Dhvanyāloka with Abhinavagupta's Locana and Rāmaśāraka's Bālapriya (with commentary) · Part 361380
samavisamaṇivvisesā samantao mandamandasaṃārā /
airā hohinti pahā maṇorahāṇaṃ pi dullaṅghā //
(samaviṣamanirviśeṣāḥ samantato mandamandasañjārāḥ /
acirādbhaviṣyanti panthāno manorathānāmapi durlaṅghyāḥ //
iti chāyā) atra hyacirādbhaviṣyanti panthāna ityatra bhaviṣyantītyasmin pade pratyayaḥ kālaviśeṣābhidhāyī rasaparipoṣahetuḥ prakāśate /
ayaṃ hi gāthārthaḥ pravāsavipralambhaśṛṅgāravibhāvatayā vibhāvyamāno rasavān /
yathātra pratyayāṃśo vyañjakastathā kvacitprakṛtyaṃśo 'pi dṛśyate /
yathā---tadgehaṃ natamiti mandiramidaṃ labdhāvagāhaṃ divaḥ sā dhenurjaratī caranti kariṇāmetā dhanābhā dhaṭāḥ /
sa kṣudo musaladhvaniḥ kalamidaṃ saṅgītakaṃ yoṣitā- māścaryaṃ divasaurdvijo 'yamiyatīṃ bhūmiṃ samāropitaḥ //
locanam kālasyeti /
tiṅantapadānupravaṣṭasyāpyarthakalāpasya kārakakālasaṃkhyopagraharūpasya madhye 'nvayavyatarekābhyāṃ sūkṣmadṛśā bhāgagatamapi vyañjakatvaṃ vicāryamiti bhāvaḥ /
rasaparipoṣeti /
utprekṣyamāṇo varṣāsamayaḥ kampakārī kimuta vartamāna iti dhvanyate /
aṃśāṃśikaprasaṅgādevāha---yathātreti /
bālapriyā dhvanyate ityasyānuṣaṅgaḥ /
bhāvamāha---tiṅantetyādi /
tiṅntapadānupraviṣṭasya tiṅntapadabodhyasya /
kāraketyādi /
kārakādicatuṣṭayarūpasyetyathaḥ /
upagrahaḥ, ātmanepadaparasmaipade tadyotyaḥ kartrabhiprāyakriyāphalādiriti yāvat /
bhāgagatamiti /
kārakādicatuṣṭayaikadeśabhūtakālagatamapītyarthaḥ /
vṛttau 'same'ti /
samaviṣamāḥ samāḥ viṣamāśca deśāḥ nirviśeṣāḥ jalapravāhanimagnatayā ekarūpāḥ yeṣu te /
'manorathānāma'pīti /
kimuta janānāmityapiśabdārthaḥ /
'rasaparipoṣahetuḥ prakāśata' ityuktaṃ vivṛṇoti--utprekṣyamāṇaḥ ityādi /
utprekṣyamāṇaḥ acirādbhāvitvenohyamānaḥ /
kampeti /
virahijanānāmiti śeṣaḥ /
'tadgeham' iti /
kāvyaprakāśe 'pyudāhṛto 'yaṃ ślokaḥ /
'iyatīṃ bhūmi' miti /
samṛddhisīmāmityarthaḥ /
bhūtimiti ca pāṭhaḥ /
atra śloke divasairityasmin pade prakṛtyaṃśo 'pi dyotakaḥ /
sarvanāmnāṃ ca vyañjakatvaṃ yathānantarokte śloke /
atra ca sarvanāmnāmeva vyañjakatvaṃ hṛdi vyavasthāpya kavinā kvetyādiśabdaprayogo na kṛtaḥ /
anayā diśā locanam divasārthe hyatrātyantāsambhāvyamānatāmasyārthasya dhvani /
sarvanāmnāṃ ceti /
prakṛtyaṃśasya cetyarthaḥ /
tena prakṛtyaṃśena sambhūta sarvanāmavyañjakaṃ dṛśyata ityuktaṃ bhavatīti na paunaruktyam /
tathā hi taditi padaṃ natabhittītyetatprakṛtyaṃśasahāyaṃ samastāmaṅgalanidhānabhūtāṃ mūṣakādyākīrṇatāṃ dhvanati /
taditi hi kevalamucyamāne samutkarṣātiśayo 'pi saṃbhāvyeta /
na ca natabhittiśabdenāpyete daurbhāgyāyatanatvasūcakā viśeṣā uktāḥ /
evaṃ sā dhenurityādāvapi yojyam /
evaṃvide ca viṣaye smaraṇākāradyotakatā tacchabdasya /
na tu yacchabdasaṃbaddhatetyuktaṃ prāk /
ata evātra tadidaṃśabdādinā smṛtyanubhavayoratyantaviruddhaviṣayatāsūcanenāścaryavibhāvatā yojitā /
tadidaṃśabdādyabhāve tu sarvamasaṅgataṃ syaditi tadidamaṃśayoreva prāṇatvaṃ yojyam /
etacca dviśaḥ sāmastyaṃ triśaḥ sāmastyamiti vyañjakamityupalakṣaṇaparam /
tena loṣṭaprastāranyāyenānantavaicatryamuktam /
bālapriyā divasairityādyuktaṃ vivṛṇoti - divasārtho hītyādi /
divasārthaḥ divasarūpaprakṛtyarthaḥ /
asyārthasya sampatsamṛddhiprāptirūpārthasya /
nanu prakṛtyaṃśo dyotaka ityukatyaiva sarvanāmnāmapi vyañjakatve prāpte punastadvacanaṃ punaruktamityata āha---prakṛtyaṃśasya ceti /
sarvanāmnāñceti cakāreṇoktārthasya lābha iti bhāvaḥ /
evaṃ vyākhyānena labdhamāha---tenatyādi /
taditi padamiti /
'tadgeha' mityatra tatpadamityarthaḥ /
dhvanatīti /
gehasyeti śeṣaḥ /
dvayoḥ sambhūya vyañjakatvamuktamupapādayati---tadityādi /
sambhāvyateti /
vyaṅgyatveneti śeṣaḥ /
natabhittiśabdenāpīti /
kevaleneti vipariṇāmenānuṣaṅgaḥ /
ete viśeṣā iti /
mūṣakādyākīrṇatārūpā viśeṣā ityarthaḥ /
na ca uktā iti sambandhaḥ /
bhaveyuriti śeṣaḥ /
kevalayostayoruktārthavyañjakatvaṃ na bhavedityarthaḥ /
te locane ityatra pūrvamuktaṃ smārayati---evaṃvidha ityādi /
ata eveti /
tacchabdānāṃ smaraṇākāradyotakatvādevetyarthaḥ /
smṛtyanubhavayoriti /
tacchabdagamyāyāḥ smṛteridametacchabdagamyasyānubhavasya cetyarthaḥ /
atyanteti /
atyantaviruddhau viṣayau yayostattāyāssūcanenetyarthaḥ /
atra gehasya natabhittitvamūṣakādyākīrṇatvādidharmaprakāreṇa smṛtiḥ divo labdhāvakāśamityādyuktadharmaprakāreṇānubhavaśceti bodhyam /
tadidaṃ śabdādinā yojitetyanvayaḥ /
tadidamaṃśayoreveti /
tadityāderidamityādeścaivetyarthaḥ /
prāmatvamiti /
camatkārakāritvamityarthaḥ /
eveccetyādi /
dvayoḥ sambhūya tathā trayāṇāṃ sambhūya vyañjakatvamityetadupalakṣaṇamityarthaḥ /
uktamiti /
darśitamityarthaḥ /
sahṛdayairanye 'pi vyañjakaviśeṣāḥ svayamutprekṣaṇīyāḥ /
etacca sarvaṃ padavākyaracanādyotanoktyaiva gatārthamapi vaicitryeṇa vyutpattaye punaruktam /
nanu cārthasāmarthyākṣepyā rasādaya ityuktam, tathā ca subādīnāṃ vyañjakatvavaicitryakathanamananvitameva /
uktamatra padānāṃ vyañjakatvokatyavasare /
kiñjārthaviśeṣākṣepyatve 'pi rasādīnāṃ teṣāmarthaviśeṣāṇāṃ vyañjakaśabdāvinābhāvitvādyathāpradarśitaṃ vyañjakasvarūpaparijñānaṃ vibhajyopayujyata eva /
śabdaviśeṣāṇāṃ cānyatra ca cārutvaṃ yadvibhāgenopadarśitaṃ tadapi teṣāṃ vyañjakatvenaivāvasthitamityavagantavyam /
yatrāpi tatsamprati na pratibhāsate tatrāpi vyañjake racanāntare yaddṛṣṭaṃ sauṣṭhavaṃ teṣāṃ pravāhapatitānāṃ tadevābhyāsādapoddhṛtānāmapyavabhāsata ityavasātavyam /
locanam /
yadvakṣyatyanye 'pīti /
ativikṣiptatayā śiṣyabuddhisamādhānaṃ na bhavedityabhiprāyeṇa saṃkṣipati---etacceti /
vitatyābhidhāne 'pi prayojanaṃ smārayati---vaicitryeṇeti /
nanviti /
pūrvaṃ nirṇītamapyetadavismaraṇārthamadhikābhidhānārthaṃ cākṣiptam /
uktamatreti /
na vācakatvaṃ dhvanivyavahāropayogi yenāvācakasya vyañjakatvaṃ na syāt iti prāgevoktam /
nanu na gītādivadrasābhivyañjakatve 'pi śabdasya tatra vyāpāro 'styeva ; sa ca vyañjanātmaiveti bhāvaḥ /
etaccāsmābhiḥ prathamoddyote nirṇītacaram /
na cedamasmābhirapūrvamuktamityāha---śabdaviśeṣāṇāṃ ceti /
anyatreti /
bhāmahavivaraṇe /
vibhāgeneti /
srakcandanādayaḥ śabdāḥ śṛṅgāre cāravo bībhatse tvacārava iti rasakṛta eva vibhāgaḥ /
rasaṃ prati ca śabdasya vyañjakatvamevetyuktaṃ prāk /
yatrāpīti /
srakcandanādiśabdānāṃ tadānīṃ śṛṅgārādivyañjakatvābhāve 'pi vyañjakatvaśakterbhūyasā bālapriyā atropaṣṭambhakamāha - yadvattyatyanye 'pīti /
ityabhiprāyeṇa vakṣyatīti sambandhaḥ /
'nanvi'tyādyākṣepasya phalaṃ darśayati--pūrvamityādi /
adhikābhidhānārthe cākṣiptamiti /
vṛttāvanupadaṃ vakṣyamāṇasyādhikāṃśasya bodhanārthaṃ cākṣepaḥ kṛta ityarthaḥ /
vṛttau 'ananvita'miti /
asaṅgatamityarthaḥ /
samādhate--'uktam' ityādi /
'uktamatre'ti /
atra pratyaktamityarthaḥ /
etadvivṛṇoti---na vācakatvamityādi /
yeneti /
vācakatvasya dhvanivyavahāropayogitvenetyarthaḥ /
na tu netyasya vyāpāro 'stītyanenānvayaḥ /
bhāvamāha---srakcandanādaya ityādi /
'yatrāpī'tyādeḥ 'avasātavya' mityantagranthasya tātparyaṃ vivṛṇoti---srakcandanādiśabdānāmityādi /
ko 'nyathā tulye vācakatve śabdānāṃ cārutvaviṣayo viśeṣaḥ syat /
anya evāsau sahṛdayasaṃvedya iti cet kimidaṃ sahṛdayatvaṃ nāma? kiṃ rasabhāvānapekṣakāvyāśritasamayaviśeṣābhijñatvam, uta rasabhāvādimayakāvyasvarūpaparijñānanaipuṇyam /
pūrvasmin pakṣe tathāvidhasahṛdayavyavasthāpitānāṃ śabdaviśeṣāṇāṃ cārutvaniyamo na syāt /
punaḥ samayāntareṇānyathāpi vyavasthāpanasambhavāt /
dvitīyasmiṃstu pakṣe rasajñataiva sahṛdayatvamiti /
tathāvidhaiḥ sahṛdayaiḥ saṃvedyo rasādisamarpaṇasāmarthyameva naisargikaṃ śabdānāṃ viśeṣa iti vyañjakatvāśrayyeva teṣāṃ mukhyaṃ cārutvam /
vācakatvāśrayāṇāṃtu locanam darśanāttadadhivāsasundarībhūtamarthaṃ pratapādayituṃ sāmarthyamasti /
tathāhi-'taṭī tāraṃ tāmyati' ityatra taṭaśabdasya puṇṭaśabdasya puṃstvanapuṃsakatve anādṛtya strītvamevāśritaṃ sahṛdayaiḥ 'strīti nāmāpi madhuraṃ' iti kṛtvā /
yathā vāsmadupādhyāyasya vidvatkavisahṛdayacakravartino bhaṭṭendurājasya--- indīvaradyuti yadā bibhṛyānna lakṣma syurvismayaikasuhṛdo 'sya yadā vilāsāḥ /
syānnāma puṇyapariṇāmavaśāttathāpi kiṃ kiṃ kapolatalakomalakāntirinduḥ //
atra hīndīvaralakṣmavismayasuhṛdvilāsanāmapariṇāmakomalādayaḥ śabdāḥ śṛṅgārābhivyañjanadṛṣṭaśaktayo 'tra paraṃ saundaryamāvahanti /
avaśyaṃ caitadabhyupagantavyamityāha---ko 'nyatheti /
asaṃvedyastāvadasau na yukta ityāśayenāha--sahṛdayeti /
punariti /
bālapriyā tadānīmiti /
prakṛtaprayogakāla ityarthaḥ /
śṛṅgārātiriktavarṇanasthala iti yāvat /
puṃstvanapuṃsakatve iti /
'taṭaṃ triṣvi' tyanuśāsanaprāpte te ityarthaḥ /
indīvareti /
puṇyapariṇāmavaśādinduḥ indīvaradyuti lakṣya na bimṛyādyadā, asya vilāsāḥ vismayaikasuhṛdaḥ syuḥ yadā, tathāpi kapolatalakomalakāntiḥ kiṃ kiṃ syānnāmeti sambandhaḥ /
yadeti yadītyarthe /
kapoleti /
sundarīkapolatala iva komalakāntirityarthaḥ /
kerīkapoleti pāṭhe kerīśabdaḥ strīviśeṣavācī bodhyaḥ /
kiṃ kiṃ syānnāmeti /
naiva syādityarthaḥ /
atreti /
candraṃ vilokya madhyasthasya kasyacidrasikasya vacana ityarthaḥ /
'anya' ityādiśaṅkāgranthamavatārayati--asaṃvedya ityādi /
asāviti prasāda evārthāpekṣāyāṃ teṣāṃ viśeṣaḥ /
arthānapekṣāyāṃ tvanuprāsādireva /
evaṃ rasādīnāṃ vyañjakasvarūpamabhidhāya teṣāmeva virodhirūpaṃ lakṣayitumidamupakramyate---
prabandhe muktake vāpi rasādīn bandhum icchatā /
yatnaḥ kāryaḥ sumatinā parihāre virodhinām
prabandhe muktake vāpi rasādīnbanddhumicchatā /
yatnaḥ kāryaḥ sumatinā parihāre virodhinām // 17 //
prabandhe muktake vāpi rasabhāvanibandhanaṃ pratyādṛtamanāḥ kavirvirodhipahihāre paraṃ yatnamādadhīta /
anyathā tvasya rasamayaḥ śloka eko 'pi samyaṅna samapdyate /
locanam aniyantrītapuruṣecchāyatto hi samayaḥ kathaṃ niyataḥ syāt /
mukhyaṃ cārutvamiti /
viśeṣa iti pūrveṇa sambandhaḥ /
arthāpekṣāyāmiti /
vācyāpekṣāyāmityarthaḥ /
anuprāsādireveti /
śabdāntareṇa saha yā racanā tadapekṣo 'sau viśeṣa ityarthaḥ /
ādigrahaṇācchabdaguṇālaṅkārāṇāṃ saṅgrahaḥ /
ata eva racanayā prasādena cārutvena copabṛṃhitā eva śabdāḥ kāvye yojyā iti tātparyam // 15//
,16 //
rasādīnāṃ yadvyañjakaṃ varṇapadādiprabandhāntaṃ tasya svarūpamabhidhāyeti sambandhaḥ /
upakramyata iti /
virodhināmapi lakṣaṇakaraṇe prayojanamucyate śakyahānatvaṃ nāma anayā kārikayā /
lakṣaṇaṃ tu virodhirasasambandhītyādinā bhaviṣyatītyarthaḥ // 17 //
nanu 'vibhāvabhāvānubhāvasañcāryaucityacāruṇaḥ' iti yaduktaṃ tata eva vyatirekamukhenaitadapyavagaṃsyate /
maivam ;vyatirekeṇa hi tadabhāvamātraṃ pratīyate na tu tadviruddham /
tadabhāvamātraṃ ca na tathā dūṣakaṃ yathā tadviruddham /
pathyānupayogo hi na tathā vyādhiṃ bālapriyā śabdagato viśeṣa ityarthaḥ /
aniyantritetyādinā 'puna'rityādigranthasya bhāvārtha uktaḥ /
anuprāsapadārthaṃ vyācaṣṭe--śabdāntareṇetyādi /
phalitamāha---ata eva racanayetyādi /
upabṛṃhitāḥ viśiṣṭāḥ // 15//
,16 //
bhāvamāha--virodhināmapītyādi /
śakyahānatvaṃ nāma prayojanamanayā kārakayā ucyata iti sambandhaḥ /
virodhināṃ lakṣaṇe jñāte teṣāṃ parihāraḥ śakya iti tadeva prayojanamityarthaḥ // 17 //
etadapīti /
virodhināṃ pariharaṇamapītyarthaḥ /
tadabhāvamātramiti /
vibhāvādyaucityaśālinaḥ kathāśarīrasya vidhirityādinā tadaucityavirahiṇo vidhirna kārya ityādyathamātramityarthaḥ /
yatnata itīti /
yatnata ityādinetyarthaḥ /
vṛttau 'śāntā'dīti kāni punastāni virodhīni yāni yatnataḥ kaveḥ parihartavyānītyucyate--
virodhi-rasa-sambandhi-vibhāvādi-parigrahaḥ /
vistareṇānvitasyāpi vastuno 'nyasya varṇanam // DhvK_3.18-19 //
akāṇḍa eva vicchittir akāṇḍe ca prakāśanam /
paripoṣaṃ gatasyāpi paunaḥpunyena dīpanam /
rasasya syād virodhāya vṛtty-anaucityam eva ca
virodhirasasambandhivibhāvādiparigrahaḥ /
vistareṇānvitasyāpi vastuno 'nyasya varṇanam // 18 //
akāṇḍa eva vicchittirakāṇḍe ca prakāśanam /
paripoṣaṃ gatasyāpi paunaḥpunyena dīpanam /
rasasya syādvirodhāya vṛttyanaucityameva ca // 19 //
prastutarasāpekṣayā virodhī yo rasastasya sambandhināṃ vibhāvabhāvānubhāvānāṃ parigraho rasavirodhahetukaḥ sambhavanīyaḥ /
tatra virodhirasavibhāvaparigraho yathā śāntarasavibhāveṣu tadvibhāvatayaiva nirūpiteṣvanantarameva śṛṅgārādivibhāvavarṇane /
virodhirasabhāvaparigraho yathā priyaṃ prati praṇayakalahakupitāsu kāminīṣu vairāgyakathābhiranunaye /
virodhirasānubhāvaparigraho yathā praṇayakupitāyāṃ priyāyāmaprasīdantyāṃ nāyakasya kopāveśavivaśasya raudrānubhāvavarṇane /
locanam janayati yadvadapathyopayogaḥ tadāha---yatnata iti /
'vibhāve'tyādinā ślokena yaduktaṃ tadviruddhaṃ virodhītyādinārdhaślokenāha /
'itavṛtte'tyādinā ślokadvayena yaduktaṃ tadviruddhaṃ vistareṇetyardhaślokenāha /
'uddīpane'tyardhaślokoktasya viruddhaṃ akāeḍa ityardhaślokena /
'rasasye'tyardhaślokoktasya viruddhaṃ paripoṣaṃ gatasyetyardhaślokena /
'alaṅkṛtīnām' ityanena yaduktaṃ tadviruddhamanyadapi ca viruddhaṃ vṛtyanaucityamityanena /
etatkrameṇa vyācaṣṭe---prastutarasāpekṣayetyādinā /
hāsyaśṛṅgārayorvīrādbhutayo raudrakaruṇayorbhayānakabībhatsayorna vibhāvavirodha ityabhiprāyeṇa śāntaśṛṅgārāvupanyastau, praśamarāgayorvirodhāt /
virodhinī rasasya yo bhāvo vyabhicārī tasya parigrahaḥ, virodhinastu yaḥ sthāyī sthāyitayā bālapriyā 'śṛṅgārādī'ci ca nirdeśe bījamāha---hāsyaśṛṅgārayārityādi /
bhayānakabībhatsayorityasyānantaraṃ "śāntabībhatsayo"riti ca kvacit granthe pāṭhaḥ /
śāntaśṛṅgārayorvirodhe hetumāha---praśameti /
virodhāditi /
sahānavasthānādatyarthaḥ /
pratipattaryekasmin śame udbuddhe tadavyavadhānena rāgodbodhāsambhavāditi bhāvaḥ /
ataḥ śāntavibhāve varṇite tadanantarameva śṛṅgārādivibhāvavarṇanaṃ na kāyam /
virodhirasasyetyādigranthaṃ ayaṃ cānyo rasabhaṅgaheturyatprastutarasāpekṣayā vastuno 'nyasya kathañcidanvitasyāpi vistareṇa kathanam /
yathā vipralambhaśṛṅgāre nāyakasya kasyacadvarṇayitumupakrānte kaveryamakādyalaṅkāranibandhanarasikatayā mahatā prabandhena parvatādivarṇane /
ayaṃ cāparo rasabhaṅgaheturavagantavyo yadakāṇḍa locanam tatparigraho 'sambhavanīya eva tadanutthānaprasaṅgāt /
vyabhicāritayā tu paragraho bhavatyeva /
ata eva sāmānyena bhāvagrahaṇam /
vairāgyakathāmirita vairāgyaśabdena nirvedaḥ śāntasya yaḥ sthāyī sa uktaḥ /
yathā---'prasāde vartasva prakaṭaya mudaṃ santyaja ruṣam' ityādyupakramyārthāntaranyāso 'na mugdhe pratyetuṃ prabhavati gataḥ kālahariṇaḥ' iti /
manāgapa nirvedānupraveśe sati ratervicchedaḥ /
jñātaviṣayasatattvo hi jīvitasarvasvābhimānaṃ kathaṃ bhajeta /
na hi jñātaśuktikārajatatattvastadupādeyadhiyaṃ bhajate ṛte saṃvṛtimātrāt /
kathābhiriti bahuvacanaṃ śāntarasasya vyabhicāriṇo dhṛtiṃ matiprabhṛtīn saṅgṛhṇāta /
nanvanyadanunmattaḥ kathaṃ varṇayet, kimuta vistarata ityāha---kathañjidanvitasyeti bālapriyā vivṛṇoti---virodhina ityādi /
tadanutthānaprasaṅgāditi /
tasya sthāyitvenotthāne prasaṅgasyābhāvādityarthaḥ /
tadutthāne prakṛtasthāyino vicchedaḥ syāditi bhāvaḥ /
sāmānyenetyādi /
svata eva vyabhicāriṇaḥ vyabhicāratvena sthāyinaśca bodhanāya bhāva iti sāmānyata uktamityathaḥ /
prasāda iti /
kāvyaprakāśe 'pyudāhṛto 'yaṃ ślokaḥ /
'priye śuṣyantyaṅgānyabhṛtamiva te siñcitu vacaḥ /
nidhānaṃ saukhyānāṃ kṣaṇamabhimukhaṃ sthāpaya mukham' iti dvitīyatṛtīyapādau /
he mugdhe vivekarahite, gataḥ kāla eva hariṇaḥ asthiratvāt pratyetuṃ pratyāgantum na prabhavati sa punarnāgacchatītyarthaḥ /
atra śāntasya vibhāvaḥ kālānityatvalakṣaṇo nibandhaḥ tatprakāśito nirvedo vyabhicārī cetyato 'tra virodhirasavibhāvabhāvayoḥ parigrahaḥ sa ca prakṛtarasapratikūla ityāha---manāgapītyādi /
nirvedānuvedhe iti ca pāṭhaḥ /
vicchada iti /
bhavediti śeṣaḥ /
atra hetumāha---jñātetyādi /
jñātaṃ viṣayāṇāṃ satatvaṃ duḥkhamiśritatvapariṇāmavirasatvādinā heyatvarūpaṃ tattvaṃ yena saḥ /
jīvitasarvasvābhimānamiti /
vanitādau viṣaya iti śeṣaḥ /
bhajetetyatra karotviti ca pāṭhaḥ /
dṛṣṭāntamāha--na hītyādi /
śuktau bhāsamānaṃ rajataṃ śuktikārajatamityucyate, jñātaṃ śuktikārajatatatvaṃ yena saḥ /
taditi /
tadviśeṣyakopādeyatvabuddhimityarthaḥ /
saṃvṛtimātrādṛta iti /
saṃvṛttyaiva tatropādeyatvabuddhiṃ bhajata iti bhāvaḥ /
saṃvṛtiravidyā bhramarūpā tadvṛttirvā vṛttau 'kathañcidanvitasye'ti /
yayā kayāpi vidhayā prakṛtena sambaddhasyetyarthaḥ /
etadgranthamavatārayati---nanvityādi /
api tāvaditi śabdābhyāmiti /
eva vicchittiḥ rasasyākāṇḍa eva ca prakāśanam /
tatrānavasare virāmo rasasya yathā nāyakasya kasyacitspṛhaṇīyasamāgamayā nāyikayā kayācitparāṃ paripoṣapadarvī prāpte śṛṅgāre vidite ca paramparānurāge samāgamopāyacintocitaṃ vyavahāramutsṛjya svatantratayā vyāpārāntaravarṇane /
anavasare ca prakāśanaṃ rasasya yathā pravṛtte pravṛttavividhavīrasaṅkṣaye kalpasaṅkṣayakalpe saṅgrame rāmadevaprāyasyāpi tāvannāyakasyānupakrāntavipralambhaśṛṅgārasya nimittamucitamantareṇaiva śṛṅgārakathāyāmavatāravarṇane /
na caivaṃvidhe viṣaye daivavyāmohitatvaṃ kathāpuruṣasya parihāro yato rasabandha eva kaveḥ prādhānyena pravṛttinibandhanaṃ yuktam /
itivṛttavarṇanaṃ tadupāya evetyuktaṃ prāk 'ālokārthī yathā dīpaśikhāyāṃ yatnavāñjanaḥ' ityādinā /
ata eva cetivṛttamātravarṇanaprādhānye 'ṅgāṅgibhāvarahitarasabhāvanibandhena ca kavīnāmevaṃvidhāni skhalitāni bhavantīti rasādirūpavyaṅgyatātparyamevaiṣāṃ locanam vyāpārāntareti /
yathāvatsarājacarite caturthe 'ṅke--ratnāvalīnāmadheyamapyagṛṅṇato vijayavarmavṛttāntavarṇane /
api tāvaditi śabdābhyāṃ duryodhanādestadvarṇanaṃ dūrāpāstamiti veṇīsaṃhāre dvitīyāṅkamevodāharaṇatvena dhvanati /
ata eva vakṣyati--'daivavyāmohitatvam' iti /
pūrvaṃ tu sandhyaṅgābhiprāyeṇa pratyudāharaṇamuktam /
kathāpuruṣasyeti pratināyakasyeti yāvat /
ata eva ceti /
yato rasabandha eva mukhyaḥ kavivyāpāraviṣayaḥ itivṛttamātravarṇanaprādhānye bālapriyā rāmadevaprāyasyāpi tāvadityatratyābhyāṃ tāmyāmityarthaḥ /
dhvanatītyanenāsya sambandhaḥ /
tadvarṇanamiti /
saṅgrāme pravṛtte nimittamucitamantareṇaiva śṛṅgāravarṇanamityarthaḥ /
ata eveti /
dvitīyāṅkasya udāharaṇatvena dhvananādevetyarthaḥ /
daivavyāmohitatvamiti /
daivena vyāmohitaḥ kṛtyākṛtyavivekarāhityaṃ prāpitastatvamityarthaḥ /
veṇīsaṃhāre duryodhanasya tadgamyata iti bhāvaḥ /
yathā veṇīsaṃhāre iti pūrvamuktamanyābhiprāyeṇeti smārayati--pūrvamityādi /
kathāpuruṣasyetyanena vivakṣitamāha--pratināyakasyeti /
na tu pradhānanāyakasyetyarthaḥ /
tasya tathātvenaucityāpātāditi bhāvaḥ /
vṛttau 'rasabandha' iti prathamāntaṃ rasānukūlaśabdārthanibandha ityarthaḥ /
pravṛttinibandhanamiti /
pravṛttiviṣaya ityarthaḥ /
yadvā rasabandhe iti saptamyantam /
'pravṛttinibandhanaṃ' pravṛtteḥ sambandho viṣayatetyarthaḥ /
'ata eve'tyasyārabdha ityanena sambandhaḥ /
locane vyācaṣṭe---yata ityādi /
vṛttau prādhānye sati yadibandhanaṃ tasminniti sambandhaḥ /
yuktamiti yatno 'smābhirārabdho na dhvanipratipādanamātrābhiniveśena /
punaścāyamanyo rasabhaṅgaheturavadhāraṇīyo yatparipoṣaṃ gatasyāpi rasasya paunaḥ--punyena dīpanam /
ubhayukto hi rasaḥ svasāmagrīlabdhaparipoṣaḥ punaḥ punaḥ parāmṛśyamāṇaḥ parimlānakusumakalpaḥ kalpate /
tathā vṛttervyavahārasya yadanaucityaṃ tadapi rasabhaṅgahetureva /
yathā nāyakaṃ prati nāyikāyāḥ kasyāściducitāṃ bhaṅgimantareṇa svayaṃ sambhogābhilāṣakathane /
yadi vā vṛttīnāṃ bharataprasiddhānāṃ kaiśikyādīnāṃ kāvyālaṅkārāntaraprasiddhānāmupanāgarikādyānāṃ vā yadanaucityamaviṣaye nibandhanaṃ tadapi rasabhaṅgahetuḥ /
evameṣāṃ rasavirodhināmanyeṣāṃ cānayā diśā svayamutprekṣitānāṃ parihāre satkavibhiravahitairbhavitavyam /
parikaraślokāścātra--- mukhyā vyāpāraviṣayāḥ sukavīnāṃ rasādayaḥ /
teṣāṃ nibandhane bhāvya taiḥ sadaivāpramādibhiḥ //
nīrasastu prabandho yaḥ so 'paśabdo mahān kaveḥ /
sa tenākavireva syādanyenāsmṛtalakṣaṇaḥ //
locanam sati yadaṅgāṅgibhāvarahitānāmavicāritaguṇapradhānabhāvānāṃ rasabhāvānāṃ nibandhanaṃ tannimittāni skhalitāni sarve doṣā ityarthaḥ /
na dhvanipratipādanamātreti /
vyaṅgyo 'rtho bhavatu mā vā bhūt kastatrābhiniveśaḥ? kākadantaparīkṣāprāyameva tatsyāditi bhāvaḥ /
vṛttyanaucityameva cetibahudā vyācaṣṭe tadapītyanena caśabdaṃ kārikāgataṃ vyācaṣṭe /
rasabhaṅgahetureva ityanenaivakārasya kārikāgatasya bhinnakramatvamuktam /
rasasya virodhāyaivetyarthaḥ /
nāyakaṃ pratīti /
nāyakasya hi dhīrodāttādibhedabhinnasya sarvathā vīrarasānuvedhena bhavitavyamiti taṃ prati kātarapuruṣocitamadhairyayojanaṃ duṣṭameva /
teṣāmiti rasādīnām /
tairiti sukavibhiḥ /
so 'paśabda iti duryaśa ityarthaḥ /
nanu kālidāsaḥ bālapriyā cakārau vākyālaṅkāre ityāśayena vyācaṣṭe---itivṛttetyādi /
bahudhā vyācaṣṭa iti /
vṛttervyavahārasyetyādinā rasabhaṅgaheturityantagranthena tredhā vyācaṣṭa ityarthaḥ /
tadapītyaneneti /
tatpadottarāpiśabdenetyarthaḥ /
nāyakaṃ prati nāyakayā svayaṃ sambhogābhilāṣasya kathane nibaddhe nāyakasyādhairyayojanamāpatati, tacca duṣṭamiti bhāvaṃ vivṛṇoti---nāyakasyetyādi /
bhāvitavyamiti /
sarveṣāṃ vīraśabdena vyavahārāditi bhāvaḥ /
kātarapuruṣeti /
adhīrapuruṣetyarthaḥ /
vṛttau 'ucitāṃ bhaṅgimantareṇe' pūrve viśṛṅkhalagiraḥ kavayaḥ prāptakīrtayaḥ /
tānsamāśritya na tyājyā nītireṣā manīṣiṇā //
vālmīkivyāsamukhyāśca ye prakhyātāḥ kavīśvarāḥ /
tadabhiprāyabāhyo 'yaṃ nāsmābhirdarśito nayaḥ //
iti /
vivakṣite rase labdha-pratiṣṭhe tu virodhinām /
bādhyānām aṅga-bhāvaṃ vā prāptānām uktir acchalā
vivakṣite rase labdhapratiṣṭhe tu virodhinām /
bādhyānāmaṅgabhāvaṃ vā prāptānāmuktiracchalā // 20 //
svasāmagnyā labdhaparipoṣe tu vivakṣite rase virodhināṃ virodhirasāṅgānāṃ bādhyānāmaṅgabhāvaṃ vā prāptanāṃ satāmuktiradoṣā /
bādhyatvaṃ hi virodhināṃ śakyābhibhavatve sati nānyathā /
tathāca teṣāmuktiḥ prastutarasaparipoṣāyaiva sampadyate /
aṅgabhāvaṃ prāptānāṃ ca teṣāṃ virodhitvameva nivartate /
aṅgabhāvaprāptirhi teṣāṃ svābhāvikī samāropakṛtā vā /
tatra yeṣāṃ naisargikī teṣāṃ tāvaduktāvavirodha eva /
yathā vipralambhaśṛṅgāre tadaṅgānāṃ locanam paripoṣaṃ gatasyāpi karuṇasya rativilāseṣu paunaḥpunyena dīpanamakārṣīt, tatko 'yaṃ rasavirodhināṃ parihāranirbandha ityāśaṅkyāha--pūrva iti /
na hi vasiṣṭhādibhiḥ kathañcidyadi smṛtimārgastyaktastadvayamapi tathā tyajāmaḥ /
acintyahetukatvāduparicaritānāmiti bhāvaḥ /
iti śabdena parikaraślokasamāptiṃ sūcayati // 19 //
evaṃ virodhināṃ parihāre sāmānyenokte pratiprasavaṃ viyataviṣayamāha---vivakṣita itī /
bādhyānāmiti /
bādhyatvābhiprāyeṇāṅgatvābhiprāyeṇa vetyarthaḥ /
acchalā nirdeṣetyarthaḥ /
bādhyatvābhiprāyaṃ vyācaṣṭe--bādhyatvaṃ hīti /
āṅgabhāvābhiprāyamubhayathā vyācaṣṭe, bālapriyā tyenena bhaṅgyā tatkathanaṃ duṣyantādernāyakasyeva nāyikāyā api na doṣa iti darśitam /
bhāvārthamāha--na hītyādi /
na hi tyajāma iti sambandhaḥ /
vasiṣṭhādīnāṃ tattyāge 'pi na doṣa ityāha---acintyetyādi /
acintyahetukatvāduparacaritānāmiti ca pāṭhaḥ /
uparicaritānāmityasyotkṛṣṭacaritānāmityarthaḥ // 19 //
'bādhyānām' ityādikārikābhāgaṃ vyācaṣṭe---bādhyatvetyādi /
uktirityanenāsya sambandhaḥ /
ubhayathā vyācaṣṭa iti /
'aṅgabhāvaprāptirhi'tyādigranthena dvedhā vyākhyātavānityarthaḥ /
vṛttau 'tadaṅgānāṃ vyādhyādīnām' iti /
uktāvavirodha ityasyānuṣaṅgaḥ /
upari vākye uktāvityasyaivānuṣaṅgaḥ /
tatpadenātra vipralambhaparāmarśaḥ /
vyādhyādīnāṃ vyādhyādīnāṃ teṣāñca tadaṅgānāmevādoṣo nātadaṅgānām /
tadaṅgatve ca sambhavatyapi maraṇasyopanyāso na jyāyān /
āśrayavicchede rasasyātyantavicchedaprāpteḥ /
karuṇasaya tu tathāvide viṣaye paripoṣo bhaviṣyatīti cet-na; tasyāprastutatvāt prastutasya ca vicchedāt /
yatratu karuṇarasasyaiva kāvyārthatvaṃ tatrāvirodhaḥ /
śṛṅgāre vā maraṇasyādīrghakālapratyāpattisambhave kadācidupanibandho nātyantavirodhī /
dīrghakālapratyāpattau tu tasyāntarā pravāhaviccheda evetyevaṃvidhetivṛttopanibandhanaṃ rasabandhapradhānena kavinā locanam tatra prathamaṃ svābhāvikaprakāraṃ nirūpayati---tadaṅgānāmiti /
nirapekṣabhāvatayā sāpekṣabhāvavapralambhaśṛṅgāravirodhinyapi karuṇe ye vyādhyādayassarvathāṅgatvena dṛṣṭāḥ teṣāmiti /
te hi karuṇe bhavantyeva ta eva ca bhavantīti /
śṛṅgāre tu bhavantyeva nāpi ta eveti /
atadaṅgānāmiti /
yathālasyaugrajugupsānāmityarthaḥ /
tadaṅgatve ceti /
'sarva eva śṛṅgāre vyabhicāriṇa ityuktatvādi'ti bhāvaḥ /
āśrayasya strīpuruṣānyatarasyādhiṣṭhānasyāpāye ratirevocchidyeta tasyā jīvitasarvasvābhimānarūpatvenobhayādhiṣṭhānatvāt /
prastutasyeti /
vipralambhasyetyarthaḥ /
kāvyārthatvamiti /
prastutatvamityarthaḥ /
nanvevaṃ sarva eva vyabhicāriṇa iti vighaṭitamityāśaṅkyāha---śṛṅgāre veti /
adīrghakāle yatramaraṇe viśrāntipadabandha eva notpadyate tatrāsya vyabhicāritvam /
kadāciditi /
yadi tādṛśīṃ bhaṅgiṃ ghaṭayituṃ sukaveḥ kauśalaṃ bhavati /
yathā--- tīrthe toyavyatikarabhave jahnukanyāsarayvordehanyāsādamaragaṇanālekhyamāsādya sadyaḥ /
bālapriyā virodhirasāṅgatvaṃ prakṛtarasāṅgatvaṃ ca darśayati--nirapekṣabhāvatayetyādi /
te hīti /
vyādhyādayo hītyarthaḥ /
karuṇe ityādi /
karuṇe bhavantyeva te eva bhavantīti dvedhā niyama ityarthaḥ /
nāpītyādi /
te eveti niyamo 'pi netyarthaḥ /
maraṇasya vipralambhāṅgatvasambhave mānamāha--sarva ityādi /
ālasyaugnyajugupsāvarjāssarvaṃ eva vyabhicāriṇa iti muninā uktatvādityarthaḥ /
āśrayaviccheda ityādigranthaṃ vyācaṣṭe---āśrayasyetyādi /
vṛttau--'śṛṅgāre ve'tyādi /
'maraṇasye'ti /
nāyakayorekasya yanmaraṇaṃ tasyetyarthaḥ /
asya upanibandha ityanena sambandhaḥ /
'adīraghe'ti /
maraṇādūrdhvamadīrgho yaḥ kālastasmiṃstena vā pratyāpattiḥ nāyakayoḥ samāgamastatsambhave satītyarthaḥ /
locane bhāvamāha--yatretyādi /
viśrāntipadabandhaḥ pratītiviśrānteḥ pratiṣṭhā /
tatra tathāvidhasthale /
asya maraṇasya /
kāvyānuśāsane 'pyevamuktam--"śṛṅgāre tu maraṇādhyavasāyo tatra labdhapratiṣṭhe tu vivakṣite rase virodhirasāṅgānāṃ bādhyatvenoktāvadoṣo yathā--- kvākāryaṃ śaśalakṣmaṇaḥ kva ca kulaṃ bhūyo 'pi dṛśyeta sā doṣāṇāṃ praśamāya me śrutamaho kope 'pi kāntaṃ mukham /
kiṃ vakṣyantyapakalmaṣāḥ kṛtadhiyaḥ svapne 'pi sā durlabhā cetaḥ svāsthyamupaihi kaḥ khalu yuvā dhanyo 'dharaṃ pāsyati //
locanam pūrvākārādhikacaturayā saṅgataḥ kāntayāsau līlāgāreṣvaramata punarnandanābhyantareṣu //
atra sphuṭaiva ratyaṅgatā maraṇasya /
ata eva sukavinā maraṇe padabandhamātraṃ na kṛtam, anūdyamānatvenaivopanibandhanāt /
padabandhaniveśe tu sarvathā śokodaya evātiparimitakālapratyāpattilābhe 'pi atha dūraparāmarśakasahṛdayasāmājikābhiprāyeṇa maraṇasyādīrghakālapratyāpatteraṅgatocyate, hanta tāpasavatsarāje 'pi yaugandharāyaṇādinītimārgākarṇanasaṃskṛtamatīnāṃ vāsavadattāmaraṇabuddherevābhāvātkaruṇasya nāmāpi na syādityalamavāntareṇa bahunā /
tasmāddīrghakālatātra padabandhalābha eveti mantavyam /
evaṃ naisargikāṅgatā vyākhyātā /
samāropitatve tadviparītetyarthalabdhatvātsvakaṇṭhena na vyākhyātā /
evaṃ prakāratrayaṃ vyākhyāya krameṇodāharati---tatretyādinā /
kvākāryamiti /
bālapriyā maraṇādūrdhvaṃ jhaṭiti punaryogo vā nibadhyata'iti /
tīrtha iti raghuvaṃśastham /
dehatyāgāditi ca pāṭhaḥ /
kāntayā indumatyā /
asau ajaḥ /
ratyaṅgateti /
ramaṇāṅgatetyarthaḥ /
maraṇasyeti /
dehatyāgādityanena darśitasya maraṇasyetyarthaḥ /
prapūrvaślokena saṅgamāśāyā varṇitatvādatra maraṇasya vipralambhāṅgatvaṃ sphuṭamiti bhāvaḥ /
padabandhaḥ pratītaviśrānteḥ padabandhaḥ /
anūdyamānatveneti /
dehatyāgādityaneneti bhāvaḥ /
atīti /
atiparimito 'lyalpaḥ kālastena pratyāpatteḥ saṅgamasya lābhaḥ sambhavaḥ pratītirvā tasminnapītyarthaḥ /
śokodaya evetyanenāsya sambandhaḥ /
sahṛdayānāṃ śokacarvaṇaiva bhavediti tadarthaḥ /
kecidadīrghakāletyādigranthasya bhāvamanyathā vyācakṣaye, tadanuvadannāha--athetyādi /
atheti praśne /
prativakti--hantetyādi /
ayuktakathanahetuko viṣādo vismayo vā hantetyanena prakāśyate /
svamatenopasaṃharati---tasmādityādi /
dīghati /
dīrghakālatāpadārtho 'tra maraṇe sahṛdayapratītiviśrānteḥ padabandha evetyarthaḥ /
samārāpitā tviti /
aṅgateti śeṣaḥ /
etadviparīteti /
vāstavāṅgatvābhāvānnaisargikāṅgatā viparītetyarthaḥ /
vyākhyāteti /
padarśitetyarthaḥ /
vṛttau 'tasye'tyādi /
'tasya'śṛṅgārasya /
yathā vā puṇḍarīkasya mahāśvetāṃ prati pravṛttanirbharānurāgasya dvitīyamunikumāropadeśavarṇane /
svābhāvikyāmaṅgabhāvaprāptāvadoṣo yathā--- bhramimaratimalasahṛdayatāṃ pralayaṃ mūrcchāṃ tamaḥ śarīrasādam /
maraṇaṃ ca jaladabhujagajaṃ prasahya kurute viṣaṃ viyoginīnām //
ityādau /
samāropitāyāmapyavirodho yathā---'pāṇḍukṣāmam' ityādau /
yathā vā---'kopātkomalalolabāhulatikāpāśena' ityādau /
iyaṃ locanam vitarka autsukyena matiḥ smṛtyā śaṅkā dainyena dhṛtiścintayā ca bādhyate /
etacca dvitīyoddyotārambha evoktamasmābhiḥ /
dvitīyeti /
vipakṣībhūtavairāgyavibhāvādyavadhāraṇe 'pi hyaśakyavicchedatvena dārḍhyamevānurāgasyoktaṃ bhavatīti bhāvaḥ /
samāropitāyāmiti /
aṅgabhāvaprāptāviti śeṣaḥ /
pāṇḍukṣāmaṃ vaktraṃ hadayaṃ sarasaṃ tavālasaṃ ca vapuḥ /
āvedayati nitāntaṃ kṣetriyarogaṃ sakhi hṛdantaḥ //
atra karuṇocito vyādhiḥ śleṣabhaṅgyā sthāpitaḥ kopāditi badhveti hanyata iti ca raudrānubhāvanāṃ rūpakabalādāropitānāṃ tadanirvāhādevāṅgatvam /
tacca pūrvamevoktaṃ 'nātinirvahaṇaiṣitā' ityatrāntare /
bālapriyā 'antarā' madhye /
'pravāhavicchedaḥ' anusandhānadhārāyā viccheda ityarthaḥ /
locane---vipajñībhūteti /
anurāgasya virodhibhūtetyarthaḥ /
anurāgasyeti /
puṇḍarīkagatānurāgasyetyarthaḥ /
vṛttau 'bhramim' iti /
idaṃ pāṇḍivatyādi ca kāvyaprakāśe 'pyudāhṛtam /
bhramirnāma diśāṃ bhramaṇamiva darśayannāntaraḥ kaścidvikāraḥ /
pralayonaṣṭaceṣṭatā, mūrchā bāhyābhyantarendrayavṛttinirodhaḥ /
tamaḥ āndhyam /
jalada eva bhujagastajjam /
viṣaṃ jalameva garalam /
atra karuṇocatavyādheranubhāvānāṃ bhramyādīnāṃ vipralambhe 'pi sambhavānnaisargikī aṅgatā /
pāṇḍukṣāmamiti /
hṛdayaṃ uraḥ /
sarasaṃ annarasasahitaṃ, yadvā--candanādirasasahitam /
alasaṃ bāhyakriyāyāmakṣamam /
kṣetriyo dehāntare cikitsyo 'sādhya iti yāvat /
rogaḥ gadaḥ /
kṣetriyo rogaḥ kṣayaroga iti kecit tam /
āvedayatīti /
vaktrādīnāṃ pratyekamanvayābhiprāyeṇaikavacanāntatayā nirdeśaḥ /
atra karuṇocitavyādheḥ vipralambhe samāropādaṅgatetyāha locane - atretyādi /
śleṣabhaṅgyeta /
ubhayasādhāraṇānubhāvapradarśanenetyarthaḥ /
sthāpita iti /
āropeṇāṅgatayā pradarśita ityarthaḥ /
badhvetītyādi /
bandhanādīnāmityarthaḥ /
tadanirvāhāditi /
rūpakānirvādityarthaḥ /
aṅgatvamiti /
śṛṅgārāṅgatvamityarthaḥ /
vṛttau aṅgabhāvagamanaṃ yadiyaṃ cāṅgabhāvaprāptiranyā yadādhikārikatvātpradhāna ekasminvākyārthe rasayorbhāvayorvā parasparavirodhinordvayoraṅgabhāvagamanaṃ tasyāmapi na doṣaḥ /
yathoktaṃ 'kṣipto hastāvalagnaḥ' ityādau /
kathaṃ tatrāvirodha iti cet, dvayorapi tayoranyaparatvena vyavasthānāt /
anyaparatve 'pi virodhinoḥ kathaṃ virodhanivṛttiriti cet, ucyate--
vidhau viruddhasamāveśasya locanam anyeti /
caturtho 'yaṃ prakāra ityarthaḥ /
pūrvaṃ hi virodhinaḥ prastutarasāntare 'ṅgatoktā, adhunā tu dvayorvirodhinorvastvantare 'ṅgabhāva iti śeṣaḥ /
kṣipta iti /
vyākhyātametat 'pradhāne 'nyatra vākyārthe' ityatra /
nanvanyaparatve 'pi svabhāvo na nivartate, svabhāvakṛta eva ca virodha ityabhaprāyeṇāha--anyaparatve 'pīti /
virodhinorati /
tatsvabhāvayoriti hetutvābhiprāyema viśeṣaṇam /
ucyata iti /
ayaṃ bhāvaḥ---sāmagrīviśeṣapatitatvena bhāvānāṃ virodhāvirodhau na svabhāvamātranibandhanau śītoṣṇayorapi virodhābhāvāt /
vidhāviti /
tadeva kuru mā kārṣīriti bālapriyā cānyā aṅgabhāvaprāptiriti sambandhaḥ /
'tasyāmapo'ti /
tathāvidhāṅgabhāvaprāptāvapītyarthaḥ /
anyetyasya vivaraṇaṃ locane---caturtha iti /
pūrvoktādviśeṣaṃ darśayati---pūrvamityādi /
virodhina iti /
virodhirasāṅgāsyetyarthaḥ /
rasāntare rasaviśeṣe vastvantara iti /
prastute ityanuṣajyate /
anyaparatve 'pīti /
anyāṅgatve 'pītyarthaḥ /
āheti /
pṛcchatītyarthaḥ /
viśeṣaṇamiti /
anuṣajyamānayordvayorityasya viśeṣaṇamityarthaḥ /
ayaṃ bhāvaḥ vidhāvityādigrandhasyāyaṃ bhāvārthaḥ /
ka ityatrāha--sāmagrītyādi /
ayamarthaḥ---padārthānāṃ madhye kasyacitkenacitsaha virodhaścāvirodhaśca svabhāvamātrakṛtau na, kintu sāmagrīviśeṣānupraveśenāpi sambhavataḥ /
atra tadvirodho nāma tadasāmānādhikaraṇyaṃ tadutpattipratibandhaśca ghaṭatvādīnāṃ paṭatvādibhiśśītasparśadīnāmuṇṇasparśādibhiśca sahāsāmānādhikaraṇyarūpo virodhaḥ svabhāvakṛtaḥ /
evaṃ teṣāṃ dravyatvādibhiḥ rūpādiguṇaiśca saha sāmānādhikaraṇyarūpāvirodhaśca bodhyaḥ /
śītasparśāsaurabhagandhādīnāṃ svāśrayārabdhadravye uṇṇasparśāsaurabhagandhādyutpattipratibandharūpastadvirodhassāmagrīviśeṣānupraveśakṛtaḥ, evaṃ śītoṇṇasparśayoravirodhaḥ komalabhaktotpattisāmagrīviśeṣānupraveśakṛtobodhyaḥ /
vithisthale pravṛttisāmagrīṃ niṣedhasthale nivṛttisāmagrīṃ cādāya tadanupraveśena virodhāvirodhau grāhyāviti /
śītoṇṇayoriti /
śītoṇṇasparśayorityarthaḥ /
virodhābhāvāditi /
sāmagrīviśeṣānupraveśeneti śeṣaḥ /
vidhāvatyaderdṛṣṭantamāha--tadevetyādi /
tadityanenaikaṃ karma vivakṣitam /
ekadeti śeṣaḥ /
iti yatheti /
iti vidhauduṣṭatvaṃ yathā tathetyarthaḥ /
karaṇākaraṇayorekenaikadānuṣṭhātumaśakyatvāditi bhāvaḥ /
upaṣṭambhakamāha - ata evetyādi /
duṣṭatvaṃ vānuvāde /
locanam yathā /
vidhiśabdenātraikadā prādhānyamucyate /
ata evātirātre ṣoḍaśinaṃ gṛhṇantīti viruddhavidhirvikalpaparyavasāyīti vākyavidaḥ /
anuvāda iti /
anyāṅgatāyāmityarthaḥ /
bālapriyā ata eva viruddhāyorekatraikadā prādhānyasya duṣṭatvādeva /
atirātra ityādi /
atirātre atirātrayāge ṣoḍaśinaṃ somapātraviśeṣam gṛhṇanti yathā---- ehi gaccha patottiṣṭha vada maunaṃ samācara /
evamāśāgrahagrastaiḥ krīḍanti dhanino 'rthibhiḥ //
ityādau /
atra hi vidhipratiṣedhayoranūdyamānatvena samāveśe na virodhastathehāpi bhaviṣyati /
śloke hyasminnīrṣyāvipralambhaśṛṅgārakaruṇavastunorna vidhīyamānatvam /
tripuraripuprabhāvātiśayasya vākyārthatvāttadaṅgatvena ca tayorvyavasthānāt /
locanam krīḍāṅgatve na hyatra viruddhānāmarthānāmabhidhānamiti rājanikaṭavyavasthitātatāyidvayanyāyena viruddhānāmapyanyamukhaprekṣitāparatantrīkṛtānāṃ yena virodhaḥ syāt /
kevalaṃ viruddhatvādaruṇādhikaraṇasthityā bālapriyā gṛhṇīyuḥ iti ṣoḍaśigrahaṇaṃ vihitam /
punaśca "nātirātre ṣoḍaśinaṃ gṛhṇātī"tyanena tanniṣiddhañceti yadyapi grahaṇāgrahaṇayorviruddhayorvidhiḥ, tathāpi sa vidhiḥ ṣoḍaśinaṃ gṛhṇīyānna gṛhṇīyādvā iti vikalpe paryavasyatītyarthaḥ /
vṛttau---'ehī'ti /
he arthin tvamehi āgaccha /
'eva'miti /
uktaprakāreṇetyarthaḥ /
'āśe'ti /
āśārupairgrahairgrastāstairityarthaḥ /
'arthibhiḥ' yācakaiḥ dhaninaḥ krīḍantīti sambandhaḥ /
atra ehīti krīḍanti gaccheti krīḍantītyādirītyā bhāvābhāvarūpayorapi gamanāgamanādyoḥ pradhānabhūtakrīḍāyāṃ prakāratayānvayena tadaṅgatvānna duṣṭatvamiti darśayannāha locane--krīḍāṅgatvenetyādi /
atreti /
ehītyādiśloka ityarthaḥ /
viruddhānāmarthānāmiti /
ekadaikatra viruddhayoḥ gamanāgamanayoḥ patanotthānayorvacanamaunayoścārthānāmityarthaḥ /
itīti hetau /
rājeti /
rājanikaṭavyavasthitau rājāśrayatvena sthitau yāvātatāthinau mitho vaireṇa vadhodyatau puruṣau tayordveyaṃ tannyāyenetyarthaḥ /
anyeti /
anyamukhaprekṣitā anyāyattatā tayā paratantrīkṛtānāmupasarjanīkṛtānāmityarthaḥ /
autena krameṇa ehi gacchetyādiśrutikramema yaḥ svātmanāṃ parāmarśaḥ pratītaḥ tasmin satyapi /
aviśrāmyatāmiti /
svātmani pratītiviśrāntimalabhamānānāmityarthaḥ /
krīḍāyāmaṅgatvenānvayāditi bhāvaḥ /
paraspararūpeti /
parasparasya yadrūpaṃ svabhāvaḥ taccintāyāṃ kā kathā taccintā nodetyevetyarthaḥ /
viśeṣamāha--kevalamityādi /
aruṇeti /
aruṇādhikaraṇanyāyenetyarthaḥ /
sambhāvyata ityanenāsya sambandhaḥ /
aruṇayetyādividhivākye kārakāṇāṃ bhāvanānvayaniyamānmitho 'nanvitānāmevāruṇyapiṅgākṣītvādīnāṃ karaṇavibhaktyantapadārthānāṃ somakrayaṇabhāvanāyāṃ karaṇatvenādāvanvayaḥ, paścāt parasparānvayaḥ--- na ca raseṣu vidhyanuvādavyavahāro nāstīti śakyaṃ vaktum, teṣāṃ vākyārthatvenābhyupagamāt /
vākyārthasya vācyasya ca yau vidhyanuvādau tau locanam yo vākyīya eṣāṃ pāścātyaḥ sambandhaḥ sambhāvyate sa vighaṭatām /
nanu pradhānatayā yadvācyaṃ tatra vidhiḥ /
apradhānatvena tu vācye 'nuvādaḥ /
na ca rasasya vācyatvaṃ tvayaiva soḍhamityāśaṅkamānaḥ pariharati---na ceti /
pradhānāpradhānatvamātrakṛtau vidhyanuvādau, tau ca vyaṅgyatāyāmapi bhavata eveti bhāvaḥ /
mukhyatayā ca rasa eva kāvyavākyārtha ityuktam /
tenāmukhyatayā yatra so 'rthastatrānūdyamānatvaṃ rasasyāpi yuktam /
yadi vānūdyamānavibhāvādisamākṣiptatvādrasasyānūdyamānatā tadāha---vākyārthasyeti /
balapriyā yā gaussā aruṇā piṅgākṣītyādi /
spaṣṭamidaṃ mīmāṃsāparibhāṣādau /
vākyīya iti /
vākyapratipādya ityarthaḥ /
eṣāmityādi /
ya āgacchati sa gacchatītyādipārṣṭhikānvaya ityarthaḥ /
viruddhatvātsa kevalaṃ vighaṭatāmiti sambandhaḥ /
vṛttau 'vidhipratiṣedhayo'riti /
gamanāgamanādyoratyarthaḥ /
'anūdyamānatvene'ti /
krījāvidhāne iti śeṣaḥ /
tathetyādyuktameva vivṛṇoti---'śloka' ityādi /
'vidhīyamānatva'miti /
prādhānyamityarthaḥ /
'na ce'tyādyabhyupagamādityantaṃ granthamavatārayati locane---nanvityādi /
yadvācyamiti /
yo vācyārtha ityarthaḥ /
tatra vidhiriti /
tasya vidhiranuvādaśceti bhāvaḥ /
teṣāmityādiparihāragranthasya bhāvamāha--pradhānetyādi /
yuktamityantena /
vidhyanuvādāviti /
arthasyeti śeṣaḥ /
vyaṅgayatāyāmapi vyaṅgyatve satyapi /
kutrānūdyamānatvaṃ rasasyetyatrāha---mukhyatayetyādi /
so 'rthaḥ vyaṅgyārthaḥ /
yadiveti pakṣāntaradyotakam /
tadākṣiptānāṃ rasānāṃ kena vāryete /
yairvā sākṣātkāvyārthatā rasādīnāṃ nābhyupagamyate, taisteṣāṃ tannibhittatā tāvadavaśyamabhyupagantavyā /
tathāpyatra śloke na virodhaḥ /
yasmādanūdyamānāṅganimittobhayarasavastusahakāriṇo vidhīyamānāṃśādbhāvaviśeṣapratītirutpadyate tataśca na kaścidvirodhaḥ /
dṛśyate viruddhobhayasahakāriṇaḥ kāraṇātkāryaviśeṣotpattiḥ viruddhaphalotpādanahetutvaṃ hi yugapadekasya kāraṇasya viruddhaṃ na tu viruddhobhayasahakāritvam /
locanam yadi vā mā bhūdanūdyamānatayā viruddhayo rasayoḥ samāveśaḥ, sahakāritayā tu bhaviṣyatīti sarvathāviruddhayoryuktiyukto 'ṅgāṅgibhāvo nātra prayāsaḥ kaściditi darśayati--yaivati /
tannimittateti /
kāvyārtho vibhāvādirnimittaṃ yeṣāṃ rasādīnāṃ te tathā teṣāṃ bhāvastattā /
anūdyamānā ye hastakṣepādayo rasāṅgabhūtā vibhāvādayastannimittaṃ yadubhayaṃ karuṇavipralambhātmakaṃ rasavastu rasasajātīyaṃ tatsahakāri yaseya vidhīyamānasya śāmbhavaśaravahnijanitaduritdāhalakṣaṇasya tasmādbhāvaviśeṣepreyolaṅkāraviṣaye bhagavatprabhāvātiśayalakṣaṇe pratītiriti saṅgatiḥ /
viruddhaṃ yadubhayaṃ vāritejogataṃ śītoṣṇaṃ tatsahakāri yasya taṇḍulādeḥ kāraṇasya tasmātkāryaviśeṣasya komalabhaktakaraṇalakṣaṇasyotpattirdṛśyate /
sarvatra hītthameva kāryakāraṇabhāvo bījāṅkurādau nānyathā /
nanu virodhastarhi sarvatrākiñcitkaraḥ syādityāśaṅkyāha---viruddhaphaleti /
tathā cāhuḥ---'nopādānaṃ viruddhasya' iti /
nanvabhineyārthe kāvye yadīdṛśaṃ vākyaṃ bhavettadā bālapriyā anvityādi /
anūdyamānairvibhāvādibhiḥ samākṣiptatvādyvañcitatvādityarthaḥ /
tadāha tadabhiprāyeṇāha /
'tannimittate'tyetadyvācaṣṭe---kāvyetyādi /
anūdyamānāṅgetyādikaṃ kṣipta ityādiśloke yojayan vyācaṣṭe---anūdyamānā ityādi /
hastakṣepādayo vibhāvādaya ityatra yathāsaṃkhyenānvayo na vivakṣitaḥ /
hastakṣepasyānubhāvatvāt anubhāvādaya iti vā pāṭhaḥ /
tannimittamiti /
te nimittāni yasya tadityarthaḥ /
rasasajātīyamiti /
rasātmakaṃ sthāyyātmakaṃ vetyarthaḥ /
yasya vidhīyamānāṃśasyetyasyaiva vivaraṇam---śāmbhavetyādi /
vidhīyamānāṃśāditi viśeṣyasannidhānena yasya vidhīyamānāṃśasyeti vyākhyātaṃ, tadetaddarśayitumāha---tasmāditi /
bhāvaviśeṣapratītirityetadyvācaṣṭe---bhāvetyādi /
bhāvaviśeṣe ityasya vivaraṇam---preyo 'laṅkāraviṣaya iti /
sa ka ityatrāha---bhagavadityādi /
sarvatretyādi /
tejojalādyātmakaviruddhobhayasahakāriṇa eva bījāderaṅkurādikāryotpattiriti bhāvaḥ /
nopādānamiti /
notpādanamiti pāṭhena bhāvyamiti pratibhāti /
evaṃvidhavridedhapadārthaviṣayaḥ kathamabhinayaḥ prayoktavya iti cet, anūdyamānaivaṃvidhavācyaviṣaye yā vārtā sātrāpi bhaviṣyati /
evaṃ vidhyanuvādanayāśrayeṇātra śloke parihṛtastāvadvirodhaḥ /
kiṃ ca nāyakasyābhinandanīyodayasya kasyacitprabhāvātiśayavarṇane tatpratipakṣāṇāṃ yaḥ karuṇo rasaḥ sa parīkṣakāṇāṃ na vaiklavyamādadhāti locanam yadi samastābhinayaḥ kriyate tadā viruddhārthaviṣayaḥ kathaṃ yugapadabhinayaḥ kartuṃ śakya ityāśayenāśaṅkamāna āha--evamiti /
etatpariharati---anūdyamāneti /
anūdyamānamevaṃvidhaṃ viruddhākāraṃ vācyaṃ yatra tādṛśo yo viṣayaḥ 'ehi gaccha patottiṣṭha' ityādistatra yā vārtā sātrāpīti /
etaduktaṃ bhavati---'kṣipto hastāvalagna' ityādau prādhānyena bhītaviplutādidṛṣṭyupapādanakrameṇa prākariṇakastāvadarthaḥ pradarśayitavyaḥ /
yadyapyatra karuṇo 'pi parāṅgameva tathāpi vipralambhāpekṣayā tasya tāvannikaṭaṃ prākaraṇikatvaṃ maheśvaraprabhāvaṃ prati sopayogatvāt /
vipralambhasya tu kāmīvetyutprekṣopamābalenāyātasya dūratvāt /
evaṃ ca sāsranetrotpalābhiratyantaṃ prādhānyena karuṇopayogābhinayakrameṇa leśatastu vipralambhasya karuṇena sādṛśyātsūcanāṃ kṛtvā /
kāmīvetyatra yadyapi praṇayakopocito 'bhinayaḥ kṛtastathāpi tataḥ pratīyamāno 'pyasau vipralambhaḥ samanantarābhinīyamāne sa dahatu duritamityādau sāṭopābhinayasamarpito yo bhagavatprabhāvastatrāṅgatāyāṃ paryavasyatīti na kaścidvirodhaḥ /
etaṃ virodhaparihāramupasaṃharati---evamiti /
viṣayāntare tu prakārāntareṇa virodhaparihāramāha---kiñceti /
parīkṣakāmāmiti sāmājikānāṃ vivekaśālinām /
na vaiklavyamiti /
na tādṛśe viṣaye cittadrutiritepadyate karuṇāsvādaviśrāntyabhāvāt /
kintu vīrasya yo 'sau krodho vyabhicāratāṃ pratipadyate tatphalarūpo 'sau karuṇarasaḥ /
svakāraṇābhivyañjanadvāreṇa vīrāsvādātiśaya eva paryavasyati /
bālapriyā naṭaśikṣārthaṃ vivṛṇoti---etaduktamityādi /
pradarśayitavyaḥ abhinetavyaḥ /
utprekṣāpamābaleneti /
utprekṣāyā upamāyā vā balenetyarthaḥ /
kṛtvā abhinaya iti sambandhaḥ /
śaṅkate---kāmītyādi /
samādhatte---tathāpītyādi /
kṛta iti /
kṛtiviṣaya ityarthaḥ /
bhavediti śeṣaḥ /
kiñcetyādigranthamavatārayati---viṣayāntare 'pītyādi /
viṣayāntare sthalāntare kuravaketyādau /
prakārāntareṇeti /
pañcamena prakāreṇetyarthaḥ /
āheti /
prasaṅgādāhetyarthaḥ /
tādṛśe viṣaya iti /
kuravaketyādadyudāharaṇādāvityarthaḥ /
vaiklavyamityasya pratyuta prītyatiśayanimittatāṃ pratipadyata ityatastasya kuṇṭhaśaktikatvāttadvirodhavidhāyino na kaściddoṣaḥ /
tasmādvākyārthībhūtasya rasasya bhāvasya vā virodhī rasavirodhīti vaktuṃ nyāyyaḥ, na tvaṅgabhūtasya kasyacit /
locanam yathoktam--'raudrasya caiva yatkarma sa jñeyaḥ karuṇo rasaḥ' iti /
tadāha---prītyatiśayeti /
atrodāharaṇam--- kurabaka kucāghātakrīḍāsukhena viyujyase bakulaviṭapin smartavyaṃ te mukhāsavasevanam /
caraṇaghaṭanāśūnyo yāsyasyaśoka saśokatā- miti nijapuratyāge yasya dviṣāṃ jagaduḥ strayaḥ //
bhāvasya veti /
tasmin rase sthāyinaḥ pradhānabhūtasya vyabhicāriṇo vā yathā vipralambhaśṛṅgāra autsukyasya /
bālapriyā vivaraṇam---cittadrutiriti /
kuravaketi /
mukhāsavasevanamityapi pāṭhaḥ /
sa pādāghātādaśokastilakakuravakau vīkṣaṇālaṅganābhyām strīṇāṃ sparśātpriyaṅgurvikasati bakulaśśīdhugaṇḍūṣasekāt //
iti vacanamatrānusandheyam /
vṛttau 'karuṇo rasa'iti /
nibadhyamāna iti śeṣaḥ /
'prītyatiśaye'ti /
vīrarasāsvādetyarthaḥ /
'tasye'ti /
karuṇasyetyarthaḥ /
'kuṇṭhaśaktikatvādi'ti /
anyāṅgatvena śakteḥ kuṇṭhībhāvādityarthaḥ /
na doṣa ityanenāsya sambandhaḥ /
'tadvirodhavidhāyina' iti tasyetyasya viśeṣaṇam /
vīrarasāsvādātiśayavirodhavidhāyina ityarthaḥ /
akuṇṭhaśaktikatvāditi pāṭhe tasyetyasya vīrāsvādasyetyarthaḥ /
tadvirodhavidhāyina iti pañjamyantaṃ karuṇāditi śeṣaḥ /
nigamayati 'tasmādi'tyādi /
'vākyārthībhūtasye'ti /
pradhānasya prastutasyetyarthaḥ /
'rasavirodhīti vaktum' iti /
"virodhirase"tyādau virodhipadena vaktumityarthaḥ /
tathāca vākyārthabhūtarasādivirodhirasasambandhiparigraho doṣa iti bhāvaḥ /
'na tvi'tyādi /
aṅgabhūtasya kasyacidrasasya bhāvasya vā virodhī rasavirodhīti vaktuṃ na nyāyya ityarthaḥ /
tathācāṅgabhūtasya kasyacidvirodhī yo lasaḥ tatsambandhiparigraho na doṣa iti bhāvaḥ /
yathākṣiptetyādau śṛṅgāravirodhī yaḥ karuṇastatsambandhiparigrahaḥ /
bhāvasya vetyatra bhāvapadena sthāyī vyabhicārī ca vivakṣita ityāha locane---tasminnityādi /
tasmin rase prakṛtarase /
vākyārthabhūtasyetyasya vivaraṇam---pradhānabhūtasyeti /
athavā vākyārthībhūtasyāpi kasyacitkaruṇarasaviṣayasya tādṛśena śṛṅgāravastunā bhaṅgiviśeṣāśrayeṇa saṃyojanaṃ rasaparipoṣāyaiva jāyate /
yataḥ prakṛtimadhurāḥ padārthāḥ śocaniyatāṃ prāptāḥ pragavasthābhāvibhiḥ saṃsmaryamāṇairvilāsairadhikataraṃ śokāveśamupajanayanti /
yathā--- locanam adhunā pūrvasminneva śloke kṣipta ityādau prakārāntareṇa virodhaṃ pariharati---athaveti /
ayaṃ cātra bhāvaḥ--pūrvaṃ vipralambhakaruṇayoranyatrāṅgabhāvagamanānnirvirodhatvamuktam /
adhunā tu sa vipralambhaḥ karuṇasyaivāṅgatāṃ pratipannaḥ kathaṃ virodhīti vyavasthāpyate---tathā hi karuṇo raso nāmeṣṭajanavinipātādervibhāvādityuktam /
iṣṭatā ca nāma ramaṇīyatāmūlā /
tataśca kāmīvārdrāparāgha ityutprekṣayedamuktam /
śāṃbhavaśaravahniceṣṭitāvalokane prāktanapraṇayakalahavṛttāntaḥ smaryamāṇa idānīṃ vidhvastatayā śokavibhāvatāṃ pratipadyate /
tadāha---bhaṅgiviśeṣeti /
agrāmyatayā vibhāvānubhāvādirūpatāprāpaṇayā bālapriyā atha vetyādigranthasyārthāntarabhramanivāraṇāya tadragranthamavatārayati---adhunetyādi /
atha veti ityasya sthāne athavetyādinā doṣābhāva ityanteneti ca pāṭhaḥ /
vṛttau 'athave'tyādi /
'vākyārthabhūtasye'ti /
vācyasyetyarthaḥ /
apiśabdaḥ anantaroktanītyā rasaparapoṣaṇe āpātato virodhaṃ dyotayati 'kasyacidi'ti /
vibhāvādirūpasya kasyacidityarthaḥ /
'karuṇarasaviṣayasya' kuṇāṅgasya /
'tādṛśena' vācyatayā tattulyena /
yadvā--virodhinā śṛṅgāravastunā śṛṅgārāṅgena /
uktasyodāharaṇamāha---'ayam' ityādi /
kāvyaprakāśe'pyudāhṛto 'yaṃ ślokaḥ /
prakṛte kṣipta ityādāvuktaṃ yojayannāha---'tadatre'tyādi /
'vyavaharati sme'ti /
karagrahaṇādikamakaroditi tadarthaḥ /
vṛttigranthena vivakṣitā syāspaṣṭatvādbhāvamāha locane - ayañcātretyādi /
anyatra tripuraripuprabhāvātiśaye /
adhunā tu ityasya iti vyavasthāpyata ityanena sambandhaḥ /
kathaṃ virodhīti /
karuṇasya virodhī netyarthaḥ /
vibhāvādityuktamiti /
munineti śeṣaḥ /
ramaṇīyatāmūleti bahuvrīhiḥ /
ityutprekṣayeti /
idaṃ cātrotprekṣālaṅkāra iti pakṣābhiprāyeṇoktam /
idamuktamiti /
vakṣyamāṇārthaḥ prakāśita ityarthaḥ /
śāmbhaveti /
śāmbhavavahneśceṣṭitānāmavalokanenetyarthaḥ /
avalokane ityapi pāṭhaḥ, smaryamāṇa ityanenāsya sambandhaḥ /
prāktaneti /
prāktanaḥ pūrvānubhūtaḥ praṇayakalahavṛttāntaḥ karagragaṇāsahanādirittayarthaḥ /
smaryamāṇa iti /
tripurayuvatibhiriti śeṣaḥ /
vidhvastatayeti /
naṣṭatayetyarthaḥ śokavibhāvatāmityasyānantaraṃ prakṛṣṭāmiti ca kvacit pāṭhaḥ /
pratipadyata iti /
tathācātra viśiṣṭavaiśiṣṭyanyāyena vipralambhopaskṛtaḥ karuṇaḥ tripuraripuprabhāvātiśayaṃ ayaṃ sa raśanotkarṣī pīnastanavimardanaḥ /
nābhyūrujaghanasparśi nīvīvisraṃsanaḥ karaḥ //
ityādau /
tadatra tripurayuvatīnāṃ śāmbhavaḥ śarāgnirārdrāparādhaḥ kāmī yathā vyavaharati sama tathā vyavahṛtavānityanenāpi prakāreṇāstyeva nirvirodhatvam /
tasmādyathā yathā nirūpyate tatā tathātra doṣābhāvaḥ /
ityaṃ ca---- krāmantyaḥ kṣayakomalāṅgulivaladraktaiḥ sadarbhāḥ sthalīḥ pādaiḥ pātitayāvakairiva patadbāṣpāmbudhautānanāḥ /
bhītā bhartṛkarāvalambitakarāstvadvairinārthādhunā dāvāgniṃ parito bhramanti punarapyudyadvivāhā iva //
ityevamādīnāṃ sarveṣāmeva nirvirodhatvamavagantavyam /
Original text: Dhvanyāloka with Abhinavagupta's Locana and Rāmaśāraka's Bālapriya · Data entry members of the Sansknet Project · GRETIL (Göttingen) · CC BY-NC-SA 4.0