનામિતિ ભાવઃ ।
તત્રાપીતિ ।
તન્મતે ઽપીત્યર્થઃ ।
ભૂય ઇત્યાદિ ।
તથાચ બહ્વિતિવૃત્તવ્યાપ્તત્વમઙ્ગિત્વમલ્પેતિવૃત્તવ્યાપ્તત્વમઙ્ગત્વં ચેતિ ભાવઃ ।
સર્વશબ્દેનેતિ ।
સર્વશબ્દં પ્રયુજ્યેત્યર્થઃ ।
ઉપસંહાર ઇતિ ।
તન્મતેનોચ્યતે ઇત્યુપસંહાર ઇત્યર્થઃ ।
એકપક્ષવિષય ઇતિ ।
રસો રસાન્તરસ્યેત્યુક્તૈકપક્ષવિષયક ઇત્યર્થઃ ।
એતત્પક્ષવિષય લોચનમ્ મતાન્તરે ઽપીત્યાદિના ચ યો દ્વિતીયપક્ષોપક્રમઃ સો ઽતીવ દુઃશ્લિષ્ટ ઇત્યલં પૂર્વવંશ્યૈઃ સહ બહુના સંલાપેન ।
યેષામિતિ ।
ભાવાધ્યાયસમાપ્તાવસ્તિ શ્લોકઃ--- બહૂનાં સમવેતાનાં રૂપં યસ્ય ભવેદ્બહુ ।
સ મન્તવ્યો રસસ્થાયી શેષાઃ સઞ્ચારિણો મતાઃ ॥
ઇતિ ।
તત્રોક્તક્રમેણાધિકારિકેતિવૃત્તવ્યાપિકા ચિત્તવૃત્તિરવશ્યમેવ સ્થાયિત્વેન ભાતિ પ્રાસઙ્ગિકવૃત્તાન્તગામિની તુ વ્યભિચારિતયેતિ રસ્યમાનતાસમયે સ્થાયિવ્યભિચારિભાવસ્ય ન કશ્ચિદ્વિરોધ ઇતિ કેચિદ્વ્યાચચક્ષિરે ।
તથા ચ ભાગુરિરપિ કિં રસાનામપિ સ્થાયિસઞ્ચારિતાસ્તીત્યાક્ષિપ્યાભ્યુપગમેનૈવોત્તરમવોચદ્બાઢમસ્તીતિ ।
અન્યે તુ સ્થાયિતયા પઠિતસ્યાપિ રસસ્ય રસાન્તરે વ્યભિચારિત્વમસ્તિ, યથા ક્રોધસ્ય વીરે વ્યભિચારિતયા પઠિતસ્યાપિ સ્થાયિત્વમેવ રસાન્તરે, યથા તત્વજ્ઞાનવિભાવકસ્ય નિર્વેદસ્ય શાન્તે ; વ્યભિચારિણો વા સત એવ વ્યભિચાર્યન્તરાપેક્ષ્યા સ્થાયિત્વમેવ, યથા વિક્રમોર્વશ્યામુન્માદસ્ય ચતુર્થે ઽઙ્કે ઇતીયન્તમર્થમવબોધયિતુમયં શ્લોકઃ બહુનાં ચિત્તવૃત્તિરૂપાણાં ભાવાનાં મધ્યે યસ્ય બહુલં રૂપં યથોપલભ્યતે સ સ્થાયી ભાવઃ, સ ચ રસો સસીકરણયોગ્યઃ; શેષાસ્તુ સઞ્ચારિણ ઇતિ વ્યાચક્ષતે, ન તુ રસાનાં સ્થાયિસઞ્ચારિભાવેનાઙ્ગાઙ્ગિતોક્તેતિ ।
અત એવાન્યે રસસ્થાયીતિ ષષ્ઠ્યા સપ્તમ્યા દ્વિતીયયા વાશ્રિતાદિષુ બાલપ્રિયા ઇતિ ચ પાઠઃ ।
સ દુઃશ્લિષ્ટ ઇત્યપકર્ષઃ ।
બહુનામિતિ ।
સમવેતાનામાત્મનિષ્ઠાનામ્ બહુનાં ભાવાનામિતિ શેષઃ ।
ચિત્તવૃત્તિવિશેષાણામિત્યર્થઃ ।
મધ્યે યસ્ય ભાવસ્ય, રૂપં બહુ ભૂયઃ પ્રબન્ધવ્યાપકં ભવેત્ ।
રસ સ્થાયીતિ ।
રસઃ સ્થાયીતિ છેદઃ ।
"ખર્પરે શરી"તિ વિસર્ગલોપઃ ।
સઃ સ્થાયી રસો મન્તવ્ય ઇતિ યોજના ।
શેષા ઇતિ ।
રસા ઇતિ વિપરણામેનાનુષઙ્ગઃ ।
ઉક્તમર્થં દર્શયન્નાહ--તત્રેત્યાદિ ।
તત્રોક્તક્રમેણ તસ્મિન્ શ્લોકે ઉક્તો યઃ ક્રમસ્તેન ।
રસ્યમાનતાસમયે ઇતિ ।
રસ્યમાનતાયામપીતિ ચ પાઠઃ ।
સ્થાયિવ્યભિચારિભાવસ્યેતિ ।
રસાનામિતિ શેષઃ ।
તથોચેત્યાદિ ।

ભાગુરિરપિ બાઢમસ્તીત્યમ્યુપગમેનૈવાવોચદિત્યન્વયઃ ।
ઽમતાન્તરઽ ઇત્યાદિગ્રન્થં તન્મતસ્યોપપત્તિં દર્શયન્નવતારયતિ---અન્યે ત્વિત્યાદિ ।
અત્ર વીર ઇત્યન્તમેકં વાક્યં, શાન્ત ઇત્યન્તં દ્વિતીયં, ચતુર્થે ઽઙ્ક ઇત્યન્તં તૃતીયં બોધ્યમ્ ।
ઉન્માદસ્યેતિ ।
વિતર્કાદ્યપેક્ષયેતિ શેષઃ ।
સમવેતાનામિત્યસ્ય વિવરણં ચિત્તવૃત્તિરૂપાણાં ભાવાનામિતિ ।
સઃ સ્થાયી રસશ્ચ મન્તવ્ય ઇતિ યોજના ।
સ્થાયીત્યસ્ય વ્યાખ્યાનમ્--ત્થાયિભાવ ઇતિ ।
રસ ઇત્યસ્ય રસીકરણયોગ્ય ઇતિ ।
શેષા ઇતિ ।
અન્યે ભાવા ઇત્યર્થઃ ।
ન ત્વિત્યાદિ ।
કિન્તુ સ્થાયિનામેવેતિ ભાવઃ ।
યુક્તેતિ ।
ઉક્તેતિ ચ પાઠઃ ।
ષષ્ઠ્યેત્યાદિ ।
રસસ્ય રસે રસં સ્થાયીતિ વિગ્રહ ઇતિ ભાવઃ ।
તન્મતેનોચ્યતે ।
મતાન્તરે તુ રસાનાં સ્થાયિનો ભાવા ઉપચારાદ્રસશબ્દેનોક્તાસ્તેષામઙ્ગત્વં નિર્વિરોધમેવ ।
એવમવિરોધિનાં વિરોધિનાં ચ પ્રબન્ધસ્થેનાઙ્ગિના રસેન સમાવેશે સાધારણમવિરોધોપાયં પ્રતિપાદ્યેદાનીં વિરોધિવિષયમેવ તં પ્રતિપાદયિતુમિદમુચ્યતે ।
વિરુદ્ધૈકાશ્રયો યસ્ તુ વિરોધી સ્થાયિનો ભવેત્ ।
સ વિભિન્નાશ્રયઃ કાર્યસ્ તસ્ય પોષે ઽપ્ય્ અદોષતા
વિરુદ્ધૈકાશ્રયો યસ્તુ વિરોધી સ્થાયિનો ભવેત્ ।
સ વિભિન્નાશ્રયઃ કાર્યસ્તસ્ય પોષો ઽપ્યદોષતા ॥ 25 ॥
। ઐકાધિકરણ્યવિરોધી નૈરન્તર્યવિરોધી ચેતિ દ્વિવિધો વિરોધી ।
તત્ર પ્રબન્ધસ્થેન સ્થાયિનાઙ્ગિના રસેનૌચિત્યાપેક્ષયા વિરુદ્ધૈકાશ્રયો યો વિરોધી યથા વીરેણ ભયાનકઃ સ વિભિન્નાશ્રયઃ કાર્યઃ ।
તસ્ય વીરસ્ય ય આશ્રયઃ કથાનાયકસ્તદ્વિપક્ષવિષયે સન્નિવેશયિતવ્યઃ ।
તથા સતિ ચ તસ્ય વિરોધિનો ઽપિ યઃ પરિપોષઃ સ નિર્દેષઃ વિપક્ષવિષયે હિ ભયાતિશયવર્ણને લોચનમ્ ગમિગામ્યાદીનામિતિ સમાસં પઠન્તિ ।
તદાહ--મતાન્તરે ઽપીતિ ।
રસશબ્દેનેતિ ।
ઽરસાન્તરસમાવેશઃ પ્રસ્તુતસ્ય રસસ્ય યઃઽ ઇત્યાદિપ્રાક્તનકારિકાનિવિષ્ટેનેત્યર્થઃ ॥ 24 ॥
અથ સાધારણં પ્રકારમુપસંહરન્નસાધારણમાસૂત્રયતિ---એવમિતિ ।
તમિત્યવિરોધોપાયમ્ ।
વિરુદ્ધેતિ ।
વિશેષણં હેતુગર્ભમ્ ।
યસ્તુ સ્થાયીં સ્થાય્યન્તરેણાસંભાવ્યમાનૈકાશ્રયત્વાદ્વિરોધી ભવેદ્યથોત્સાહેન ભયં સ વિભિન્નાશ્રયત્વેન નાયકવિપક્ષાદિગામિત્વેન કાર્યઃ ।
તસ્યેતિ ।
તસ્ય વિરોધિનો ઽપિ તથાકૃતસ્ય તથાનિબદ્ધસ્ય બાલપ્રિયા આશ્રિતાદિષુ ગમ્યાદીનામિતિ ।
દ્વિતીયયા વેતિ સમ્બન્ધઃ ।
દ્વિતીયાશ્રિતેત્યાદિસૂત્રે "ગમ્યાદીનામુપસંખ્યાન" મિતિ વાર્તિકમનેન સ્મારિતમ્ ॥ 24 ॥

સાધારણં પ્રકારમિતિ ।
વિરોધ્યવિરોધસાધારણં અવિરોધોપાયપ્રકારમિત્યર્થઃ ।
ઉપસંહરન્નિતિ ।
અનેન પ્રતિપાદ્યેત્યન્તવૃકત્ત્યર્થો દર્શિતઃ ।
અસાધારણં વિરોધિમાત્રવિષયકમ્ ।
અનેન વિરોધિવિષયમેવેતિવૃત્ત્યર્થો દર્શિતઃ ।
વિરુદ્ધેતીતિ ।
વિરુદ્ધૈકાશ્રય ઇતીત્યર્થઃ ।
વિરુદ્ધપદં વિવૃણોતિ--સ્થાયીત્યાદિ ।
અસમ્ભાવ્યમાનઃ એકાશ્રયઃ યસ્ય તત્ત્વાત્ ।
સઃ તથાવિધઃ સ્થાયી ।
તસ્યેતિ ।
તત્પદાર્થં વિવૃણ્વન્નાહ---તસ્ય વિરોધિનો ઽપીત્યાદિ ।
તથા કૃતસ્ય વિભિન્નાશ્રયત્વેન કૃતસ્ય ।
અસ્યૈવ વિવરણમ્---તથાનિબદ્ધસ્યેતિ ।
નાયકસ્ય નયપરાક્રમાદિસમ્પત્સુતરામુદ્દ્યોતિતા ભવતિ ।
એતચ્ચ મદીયે ઽર્જુનચરિતે ઽર્જુનસ્ય પાતાલાવતરણપ્રસઙ્ગે વૈશદ્યેન પ્રદર્શિતમ્ ।
એવમૈકાધિકરણ્યવિરોધિનઃ પ્રબન્ધસ્થેન સથાયિના રસેનાઙ્ગભાવગમને નિર્વિરોધિત્વં યથા તથા તદ્દર્શિતમ્ ।
દ્વિતીયસ્ય તુ તત્પ્રતિપાદયિતુમુચ્યતે--
એકાશ્રયત્વે નિર્દોષો નૈરન્તર્યે વિરોધવાન્ ।
રસાન્તર-વ્યવધિના રસો વ્યઙ્ગ્યઃ સુમેધસા
એકાશ્રયત્વે નિર્દેષો નૈરન્તર્યે વિરોધવાન્ ।
રસાન્તરવ્યવધિના રસો વલ્યઙ્ગ્યઃ સુમેધસા ॥ 26 ॥
યઃ પુનરેકાધિકરણત્વે નિર્વિરોધો નૈરન્તર્યે તુ વિરોધી સ રસાન્તખ્યવધાનેન લોચનમ્ પરિપુષ્ટતાયાઃ પ્રત્યુત નિર્દેષતા નાયકોત્કર્ષાધાનાત્ ।
અપરિપોષણન્તુ દોષ એવેતિ યાવત્ ।
અપિશબ્દો ભિન્નક્રમઃ ।
એવમેવ વૃત્તાવપિ વ્યાખ્યાનાત્ ।
ઐકાધિકરણ્યમેકાશ્રયેણ સન્બન્ધમાત્રમ્, તેન વિરોધી યથા---ભયનોત્સાહઃ, એકાશ્રયત્વે ઽપિ સમ્ભવતિ કશ્ચિન્નિ રન્તરત્વેન નિર્વ્યવધાનત્વેન વિરોધી, યથા રત્યા નિર્વેદઃ ।
પ્રદર્શિતમિતિ ।
ઽસમુત્થિતે ધનુર્ધ્વનૌ ભયાવહે કિરીટિનો મહાનુપ્લવો ઽભવત્પુરે પુરન્દરદ્વિષામ્ઽ ઇત્યાદિના ॥ 25 ॥
દ્વિતીયસ્યેતિ ।
નૈરન્તર્યવિરોધિનઃ ।
તદિતિ ।
નિર્વિરોધિત્વમ્ ।
એકાશ્રયત્વેન બાલપ્રિયા ઽપોષે અદોષતેઽ ત્યેતદ્વિવૃણોતિ---પરીત્યાદિ ।
ગમ્યમર્થમાહ--અપરિપોષણન્ત્વિત્યાદિ ।
અપિશબ્દ ઇતિ ।
ઽપોષે ઽપ્યદોષતેઽત્યપિશબ્દ ઇત્યર્થઃ ।
વ્યાખ્યાનાદિતિ ।
તસ્ય વિરોધિનો ઽવપીતિ વ્યાખ્યાનાદિત્યર્થઃ ।

એવં કારિકાવ્યાખ્યાનેન ઽતત્રેઽત્યાદિવૃત્તિગ્રન્થસ્ય વિવરણાદૈકાધિકરણ્યવિરોધીત્યાદિપૂર્વભાગમાત્રં ભયેનોત્સાહ ઇતિ ।
ઽનૈરન્તર્યવિરોધીઽ ત્યેતદ્વિવૃણોતિ---એકેત્યાદિ ।
એકાશ્રયત્વે સમ્ભવત્યપિ કશ્ચિન્નિરન્તરત્વેન વિરોધીતિ સમ્બન્ધઃ ।
નિરન્તરત્વેનેત્યસ્ય વિવરણમ્--નિર્વ્યવધાનત્વેનેતિ ।
સમુત્થિત ઇતિ ।
"શ્રવેણ તસ્ય તુ ધ્વનેર્વિલુપ્તલબન્ધનમશેષદૈત્યયોષિતાં શ્લથીબભૂવ જીવિતમિ" ત્યુત્તરાર્ધમ્ ।
કિરીટિનો ઽર્જુનસ્ય ધનુર્ધ્વનાવિતિ સમ્બન્ધઃ ।
પુરન્દરદ્વિષામસુરાણામ્ ।
ઉપપ્લવસ્યૈવ કિઞ્ચિદ્વિવરણં શ્રવેણેત્યાદિ ॥ 25 ॥
વૃત્તૌ ઽઐકાધિકરણ્યવિરોધિનઽ ઇત્યસ્ય ઽઅઙ્ગભાવગમને નિર્વિરોધિત્વઽમિત્યનેન સમ્બન્ધઃ ।
કારિકાયામ્ ।
ઽએકાશ્રયત્વે નૈરન્તર્યેઽઇત્યુભયત્ર સપ્તમી નિમિત્ત ઇત્યાશયેન વ્યાચષ્ટે---એકાશ્રયત્વેનેત્યાદિ ।
નિર્દેષ ઇત્યસ્ય વ્યાખ્યાનમ્---ન વિરોધીતિ ।
પ્રબન્ધે નિવેશાયિતવ્યઃ ।
યથા શાન્તશૃઙ્ગારૌ નાગાનન્દે નિવેશિતૌ ।
લોચનમ્ નિમિત્તેન યો નિર્દેષઃ ન વિરોધી કિં તુ નિરન્તરત્વેન નિમિત્તેન વિરોધમેતિ સ તથાવિધવિરુદ્ધરસદ્વયાવરુદ્ધેન રસાન્તરેણ મધ્યે નિવેશિતેન યુક્તઃ કાર્ય ઇતિ કારિકાર્થઃ ।
પ્રબન્ધ ઇતિ બાહુલ્યાપેક્ષં, મુક્તકે ઽપિ કદાચિદેવં ભવેદપિ ।
યદ્વક્ષ્યતિ---ઽએકવાક્યસ્થયોરપિઽ ઇતિ ।
યથેતિ ।
તત્ર હિ--ઽરાગસ્યાસ્પદમિત્યવૈમિ ન હિ મે ધ્વંસીતિ ન પ્રત્યયઃઽ ઇત્યાદિનોપક્ષેપાત્પ્રભૃતિ પરાર્થશરીરવિતરણાત્મકનિર્વહણપર્યન્તઃ શાન્તો રસસ્તસ્ય વિરુદ્ધો મલયવતીવિષયઃ શૃઙ્ગારસ્તદુભયાવિરુદ્ધમદ્ભુતમન્તરીકુત્ય ક્રમપ્રસરસમ્ભાવનાભિપ્રાયેણ કવિના નિબદ્ધઃ ઽઅહો ગીતમહો વાદિત્રમ્ઽ ઇતિ ।
એતદર્થમેવ ઽવ્યક્તિર્વ્યઞ્જનધાતુનાઽ ઇત્યાદિ નીરસપ્રાયમપ્યત્ર નિબદ્ધમદ્ભુતરસપરિપોષકતયાત્યન્તરસરસતાવહમિતિ ઽનિર્દેષદર્શનાઃ કન્યકાઃ પુરુષાર્થહેતુકમિદં નિમિત્તનૈમિત્તિકપ્રસઙ્ગેનેઽતિ ।
અનન્તરં ચ નિમિત્તનૈમિત્તિકપ્રસઙ્ગાગતો યઃ શેખરકવૃત્તાન્તોદિતહાસ્યરસોપકૃતઃ શૃઙ્ગારસ્તસ્ય વિરુદ્ધો યો વૈરાગ્યશમપોષકો નાગીયકલેબરાસ્થિજાલાવલોકનાદિવૃત્તાન્તઃ સ બાલપ્રિયા વિરોધવાનિત્યસ્ય વિવરણમ્---વિરોધમેતીતિ ।
ઉત્તરાર્ધં વ્યાચષ્ટે---સ ઇત્યાદિ ।
પ્રબન્ધ ઇતીતિ ।
પ્રબન્ધે નિવેશાયિતવ્ય ઇત્યત્ર પ્રબન્ધગ્રહણમિત્યર્થઃ ।
યથા શાન્તશૃઙ્ગારૌ નાગાનન્દે નિવેશિતાવિત્યેતદ્વિવૃણોતિ---તત્રેત્યાદિ ।
ઇત્યાદિના ય ઉપક્ષેપસ્ત સ્માદિત્યર્થઃ ।
પરેતિ ।
પરાર્થં યચ્છરીરવિતરણં તદાત્મકં યન્નિર્વહણં તત્પર્યન્ત ઇત્યર્થઃ ।
શાન્તો રસ ઇતિ નિબદ્ધ ઇત્યસ્યાપકર્ષઃ ।
તસ્યેત્યાદિ ।
શૃઙ્ગારઃ ઇત્યદ્ભુમન્તરીકૃત્ય નિબદ્ધ ઇત્યન્વયઃ ।
ક્રમેતિ ।
ક્રમેણ યઃ પ્રસરઃ રતિરૂપશૃઙ્ગારસ્ય નાયકે પ્રસરણં તસ્ય સમ્ભાવનારૂપો ય અભપ્રાયસ્તેનેત્યર્થઃ ।
ઇત્યાદિનિબદ્ધમિતિ સમ્બન્ધઃ ।
ઇતિ ચેતિ ।
નિર્દેષદર્શનાઃ કન્યકા ઇત્યુક્ત્યા વક્તરિ રત્યનાવિર્ભાવપ્રકાશનાદિતિ ભાવઃ ।
ચિત્તવૃત્તીતિ ।
ચિત્તવૃત્તીનાં રાગાદીનાં યે પ્રસરાસ્તેષુ, યદ્વા ચિત્તવૃત્તીનાં પ્રસરો યેષુ વિષયેષુ તેષુ યત્પ્રસંખ્યાનં દોષદર્શનં, તદેવ ધનં યેષાં તે ।
તદ્વચનમાહ--પુરુષાર્થેત્યાદિ ।

સાંખ્યકારિકાયાઃ પૂર્વાર્ધમિદમ્ ।
"પ્રકૃતેર્વિભુત્વયોગાન્નટવદ્ય્વવતિષ્ઠતે લિઙમ્" ઇત્યુત્તરાર્થમ્ ।
નિમિત્તં ધર્માદિનૈમિત્તિકં ધર્માદિકારણં સ્થૂલદેહાદિ તયોઃ પ્રસઙ્ગેન સમ્બન્ધેન ।
ઽઇદં લિઙ્ગંઽ સક્ષ્મશરીરમ્ ।
ઽનટવદ્વ્યવતિષ્ઠતેઽ યથા નટો વિવિધં રૂપઙ્ગૃહીત્વા વ્યવહરતિ તથા દેવાદિશરીરં ગૃહીત્વા વ્યવહરતિ ।
કિમર્થમ્, તત્રાહ--ઽપુરુષાર્થેઽતિ ।
પુરુષાર્થફલકમિત્યર્થઃ ।
તત્તદ્ભોગાદૃષ્ટબલાત્તત્તદ્ભોગાર્થમેવ તથા વ્યવહરતીતિ યાવત્ ।
કુતો ઽસ્યૈંવવિધો મહિમેત્યત્રાહ---ઽપ્રકૃતેઽરિત્યાદિ ।
ઇતિ તદ્ય્વાખ્યા ।
શાન્તશ્ચ તૃષ્ણાક્ષયસુરવસ્ય યઃ પરિપોષસ્તલ્લક્ષણો રસઃ પ્રતીયત એવ ।
તથા ચોક્તમ્--- યચ્ચ કામસુખં લોકે યચ્ચ દિવ્યં મહત્સુખમ્ ।
તૃષ્ણાક્ષયસુખસ્યૈતે નાર્હતઃ ષોડશીં કલામ્ ॥
લોચનમ્ મિત્રાવસોઃ પ્રવિષ્ટસ્ય મલયવતીનિર્ગમનકારિણઃ ઽસંસર્પદ્ભિઃ સમન્તાત્ઽ ઇત્યાદિ ।
કાવ્યોપનિબદ્ધક્રોધવ્યભિચાર્યુપકૃતવીરરસાન્તરિતો નિવેશિતઃ ।
નનુ નાસ્ત્યેવ શાન્તો રસઃ તસ્ય તુ સ્થાય્યેવ નોપદિષ્ટો મુનિનેત્યાશઙ્ક્યાહ--શાન્તશ્ચેતિ ।
તૃષ્ણાનાં વિષયાભિલાષાણાં યઃ ક્ષયઃ સર્વતો નિવૃત્તિરૂપો નિર્વેદઃ તદેવ સુખં તસ્ય સ્થાયિભૂતસ્ય યઃ પરિપોષો રસ્યમાનતાકૃતસ્તદેવ લક્ષણં યસ્ય સ શાન્તો રસઃ ।
પ્રતીયત એવેતિ ।
સ્વાનુભવેનાપિ નિવૃત્તભોજનાદ્યશેષવિષયેચ્છાપ્રસરત્વકાલે સમ્ભાવ્યત એવ ।
અન્યે તુ સર્વચિત્તવૃત્તિપ્રશમ એવાસ્ય સ્થાયીતિ મન્યન્તે ।
તૃષ્ણાસદ્ભાવસ્ય પ્રસજ્યપ્રતષેધરૂપત્વે ચેતોવૃત્તિત્વાભાવેન ભાવત્વાયોગાત્ ।
પર્યુદાસે ત્વસ્મત્પક્ષ એવાયમ્ ।
બાલપ્રિયા કામાદિતત્તત્પુરુષાર્થલાભઃ ક્રમેણૈવ ભવતીત્યંશે ઉપષ્ટમ્ભકમિદં વચનમિતિ બોધ્યમ્ ।
નિવેશિત ઇથિ ।
નાગાનન્દનાટકમવલોકયતાં સહૃદયાનાં સ્પષ્ટો ઽયં વિષયઃ ।
નિવૃત્તિરૂપો નિર્વેદ ઇતિ ।
નિવૃત્તિરૂપઃ પ્રધ્વંસહેતુઃ ।
નિર્વેદ ઇતિ ।
તત્ત્વજ્ઞાનજનિતો વિષયેષુ હેયત્વબુદ્ધિરિત્યર્થઃ ।
યદ્વા---સર્વતો નિવૃત્તિરૂપ ઇતિ ।
સર્વસ્માદ્વિષયાન્મનોનિવૃત્તિરૂપ ઇત્યર્થઃ ।
નિવૃત્તિર્નામ કાચિચ્ચિત્તવૃત્તિઃ ।
તસ્ય સ્થાયિભૂતસ્યેતિ ।
સુખસ્યેત્યન્તસ્ય વિવરણમ્ ।
રસ્યમાનતાકૃતો યઃ પરિપોષ ઇતિ સમ્બન્ધઃ ।
નિવૃત્તેતિ ।
નિવૃત્તઃ ભોજનાદ્યશેષવિષયાયા ઇચ્છાયાઃ પ્રસરો યતઃ પુરુષાત્તસ્ય ભાવસ્તત્વં તસ્ય કાલે પ્રસરકાલે ઇતિ વા પાઠઃ ।
સમ્ભાવ્યતે જ્ઞાયતે ।
શમઃ સ્થાયીતિ કેચિત્ ।
તન્મતમાહ--અન્ય ઇતિ ।

સર્વેતિ ।
સર્વાસાં ચિત્તવૃત્તીનાં રત્યાદિરૂપાણાં પ્રશમઃ પ્રકર્ષેણ શમ ઇત્યર્થઃ ।
તૃષ્ણાક્ષયશબ્દાર્થો ઽપ્યયમેવેતિ ભાવઃ ।
અસ્યેતિ ।
શાન્તસ્યેત્યર્થઃ ।
સર્વચિત્તવૃત્તિપ્રશમ ઇત્યનેન સર્વાસાં ચિત્તવૃત્તીનામભાવસ્ય વિવક્ષણેદોષં દર્શયન્નાહ--તૃષ્ણેત્યાદિ ।
તૃષ્ણાનાં સર્વાસાં ચિત્તવૃત્તીનાં સદ્ભાવસ્ય પ્રસરસ્ય યઃ પ્રસજ્યપ્રતિષેધો ઽત્યન્તાભાવસ્તદ્રૂપત્વે ।
સર્વચિત્તવૃત્તિપ્રશમપદાર્થસ્યેતિ શેષઃ ।
ચેતોવૃત્તિત્વાભાવેનેતિ ।
અભાવરૂપત્વાદિતિ ભાવઃ ।
ભાવત્વાયોગાદિતિ ।
ભાવાન્તર્ભાવાસમ્ભવાદિત્યર્થઃ ।
પર્યુદાસ ઇતિ ।
વિવક્ષિતે ઇતિ શેષઃ ।
પર્યુદાસન્યાયેનાર્થે વિવક્ષિતે સતીત્યર્થઃ ।
યથા અધર્માદિપદસ્ય ધર્મવરોધિપાપાદિકમર્થઃ, તથા તૃષ્ણાક્ષયપદસ્ય સર્વઞ્ચિત્તવૃત્તિપ્રશમપદસ્ય વા સર્વચિત્તવૃત્તિવિરોધી લોચનમ્ અન્યે તુ--- સ્વં સ્વં નિમિત્તમાસાદ્ય શાન્તાદ્ભાવઃ પ્રવર્તતે ।
પુનર્નિમિત્તાપાયે તુ શાન્ત એવ પ્રલીયતે ॥
ઇતિ ભરતવાક્યં દૃષ્ટવન્તઃ સર્વરસસામાન્યસ્વાભાવં શાન્તમાચક્ષણા અનુપજાતવિશેષાન્તરચિત્તવૃત્તિરૂપં શાન્તસ્ય સ્થાયિભાવં મન્યન્તે ।
એતચ્ચ નાતીવાસ્મત્પક્ષાદ્દૂરમ્ ।
પ્રાગભાવપ્રધ્વંસાભાવકૃતસ્તુ વિશેષઃ ।
યુક્તશ્ચ પ્રધ્વંસ એવ તૃષ્ણાનામ્ ।
યથોક્તમ્---ઽવીતરાગજન્માદર્શનાત્ઽ ઇતિ ।
પ્રતીયત એવેતિ ।
મુનિનાપ્યઙ્ગીક્રિયત એવ ઽક્વચિચ્છમઃઽ ઇત્યાદિ ।
વદતા ।
ન ચ તદીયા પર્યન્તાવસ્થા વર્ણનીયા યેન સર્વચેષ્ટોપરમાદનુભાવાભાવેનાપ્રતીયમાનતા સ્યાત્ ।
ઽશૃઙ્ગારાદેરપિ ફલભૂમાવવર્ણનીયતૈવ પૂર્વભૂમૌ તુ ઽતસ્ય પ્રશાન્તવાહિતા સંસ્કારાત્ ।
તચ્છિદ્રેષુ પ્રત્યયાન્તરાણ સંસ્કારેભ્યઃઽ બાલપ્રિયા ચિત્તવૃત્તિવિશેષો યદિ વિવક્ષિતસ્તદેતિ યાવત્ ।
અસ્મત્પક્ષ એવાયમિતિ ।
નિર્વેદરૂપચિત્તવૃત્તિવિશેષે એવ પર્યવસાનાદિતિ ભાવઃ ।
સ્વં સ્વમિતિ ।
ષષ્ઠાધ્યાયાન્તિમભાગસ્થો ઽયં શ્લોકઃ ।
અસ્માત્પૂર્વો ઽયં શ્લોકઃ--- ભાવા વિકારા રત્યાદ્યાઃ શાન્તસ્તુ પ્રકૃતર્મતઃ ।
વિકારઃ પ્રકૃતેર્જાતઃ પુનસ્તત્રૈવ લીયતે ॥
ઇતિ ।
સ્વમિતિ ।
સ્વં સ્વીયમ્ ।
નિમિત્તમ્ વનિતાદિરૂપમ્ ।
શાન્તાન્નિર્વિકારાદન્તઃ- કરણરૂપાત્પ્રકૃતેઃ ।
ભાવઃ રત્યાદિઃ ।

અનુપેતિ ।
અનુપજાતવિશેષા બાહ્યવનિતાદિવિષયવિશેષાનાશ્રયા આન્તરી આત્મવિષયિકા ચ યા ચિત્તવૃત્તિઃ, તદ્રૂપમિત્યર્થઃ ।
એતદિતિ ।
ઉક્તમતમિત્યર્થઃ ।
નાતીવેત્યાદિ ।
અસ્મત્પક્ષસન્નિકૃષ્ટમિત્યર્થઃ ।
પ્રાગભાવેતિ ।
પક્ષસ્યાસ્ય સર્વચિત્તવૃતિતિપ્રાગભાવે પર્યવસાનમસ્મત્પક્ષસ્ય તુ સર્વચિત્તવૃત્તિપ્રધ્વંસાભાવ ઇતિ વિશેષ ઇત્યર્થઃ ।
યુક્તશ્ચેત્યાદિ ।
તૃષ્ણાપ્રધ્વંસપક્ષ એવ યુક્ત ઇત્યર્થઃ ।
યથોક્તમિતિ ।
સર્વાસાં તૃષ્ણાનાં પ્રધ્વંસો ભવતીત્યેતદુક્તમિત્યર્થઃ ।
ન્યાયસૂત્રકૃતેતિશેષઃ ।
વીતેતિ ।
તૃતીયાધ્યાયપ્રથમાહ્નિકસ્થમિદં સૂત્રમ્ ।
વીતરાગસ્ય રાગાદિરહિતસ્ય ।
જન્મનઃ અદર્શનાત્ યતો જન્મ ન ભવતિ, તસ્માદિત્યર્થઃ ।
કિન્તુ સરાગસ્યૈવ જન્મેતિ ભાવઃ ।
આત્મનો નિત્યત્વસાધકમિદમ્ ।
પ્રતીયત એવેત્યેતદન્યથાપિ વ્યાચષ્ટે--મુનિનેત્યાદિ ।
વદતા મુનિનેત્યન્વયઃ ।
શમપદમત્ર યોગેન નિર્વેદપરમિતિ ભાવઃ ।
ચેષ્ટોપરમાદયો હિ શાન્તસ્યાનુભાવા વક્તવ્યાસ્તે ચ ન પ્રયોગયોગ્યાઃ ।
અતસ્તસ્યાનુભાવૈરપ્રતીયમાનતેતિ કેચિદ્વદન્તિ, તન્મતન્નિરાકર્તુમાહ---ને ચેત્યાદિ ।
તદીયેતિ ।
શાન્તસમ્બન્ધિનીત્યર્થઃ ।
પર્યન્તાવસ્થા નિરીહાવસ્થા ।
અપ્રતીયમાનતેતિ ।
શાન્તસ્યેતિ શેષઃ ।
ફલભૂમાવિતિ ।
સુરતાવસ્થાયામિત્યર્થઃ ।
પૂર્વભૂમાવિત્યાદિ ।
પૂર્વભૂમૌ તુ શાન્તસ્યાપિ જનકાદેશ્ચેષ્ટા દૃષ્ટેવેતિ સમ્બન્ધઃ ।
ચિત્તસ્ય ક્ષિપ્તાદ્યા લોચનમ્ ઇત સૂત્રદ્વયનીત્યા ચિત્રાકારા યમનિયમાદિચેષ્ટા રાજ્યધુરોદ્વહનાદલક્ષણા વા શાન્તસ્યાપિ જનકાદેર્દૃષ્ટૈવેત્યનુભાવસદ્ભાવાદ્યમનિયમાદિમધ્યસમ્ભાવ્યમાનભૂયોવ્યભિચારિસદ્ભાવાચ્ચ પ્રતીયત એવ ।
નનુ ન પ્રતીયતે નાસ્ય વિભાવાઃ સન્તીત ચેત્--ન; પ્રતીયત એવ તાવદસૌ ।
તસ્ય ચ ભવિતવ્યમેવ પ્રાક્તનકુશલપરિપાકપરમેશ્વરાનુગ્રહધ્યાત્મરહસ્યશાસ્ત્રવીતરાગપરિશીલનાદિભિર્વિભાવૈરિતીયતૈવ વિભાવાનુભાવવ્યભિચારિસદ્ભાવઃ સ્થાયી ચ દર્શિતઃ ।
નનુ તત્ર હૃદયસંવાદાભાવાદ્રસ્યમાનતૈવ નોપપન્ના ।
ક એવમાહ સ નાસ્તીતિ, યતઃ પ્રતીયત એવેત્યુક્તમ્ ।
નનુ પ્રતીયતે સર્વસ્ય શ્લાઘાસ્પદં ન ભવતિ ।
તર્હિ વીતરાગાણં શૃઙ્ગારો ન બાલપ્રિયા નાનાવસ્થાઃ, તા ભૂમય ઇત્યુચ્યન્તે ।

પ્રશાન્તેત્યાદિ ।
"તસ્ય પ્રશાન્તવાહિતાસંસ્કારાત્, તચ્છિદ્રેષુ પ્રત્યયાન્તરાણિ સંસ્કારેભ્યઃ" ઇમે યોગસૂત્રે ।
અત્રાદ્યસ્યેયં ભોજવૃત્તિઃ-- "તસ્ય ચેતસઃ ઉક્તાન્નિરોધસંસ્કારાત્ પ્રશાન્તવાહિતા ભવતિ પરિહૃતવિક્ષેપતયા સદૃશપ્રવાહપરિણામ ચિત્તં ભવતીત્યર્થઃ" ઇતિ ।
સૂત્રમિદં તૃતીયે પાદે, તચ્છિદ્રેત્યાદિ ચતુર્થે ।
અસ્યાપીયં ભોજવૃત્તિઃ---"તસ્મિન્ સમાધૌ સ્થિતસ્ય છિદ્રેવ્યન્તરાલેષુ યાનિ પ્રત્યયાન્તરાણિ વ્યુત્થાનરૂપાણિ જ્ઞાનાનિ તાનિ, પ્રાગ્ભૂતેભ્યો વ્યુત્થાનાનુભવજેભ્યઃ સંસ્કારેભ્યઃ અહં મમેત્યેવંરૂપાણિ ક્ષીયમાણેભ્યો ઽપિ ભવન્તિ" ઇતિ ।
ચિત્રાકારેતિ ।
વિસ્મયાવહેત્યર્થઃ ।
રાજ્યેત્યાદિ ।
ચેષ્ટેતિ શેષઃ ।
અત્ર સમાધિકાલે યમાદિચેષ્ટા વ્યત્થાનકાલે રાજ્યધુરોદ્વહનાદિચેષ્ટેતિ વિભાગઃ ।
જનકાદેરિતિ ।
જનકમહારાજો મહાયોગીતિ પ્રસિદ્ધિઃ ।
ઇતીતિ હેતૌ ।
યમેતિ ।
યમનિયમાદીનાં યોગાઙ્ગાનાં મધ્યે અન્તરે સમ્ભાવ્યમાનાઃ ભૂયાંસશ્ચ યે વ્યભિચારિણઃ મતિધૃતિસ્મૃત્યાદયઃ, તેષાં સમ્ભવાદિત્યર્થઃ ।
પ્રતીયત એવેતિ ।
શાન્તો રસ ઇતિ શેષઃ ।
શઙ્કતે---નન્વિત્યાદિ ।
નન પ્રતીયત ઇતિ ।
શાન્ત ઇતિ શેષઃ ।
કુત ઇત્યત્રાહ---નાસ્યેત્યાદિ ।
સમાધત્તે---નેતિ ।
કે વા વિમાબા ઇત્યત્રાહ---તસ્યેત્યાદિ ।
તસ્ય ચ વિભાવૈર્ભવિતવ્યમેવેત્યન્વયઃ ।
તાનાહ---પ્રાક્તનેત્યાદિ ।
પ્રાક્તનાનાં કુશલાનાં સત્કર્મણાં પરિપાકઃ તથા પરમેશ્વરાનુગ્રહઃ તથાધ્યાત્મરહસ્યશાસ્ત્રેષુ વેદાન્તાદિષુ બીતરાગેષુ ચ પરિશીલનં તદાદિભિરિત્યર્થઃ ।
ઉપસંહરતિ---ઇતીત્યાદિ ।
ઇયતૈવ ઉક્તપ્રકારેણૈવ ।
શઙ્કતે--નન્વિતિ ।
તત્ર શાન્તે ।
હૃદયેતિ ।
પ્રતિપત્તૄણામિતિ શેષઃ ।
સમાધત્તં--ક ઇતિ ।
સઃ હૃદયસમ્વાદઃ ઉક્તમિતિ ।
વૃત્તિકૃતેતિ શેષઃ ।
ઽયદિ નામેઽત્યાદિગ્રન્થમવતારયતિ---નન્વિત્યાદિ ।
પ્રતીયત ઇતિ શાન્ત ઇતિ શેષઃ ।
વિશેષમાહ---સર્વસ્યેતિ ।
પ્રતિબન્દ્યા ઉત્તરમાહ---તર્હિત્યાદિ ।
સો ઽપિ શૃઙ્ગારો ઽપિ તદાહેતિ ।

તદભિપ્રાયેણાહેત્યર્થઃ ।
નન્વિત્યાદિ ।
અસૌ ધર્મપ્રધાનો યદિ નામ સર્વજનાનભવગોચરતા તસ્ય નાસ્તિ નૈતાવતાસાવલોકસામાન્યમહાનુભાવચિત્તવૃત્તિવિશેષઃ પ્રતિક્ષેપ્તું શક્ય- ।
ન ચ વીરે તસ્યાન્તર્ભાવઃ કર્તં યુક્ત- ।
તસ્યાભિમાનમયત્વેન વ્યવસ્થાપનાત્ ।
અસ્ય ચાહઙ્કારપ્રશમૈકરૂપતયા સ્થિતેઃ ।
તયોશ્ચૈવંવિધવિશેષસદ્ભાવે ઽપિ યદ્યૈક્યં લોચનમ્ શ્લાધ્ય ઇતિ સો ઽપિ રસત્વાચ્ચ્યવતામિતિ તદાહ--યદ નામેતિ ।
નનુ ધર્મપ્રધાનો ઽસૌ વીર એવેતિ સમ્ભાવયમાન આહ--ન ચેતિ ।
તસ્યેતિ ।
વીરસ્ય ।
અભિમાનમયત્વેનેતિ ।
ઉત્સાહો હ્યહમેવંવિધ ઇત્યેવં પ્રાણ ઇત્યર્થઃ ।
અસ્ય ચેતિ શાન્તસ્ય ।
તયોશ્ચેતિર્ ।
ઇહામયત્વનિરીહત્વાભ્યામત્યન્તવિરદ્ધયોરપીતિ ચશબ્દાર્થઃ ।
વીરરૌદ્રયોસ્ત્વત્યન્તવિરોધો ઽપિ નાસ્તિ ।
સમાનં રૂપં ચ ધર્માર્થકામાર્જનોપયોગિત્વમ્ ।
નન્વેવં દયાવીરો ધર્મવીરો દાનવીરો વા નાસૌ કશ્ચિત્, શાન્તસ્યૈવેદં નામાન્તરકરણમ્ ।
તથા હિ મુનિઃ-- દાનવીરં ધર્મવીરં યુદ્ધવીરં તથૈવ ચ ।
રસવીરમપિ પ્રાહ બ્રહ્મા ત્રિવિધસમ્મિતમ્ ॥
બાલપ્રિયા વીર એવેતિ સમ્બન્ધઃ ।
અસૌ શાન્તઃ ધર્મપ્રધાનો વીરઃ ધર્મવીરઃ ।
ઇતીત્યાદિ ।
ઇતિ સમ્ભાવનાં કુર્વસ્તાં પરિહર્તુમાહેત્યર્થઃ ।
વૃત્તૌ---ઽન ચેઽત્યાદિ ।
ઽવીરેઽ ધર્મવીરે ।
ઽતસ્યઽ શાન્તસ્ય ન ચ યુક્ત ઇતિ સમ્બન્ધઃ ।
ઽતસ્યેઽતિ ।
વીરસ્યેત્યર્થઃ ।
ઽઅભિમાનમયત્વેન, ગર્વમયત્વેન ।
ઇમમર્થં વિવૃણોતિ લોચને--ઉત્સાહો હીત્યાદિ ।
ઉત્સાહઃ વીરસ્થાયી ।
એવંવિધ ઇત્યાદિ સર્વં સાધયિતું શક્નોમીત્યાદિ બુદ્ધિરેવ પ્રાણા જીવિતં યસ્ય સ ઇત્યર્થઃ ।
તયોશ્ચેતિ ચકારાર્થમાહ--ઇહેત્યાદિ ।
તદ્વીરરૌદ્રયોરપિ તથા પ્રસઙ્ગ ઇત્યુક્તં વિવૃણોતિ--વીરરૌદ્રયોરિત્યાદિ ।
ધર્મેતિ ।
ધર્મર્થકામાનાં યદર્જનં તદુપયોગિત્વં સમાનરૂપં ચાસ્તીત્યર્થઃ ।
અતસ્તયોરૈક્યં સ્યાદિતિ ભાવઃ ।
દયાવીરાદીનામિત્યાદિગ્રન્થમવતારયતિ--નન્વિત્યાદિ ।
એવં વીરશાન્તયોરુક્તરીત્યા ભેદાઙ્ગીકારે ।

દયાવીર ઇત્યાદિ ।
દયાવીરઃ ધર્મવીરાન્તર્ગતો દાનવીરાન્તર્ગતો વેત્યર્થઃ ।
દયાવીર ઇત્યસ્યાનન્તરં ઽકો ઽભિધીયતાઽમિતિ ચ પાઠઃ ।
પ્રતિવક્તિ--નાસાવિત્યાદિ ।
દયાવીર ઇત્યનુષજ્યતે ।
અસૌ કશ્ચિન્નેતિ ।
ધર્મવીરો દાનવીરો વા નેત્યર્થઃ ।
તર્હિ કિમાત્મક ઇત્યત્રાહ--શાન્તસ્યૈવેત્યાદિ ।
ઇદં દયાવીર ઇત્યેતત્ ।
શાન્તસ્યૈવ નામાન્તરકરણં દયાવીરશ્શાન્ત એવાન્તર્ભૂત ઇત્યર્થઃ ।
કુત મુનવચનં પ્રમાણયતિ--તથેત્યાદિ ।
તથાહીતિ ।
દયાવીરસ્ય શાન્તાન્તર્ભાવાદ્ધેતોરિત્યર્થઃ ત્રૈવિધ્યમેવાભ્યધાદિત્યનેનાસ્ય સમ્બન્ધઃ ।
દાનવીરમિતિ ।
ત્રિવિધસમ્મિતમિતિ ।
ત્રૈવિધ્યેન વિભક્તમિત્યર્થઃ ।
પરિકલ્પ્યતે તદ્વીરરૌદ્રયોરપિ તથા પ્રસઙ્ગઃ ।
દયાવીરાદીનાં ચ ચિત્તવૃત્તિવશેષાણાં સર્વાકારમહઙ્કારરહિતત્વેન શાન્તરસપ્રભેદત્વમ્, ઇતરથા તુ વીરપ્રભેદત્વમિતિ વ્યવસ્થાપ્યમાને ન કશ્ચિદ્વિરોધઃ ।
તદેવમસ્તિ શાન્તો રસઃ ।
તસ્ય ચાવિરુદ્ધરસવ્યવધાને પ્રબન્ધે વિરોધિરસસમાવેશે સત્યપિ નિર્વિરોધત્વમ્ ।
યથા પ્રદર્શિતે વિષયે ।
લોચનમ્ ઇત્યાગમપુરઃસરં ત્રૈવિધ્યમેવાભ્યધાત્ ।
તદાહ--દયાવીરાદીનાઞ્ચેત્યાદિગ્રહણેન ।
વિષયજુગુપ્સારૂપત્વાદ્બીભત્સે ઽન્તર્ભાવઃ શઙ્ક્યતે ।
સા ત્વસ્ય વ્યભિચારિણી ભવતિ ન તુ સ્થાયિતામેતિ, પર્યન્તનિર્વાહે તસ્યા મૂલત એવ વિચ્છેદાત્ ।
આધિકારિકત્વેન તુ શાન્તો રસો ન નિબદ્ધવ્યૈતિ ચન્દ્રિકાકારઃ ।
તચ્ચેહાસ્માભિર્ન પર્યાલોચિતં, પ્રસઙ્ગાન્તરાત્ ।
મોક્ષફલત્વેન ચાયં પરમપુરુષાર્થનિષ્ઠત્વાત્સર્વરસેભ્યઃ પ્રધાનતમઃ ।
સ ચાયમસ્મદુપાધ્યાયભટ્ટતૌતેન કાવ્યકૌતુકે, અસ્માભિશ્ચ તદ્વિવરણે બહુતરકૃતનિર્ણયપૂર્વપક્ષસિદ્ધાન્ત ઇત્યલં બહુના ॥ 26 ॥
બાલપ્રિયા આગમપુરસ્સરમિતિ ।
બ્રહ્મા પ્રાહેત્યક્તેરિતિ ભાવઃ ।
ત્રૈવિધ્યમેવેત્યેવકારેણ દયાવીરવ્યવચ્છેદઃ ।
તદાહેતિ ।
ઉક્તાભિપ્રાયેણાહેત્યર્થઃ ।
ઽદયાવીરાદીનાં ચેઽ તીત્યસ્યાનન્તરં વિષયેત્યાદેઃ પૂર્વમાદિગ્રહણેનેતિ પાઠઃ સર્વેષુ દૃષ્ટગ્રન્થેષુ દૃશ્યતે, તસ્ય ચ વિષયેત્યાદિના સમ્બન્ધો ન ઘટતે ચાતો ઽત્ર ધર્મવીરદાનવીરયોર્ગ્રહણમિતિ પૂરણીયમ્ ।
યદિ વા તથા ગ્રન્થે પઠનીયમિતિ બોધ્યમ્ ।
વૃત્તૌ ઽચિત્તવૃત્તિવશેષાણાઽમિતિ ।
ચર્વ્યમાણાનામિતિ શેષઃ ।
દયાવીરો નામ પરોપચિકીર્ષાપ્રયત્નરૂપ ઉત્સાહઃ ।
ઽસર્વાકારમ્ઽ ઇતિ ક્રિયાવિશેષણમ્ ।

સર્વથેત્યર્થઃ ।
ઽઅહઙ્કારરહિતત્વેનેઽતિ હેતૌ તૃતીયા, રહિતત્વે ઇતિ ચ પાઠઃ ।
નાયકસ્યેતિ શેષઃ ।
ઽઇતરથાઽ અહઙ્કારસહિતત્વે ।
શાન્તસ્થાયિનો વિષયજુગુપ્સારૂપત્વાચ્છાન્તસ્ય બીભત્સે ઽન્તર્ભાવ ઇતિ કેચિત્ ।
તન્મતં પ્રસઙ્ગાન્નિરાકરોતિ લોચને---વિષયેત્યાદિ ।
વિષયજુગુપ્સારૂપત્વાદિતિ ।
શાન્તસ્યેતિ શેષઃ ।
અસ્યેત્યપકર્ષો વા ।
શઙ્ક્યત ઇતિ ।
કૈશ્ચિદિતિ શેષઃ ।
વસ્તુતો નૈવમિત્યાહ--સા ત્વિત્યાદિ ।
સા જુગુપ્સા ।
અસ્ય શાન્તસ્ય ।
તસ્યાઃ જુગુપ્સાયાઃ ।
શાન્તસ્ય સર્વરસાપેક્ષયોત્કર્ષ ઇત્યાહ--મોક્ષેત્યાદિ ।
સ ચેતિ ।
શાન્તશ્ચેત્યર્થઃ ।
બહ્વિત્યાદિ ।
વહુતરં યથા તથા કૃતનિર્ણયૌ કૃતવિચારૌ પૂર્વપક્ષસિદ્ધાન્તૌ યસ્ય સઃ ॥ 26 ॥
એતદેવ સ્થિરીકર્તુમિદમુચ્યતે--
રસાન્તરાન્તરિતયોર્ એક-વાક્ય-સ્થયોર્ અપિ ।
નિવર્તતે હિ રસયોઃ સમાવેશે વિરોધિતા
રસાન્તરાન્તરિતયોરેકવાક્યસ્થયોરપિ ।
નિવર્તતે હિ રસયોઃ સમાવેશે વિરોધિતા ॥ 27 ॥
રસાન્તરવ્યવહિતયોરેકપ્રબન્ધસ્થયોર્વિરોધિતા નિવર્તત ઇત્યત્ર ન કાચિદ્રભ્રાન્તિઃ ।
યસ્માદેકવાક્યસ્થયોરપિ રસયોરુક્તયા નીત્યા વિરુદ્ધતા નિવર્તતે ।
યથા--- ભૂરેણુદિગ્ધાન્નવપરિજાતમાલારજોવાસિતબાહુમધ્યાઃ ।
ગાઢં શિવાભિઃ પરિરભ્યમાણાન્સુરાઙ્ગનાશ્લિષ્ટભુજાન્તરાલાઃ ॥
સશોણિતૈઃ ક્રવ્યભુજાં સ્ફુરદ્ભિઃ પક્ષૈઃ સ્વગાનામુપવીજ્યમાનાન્ ।
સંવીજિતાશ્ચન્દનવારિસેકૈઃ સુગન્ધિભિઃ કલ્પલતાદુકૂલૈઃ ॥
વિમાનપર્યઙ્કતલે નિષણ્ણાઃ કુતૂહલાવિષ્ટતયા તદાનીમ્ ।
નિર્દિશ્યમાનાંલ્લલનાઙ્ગુલીભિર્વીરાઃ સ્વદેહાન્ પતિતાનપશ્યન્ ॥
લોચનમ્ સ્થિરીકર્તુમિતિ ।
શિષ્યબુદ્ધાવિત્યર્થઃ ।
અપિશબ્દેન પ્રબન્ધવિષયતયા સિદ્ધો ઽયમર્થ ઇતિ દર્શયતિ---ભૂરેણ્વિતિ ।
વિશેષણૈરતીવ દૂરાપેતત્વમસમ્ભાવનાસ્પદમુક્તમ્ ।
સ્વદેહાનિત્યનેન દેહત્વાભિમાનાદેવ તાદાત્મ્યસમ્ભાવનાનિષ્પત્તેરેકાશ્રયત્વમસ્તિ, બાલપ્રિયા અપિશબ્દેનેતિ ।
ઽએકવાક્યસ્થયોરપીઽત્યપિશબ્દેનેત્યર્થઃ ।
વૃત્તૌ---ઽભૂરેણ્વિઽત્યાદિ ।