Dhvanyāloka with Abhinavagupta's Locana and Rāmaśāraka's Bālapriya (with commentary) · Part 341360
mahatī avyutpattisambhāvanā bhavatītyuktaṃ vivṛṇoti---na hītyādi /
tatreti /
svayamutprekṣite kathāśarīra ityarthaḥ /
jātyuttaramiti /
asamīcīnamuttaramityarthaḥ /
tatra iti jātyuttaramapi na sambhavatīti sambandhaḥ /
santītyādikaṃ vivṛṇoti--siddha ityādi /
āsvādeti /
āsvādamātraṃ tatra cābhyupāyaḥ samyagvibhāvādyaucityānusaraṇam /
tacca darśitameva /
kiñca---- santi siddharasaprakhyā ye ca rāmāyaṇādayaḥ /
kathāśrayā na tairyojyā svecchā rasavirodhinī //
teṣu hi kathāśrayeṣu tāvatsvecchaiva na yojya /
yaduktam---'kathāmārge na cālpo 'pyatakramaḥ' /
svecchāpi yadi yojyā tadrasavirodhinī na yojyā /
idamaparaṃ prabandhasya rasābhivyañjakatve nibandhanam /
itivṛttavaśāyātāṃ kathañcidrasānanuguṇāṃ sthitiṃ tyaktvā punarutprekṣyāpyantarābhīṣṭarasocitakathonnayo vidheyaḥ yatā kālidāsaprabandheṣu /
yathā ca sarvasenaviracite locanam na hi tatretihāsavaśādeva mayā nibaddhamiti jātyuttaramapi sambhavati /
tatra ceti /
rasamayatvasampādane /
siddheti /
siddhaḥ āsvādamātraśeṣo na tu bhāvanīyo raso yeṣu /
kathānāmāśrayā itihāsāḥ, tairitihāsārthaiḥ taissaha svecchā na yojyā /
sahārtaścātra viṣayaviṣayibhāva iti vyācaṣṭe---teṣviti saptamyā /
svecchā teṣu na yojyā, kathañcidvā yadi yojyate tattatprasiddharasaviruddhā na yojyā /
yathā rāmasya dhīralalitatvayojanena nāṭikānāyakatvaṃ kaścitkuryāditi tvatyantāsamañjasam /
yaduktamiti /
rāmābhyudaye yaśovarmaṇā---'sthitamiti yathā śayyām' /
kālidāseti /
raghuvaṃśe 'jādīnāṃ rājñāṃ vivāhādavarṇanaṃ netihāseṣu nirūpitam /
harivijaye kāntānunayanāṅgatvena pārijātaharaṇādinirūpitamitihāseṣvadṛṣṭacamapi /
tathārjunacarite 'rjunasya pātālavijayādi bālapriyā sahṛdayāsvāda eva śeṣaḥ śiṣṭāṃśo yasya saḥ /
mātrapadavyavacchedyamāha---na tvityādi /
bhāvanīyaḥ varṇanayā sampādanīyaḥ /
siddharasāḥ prakhyāḥ prakhyātāśca siddharasaprakhyā ye rāmāyaṇādayaḥ kathāśrayāssantīti sambandhaḥ /
tatra kathāśrayapadaṃ vyācaṣṭe - kathānāmityādi /
tairityetadvyācaṣṭe - itisāhāsārthairiti /
na tairityādikaṃ vākyadvaye paryavasannamityāśayena teṣvityādi vyākhyātaṃ vṛttau, tatra tairityanena teṣvityarthaḥ /
kathaṃ labdhaṃ ityatastadgranthamavatārayati---tairityādi /
teṣviti saptamyeta /
saptamīyaṃ vaiṣayikādhikaraṇa iti bhāvaḥ /
sveccheti /
svecchānirmitā arthā ityarthaḥ /
teṣviti /
siddharasaprakhyeṣu kathāśrayeṣvityarthaḥ /
yathā rāmasyeti /
rāmāyaṇaprasiddhastadīyo raso hi vīra iti bhāvaḥ /
vṛttau---'na cālpo 'pyatikrama' iti /
alpo 'pyatikramo na kāryaṃ ityarthaḥ /
'iti vṛtte'tyādi /
kathañcidrasānanuguṇāṃ kayāpi vidhayā harivijaye /
yathā ca madīya evārjunacarite mahākāvye /
kavinā kāvyamupanibandhatā sarvātmanā rasaparatantreṇa bhavitavyam /
tatretivṛte yadi rasānanuguṇāṃ sthitiṃ paśyettademāṃ bhaṅktvāpi svatantratayā rasānuguṇaṃ kathāntaramutpādayet /
na hi kaveritivṛttamātranirvahaṇena kiñcitprayojanam, itihāsādeva tatsiddheḥ /
rasādivyañjakatve prabandhasya cedamanyanmukhyaṃ nibandhanaṃ, yatsandhīnāṃ mukhapratimukhagarbhāvamarśanirvahaṇākhyānāṃ tadaṅgānāṃ copakṣepādīnāṃ ghaṭanaṃ locanam varṇitamithāsāprasiddham /
etadeva yuktamityāha---kavineti /
sandhīnāmiti /
iha prabhusammitebhyaḥ śrutismṛtiprabhṛtibhyaḥ kartavyamidamityājñāmātraparamārthebhyaḥ śāstrebhyo ye na vyutpannāḥ, na cāpyasyedaṃ vṛttamamuṣmātkarmaṇa ityevaṃ yuktiyuktakarmaphalasambandhaprakaṭanakāribhyo mitrrasammitebhya itihāsaśāstrebhyo labdhavyutpattayaḥ, atha cāvaśyaṃ vyutpādyāḥ prajārthasampādanayogyatākrāntā rājaputraprāyāsteṣāṃ hṛdayānupraveśamukhena caturvargopāyavyutpattirādheyā /
hṛdayānupraveśaśca rasāsvādamaya eva /
sa ca rasaścaturvargopāyavyutpattināntarīyakavibhāvādisaṃyogaprasādopanata ityevaṃ rasocitavibhāvādyupanibandhe rasāsvādavaivaśyameva svarasabhāvinyāṃ vyutpattau prayojakamiti prītireva vyutpatteḥ prayojikā /
prītyātmā ca rasastadeva nāṭyaṃ nāṭyameva veda ityasmadupādhyāyaḥ /
na caite prītivyutpattī bhinnarūpe eva, dvayorapyekaviṣayatvāt /
vibhāvādyaucityameva bālapriyā rasānuguṇyarahitām /
'utprekṣya' ālocya /
'antarā' madhye /
'abhīṣṭe'ti /
abhīṣṭasya rasasya ucitāyāḥ kathāyā unnayaḥ ghaṭanam /
uktamevārthaṃsphuṭaṃ vivṛṇoti--'kavine'tyādi /
'prabandham' iti 'kāvyam' iti ca pāṭhaḥ /
locane 'sandhīnām' ityādigranthārthaṃ vivṛṇoti--iha prabhusammitebhya ityādi /
kartavyamidamiti upalakṣaṇametadidaṃ na kartavya mityasya /
śāstrebhya iti hetau pañcamī /
na cāpīti /
labdhavyutpattaya ityanenāsya sambandhaḥ /
asyeti nāyakaviśeṣasya nirdeśaḥ /
idaṃ vṛttamiti /
etatphalaṃ jātamityarthaḥ /
śāstrīti /
śāstramitihāsātmakāni śāstrāṇi itihāsaśāstrāṇi tebhyaḥ /
atha cāvaśyaṃ vyutpādyā ityatra hetumāha---prajārtheti /
prajānāmarthapampādane paripālane yā yogyatā rājakulaprasūtatvādirūpā tayā ākrāntā āśritā ityarthaḥ /
caturiti /
caturvargopāyavyutpattiḥ nāntarīyakamānuṣaṅgikaphalaṃ yasya tathāvidho yo vibhāvādisaṃyogaḥ tatprasādopanataḥ tenotpādita ityarthaṃ /
ityevamiti /
uktaprakāreṇetyarthaḥ /
prītireveti /
rasāsvādānanda evetyarthaḥ /
bhinnirūpe iti /
vibhinnaviṣayake ityarthaḥ /
locanam satyataḥ prīternidānamityasakṛdavocāma /
vibhāvādīnāṃ tadrasocatānāṃ yathāsvarūpavedanaṃ phalaparyantībhūtatayā vyutpattirityucyate /
phalaṃ ca nāma yadadṛṣṭavaśāddavatā prasādādānyato vā jāyate /
na ca tadupadeśyam, tata upāye vyutatpatyayogāt /
tenopāyakrameṇa pravṛttasya siddhiḥ anupāyadvāreṇa pravṛttasya nāśa ityevaṃ nāyakapratināyakagatatvenārthānarthepāyavyutpattiḥ kāryā /
upāyaśca kartrāśrīyamāṇaḥ pañcavasthā bhajate /
tadyathāsvarūpaṃ, svarūpātkiñciducchūnatāṃ, kāryasampādanayogyatāṃ, pratabandhopanipātenāśaṅkyamānatāṃ, nivṛttapratipakṣatāyāṃ bādhakabādhanena sudṛḍhaphalaparyantatām /
evamārtisahiṇṇūnāṃ vipralambhabhīrūṇāṃ prekṣāpūrvakāriṇāṃ tāvadevaṃ kāraṇopādānam /
tā evaṃvidhāḥ pañcāvasthā ; kāraṇagatā muninoktaḥ--- saṃsādhye phalayoge tu vyāpāraḥ kāraṇasya yaḥ /
bālapriyā phalaparyantībhūtatayeti /
svarūpasaṃvedanamityanena sambandhaḥ /
taditi /
adṛṣṭādijanyaṃ phamityarthaḥ /
tataḥ tathāvidhaphalopadeśena /
upāye vyutpattyayogāditi /
tattatphalopāyaviṣayakavyutpatyanudayādityarthaḥ /
teneti /
uktahetunetyarthaḥ /
siddhiriti /
phalasiddhirityarthaḥ /
anupāyeti /
anupāyaśabdenāheturaniṣṭahetuśca vivakṣitaḥ /
nāśa iti /
phalāsiddhiraniṣṭasiddhiścetyarthaḥ /
nāyakapratināyakagatatveneti /
arthānarthetyanena sambandhaḥ /
yathāsaṅkhyaṃ nāyakapratināyakagatau yāvarthānarthau tadupāyasya vyutpattirityarthaḥ /
kāryeti /
kavinā sampādanīyetyarthaḥ /
kartreti /
nāyakādinetyarthaḥ /
svarūpamityādidvitīyāntānāṃ pañcāvasthā ityanena pūrvasthena sambandhaḥ /
svarūpamiti /
upāyasyānuṣṭhīyamānatvasvarūpamityarthaḥ /
kiñciducchūnatāmiti /
kiñcitpoṣamityarthaḥ /
tadrūpāṃ kāryasampādanayogyatāmiti dvitīyāvasthā /
pratibandhaketyādi /
pratibandhakopanipātenāśaṅkyamānakāryasiddhikatvamityarthaḥ /
nivṛttapratipakṣatāyāmiti /
prativandhakanivṛttamityarthaḥ /
pratibandhakanivṛttyā niścīyamānakāryakatvamiti yāvat /
pratāparudrīyavyākhyāyāntu - prathamāvasthāsvarūpāt kiñciducchūnatvaṃ, dvitīyā tu kāryasampādanayogyatā, tṛtīyā tu pratibandhakopanipātena kāryasya śaṅkyamānatvaṃ, caturthī tu pratibandhakanivṛttyā kāryasya niścayaḥ, pañcamī tu bādhabādhanena phalaparyantatādārḍhyamityuktam, tadanurodhe tu svarūpāt kiñciducchūnatāmityasya svarūpamityanenānvayo bodhyaḥ /
ārtisahiṇṇunāmiti /
śramasahiṇṇūnamityarthaḥ /
yathoktam---"vidhnairmuhurmuhurapi pratihanyamānā" ityādi /
vipralambheti /
kāryāsiddhītyarthaḥ /
saṃsādhya iti /
kāraṇasyeti /
nāyakāderityarthaḥ /
prārambhādīnāmmukhādisandhīnāṃ locanam tasyānupūrvyā virjñayāḥ pañcāvasthāḥ prayoktṛbhiḥ //
prārambhaśca prayatnaśca tathā prāpteśca sambhavaḥ /
niyatā ca phalaprāptiḥ phalayogaśca pañcamaḥ //
iti /
evaṃ yā etāḥ kāraṇasyāvasthāstatsampādakaṃ yatkarturitavṛttaṃ pañcadhā vibhaktam /
ta eva mukhapratimukhagarbhāvamarśanirvahaṇākhyā anvarthanāmānaḥ pañca sandhaya itivṛttakhaṇaḍāḥ, locanam sandhīyanta iti kṛtvā /
teṣāmapi sandhīnāṃ svanirvāhyaṃ prati tathā kramadarśanādavāntarabhinnā ititavṛttabhāgāḥ /
sandhyaṅgāni--'upakṣepaḥ parikaraḥ parinyaso vilobhanam' ityadīni /
arthaprakṛtayo 'traivāntarbhūtāḥ /
tathā hi svāyattasiddherbījaṃ binduḥ kāryamiti tisraḥ /
bījena sarvavyāpārāḥ bindunānusandhānaṃ kāryeṇa nirvāhaḥ sandarśanaprārthanāvyavasāyarūpā hyetāstisro 'rthasampādye kartuḥ prakṛtayaḥ svabhāvavaśeṣāḥ /
sacivāyattasiddhitve tu sacivasya tadarthameva vā svārthameva vā svārthamapi vā pravṛtttvena prakīrṇapatākāśabdābhyāmukta iti /
evaṃ prastutaphalanirvāhaṇāntasyādhikārikasya vṛttasya pañcasandhitvaṃ pūrṇasandhyaṅgatā ca sarvajanavyutpattidāyinī nibandhanīyā /
prāsaṅgike tvitivṛtte nāyaṃ niyama ityuktam- 'prāsaṅgike parāthatvānna hyeṣa niyamo bhavet' iti muninā /
evaṃ sthite ratnāvalyāṃ dhīralalitasya nāyakasya dharmāviruddhasambhogasevāyāmanaucityābhāvātpratyuta na nissukhaḥ syāditi ślādhyatvātpṛthvīrājyamahāphalāntarānubandhikanyālābhaphaloddeśena bālapriyā tadaṅgānāmupakṣepādīnāñca lakṣaṇāni daśarūpakādiṣu draṣṭavyāni /
svanirvāhyamiti /
svanirvāhyaṃ phalamityarthaḥ /
arthaprakṛtayo 'traiveti /
tāḥ "bījabindupatākākhyaprakarīkāryalakṣaṇā" ityuktā bodhyāḥ /
svāyattasiddheriti /
nāyakastrividhaḥ---svāyattasiddhissacivāyattasiddhirubhayāyattasiddhiśceti /
bījena sarvavyāpārā iti /
vivakṣitā iti śeṣaḥ /
evamuttaravākyayorapi bodhyam /
anusandhānamiti /
avāntarārthairmukhyaprayojanasya vicchede tatsandhānakaraṇamityarthaḥ /
sandarśanetyādi /
tattataprayojanaṃ manasi kṛtya tātsiddhiṃ samprārthya tadartho vyavasāyo bhavatīti sandarśanādijanyatvādbījādayastatsvarūpā ityarthaḥ /
arthe ityādi /
anenārthaprakṛtaya ityasyāvayavārtho darśitaḥ /
atha prakarīpatākāpadārthau darśayiṣyannāha---sacivetyādi /
tadarthaṃ nāyakārtham /
prakarīpatākāpadābhyāṃ vyapadeśe kramema hetuḥ prakīrṇatvaprasiddhatvābhyāmiti /
iti muninā ityuktamiti sambandhaḥ /
itītyasya iti vadatā ityarthaḥ /
lakṣyaṃ darśayati---evamityādi /
evaṃ sthite ratnāvalyāṃ darśitā evetyanvayaḥ /
iti ślādhyatvāditi /
iti vacanena dharmāviruddhasambhogasevāyāḥ rasābhivyaktyapekṣayā, yathā ratnāvalyām ; na tu kevalaṃ śāstrasthitisampādanecchayā /
yathā veṇīsaṃhāre vilāsākhyasya pratimukhasandhyaṅgasya prakṛtarasanibandhānanuguṇamapi dvitīye 'ṅke bharatamatānusaraṇamātrecchayā ghaṭanam /
locanam prastāvanopakrame pañcāpi sandhayo 'vasthāpañcakasahitāḥ samucitasandhyaṅgaparipūrṇā arthaprakṛtiyuktā darśitā eva /
'prārambhe 'sminsvāmino vṛddhihetau' iti he bījādeva prabhṛti 'viśrāntavigrahakathaḥ' iti 'rājyaṃ nirjitaśatru' iti ca vacobhiḥ 'upabhogasevāvasaro 'yam' ityupakṣepātprabhṛti hi nirūpitam /
etattu samastasandhyaṅgasvarūpaṃ tatpāṭhapṛṣṭhe pradarśyamānamatitamāṃ granthagauravamāvahati /
pratyekena tu pradarśyamānaṃ pūrvāparānusandhānavandhyatayā kevalaṃ saṃmohadāyi bhavatīti na vitatam /
asyārthasya yatnāvadheyatveneṣṭatvātsvakaṇṭhena yo vyatireka ukto 'na tu kevalayā' iti tasyodāharaṇamāha---na tviti /
kevalaśabdamicchāśabdaṃ ca prayuñcānasyāyamāśayaḥ---bharatamuninā sandhyaṅganāṃ rasāṅgabhūtamitivṛttaprāśastyotpādanameva prayojanamuktam /
na tu pūrvaraṅgāṅgavadadṛṣṭasampādanaṃ vidhnādivāraṇaṃ vā /
yathoktam--- iṣṭasyārthasya racanā vṛttāntasyānapakṣayaḥ /
rāgaprāptiḥ prayogasya guhyānāṃ caiva gūhanam //
āścaryavadabhikhyānaṃ prakāśyānāṃ prakāśanam /
aṅgānāṃ ṣaḍvidhaṃ hyetaddṛṣṭaṃ śāstre prayojanam //
iti /
tataśca--- samīhā ratibhogārthā vilāsaḥ parikīrtitaḥ /
bālapriyā ślāghanīyatvādityarthaḥ /
tatpāṭhapṛṣṭhe pradarśyamānamiti /
ratnālīsthatattadvākyāni sarvāṇyudāhṛtya pradarśyamānamityarthaḥ /
pratyekeneti /
pūrvāparavākyaṃ vinā udāharaṇamātramityarthaḥ /
na vitatamiti /
savistaraṃ sodāharaṇaṃ vṛttau noktamityarthaḥ /
asyārthasyeti /
sandhisandhyaṅgaghaṭanaṃ rasādivyaktyapekṣayetyuktasyārthasyetyarthaḥ /
iti yo vyatireka iti sambandhaḥ /
na tvitīti /
na tvityādigrandhenetyarthaḥ /
prayuñjānasyeti /
kārikākarturiti śeṣaḥ /
ayamiti /
nādhigatārtha ityantena granthena vakṣyamāṇa ityarthaḥ /
sandhyaṅgānāmiti prayojanamityanena sambadhnāti /
iṣṭasyeti racanāpratipādanam /
prayogasya rāgaprāptiḥ abhinayarāgasamṛddhiḥ /
abhinayadarśanena sāmājikamanorañjanasamṛddhiriti yāvat /
āścaryavaditi /
camatkārakārītyarthaḥ /
tataśceti /
uktena hetunetyarthaḥ /
prayukta ityanenāsya sambandhaḥ /
samīheti /
idaṃ cāparaṃ prabandhasya rasavyañjakatve nimittaṃ yaduddīpanapraśamane yathāvasaramantarā locanam iti pratimukhasandhyaṅgavilāsalakṣaṇe /
ratibhogaśabda ādhikārikarasasthāyibhāvopavyañjakavibhāvādyupalakṣaṇārthatvena prayuktaḥ, yathā tattvaṃ nādhigatārtha iti, prakṛto hyatra vīrarasaḥ /
uddīpana iti /
uddīpanaṃ vibhāvādiparipūraṇayā /
yathā---'ayaṃ sa rāā udayaṇo tti' ityādi sāgarikāyāḥ /
praśamanaṃ vāsavadattātaḥ palāyane /
punaruddīpanaṃ citraphalakollekhe /
praśamanaṃ susaṅgatāpraveśe ityādi /
gāḍhaṃ hyanavarataparimṛdito rasaḥ sukumāramālatīkṛsumavajjhaṭityeva mlānimavalambeta /
viśeṣatastu śṛṅgāraḥ /
yadāha muniḥ--- yadvāmābhiniveśitvaṃ yataśca vinivāryate /
durlabhatvaṃ yato nāryā kāminaḥ sā parā ratiḥ //
iti /
vīrarasādāvapi yathāvasaramuddīpanapraśamanābhyāṃ vinā jhaṭityevādbhutaphalakalpe sādhye labdhe prakaṭīcikīrṣita upāyopeyabhāvo na pradarśita evala syāt /
punariti /
itivṛttavaśādārabdhāśaṅkyamānaprāyā bālapriyā samīhā icchā /
ratibhogārtheti /
suratānubhavaviṣayiketyarthaḥ /
yadvā---rateḥ ratyākhyasthāyinaḥ yo bhujyata iti bhogo viṣayaḥ pramadādiḥ tadarthā tatsambhogārthā ityarthaḥ /
ādhikāriketi /
ādhikāriko yo raso varṇyamānaḥ tasya yaḥ sthāyībhāvastadupavyañjako yo vibhāvādiḥ tadupalakṣamārthatvena tadupalakṣakatvenetyarthaḥ /
na tu pūrvektavācyārthamātraparatveneti bhāvaḥ /
prayukta iti /
munineti śeṣaḥ /
yatheti /
yathātattvamadhigato jñāto 'rtho munyabhipretārthe yasya tathābhūto na, kintu tadvācyārtha evādhigata iti bhāvaḥ /
veṇīsaṃhārakṛteti śeṣaḥ /
itītyasyāśaya ityenanānvayaḥ /
nanu veṇīsaṃhāre ka āghikāriko rasa ityatrāha---prakṛta iti /
na tu śṛṅgāra iti bhāvaḥ /
anyathā doṣaṃ darśayati---gāḍhamityādi /
anavarataparimṛditaḥ avicchedenāsvāditaḥ /
mālatīti /
anavaratamṛditamālatītyarthaḥ /
yaditi /
vāmābhiniveśitvaṃ nāryāḥ pratikūlācaraṇābhilāṣaḥ /
yataśca yacca vinivāryate nāryā sambhoga iti śeṣaḥ /
yataḥ yat sā etatrrayam, parā ratiḥ vidhnitasambhogāyā nāryāssambhogaḥ paramaprītiheturityarthaḥ /
na kevalaṃ śṛṅgāre rasāntare 'pyuktaṃ grāhyamityāha---vīretyādi /
adbhutaphaleti /
indrajālādidarśitaphaletyarthaḥ /
prakaṭīcikīrṣitaḥ kavinā prakaṭīkartumabhilaṣitaḥ /
upāyeti /
nāyakāditattadyvāpārasya caturvargasya ca hetuhetumadbhāva ityarthaḥ naiveti yojanā /
ārabdhetyanena prakṛte vivakṣitamāha--āśaṅkyamānaprāyeti /
upanatā jātā /
viśrāntipadārthamāha---viccheda iti /
tathāca yatra yatrā ṅgino rasasya vicchedaḥ prāpnuyāttatra rasasya, yatā ratnāvalyāmeva /
pumarābdhaviśrānte rasasyāṅgino 'nasandhiśca /
yathā tāpasavatsarāje /
prabandhaviśeṣasya nāṭakāde rasavyaktinimittamidaṃ cāparamavagantavyaṃ yadalaṅkṛtīnāṃ śaktāvapyānurūpyeṇa yojanam /
śakto hi kaviḥ kadācidalaṅkāranibandhane tadākṣiptatayaivānapekṣitarasabandhaḥ prabandhamārabhate tadupadeśārthamidamuktam /
dṛśyante ca kavayo 'laṅkāranibandhanaikarasā anapekṣitarasāḥ prabandheṣu /
locanam na tu sarvarthavopanatā viśrāntirvicchedo yasya sa tathā /
rasasyeti /
rasāṅgābhūtasya kasyāpīti yāvat /
tāpasavatsarāje hi vāsavadattāviṣayo jīvatasarvasvābhimānātmā premabandhastadvibhāvādyaucityātkaruṇavipralambhādibhūmikā gṛhṇansamastetivṛttavyāpī /
rājyapratyāpattyā hi sacivanītimahimopanatayā tadaṅgabhūtapajhāvatīlābhānugatayānuprāṇyamānarūpā paramāmabhilaṣaṇīyatamatāṃ prāptā vāsavadattādhigatireva tatra phalam /
nirvahaṇe hi 'prāptā devī bhūtadhātrī ca bhūyaḥ saṃbandho 'bhūddarśakena' ityevaṃ devīlābhaprādhānyaṃ nirvāhitam /
iyati cetivṛttavaicitryacitre bhittisthānīyo vāsavadattāpremabandhaḥ prathamamantrārambhātpramṛti pajhāvatīvivāhādau, tasyaiva vyāpārāt /
tena sa eva vāsavadattāviṣayaḥ premabandhaḥ kathāvaśādāśaṅkyamānavicchedo 'pyanusaṃhitaḥ /
tathāhi---prathame bālapriyā tatra tadanusandhānaṃ sampādayitavyamityarthaḥ /
aṅgino rasasyetyatra rasapadena vivakṣitamāha - rasāṅgabhūtasyeti /
kasyāpīti /
vibhāvāderityarthaḥ /
'yathā tāpasavatsarāja' ityuktaṃ vivṛṇoti - tāpasavatsarāje hītyādi /
premabandha iti /
vatsarājagata iti śeṣaḥ /
samasteti /
vṛttavyāpītyanenāsya sambandhaḥ /
karuṇeti /
kramo 'tra bodhyaḥ /
uktaṃ dṛḍhīkaroti - rācyetyādi /
prāptetyatra hetuḥ--rājyapratyāpatyānupreyamālarūpeti /
rājyapratyāpatteḥ viśeṣaṇadvayam--racivetyādi /
uktamupapādayati---nirvahaṇa ityādi /
prātpeti /
dṛṣṭāyūyaṃ nirjitā vidviṣaśca prāptā devī bhūtadhātrī ca bhūyaḥ /
sambandho 'bhūddarśakenāpi sārdhaṃ kiṃ te duḥkhaṃ yattataśśāntamadya //
iti sampūrṇaślokaḥ /
'rasasyārabdhaviśrānteri"tyādyuktaṃ saṅgamayati-iyatītyādi /
itivṛttavaicitryacitra iti /
ālekhyatalye vicitretivṛtta ityarthaḥ /
prabhṛtibhitisthānīya ityanvayaḥ /
vyāpārāditi /
vyāparaṇādityathaḥ vyāpteriti yāvat ityādineti /
"niśāpi manmathakṛtotsāhaistadaṅgārpaṇaiḥ tāṃ sampratyapi mārgadattanayanāṃ locanam tāvadaṅke sphuṭaṃ sa evopanivaddhaḥ 'tadvakrenduvilokanena divaso nītaḥ pradoṣastathā tadgoṣṭhyaiva' ityādinā, 'baddhotkaṇṭhamidaṃ manaḥ kimathavā premāsamāptotsavam' ityantena /
dvitīye 'pi 'dṛṣṭirnāmṛtavarṣiṇī smitamadhuprasyandi vaktraṃ na kim' ityādinā sa eva vicchinno 'pyanusaṃhitaḥ /
tṛtīye 'pi sarvatra jvaliteṣu veśmasu bhayādālījane vidgute śvāsotkampavihastayā pratipadaṃ devyā patantyā tathā /
hā nātheti muhuḥ pralāpaparayā dagdhaṃ varākyā tayā śāntenāpi vayaṃ tu tena dahanenādyāpi dahyāmahe //
ityādinā /
caturthe 'pi devīsvīkṛtamānasasya niyataṃ svapnāyamānasya me tadgotragrahaṇādiyaṃ suvadanā yāyātkathaṃ na vyathām /
itthaṃ yantraṇayā kathaṅkathamapi kṣīṇā niśā jāgrate /
bālapriyā praṣṭuṃ pravṛttasya me" ityādipadena grāhyam /
tadvaktreti /
tatpadenātra tatpadenātra sarvatra vāsavadattāyāḥ parāmarśaḥ divasaḥ ahasmamayaḥ /
tayā saha goṣṭhī sambhāṣaṇādistadgoṣṭhī tayā /
niśāpītyatra nīteti vipariṇāmena sambandhaḥ /
manmatheti /
manmathena kṛtaḥ utpāditaḥ utsāhaḥ yeṣāṃ taiḥ kiṃ kutaḥ baddhotkaṇṭhaṃ bhavati /
vimṛśyāha--athavetyādi /
asamāptaḥ utsavaḥ vaktrenduvilokanādirūpo yatra /
yadvā--asamāptaḥ asamāpitaḥ utsavaḥ yena tat /
bhavati ityantenānusaṃhita iti sambandhaḥ /
dṛṣṭiriti /
nāmṛtadharmiṇīti ca pāṭhaḥ /
ādipadena "nordhvārdraṃ hṛdayaṃ na candanarasasparśāni cāṅgāni vā kasmin labdhapadena te kṛtamidaṃ krūreṇa pātāgrinā /
nūnaṃ vajramayo 'nya eva dahanastasyedamāceṣṭitam //
ityasya saṅgrahaḥ /
te dṛṣṭiḥ amṛtavarṣiṇī na kimamṛtavarṣiṇyevetyarthaḥ /
evamuparyapi kiśabdo nañpadairyojyaḥ /
ūrdhvārdramuparibhāge ārdratāviśiṣṭam /
no vārdramiti vā pāṭhaḥ /
pūrvārddhena dṛṣṭyādyaṅgeṣu viroghisadbhāvādagneḥ padalābho na bhavatīti darśitamata evāha---'kasminni'tyādi kasmin kṛtāṅge idaṃ kṛtamityetadvivṛṇoti---'krūreṇe'tyādi tvaṃ krūreṇāgninā pītā dagdhā iti yadidamiti sambandhaḥ /
śokāveśavaśādāha--'nūnam' ityādi /
dahanaḥ tvaddāhako 'gniḥ /
vajramayonya eva /
nūnaṃ sambhāvayāmi /
sarvatreti /
varākyā nirbhāgyayā tayā devyā tathā dagdhamiti sambandhaḥ /
devīti /
devītāyadihetugarma /
devī vāsavadattā /
niyatamiti sambhāvanāyām /
svapne sambhāvyamānāttadgātragrahaṇādityarthaḥ /
iyamiti /
pajhāvatītyarthaḥ /
itthaṃ yantraṇayā evaṃ locanam dākṣiṇyopahatena sā priyatamā svapte 'pi nāsāditā //
ityādinā /
pañcame 'pi samāgamapratyāśayā karuṇe nivṛtte vipralambhe 'ṅkurite tathābhūte tasminmunivacasi jātāgasi mayi prayatnāntargūḍhāṃ ruṣamupagatā me priyatamā /
prasīdeti proktā na khalu kupitetyuktimadhuraṃ samudbhinā pītairnayanasalilaiḥ sthāsyati punaḥ //
ityādinā /
ṣaṣṭe 'pi 'tvatsamprāptivilobhitena sacivaiḥ prāṇā mayā dhāritāḥ' ityādinā /
alaṅkṛtīnāmiti yojanāpekṣayā karmaṇi ṣaṣṭhī /
dṛśyante ceti /
yathā svapnavāsavadattākhye nāṭake--- 'svañcitapakṣmakapāṭaṃ nayanadvāraṃ svarūpatāḍena /
uddhāṭya sā praviṣṭā hṛdayagṛhaṃ me nṛpatanūjā //
'iti // 14 //
bālapriyā cintanarūpanidrāpratibandhakena jāgrato me niśā kṣīṇeti sambandhaḥ /
niśā nidrāṃ vinaivātītetyarthaḥ /
ata āha--dākṣiṇeyetyādi /
dākṣiṇyamatra pajhāvatīviṣayakaṃ bodhyam /
sā vāsavadattā /
aṅkurita ityādinā anusaṃhita iti sambandhaḥ /
tathā bhūta iti /
munivacasīti nimitte saptamī /
sthāsyatītyanenāsyānvayaḥ /
sā priyatamā tathā mama punaḥpaścādapipura itivā pāṭhaḥ /
sthāsyatītyāśaṃsāyāṃ ḷṭ /
prayatnāntargūḍhāmiti /
prayatnairantarniyamitāmityarthaḥ /
uktyā madhuraṃ manoharaṃ yathā tathā /
samudbhinna saṃmiśrā, yukteti yāvat pītaiḥ antaḥstambhitaiḥ samudbhinnaprītiriti pāṭhaḥ /
sādhiṣṭhaḥ samudbhinna prakāśitā prītiḥ yayā setyarthaḥ /
nayanasalilodgamo hi kupitānāṃ strīṇāṃ prīteranuvaḥ /
tvaditi /
ādipadena "tanmatvā tyajataśsarīrakamidaṃ naivāsti nissnehatā āsanno 'vasarastavānugamane jātā dhṛtiḥ kintvayam /
khedo yacca tavānugaṃ na hṛdayaṃ tasmin kṣaṇe dāruṇa //
ityasya saṅgrahaḥ /
sacivaiḥ prayojakaiḥ mayā prayojyena /
'tadi'ti /
tvatsamprāptimityarthaḥ /
atyajata iti cchedaḥ /
ityādineti tṛtīyāntānāmanusaṃhita ityane nānvayo bodhyaḥ /
yojanāpekṣayeti /
yojanamiti kṛdantāpekṣayetyarthaḥ /
svañciteti /
vatsarājoktiriyam /
svañtite praveśapratibandhāya suṣṭu mithaḥ sambaddhe pakṣmaṇī eva kavāṭe yasya tat /
nayanadvāraṃ nayanameva dvāram /
svarūpatāḍena svasyarūpamākṛtiḥ tadeva tāḍaḥ tāḍanakriyā sādhanamudgāḍhanakaraṇamiti yāvat tena /
svarūpataḍitaiveti pāṭhesvarūpameva taḍidvidyuttayā karaṇeneti tadarthaḥ /
sā nṛpatanūjā vāsavadattā /
atra nayanadvāramityetāvadeva rūpaṇaṃ śṛṅgārānuguṇatayā sundaraṃ na tvanyadapīti bhāvaḥ //14//
kiñca----
anusvānopamātmāpi prabhedo ya udāhṛtaḥ /
dhvaner asya prabandheṣu bhāsate so 'pi keṣucit
anusvānopamātmāpi prabhedo ya udāhṛtaḥ /
dhvanerasya prabandheṣu bhāsate so 'pi keṣucit // 15 //
asya vivakṣitānyaparavācyasya dhvaneranuraṇanarūpavyaṅgyo 'pi yaḥ prabheda udāhṛto dviprakāraḥ so 'pi prabandheṣu keṣuciddyotate /
tadyathā madhumathanavijaye pāñcajanyoktiṣu /
yathā vā mamaiva kāmadevasya sahacarasamāgame locanam na kevalaṃ prabandhena sākṣādvyaṅgyo yāvatpāramparyeṇāpīti darśayitumupakramate--kiñceti /
anusvānopamaḥ--śabdaśaktimūr'thaśaktimūlaśca, yo dhvaneḥ prabheda udāhṛtaḥ saḥ keṣucitprabandheṣu nimittabhūteṣu vyañcakeṣu satsu vyaṅgyatayā sthitaḥ san /
asyeti rasādidhvaneḥprakṛtasya bhāsate vyañjakatayeti śeṣaḥ /
vṛttigrantho 'pyevameva yojyaḥ /
atha vānusvānopamaḥ prabheda udāhṛto yaḥ prabandheṣu bhāsate asyāpi 'dyotyo 'lakṣyakramaḥ kvacit' ityuttaraślokena kārikāvṛttyoḥ saṅgatiḥ /
etaduktaṃ bhavati---prabandhena kadācidanuraṇanarūpavyaṅgyo dhvaniḥ sākṣādvyajyate sa tu rasādidhvanau paryavasyatīti /
yadi tu spaṣṭameva vyākhyāyate tadā grandhasya pūrvottarasyālakṣyakramaviṣayasya madhye grantho 'yamasaṅgataḥ syāt nīrasatvaṃ ca pāñcajanyoktyādīnāmuktaṃ syādatyalam /
bālapriyā svavyākhyāsyamānārthābhiprāyeṇa 'kiñce'tyādigranthamavatārayati---na kevalamityādi /
pāramparyeṇāpīti /
vyaṅgyāntaradvāreṇāpītyarthaḥ /
kārikāṃ vyācaṣṭe---anusvānetyādi /
dhvanerityasya prabheda ityanena sambandha iti darśayati-dhvaneḥ prabheda iti /
pūrayati--vyañcakeṣvityādi /
asyetyasya vyākhyānam--rasādidhvaneḥ prakṛtasyeti /
atrāpi pūrayati---vyañjakatayeti /
bhāsate ityanena sambandhaḥ /
prakārāntareṇa vyācaṣṭe---athavetyādi /
ya udāhṛtaḥ sa keṣucit prabandheṣu bhāsate ityanta anuvādaḥ /
asya dhvanerapītyavaśiṣṭāṃśasya uttarakārikāsthena dyotya ityanenānvayaḥ /
asya dhvanerapītyasyānusvānopamadhvanerapītyarthaśceti bhāvaḥ /
evaṃ dvedhāpi vyākhyānena labdhamarthaṃmāha--etadityādi /
yathāśrutārthaparityāge bījamāha--yadītyādi /
grantho 'yamiti /
anusvānopametyādikāriketyarthaḥ /
doṣāntaraṃ cāha---nīrasatvamityādi /
nīrasatvamuktaṃ syāditi /
nīrasatvaṃ viṣamabāṇalīlāyām /
yathā ca gṛdhragomāyusaṃvādādau mahābhārate /
locanam līlādāḍhā śudhyūḍḍhāsaalamahimaṇḍalasaścia ajja /
kīsmasuṇālāharatujjaāi aṅgammi //
ityādayaḥ pāñcajanyoktayo rukmiṇīvipralabdhavāsudevāśayapratibhedanābhiprāyamabhivyañjayanti /
so 'bhivyaktaḥ prakṛtarasasvarūpaparyavasāyī /
sahacarāḥ vasantayauvanamalayānilādayastaiḥ saha samāgame /
miavahaṇḍiaroroṇiraṅkuso avivearahio vi /
saviṇa vi tumammi puṇovanti a atanti paṃmusimmi //
ityādayo yauvanasyoktayastattannijasvabhāvavyañcikāḥ, sa svabhāvaḥ prakṛtarasaparyavasāyī /
yathā ceti /
śmaśānāvatīrṇaṃ putradāhārthamudyoginaṃ janaṃ vipralabdhuṃ gṛdhro divā śavaśarīrabhakṣaṇārthī śīghramevāpasarata yūyamityāha /
alaṃ sthitvā śmaśāne 'smingṛdhragomāyusaṅkule /
kaṅkālabahale ghore sarvaprāṇibhayaṅkare //
bālapriyā līleti /
"līlādāḍhagguddhariasa alamahīmaṇḍalassaviaajja /
kīsamuṇālaharaṇaṃ vitujhaguru āi aṅgamma //
iti pāṭhaḥ /
līlādaṃṣṭragroddhṛtasakalamahīmaṇḍalasyaivādya /
kasmānmṛṇālābharaṇamapi tava guru bhavatyaṅge //
iticchāyā /
līlayā daṃṣṭrāgreṇa uddhṛtaṃ sakalamahīmaṇḍalaṃ yena varāharūpiṇā tasyetyanena gurutaravastuvahane anāyāsassūcyate /
evakāro virodhadyotakaḥ /
mṛṇālābharaṇamapi atiladhumṛṇālarūpamābharaṇamapi /
kasmādguru bhavatīti sambandhaḥ /
anena bhagavato virahāvasthātiśayo dyotyate /
etamarthaṃ darśayati---rukmiṇītyādi /
rukmiṇīvipralabdhorukmiṇīvirahī yo vāsudevastasyāśayo rukmiṇyāmabhilāṣaḥ, tasya pratibhedanamāviṣkaraṇaṃ tadabhiprāyamityarthaḥ /
prakṛtaraseti /
vipralambhaśṛṅgāretyarthaḥ /
sahacarasamāgame ityetadvivṛṇoti---sahacarā ityādi /
miśraveti /
hummi avahatthiare hoṇiraṅkuso ahavivearahiovi /
siviṇevi tumammi puṇo bhantiṃ ṇapasumarāmi /
iti pāṭhaḥ /
bhavāmyapahastitarekho niraṅkuśo 'tha vivekarahito 'pi /
svapne 'pi tava punarbhaktiṃ na prasmarāmi //
iti chāyā /
apahastitarekha iti /
atikrāntamaryāda ityarthaḥ /
tattannijasvabhāveti /
kāmānuvartanādisvabhāvetyarthaḥ /
alamityādi /
kāvyaprakāśe 'pyudāhṛtā ime ślokoḥ /
sup-tiṅ-vacana-sambandhais tathā kāraka-śaktibhiḥ /
kṛt-tad dhita-samāsaiś ca dyotyo 'lakṣya-kramaḥ kvacit
suptiṅvacanasambandhaistathā kārakaśaktibhiḥ /
kṛttadvitasamāsaiśca dyotyo 'lakṣyakramaḥ kvacit // 16 //
alakṣyakramo dhvanerātmā rasādaḥ subviśeṣaistiṅviśeṣairvacanavaśeṣaiḥ sambandhaviśeṣaiḥ kārakaśaktibhiḥ kṛdviśeṣaistaddhitaviśeṣaiḥ samāsaiśceti /
locanam na ceha jīvitaḥsa kaścitkāladharmamupāgataḥ /
bahuvighno muhūrto 'yaṃ jīvedapi kadācana //
amuṃ kanakavarṇābhaṃ bālamaprāptayauvanam /
gṛdhravākyātkathaṃ bālastyakṣyadhvamaviśaṅkitāḥ //
ityādi /
sa cābhiprāyo vyaktaḥ śāntarasa eva pariniṣṭhatatāṃ prāptaḥ // 15 //
evamalakṣyakramavyaṅgyasya rasādadhvaneryadyapi varṇebhyaḥ prabhṛti prabandhaparyante vyañjakavarge nirūpite nanirūpaṇīyāntaramavaśiṣyate, tathāpi kavisahṛdayānāṃ śibhāṃ dātuṃ punarapi sūkṣmadṛśānvayavyatirekāvāśritya vyañjakavargamāha--suptiṅḍityādi /
vayaṃ tvitthametadanantaraṃ savṛttikaṃ vākyaṃ budhyāmahe /
subādibhiḥ yo 'nusvānopamo bhāsate vaktrabhiprāyādarūpaḥ asyāpi subādibhirvyaktasyānusvānopamasyālakṣyakramavyaṅgyo dyotyaḥ /
kvaciditi pūrvakārikayā saha saṃmīlya saṅgatiriti /
sarvatra hi subādīnāmabhiprāyaviśeṣābhivyañjakatvameva /
udāharaṇe sa tvabhivyakto 'bhiprāyo yathāsvaṃ vibhāvādirūpatādvāreṇa rasādīnvyanakti /
bālapriyā ityāheti /
ityabhiprāyeṇāhetyarthaḥ /
kāladharmamiti /
maraṇamityarthaḥ /
jīvedapīti /
bālo 'yamiti śeṣaḥ /
kanakavarṇavadābhātīti kanakavarṇābhaḥ, kanakavarṇasya hemakumbhāderābhā kāntirivābhā yasya iti vā tam /
tyakṣyadhvaṃ pitṛpiṇḍadamiti ca pāṭhaḥ /
tyakṣyadhvamityārṣaḥ prayogaḥ /
sa cābhiprāya iti /
janavisarjanābhiprāyaḥ, bhakṣaṇābhiprāya iti vā arthaḥ // 14//
evamityādi /
nirūpite nirūpite sati na avaśiṣyata iti sambandhaḥ /
yathānusvānetyādipūrvagrantho vyākhyātastathā subityādigranthaṃ vyākhyātumārabhate---vayamityādi /
etadanantaraṃ suptiṅvacanetyādikam /
subityādīnāṃ tṛtīyāntānāṃ pūrvakārikāsthena bhāsata ityanena tatsthasyāsya dhvanerapītyasyātratyena dyotya ityanena ca sambandha iti vyācaṣṭe--subādibhirityādi /
uktamupapādayati---sarvatra hītyādi /
caśabdānnipātopasargakālādibhiḥ prayuktairabhivyajyamāno dṛśyate /
yathā---- nyakkāro hyayameva me yadarayastatrāpyasau tāpasaḥ so 'pyatraiva nihanti rākṣasakulaṃ jīvatyaho rāvaṇaḥ /
dhigdhikchakrajitaṃ prabodhitavatā kiṃ kumbhakarṇena vā svargagrāmaṭikāviluṇṭhanavṛthocchūnaiḥ kimebhirbhujaiḥ //
locanam etaduktaṃ bhavati--varṇādibhiḥ prabandhāntaiḥ sākṣādvā raso 'bhivyajyate vibhāvādipratipādanadvāreṇa yadivā vibhāvādivyañjanadvārema paramparayete tatra bandhasyaitatparamparayā vyañjakatvaṃ prasaṅgādādāvuktam /
adhunā tu varṇapadādīnāmucyata iti /
tena vṛttāvapi 'abhivyajyamāno dṛśyate' iti /
vyañjakatvaṃ dṛśyata ityādau ca vākyaśeṣo 'dhyāhāryaḥ vibhāvādivyañjanadvāratayā parāmpartheṇetyervarūpaḥ /
mamāraya iti /
mama śatrusadbhāvonocita iti sambandhānaucityaṃ krodhavibhāvaṃ vyanakti asya iti bahuvacanam /
tapovidyate yasyeti pau ṣakathāhīnatvaṃ taddhitena matvarthīyenābhivyaktam /
tatrāpiśabdena nipātasamudāyenātyantāsambhāvanīyatvam /
matkartṛkā yadi jīvanakrayā tadā hananakriyā tāvadanucitā /
tasyāṃ ca sa kartā apiśabdena manuṣyamātrakam /
atraiveti--madadhiṣṭhito bālapriyā tātparyamāha---etaduktamityādi /
vibhāvādipratipādanadvāreṇa sākṣādvā vibhāvādivyañjanadvāreṇa paramparayā vā raso 'bhivyajyata iti sambandhaḥ /
ādāviti /
pūrvakārikāyāmityarthaḥ /
vyākhyātārthānurodhena vṛttigranthaṃ yojayati--tenetyādi /
ityevaṃrūpo vākyaśeṣa ityanvayaḥ /
vyañjanadvāratayeti /
rasādissubviśeṣādibhirvibhāvādivyañjanadvārā pāramparyeṇābhivyajyamāno dṛśyata ityādyartha iti bhāvaḥ /
'nyakkāra' iti /
iyaṃ śrīrāmeṇa rākṣasakulakṣaye kriyamāṇe kruddhasya rāvaṇasya svādhikṣepoktiḥ /
me arayassanti yadayameva nyakkāra ityādyanvayaḥ /
'prabodhitavate'ti /
ṇijantādbhāve kte tato matupi bodhyam /
svarga eva grāmaṭikā svalpagrāmaḥ /
śloko 'yaṃ kāvyaprakāśe 'pyudāhṛtaḥ /
vṛtyukataṃ vyañjakatvaṃ vivṛṇoti---me ityādi /
bahutvena śatrumattā mamānuciteti sambandhānaucityarūpaṃ krodhavibhāvamaraya iti bahuvacanaṃ vyañjayatīti bahuvacanamityasyārthaḥ /
vṛttau 'sambandhe'tyasya ṣaṣṭhyarthasambandhetyarthaḥ /
abhivyaktamiti /
adaśśabdārthasyeti /
śeṣaḥ /
atyantāsambhāvanīyatvamiti /
tāpasagataśatrutāyā atyantāsambhāvyatvamabhivyaktamityarthaḥ /
abhivyaktapadasya yathāyogamuttaratrāpi sambandho bodhyaḥ /
hananakriyeti /
yatkriṃñcitkartṛkāpīti śeṣaḥ /
saḥ tāpasaḥ mānuṣamātrakaḥ kutsito manuṣya eva /
nītyupasargārthavivaraṇam--niśaśeṣeṇeti /
yathā atra hi śloke bhūyasā sarveṣāmapyeṣāṃ sphuṭameva vyañjakatvaṃ dṛśyate /
tatra 'me yadarayaḥ' ityanena supsambandhavacanānāmabhivyañjakatvam /
'tatrāpyasau tāpasa' ityatra tadvitanipātayoḥ 'so 'pyatraiva nihanti rākṣasakulaṃ jīvatyaho rāvaṇaḥ' ityatra tiṅkārakaśaktīnām /
'dhigdhikchakrajitam' ityādau ślokārdhe kṛttaddhitasamāsopasargāṇām /
evaṃvidhasya vyañcakabhūyastve ca ghaṭamāne kāvyasya sarvātiśāyinī bandhacchāyā samunmīlati /
yatra hi vyaṅgyāvabhāsinaḥ padasyaikasyaiva tāvadāvirbhāvastatrāpi kāvye kāpi bandhacchāyā kimuta yatra teṣāṃ bahūnāṃ samavāyaḥ /
yathātrānantarodataśloke /
atra hi rāvama ityasmin pade 'rthāntarasaṃkramitavācyena dhvaniprabhedenālaṅkṛte 'pi punaranantaroktānāṃ vyañjakaprakārāṇāmudbhāsanam /
dṛśyante ca mahātmanāṃ pratibhāviśeṣabhājāṃ bāhulyenaivaṃvidhā bandhaprakārāḥ /
locanam deśo 'dhikaraṇam niḥśeṣema hanyamānatatāyā rākṣasabalaṃ ca karmeti tadidamasaṃbhāvyamānamupanatamiti puruṣakārāsampattirdhvanyate tiṅkārakaśaktipratipādakaiśca śabdaiḥ /
rāvaṇa iti tvarthāntarasaṅkramitavācyatvaṃ pūrvameva vyākhyātam /
dhigdhigiti nipātasya śakraṃ jitavānityākhyāyikeyamiti upapadasamāsena sahakṛtaḥ svargetyādisamāsasya svapauruṣānusmaraṇaṃ prati vyañjakatvam /
grāmaṭiketi svārthikataddhitaprayogasya strīpratyayasahitasyābahumānāspadatvaṃ prati, viluṇṭhanaśabde viśabdasya nirdayāvaskandanaṃ prati vyañjakatvam /
vṛthāśabdasya nipātasya svātmapauruṣanindāṃ prati vyañjakatā /
bhujairiti bahuvacanena pratyuta bhāramātrametaditi vyajyate /
tena tilaśastilaśo 'pi vibhajyamāne 'tra śloke sarva evāṃśo vyañjakatvena bhātīti kimanyat /
etadarthapradaśanasya phalaṃ darśayati--evamiti /
ekasya padasyeti yaduktaṃ tadudāharati---yathātreti /
bālapriyā rākṣasakulanāmāpi nakṣyati tathetyarthaḥ /
rākṣasabalamiti /
rākṣasakulamiti ca pāṭhaḥ /
so 'pītyādivākyavyaṅgyaṃ daśayati---tadidamityādi /
puruṣakārāsampattiriti /
svapauruṣaprakarṣābhāva ityarthaḥ /
tiṅkārakaśaktipratipādakaiśśabdairdhvanyata ityanvayaḥ /
tiṅca kārakaśaktipratapādakāścataiḥ /
tiṅnihantīti kārakaśaktayaḥ---adhikaraṇatvakartṛtvakarmatvarūpāḥ /
pūrvameva vyākhyātamiti /
mahendrapurīvimardanādikāritvaṃ rāvaṇapadena vyajyata iti bhāvaḥ /
nipātasyeti /
vyañjakatvamiti śeṣaḥ /
ākhyāyiyiketi /
kalpitārthā vāgityarthaḥ itīti /
ityarthaṃ pratītyarthaḥ /
sahakṛta iti ṣaṣṭhyantaṃ nipātasyetyasya viśeṣaṇam /
upasaṃharati---tenetyādi /
vibhajyetyatra nirbhajyeti ca pāṭhaḥ /
yathā maharṣervyāsasya---- atikrāntasukhāḥ kālāḥ pratyupasthitadāruṇāḥ /
śvaḥ śvaḥ pāpīyadivasā pṛthivī gatayauvanā //
atra hi kṛttaddhitavacanairalakṣyakramavyaṅgyaḥ, 'pṛthivī gatayauvanā' locanam atikrāntaṃ na tu kadācana vartamānatāmavalambamānaṃ sukhaṃ yeṣu te kālā iti, sarva eva na tu sukhaṃ prati vartamānaḥ sa ko 'pi kālaleśa ityarthaḥ /
pratīpānyupasthitāni vṛttāni pratyāvartamānāni tathā dūrabhāvīnyapi pratyupasthitāni nikaṭatayā vartamānāni bhavanti dāruṇāni duḥkhāni yeṣu te /
duḥkhaṃ bahuprakārameva prativartamānāḥ sarve kālāṃśā ityanena kālasya tāvannirvedamabhivyañjayataḥ śāntarasavyañjakatvam /
deśasyāpyāha--pṛthivī śvaḥ śvaḥ prātaḥ prātardināddinaṃ pāpīyadivasāḥ pāpānāṃ sambandhinaḥ pāpiṣṭhajanasvāmikā divasā yasyāṃ sā tathoktā /
svābhāvata eva tāvatkālo duḥkhamayaḥ tatrāpi pāpiṣṭhajanasvāmikapṛthivīlakṣayauvanā vṛddhastrīvadasaṃbhāvyamānasaṃbhogā gatayauvanatayā hi yo yo divasa āgacchati bālapriyā atra vyaṅgayatvenoktānāmarthānāṃ rāvaṇagatakrodhanirvedātiśayavyañjakatvaṃ bodhyam /
ślokaṃ vyākhyāti--atikrāntamityādi /
bhūtārthakaktapratyayena gamyamarthamāha---na tvityādi /
kālā iti bahuvacanārthavivaraṇam--sarva eveti /
tena gamyamāha---na tvityādi /
pratītyasya vivaraṇam--pratīpānīti /
pratikūlānīntyarthaḥ /
vṛttāni pratyāvartamānānyupasthitānīti sambandhaḥ /
gatānyapi pratyāvartamānatvena jñāyamānānītyarthaḥ /
anyathāpi vyācaṣṭe---tathetyādi /
uktamevārthaṃ sphuṭamāha---duḥkhamityādi /
ityanenetyādi /
nirvedābhivyañjanadvārā prakṛtaśāntarasavyañjakatvamityarthaḥ /
pāpīyeti chapratyayāntamityāśayena vyācaṣṭe---pāpānāmityādi /
pāpānāṃ sambandhina ityasyaiva vivaraṇam---pāpiṣṭhetyādi /
bhūmārthakājantaḥ pāpaśabdo 'trātiśayitatapāpaviśiṣṭārthaka iti bhāvaḥ /
pāpatrayatātparyamāha---svabhāvata ityādi /
pāpiṣṭheti /
pāpiṣṭhajanasvāmikaḥ pṛthivīlakṣaṇo yo deśastasya daurātmyādityarthaḥ /
śvaḥ śva ityasya gatayauvanetyanenāpi sambandha ityāha---śvaḥśva ityādi /
gatayauvanetyasya mukhyārthaṃ tasya prakṛte bādhallakṣaṇānimittaṃ tatsārūpyaṃ ca darśayati--vṛddhetyādi /
sambhogasmukhānubhavaḥ /
gatayauvanāpadenātra sukhānādhāyiketyartho lakṣyate, sukhānubhavasya sambhāvanāpi nāstītyartho vyaṅgyaśceti bhāvaḥ /
gatayauvaneti pāpīyānityatra hetugarbhaṃ pāpīyapadamarthāntaraparaṃ cetyanyathā vyācaṣṭe---gatetyādi /
yadi vetyādau yojyam /
gateti /
ityanena cātyantatiraskṛtavācyo dhvaniḥ prakāśitaḥ /
eṣāṃ ca subādīnāmekaikaśaḥ samuditānāṃ ca vyañjakatvaṃ mahākavīnāṃ prabandheṣu prāyeṇa dṛśyate /
subantasya vyañjakatvaṃ yathā--- tālaiḥ śiñjadvayasubhagaiḥ kāntayā nartito me yāmadhyāste divasavigame nīlakaṇṭhaḥ suhṛdvaḥ //
tiḍantasya yathā---
avasara rouṃ cia ṇimmiāiṃ mā puṃsa me haacchīiṃ /
daṃsaṃṇamettumbhattehiṃ jahi hiaaṃ tuha ṇa ṇāam //
locanam sa sa pūrvapūrvāpekṣayā pāpīyān nikṛṣṭatvāt /
yadiveyasunanto 'yaṃ śabdo muninaivaṃ prayukto ṇijanto vā /
atyanteti /
so 'pi prakāro 'syaivāṅgatāmetīti bhāvaḥ /
subantasyeti /
samuditatve tūdāharaṇaṃ dattaṃ vyastatve cojyata iti bhāvaḥ /
tālairiti bahuvacanamanekavidhaṃ vaidagdhyaṃ dhvānat vipralambhoddīpakatāmeti /
apasara roditumeva nirmite mā puṃsaya hate akṣiṇī me /
darśanamātronmattābhyāṃ yābhyāṃ tava hṛdayamevaṃrūpaṃ na jñātam //
anmatto hi na kiñcijjānātīti na kasyāpyatrāparādhaḥ daivenetthameva nirmāṇaṃ bālapriyā pṛthivyā iti śeṣaḥ /
nanu pāpīyānityuktārthaḥ kathaṃ labhyata ityatrāha---itasunanta iti /
nanvasmin pakṣe pāpīyo divaseti bhāvyamityata āha--muninetyādi /
ārṣo 'yaṃ prayoga ityarthaḥ. a6 pakṣāntaramāha---ṇijanto veti /
muninā prayukta ityanuṣajyate ṇijanteyasunanto munināprayukto vetyarthaḥ /
lokān pāpīyasaḥ karotītyarthe pāpīyaśśabdāṇṇaci kartaryavi ṭerṇicaśca lopādakārānto 'yaṃ pāpīyaśabda iti bhāvaḥ /
anusvānetyādikārikā yathā vyākhyātā, tathā prakṛte yojayata---so 'pītyādi /
so 'pi prakāraḥ atyantatiraskṛvācyo dhvaniḥ /
rasasyeti /
prakṛtasya śāntasyetyarthaḥ /
dattamiti /
nyakkāra ityādiślokena darśitamityarthaḥ /
'tālai, rityādyuttarameghasandeśastham /
vaidagdhyamiti nartanaviṣayakaṃ vaidagadhyamityarthaḥ /
apasaretyādivirahiṇyāśśaṭhaṃ pratyuktiḥ /
me hatākṣiṇī it chāyā /
tvamapasara apehi /
kuta ityatrāha--roditumityādi /
rīditumeva nirmite sṛṣṭe me hatākṣiṇī kutsite nayane /
mā puṃsaya mā abhivardhaya, mā tvadabhimukhaṃ vikāsayeti /
yāvat /
puṃsa abhivardhana iti curādī /
hṛdayaṃ tava na jñātamita chāyā /
tadyvākhyānam---tavetyādi /
evaṃrūpamiti /
mathi anāsaktaṃ bhāvītyarthaḥ /
bhāvārthamāha---unmatto hītyādi /
tiṅnta iti apasareti yathā vā---
mā panthaṃ rundhīo avehi bālaa ahosi ahirīo /
amhea ṇiricchāo suṇṇadharaṃ rakkhidavvaṃ ṇo //
sambandhasya yathā---
aṇaṇatta vacca bālaa hṇā arnti kiṃ maṃ puloesieam /
bho jāābhīruāṇaṃ taḍaṃ viaṇa hori //
locanam kṛtamiti /
apasara mā vṛthā prayāsaṃ kārṣīḥ daivasya viparivartayitumaśakyatvāditi tiṅanto vyañjakaḥ tadanugṛhītāni padāntarāṇyapīti bhāvaḥ /
mā panthānaṃ rudhaḥ apehi bālaka aprauḍha aho asi ahnīkaḥ /
vayaṃ paratantrā yataḥ śūnyagṛhaṃ māmakaṃ rakṣaṇīyaṃ vartate //
ityatrāpehīti tiṅantamidaṃ dhvanati--tvaṃ tāvadaprauḍho lokamadhye yadevaṃ prakāśayasi /
asti tu saṅketasthānaṃ śūnyagṛhaṃ tatraivāgantavyamiti /
'anyatra vraja bālaka' aprauḍha buddhe snāntīṃ māṃ kiṃ prakarṣeṇālokayasyetat /
bho iti solluṇṭhamāhvānam /
jāyābhīrukāṇāṃ sambandhitaḍameva na bhavati /
atra jāyāto ye bhīravasteṣāmetatsathānamiti durāpetaḥ bālapriyā tiṅantaśabda itṣathaḥ /
vyañjaka iti /
rirṣyādivyañjaka ityarthaḥ /
bālaketyasya vivaraṇam---aprauḍheti /
ṇirichāo ityasya chāyāvivaraṇam /
vayaṃ paratantrā iti /
śūnyagṛhaṃ rakṣaṇīyaṃ na iti chāyā /
asya vyākhyānam--yata ityādi /
prakāśayasīti /
sambhogecchāmiti śeṣaḥ /
atra śloke śṛṅgāraḥ sambhogo vyaṅya pūrvaślorake tu vipralambha iti bhedaḥ /
vṛttau--'aṇṇatte'ti anyatra vraja bālakasnāntīṃ kiṃ mā pralokayasyetat /
bho jāyābhīrukāṇāṃ taṭameva na bhavati //
iti /
yā /
jalāśaye snāntīṃ kañcidanurāgeṇa paśyantaṃ kañcana gṛhasthaṃ prati taṃ kāmayamānāyāstasyā uktiriyam /
taḍamityasya sthāne titthamiti pāṭho 'pi dṛśyeti /
tasya tīrthamiti chāyā /
locane--sambandhīti ṣaṣṭhyarthakathanam /
etattaṭaṃ jāyābhīrukāṇāṃ sambandhi na bhavatyeveti yojanā /
uktasyaiva vivaraṇam---jāyāta ityādi /
iti sambandho dūrāpeta ityanvayaḥ /
tathāvidhānāmatra sthāne vartanarūpaḥ sambandho dūrāpeta ityarthaḥ /
ato vrajeti /
anena sambandheneti /
ṣaṣṭhyarthasambandhenetyartharḥ /
irṣyeti /
kṛtakaprayogeṣu prākṛteṣu taddhitaviṣaye vyañjakatvamāvedyata eva /
avajñātiśaye kaḥ /
samāsānāṃ ca vṛttyaucityena viniyojane /
nipātānāṃ vyañjakatvaṃ yathā--- ayamekapade tayā viyogaḥ priyayā copanataḥ suduḥsaho me /
navavāridharodayādahobhirbhavitavyaṃ ca nirātapātvaramyaiḥ //
ityatra caśabdaḥ /
yathā vā--- muhuraṅgulisaṃvṛtādharauṣṭhaṃ pratiṣedhākṣaraviklavābhirāmam /
mukhamaṃsavivarti pakṣmalākṣyāḥ kathamapyunnamitaṃ na cumbitaṃ tu //
atra tuśabdaḥ /
nipātānāṃ prasiddhamapīha dyotakatvaṃ rasāpekṣayoktamiti draṣṭavyam /
upasargāṇāṃ vyañcakatvaṃ yathā--- nīvārāḥ śukagarbhakoṭaramukhabhraṣṭāstaruṇāmadhaḥ prasnigdhāḥ kvacidiṅgudīphalabhidaḥ sūcyanta evopalāḥ /
viśvāsopagabhādabhinnagatayaḥ śabdaṃ sahante mṛgā- stoyādhārapathāśca valkalaśikhāniṣyandalekhāṅkitāḥ //
locanam sambandha ityanena samabandhenerṣyātiśayaḥ pracchannakāminyābhivyaktaḥ /
kṛtaketi kagrahaṇaṃ taddhitopalakṣaṇārtham /
kṛtaḥ kapratyayaprayogo yeṣu kāvyavākyeṣu yathā jāyābhīrukāṇāmiti /
ye hyarasajñā dharmapatnīṣu premaparatantrāstebhyaḥ ko 'nyo jagati kutsitaḥ sthāditi kapratyayo 'vajñātiśayadyotakaḥ /
samāsānāṃ ceti /
kevalānāmeva vyañjakatvamāvedyata iti sambandhaḥ /
caśabda iti jātāvekavacanam /
dvau caśabdāvevamāhatuḥ kākatālīyanyāyena gaṇḍasyopari sphoṭa itivattadviyogaśca varṣasamayaśca samamupanatau etadalaṃ prāṇaharaṇāya /
ata eva ramyapadena sutarāmuddīpanavibhāvatvamuktam /
tuśabda iti /
paścāttāpasūcakassan tāvanmātraparicumbanalābhenāpi kṛtakṛtyatā syaditi dhvanatīti bhāvaḥ /
prasiddhamapīti /
bālapriyā jāyāsaktinimittakerṣyetyarthaḥ /
kagrahaṇaṃ taddhitopalakṣaṇārthamiti /
kṛtakaprayogeṣvityatra kapratyayagrahaṇaṃ kāditaddhitopalakṣakamityarthaḥ /
vyācaṣṭe---kṛta ityādi /
ketyasya vivaraṇam---kapratyayeti /
'avajñātiśaye ka' ityetadvivṛṇoti---ya ityādi /
premetyatra kāmeti ca pāṭhaḥ /
kevalānāmeveti pūritam /
'ayam' ityādivikramorvaśīyastham /
dvau caśabdāviti /
'upanataśca 'bhavitavyañje'ti caśabdāvityarthaḥ /
ityādau dvitrāṇāṃ copasargāṇāmekatra pade yaḥ prayogaḥ so 'pi rasavyaktyanuguṇatayaiva nirdeṣaḥ /
yathā--'prabhraśyatyuttarīyatviṣi samāsi samudvīkṣya vītāvṛtīndrāgjantūn' ityādau /
yathā vā---'manupyavṛttyā samupācarantam' ityādau /
locanam vaiyākaraṇādigṛheṣu hi prākprayogasvātantryaprayogābhāvātṣaṣṭhyādyaśravaṇālliṅgasaṃkhyāvarahācca vācakavailakṣaṇyena dyotakā nipātā ityuddhoṣyata eveti bhāvaḥ /
prakarṣeṇa snigdhā iti praśabdaḥ prakarṣaṃ dyotayanniṅgudīphalānāṃ sarasatvamācakṣāṇa āśramasya saundaryātiśayandhvanati /
'tāpasasya phalaviseṣaviṣayo 'bhilāṣātireko dhvanyate' iti tvasat ; abhijñānaśākuntale hi rājña iyamuktirna tāpasasyetyalam /
dvitrāṇāmityanenādhikyaṃ nirasyati /
samyaguccairviśeṣeṇekṣititve bhagavataḥ kṛpātiśayo 'bhivyaktaḥ /
manuṣyavṛtyā samupācarantaṃ svabuddhisāmānyakṛtānumānāḥ /
yogīśvarairapyasubodhamīśa tvāṃ boddhumicchantyabudhāḥ svatarkaiḥ //
samyagbhūtamupāṃśukṛtvā ā samantāccarantamityanena lokānujighṛkṣātiśayastattadācarataḥ parameśvarasya dhvanitaḥ /
bālapriyā samayaścetyanantaraṃ dvayamiti śeṣaḥ /
muhurityādiślokadvayaṃ śākṛntalasthamasmadīyaśākuntalavyākhyāyāṃ vistareṇa vyākhyātam /
prasiddhiṃ vivṛṇoti--vaiyākaraṇādītyādi /
gṛheṣvityasyoddhopyata ityanena sambandhaḥ /
vācakavailakṣaṇye hetucatuṣṭayamāha---prāgityādi /
prākprayogasvātantryaprayogābhāvāditi /
prākprayogaśca svātantrayeṇa prayogābhāvaśca tasmāt prākprayogāditi vyastatayā pāṭhaḥ sādhīyān upasargasaṃjñāviśiṣṭānāṃ prasākṣādityādīnāṃ nipātānāṃ dhātoḥ prāgeva prayogādivaivamādīnāṃ pratiyogyādivācakapadaṃ vinā svatantratayā prayogasyābhāvāccetyarthaḥ /
ṣaṣṭhyādyaśravaṇāditi /
yathā candrasya candreṇa vā sadṛśaṃ mukhamityādau ṣaṣṭhyādikaṃ śrūyate, tathā candra ivetyādau ṣaṣṭhyādikaṃ na śrūyate yatastasmādityarthaḥ /
liṅgeti /
nipātārthasyeti śeṣaḥ /
samudvīkṣye' tyetadvyācaṣṭe--samyagityādi /
bhagavataḥ sūryasya /
manuṣyeti /
kṛtābhimānī iti'ca pāṭhaḥ /
samupācarantamityetadvivṛṇoti---samyagityādi /
'ye jīvantī'ti /
ūrjite guṇini dṛṣṭe sata, ye jīvanti sma utkṛṣṭajīvitā abhūvan /
ye prītyā vapuṣi na mānti sma, ye prasyandipramadāśravaḥ pulakitāḥ santaḥ pranṛtyanti smetyādyanvayaḥ /
'sādhuddhiṣa' asajjanān /
sādhudviṣāmiti pāṭhe karmaṇaśśeṣatvavivakṣayā ṣaṣṭhī /
'puṣyatā' poṣayatā /
ye svavapuṣīti pāṭhe tu jīvantītyādau nipātānāmapi tathaiva /
yathā---'aho batāsi spṛhaṇīyavīryaḥ' ityādau /
yathā vā--- ye jīvanti na mānti ye sma vapuṣi prītyā pranṛtyanti ca prasyandipramadāśravaḥ pulakitā dṛṣṭe guṇinyūrjite /
hā dhikkaṣṭamaho kva yāmi śaraṇaṃ teṣāṃ janānāṃ kṛte nītānāṃ pralayaṃ śaṭhena vidhinā sādhudviṣaḥ puṣyatā //
ityādau /
padapaunaruktyaṃ ca vyañjakatvāpekṣayaiva kadācitprayujyamānaṃ śobhāmāvahata /
yathā--- yadvañjanāhitamatirbahucāṭugarbhaṃ kāryonmukhaḥ khalajanaḥ kṛtakaṃ bravīti /
tatsādhavo nana vidanta vidanti kintu kartu vṛthāprāṇayamasya na pārayanti //
ityādau /
locanam tathaiveti /
rasavyañjakatvena dvitrāṇāmapi prayogo nirdeṣa itṣathaḥ /
ślāghātiśayo nirvedātiśayaśca aho bateti hā dhigiti ca dhvanyate /
prasaṅgātpaunaruktyāntaramapi vyañjakamityāha---padapaunaruktyamiti /
padagrahaṇaṃ vākyāderapi yathāsaṃbhavamupalakṣaṇam /
vidantīti /
ta eva hi sarvaṃ vidanti sutarāmiti dhvanyate /
vākyapaunaruktyaṃ yathā---'paśya dvīpādanyasmādapi' iti vacanānantaraṃ 'kaḥ saṃdehaḥ dvīpādanyasmādapa' ityanenepsitaprāptiravidhnitaiva dhvanyate /
'kiṃ kim? svassthā bhavanti mayi jīvati' ityanenāmarṣātiśayaḥ /
'sarvakṣitibhṛtāṃ nātha dṛṣṭā sarvāṅgasundarī' ityunmādātiśayaḥ /
bālapriyā vartamānasāmīpye bhūte laḍiti bodhyam /
locane---dhvanyata iti /
atra yathāsaṃkhyaṃ bodhyam /
'yadvañjane'ti /
kāvyaprakāśe 'pyudāhṛtam /
dvīpādityādiratnāvalīstham /
svasthā iti /
veṇīsaṃhārasthamidam /
amarṣātaśaya iti /
vakturbhīmasenasyeti śeṣaḥ /
sarvetyādi vikramorvaśīyastham /
unmādātiśaya iti /
vaktuḥ purūravasa iti śeṣaḥ /
kālasya vyañjakatvaṃ yathā----
Original text: Dhvanyāloka with Abhinavagupta's Locana and Rāmaśāraka's Bālapriya · Data entry members of the Sansknet Project · GRETIL (Göttingen) · CC BY-NC-SA 4.0