ધ્વન્યાલોક (ટીકા સહિત) · ભાગ 361380

સમવિસમણિવ્વિસેસા સમન્તઓ મન્દમન્દસંઆરા ।
ઐરા હોહિન્તિ પહા મણોરહાણં પિ દુલ્લઙ્ઘા ॥
(સમવિષમનિર્વિશેષાઃ સમન્તતો મન્દમન્દસઞ્જારાઃ ।
અચિરાદ્ભવિષ્યન્તિ પન્થાનો મનોરથાનામપિ દુર્લઙ્ઘ્યાઃ ॥
ઇતિ છાયા) અત્ર હ્યચિરાદ્ભવિષ્યન્તિ પન્થાન ઇત્યત્ર ભવિષ્યન્તીત્યસ્મિન્ પદે પ્રત્યયઃ કાલવિશેષાભિધાયી રસપરિપોષહેતુઃ પ્રકાશતે ।
અયં હિ ગાથાર્થઃ પ્રવાસવિપ્રલમ્ભશૃઙ્ગારવિભાવતયા વિભાવ્યમાનો રસવાન્ ।
યથાત્ર પ્રત્યયાંશો વ્યઞ્જકસ્તથા ક્વચિત્પ્રકૃત્યંશો ઽપિ દૃશ્યતે ।
યથા---તદ્ગેહં નતમિતિ મન્દિરમિદં લબ્ધાવગાહં દિવઃ સા ધેનુર્જરતી ચરન્તિ કરિણામેતા ધનાભા ધટાઃ ।
સ ક્ષુદો મુસલધ્વનિઃ કલમિદં સઙ્ગીતકં યોષિતા- માશ્ચર્યં દિવસૌર્દ્વિજો ઽયમિયતીં ભૂમિં સમારોપિતઃ ॥
લોચનમ્ કાલસ્યેતિ ।
તિઙન્તપદાનુપ્રવષ્ટસ્યાપ્યર્થકલાપસ્ય કારકકાલસંખ્યોપગ્રહરૂપસ્ય મધ્યે ઽન્વયવ્યતરેકાભ્યાં સૂક્ષ્મદૃશા ભાગગતમપિ વ્યઞ્જકત્વં વિચાર્યમિતિ ભાવઃ ।
રસપરિપોષેતિ ।
ઉત્પ્રેક્ષ્યમાણો વર્ષાસમયઃ કમ્પકારી કિમુત વર્તમાન ઇતિ ધ્વન્યતે ।
અંશાંશિકપ્રસઙ્ગાદેવાહ---યથાત્રેતિ ।
બાલપ્રિયા ધ્વન્યતે ઇત્યસ્યાનુષઙ્ગઃ ।
ભાવમાહ---તિઙન્તેત્યાદિ ।
તિઙ્ન્તપદાનુપ્રવિષ્ટસ્ય તિઙ્ન્તપદબોધ્યસ્ય ।
કારકેત્યાદિ ।
કારકાદિચતુષ્ટયરૂપસ્યેત્યથઃ ।
ઉપગ્રહઃ, આત્મનેપદપરસ્મૈપદે તદ્યોત્યઃ કર્ત્રભિપ્રાયક્રિયાફલાદિરિતિ યાવત્ ।
ભાગગતમિતિ ।
કારકાદિચતુષ્ટયૈકદેશભૂતકાલગતમપીત્યર્થઃ ।
વૃત્તૌ ઽસમેઽતિ ।
સમવિષમાઃ સમાઃ વિષમાશ્ચ દેશાઃ નિર્વિશેષાઃ જલપ્રવાહનિમગ્નતયા એકરૂપાઃ યેષુ તે ।
ઽમનોરથાનામઽપીતિ ।
કિમુત જનાનામિત્યપિશબ્દાર્થઃ ।
ઽરસપરિપોષહેતુઃ પ્રકાશતઽ ઇત્યુક્તં વિવૃણોતિ--ઉત્પ્રેક્ષ્યમાણઃ ઇત્યાદિ ।
ઉત્પ્રેક્ષ્યમાણઃ અચિરાદ્ભાવિત્વેનોહ્યમાનઃ ।
કમ્પેતિ ।
વિરહિજનાનામિતિ શેષઃ ।
ઽતદ્ગેહમ્ઽ ઇતિ ।
કાવ્યપ્રકાશે ઽપ્યુદાહૃતો ઽયં શ્લોકઃ ।
ઽઇયતીં ભૂમિઽ મિતિ ।
સમૃદ્ધિસીમામિત્યર્થઃ ।
ભૂતિમિતિ ચ પાઠઃ ।
અત્ર શ્લોકે દિવસૈરિત્યસ્મિન્ પદે પ્રકૃત્યંશો ઽપિ દ્યોતકઃ ।
સર્વનામ્નાં ચ વ્યઞ્જકત્વં યથાનન્તરોક્તે શ્લોકે ।
અત્ર ચ સર્વનામ્નામેવ વ્યઞ્જકત્વં હૃદિ વ્યવસ્થાપ્ય કવિના ક્વેત્યાદિશબ્દપ્રયોગો ન કૃતઃ ।
અનયા દિશા લોચનમ્ દિવસાર્થે હ્યત્રાત્યન્તાસમ્ભાવ્યમાનતામસ્યાર્થસ્ય ધ્વનિ ।
સર્વનામ્નાં ચેતિ ।

પ્રકૃત્યંશસ્ય ચેત્યર્થઃ ।
તેન પ્રકૃત્યંશેન સમ્ભૂત સર્વનામવ્યઞ્જકં દૃશ્યત ઇત્યુક્તં ભવતીતિ ન પૌનરુક્ત્યમ્ ।
તથા હિ તદિતિ પદં નતભિત્તીત્યેતત્પ્રકૃત્યંશસહાયં સમસ્તામઙ્ગલનિધાનભૂતાં મૂષકાદ્યાકીર્ણતાં ધ્વનતિ ।
તદિતિ હિ કેવલમુચ્યમાને સમુત્કર્ષાતિશયો ઽપિ સંભાવ્યેત ।
ન ચ નતભિત્તિશબ્દેનાપ્યેતે દૌર્ભાગ્યાયતનત્વસૂચકા વિશેષા ઉક્તાઃ ।
એવં સા ધેનુરિત્યાદાવપિ યોજ્યમ્ ।
એવંવિદે ચ વિષયે સ્મરણાકારદ્યોતકતા તચ્છબ્દસ્ય ।
ન તુ યચ્છબ્દસંબદ્ધતેત્યુક્તં પ્રાક્ ।
અત એવાત્ર તદિદંશબ્દાદિના સ્મૃત્યનુભવયોરત્યન્તવિરુદ્ધવિષયતાસૂચનેનાશ્ચર્યવિભાવતા યોજિતા ।
તદિદંશબ્દાદ્યભાવે તુ સર્વમસઙ્ગતં સ્યદિતિ તદિદમંશયોરેવ પ્રાણત્વં યોજ્યમ્ ।
એતચ્ચ દ્વિશઃ સામસ્ત્યં ત્રિશઃ સામસ્ત્યમિતિ વ્યઞ્જકમિત્યુપલક્ષણપરમ્ ।
તેન લોષ્ટપ્રસ્તારન્યાયેનાનન્તવૈચત્ર્યમુક્તમ્ ।
બાલપ્રિયા દિવસૈરિત્યાદ્યુક્તં વિવૃણોતિ - દિવસાર્થો હીત્યાદિ ।
દિવસાર્થઃ દિવસરૂપપ્રકૃત્યર્થઃ ।
અસ્યાર્થસ્ય સમ્પત્સમૃદ્ધિપ્રાપ્તિરૂપાર્થસ્ય ।
નનુ પ્રકૃત્યંશો દ્યોતક ઇત્યુકત્યૈવ સર્વનામ્નામપિ વ્યઞ્જકત્વે પ્રાપ્તે પુનસ્તદ્વચનં પુનરુક્તમિત્યત આહ---પ્રકૃત્યંશસ્ય ચેતિ ।
સર્વનામ્નાઞ્ચેતિ ચકારેણોક્તાર્થસ્ય લાભ ઇતિ ભાવઃ ।
એવં વ્યાખ્યાનેન લબ્ધમાહ---તેનત્યાદિ ।
તદિતિ પદમિતિ ।
ઽતદ્ગેહઽ મિત્યત્ર તત્પદમિત્યર્થઃ ।
ધ્વનતીતિ ।
ગેહસ્યેતિ શેષઃ ।
દ્વયોઃ સમ્ભૂય વ્યઞ્જકત્વમુક્તમુપપાદયતિ---તદિત્યાદિ ।
સમ્ભાવ્યતેતિ ।
વ્યઙ્ગ્યત્વેનેતિ શેષઃ ।
નતભિત્તિશબ્દેનાપીતિ ।
કેવલેનેતિ વિપરિણામેનાનુષઙ્ગઃ ।
એતે વિશેષા ઇતિ ।
મૂષકાદ્યાકીર્ણતારૂપા વિશેષા ઇત્યર્થઃ ।
ન ચ ઉક્તા ઇતિ સમ્બન્ધઃ ।
ભવેયુરિતિ શેષઃ ।
કેવલયોસ્તયોરુક્તાર્થવ્યઞ્જકત્વં ન ભવેદિત્યર્થઃ ।
તે લોચને ઇત્યત્ર પૂર્વમુક્તં સ્મારયતિ---એવંવિધ ઇત્યાદિ ।
અત એવેતિ ।
તચ્છબ્દાનાં સ્મરણાકારદ્યોતકત્વાદેવેત્યર્થઃ ।
સ્મૃત્યનુભવયોરિતિ ।
તચ્છબ્દગમ્યાયાઃ સ્મૃતેરિદમેતચ્છબ્દગમ્યસ્યાનુભવસ્ય ચેત્યર્થઃ ।
અત્યન્તેતિ ।
અત્યન્તવિરુદ્ધૌ વિષયૌ યયોસ્તત્તાયાસ્સૂચનેનેત્યર્થઃ ।
અત્ર ગેહસ્ય નતભિત્તિત્વમૂષકાદ્યાકીર્ણત્વાદિધર્મપ્રકારેણ સ્મૃતિઃ દિવો લબ્ધાવકાશમિત્યાદ્યુક્તધર્મપ્રકારેણાનુભવશ્ચેતિ બોધ્યમ્ ।

તદિદં શબ્દાદિના યોજિતેત્યન્વયઃ ।
તદિદમંશયોરેવેતિ ।
તદિત્યાદેરિદમિત્યાદેશ્ચૈવેત્યર્થઃ ।
પ્રામત્વમિતિ ।
ચમત્કારકારિત્વમિત્યર્થઃ ।
એવેચ્ચેત્યાદિ ।
દ્વયોઃ સમ્ભૂય તથા ત્રયાણાં સમ્ભૂય વ્યઞ્જકત્વમિત્યેતદુપલક્ષણમિત્યર્થઃ ।
ઉક્તમિતિ ।
દર્શિતમિત્યર્થઃ ।
સહૃદયૈરન્યે ઽપિ વ્યઞ્જકવિશેષાઃ સ્વયમુત્પ્રેક્ષણીયાઃ ।
એતચ્ચ સર્વં પદવાક્યરચનાદ્યોતનોક્ત્યૈવ ગતાર્થમપિ વૈચિત્ર્યેણ વ્યુત્પત્તયે પુનરુક્તમ્ ।
નનુ ચાર્થસામર્થ્યાક્ષેપ્યા રસાદય ઇત્યુક્તમ્, તથા ચ સુબાદીનાં વ્યઞ્જકત્વવૈચિત્ર્યકથનમનન્વિતમેવ ।
ઉક્તમત્ર પદાનાં વ્યઞ્જકત્વોકત્યવસરે ।
કિઞ્જાર્થવિશેષાક્ષેપ્યત્વે ઽપિ રસાદીનાં તેષામર્થવિશેષાણાં વ્યઞ્જકશબ્દાવિનાભાવિત્વાદ્યથાપ્રદર્શિતં વ્યઞ્જકસ્વરૂપપરિજ્ઞાનં વિભજ્યોપયુજ્યત એવ ।
શબ્દવિશેષાણાં ચાન્યત્ર ચ ચારુત્વં યદ્વિભાગેનોપદર્શિતં તદપિ તેષાં વ્યઞ્જકત્વેનૈવાવસ્થિતમિત્યવગન્તવ્યમ્ ।
યત્રાપિ તત્સમ્પ્રતિ ન પ્રતિભાસતે તત્રાપિ વ્યઞ્જકે રચનાન્તરે યદ્દૃષ્ટં સૌષ્ઠવં તેષાં પ્રવાહપતિતાનાં તદેવાભ્યાસાદપોદ્ધૃતાનામપ્યવભાસત ઇત્યવસાતવ્યમ્ ।
લોચનમ્ ।
યદ્વક્ષ્યત્યન્યે ઽપીતિ ।
અતિવિક્ષિપ્તતયા શિષ્યબુદ્ધિસમાધાનં ન ભવેદિત્યભિપ્રાયેણ સંક્ષિપતિ---એતચ્ચેતિ ।
વિતત્યાભિધાને ઽપિ પ્રયોજનં સ્મારયતિ---વૈચિત્ર્યેણેતિ ।
નન્વિતિ ।
પૂર્વં નિર્ણીતમપ્યેતદવિસ્મરણાર્થમધિકાભિધાનાર્થં ચાક્ષિપ્તમ્ ।
ઉક્તમત્રેતિ ।
ન વાચકત્વં ધ્વનિવ્યવહારોપયોગિ યેનાવાચકસ્ય વ્યઞ્જકત્વં ન સ્યાત્ ઇતિ પ્રાગેવોક્તમ્ ।
નનુ ન ગીતાદિવદ્રસાભિવ્યઞ્જકત્વે ઽપિ શબ્દસ્ય તત્ર વ્યાપારો ઽસ્ત્યેવ ; સ ચ વ્યઞ્જનાત્મૈવેતિ ભાવઃ ।
એતચ્ચાસ્માભિઃ પ્રથમોદ્દ્યોતે નિર્ણીતચરમ્ ।
ન ચેદમસ્માભિરપૂર્વમુક્તમિત્યાહ---શબ્દવિશેષાણાં ચેતિ ।
અન્યત્રેતિ ।
ભામહવિવરણે ।
વિભાગેનેતિ ।
સ્રક્ચન્દનાદયઃ શબ્દાઃ શૃઙ્ગારે ચારવો બીભત્સે ત્વચારવ ઇતિ રસકૃત એવ વિભાગઃ ।
રસં પ્રતિ ચ શબ્દસ્ય વ્યઞ્જકત્વમેવેત્યુક્તં પ્રાક્ ।
યત્રાપીતિ ।
સ્રક્ચન્દનાદિશબ્દાનાં તદાનીં શૃઙ્ગારાદિવ્યઞ્જકત્વાભાવે ઽપિ વ્યઞ્જકત્વશક્તેર્ભૂયસા બાલપ્રિયા અત્રોપષ્ટમ્ભકમાહ - યદ્વત્ત્યત્યન્યે ઽપીતિ ।
ઇત્યભિપ્રાયેણ વક્ષ્યતીતિ સમ્બન્ધઃ ।
ઽનન્વિઽત્યાદ્યાક્ષેપસ્ય ફલં દર્શયતિ--પૂર્વમિત્યાદિ ।
અધિકાભિધાનાર્થે ચાક્ષિપ્તમિતિ ।
વૃત્તાવનુપદં વક્ષ્યમાણસ્યાધિકાંશસ્ય બોધનાર્થં ચાક્ષેપઃ કૃત ઇત્યર્થઃ ।
વૃત્તૌ ઽઅનન્વિતઽમિતિ ।
અસઙ્ગતમિત્યર્થઃ ।

સમાધતે--ઽઉક્તમ્ઽ ઇત્યાદિ ।
ઽઉક્તમત્રેઽતિ ।
અત્ર પ્રત્યક્તમિત્યર્થઃ ।
એતદ્વિવૃણોતિ---ન વાચકત્વમિત્યાદિ ।
યેનેતિ ।
વાચકત્વસ્ય ધ્વનિવ્યવહારોપયોગિત્વેનેત્યર્થઃ ।
ન તુ નેત્યસ્ય વ્યાપારો ઽસ્તીત્યનેનાન્વયઃ ।
ભાવમાહ---સ્રક્ચન્દનાદય ઇત્યાદિ ।
ઽયત્રાપીઽત્યાદેઃ ઽઅવસાતવ્યઽ મિત્યન્તગ્રન્થસ્ય તાત્પર્યં વિવૃણોતિ---સ્રક્ચન્દનાદિશબ્દાનામિત્યાદિ ।
કો ઽન્યથા તુલ્યે વાચકત્વે શબ્દાનાં ચારુત્વવિષયો વિશેષઃ સ્યત્ ।
અન્ય એવાસૌ સહૃદયસંવેદ્ય ઇતિ ચેત્ કિમિદં સહૃદયત્વં નામ? કિં રસભાવાનપેક્ષકાવ્યાશ્રિતસમયવિશેષાભિજ્ઞત્વમ્, ઉત રસભાવાદિમયકાવ્યસ્વરૂપપરિજ્ઞાનનૈપુણ્યમ્ ।
પૂર્વસ્મિન્ પક્ષે તથાવિધસહૃદયવ્યવસ્થાપિતાનાં શબ્દવિશેષાણાં ચારુત્વનિયમો ન સ્યાત્ ।
પુનઃ સમયાન્તરેણાન્યથાપિ વ્યવસ્થાપનસમ્ભવાત્ ।
દ્વિતીયસ્મિંસ્તુ પક્ષે રસજ્ઞતૈવ સહૃદયત્વમિતિ ।
તથાવિધૈઃ સહૃદયૈઃ સંવેદ્યો રસાદિસમર્પણસામર્થ્યમેવ નૈસર્ગિકં શબ્દાનાં વિશેષ ઇતિ વ્યઞ્જકત્વાશ્રય્યેવ તેષાં મુખ્યં ચારુત્વમ્ ।
વાચકત્વાશ્રયાણાંતુ લોચનમ્ દર્શનાત્તદધિવાસસુન્દરીભૂતમર્થં પ્રતપાદયિતું સામર્થ્યમસ્તિ ।
તથાહિ-ઽતટી તારં તામ્યતિઽ ઇત્યત્ર તટશબ્દસ્ય પુણ્ટશબ્દસ્ય પુંસ્ત્વનપુંસકત્વે અનાદૃત્ય સ્ત્રીત્વમેવાશ્રિતં સહૃદયૈઃ ઽસ્ત્રીતિ નામાપિ મધુરંઽ ઇતિ કૃત્વા ।
યથા વાસ્મદુપાધ્યાયસ્ય વિદ્વત્કવિસહૃદયચક્રવર્તિનો ભટ્ટેન્દુરાજસ્ય--- ઇન્દીવરદ્યુતિ યદા બિભૃયાન્ન લક્ષ્મ સ્યુર્વિસ્મયૈકસુહૃદો ઽસ્ય યદા વિલાસાઃ ।
સ્યાન્નામ પુણ્યપરિણામવશાત્તથાપિ કિં કિં કપોલતલકોમલકાન્તિરિન્દુઃ ॥
અત્ર હીન્દીવરલક્ષ્મવિસ્મયસુહૃદ્વિલાસનામપરિણામકોમલાદયઃ શબ્દાઃ શૃઙ્ગારાભિવ્યઞ્જનદૃષ્ટશક્તયો ઽત્ર પરં સૌન્દર્યમાવહન્તિ ।
અવશ્યં ચૈતદભ્યુપગન્તવ્યમિત્યાહ---કો ઽન્યથેતિ ।
અસંવેદ્યસ્તાવદસૌ ન યુક્ત ઇત્યાશયેનાહ--સહૃદયેતિ ।
પુનરિતિ ।
બાલપ્રિયા તદાનીમિતિ ।
પ્રકૃતપ્રયોગકાલ ઇત્યર્થઃ ।
શૃઙ્ગારાતિરિક્તવર્ણનસ્થલ ઇતિ યાવત્ ।
પુંસ્ત્વનપુંસકત્વે ઇતિ ।
ઽતટં ત્રિષ્વિઽ ત્યનુશાસનપ્રાપ્તે તે ઇત્યર્થઃ ।
ઇન્દીવરેતિ ।
પુણ્યપરિણામવશાદિન્દુઃ ઇન્દીવરદ્યુતિ લક્ષ્ય ન બિમૃયાદ્યદા, અસ્ય વિલાસાઃ વિસ્મયૈકસુહૃદઃ સ્યુઃ યદા, તથાપિ કપોલતલકોમલકાન્તિઃ કિં કિં સ્યાન્નામેતિ સમ્બન્ધઃ ।
યદેતિ યદીત્યર્થે ।
કપોલેતિ ।
સુન્દરીકપોલતલ ઇવ કોમલકાન્તિરિત્યર્થઃ ।
કેરીકપોલેતિ પાઠે કેરીશબ્દઃ સ્ત્રીવિશેષવાચી બોધ્યઃ ।
કિં કિં સ્યાન્નામેતિ ।
નૈવ સ્યાદિત્યર્થઃ ।
અત્રેતિ ।
ચન્દ્રં વિલોક્ય મધ્યસ્થસ્ય કસ્યચિદ્રસિકસ્ય વચન ઇત્યર્થઃ ।
ઽઅન્યઽ ઇત્યાદિશઙ્કાગ્રન્થમવતારયતિ--અસંવેદ્ય ઇત્યાદિ ।
અસાવિતિ પ્રસાદ એવાર્થાપેક્ષાયાં તેષાં વિશેષઃ ।

અર્થાનપેક્ષાયાં ત્વનુપ્રાસાદિરેવ ।
એવં રસાદીનાં વ્યઞ્જકસ્વરૂપમભિધાય તેષામેવ વિરોધિરૂપં લક્ષયિતુમિદમુપક્રમ્યતે---
પ્રબન્ધે મુક્તકે વાપિ રસાદીન્ બન્ધુમ્ ઇચ્છતા ।
યત્નઃ કાર્યઃ સુમતિના પરિહારે વિરોધિનામ્
પ્રબન્ધે મુક્તકે વાપિ રસાદીન્બન્દ્ધુમિચ્છતા ।
યત્નઃ કાર્યઃ સુમતિના પરિહારે વિરોધિનામ્ ॥ 17 ॥
પ્રબન્ધે મુક્તકે વાપિ રસભાવનિબન્ધનં પ્રત્યાદૃતમનાઃ કવિર્વિરોધિપહિહારે પરં યત્નમાદધીત ।
અન્યથા ત્વસ્ય રસમયઃ શ્લોક એકો ઽપિ સમ્યઙ્ન સમપ્દ્યતે ।
લોચનમ્ અનિયન્ત્રીતપુરુષેચ્છાયત્તો હિ સમયઃ કથં નિયતઃ સ્યાત્ ।
મુખ્યં ચારુત્વમિતિ ।
વિશેષ ઇતિ પૂર્વેણ સમ્બન્ધઃ ।
અર્થાપેક્ષાયામિતિ ।
વાચ્યાપેક્ષાયામિત્યર્થઃ ।
અનુપ્રાસાદિરેવેતિ ।
શબ્દાન્તરેણ સહ યા રચના તદપેક્ષો ઽસૌ વિશેષ ઇત્યર્થઃ ।
આદિગ્રહણાચ્છબ્દગુણાલઙ્કારાણાં સઙ્ગ્રહઃ ।
અત એવ રચનયા પ્રસાદેન ચારુત્વેન ચોપબૃંહિતા એવ શબ્દાઃ કાવ્યે યોજ્યા ઇતિ તાત્પર્યમ્ ॥ 15॥
,16 ॥
રસાદીનાં યદ્વ્યઞ્જકં વર્ણપદાદિપ્રબન્ધાન્તં તસ્ય સ્વરૂપમભિધાયેતિ સમ્બન્ધઃ ।
ઉપક્રમ્યત ઇતિ ।
વિરોધિનામપિ લક્ષણકરણે પ્રયોજનમુચ્યતે શક્યહાનત્વં નામ અનયા કારિકયા ।
લક્ષણં તુ વિરોધિરસસમ્બન્ધીત્યાદિના ભવિષ્યતીત્યર્થઃ ॥ 17 ॥
નનુ ઽવિભાવભાવાનુભાવસઞ્ચાર્યૌચિત્યચારુણઃઽ ઇતિ યદુક્તં તત એવ વ્યતિરેકમુખેનૈતદપ્યવગંસ્યતે ।
મૈવમ્ ;વ્યતિરેકેણ હિ તદભાવમાત્રં પ્રતીયતે ન તુ તદ્વિરુદ્ધમ્ ।
તદભાવમાત્રં ચ ન તથા દૂષકં યથા તદ્વિરુદ્ધમ્ ।
પથ્યાનુપયોગો હિ ન તથા વ્યાધિં બાલપ્રિયા શબ્દગતો વિશેષ ઇત્યર્થઃ ।
અનિયન્ત્રિતેત્યાદિના ઽપુનઽરિત્યાદિગ્રન્થસ્ય ભાવાર્થ ઉક્તઃ ।
અનુપ્રાસપદાર્થં વ્યાચષ્ટે--શબ્દાન્તરેણેત્યાદિ ।
ફલિતમાહ---અત એવ રચનયેત્યાદિ ।
ઉપબૃંહિતાઃ વિશિષ્ટાઃ ॥ 15॥
,16 ॥
ભાવમાહ--વિરોધિનામપીત્યાદિ ।
શક્યહાનત્વં નામ પ્રયોજનમનયા કારકયા ઉચ્યત ઇતિ સમ્બન્ધઃ ।
વિરોધિનાં લક્ષણે જ્ઞાતે તેષાં પરિહારઃ શક્ય ઇતિ તદેવ પ્રયોજનમિત્યર્થઃ ॥ 17 ॥
એતદપીતિ ।
વિરોધિનાં પરિહરણમપીત્યર્થઃ ।
તદભાવમાત્રમિતિ ।
વિભાવાદ્યૌચિત્યશાલિનઃ કથાશરીરસ્ય વિધિરિત્યાદિના તદૌચિત્યવિરહિણો વિધિર્ન કાર્ય ઇત્યાદ્યથમાત્રમિત્યર્થઃ ।
યત્નત ઇતીતિ ।
યત્નત ઇત્યાદિનેત્યર્થઃ ।

વૃત્તૌ ઽશાન્તાઽદીતિ કાનિ પુનસ્તાનિ વિરોધીનિ યાનિ યત્નતઃ કવેઃ પરિહર્તવ્યાનીત્યુચ્યતે--
વિરોધિ-રસ-સમ્બન્ધિ-વિભાવાદિ-પરિગ્રહઃ ।
વિસ્તરેણાન્વિતસ્યાપિ વસ્તુનો ઽન્યસ્ય વર્ણનમ્ ॥ ધ્વ્ક્_3.18-19 ॥
અકાણ્ડ એવ વિચ્છિત્તિર્ અકાણ્ડે ચ પ્રકાશનમ્ ।
પરિપોષં ગતસ્યાપિ પૌનઃપુન્યેન દીપનમ્ ।
રસસ્ય સ્યાદ્ વિરોધાય વૃત્ત્ય્-અનૌચિત્યમ્ એવ ચ
વિરોધિરસસમ્બન્ધિવિભાવાદિપરિગ્રહઃ ।
વિસ્તરેણાન્વિતસ્યાપિ વસ્તુનો ઽન્યસ્ય વર્ણનમ્ ॥ 18 ॥
અકાણ્ડ એવ વિચ્છિત્તિરકાણ્ડે ચ પ્રકાશનમ્ ।
પરિપોષં ગતસ્યાપિ પૌનઃપુન્યેન દીપનમ્ ।
રસસ્ય સ્યાદ્વિરોધાય વૃત્ત્યનૌચિત્યમેવ ચ ॥ 19 ॥
પ્રસ્તુતરસાપેક્ષયા વિરોધી યો રસસ્તસ્ય સમ્બન્ધિનાં વિભાવભાવાનુભાવાનાં પરિગ્રહો રસવિરોધહેતુકઃ સમ્ભવનીયઃ ।
તત્ર વિરોધિરસવિભાવપરિગ્રહો યથા શાન્તરસવિભાવેષુ તદ્વિભાવતયૈવ નિરૂપિતેષ્વનન્તરમેવ શૃઙ્ગારાદિવિભાવવર્ણને ।
વિરોધિરસભાવપરિગ્રહો યથા પ્રિયં પ્રતિ પ્રણયકલહકુપિતાસુ કામિનીષુ વૈરાગ્યકથાભિરનુનયે ।
વિરોધિરસાનુભાવપરિગ્રહો યથા પ્રણયકુપિતાયાં પ્રિયાયામપ્રસીદન્ત્યાં નાયકસ્ય કોપાવેશવિવશસ્ય રૌદ્રાનુભાવવર્ણને ।
લોચનમ્ જનયતિ યદ્વદપથ્યોપયોગઃ તદાહ---યત્નત ઇતિ ।
ઽવિભાવેઽત્યાદિના શ્લોકેન યદુક્તં તદ્વિરુદ્ધં વિરોધીત્યાદિનાર્ધશ્લોકેનાહ ।
ઽઇતવૃત્તેઽત્યાદિના શ્લોકદ્વયેન યદુક્તં તદ્વિરુદ્ધં વિસ્તરેણેત્યર્ધશ્લોકેનાહ ।
ઽઉદ્દીપનેઽત્યર્ધશ્લોકોક્તસ્ય વિરુદ્ધં અકાએડ ઇત્યર્ધશ્લોકેન ।
ઽરસસ્યેઽત્યર્ધશ્લોકોક્તસ્ય વિરુદ્ધં પરિપોષં ગતસ્યેત્યર્ધશ્લોકેન ।
ઽઅલઙ્કૃતીનામ્ઽ ઇત્યનેન યદુક્તં તદ્વિરુદ્ધમન્યદપિ ચ વિરુદ્ધં વૃત્યનૌચિત્યમિત્યનેન ।
એતત્ક્રમેણ વ્યાચષ્ટે---પ્રસ્તુતરસાપેક્ષયેત્યાદિના ।
હાસ્યશૃઙ્ગારયોર્વીરાદ્ભુતયો રૌદ્રકરુણયોર્ભયાનકબીભત્સયોર્ન વિભાવવિરોધ ઇત્યભિપ્રાયેણ શાન્તશૃઙ્ગારાવુપન્યસ્તૌ, પ્રશમરાગયોર્વિરોધાત્ ।
વિરોધિની રસસ્ય યો ભાવો વ્યભિચારી તસ્ય પરિગ્રહઃ, વિરોધિનસ્તુ યઃ સ્થાયી સ્થાયિતયા બાલપ્રિયા ઽશૃઙ્ગારાદીઽચિ ચ નિર્દેશે બીજમાહ---હાસ્યશૃઙ્ગારયારિત્યાદિ ।
ભયાનકબીભત્સયોરિત્યસ્યાનન્તરં "શાન્તબીભત્સયો"રિતિ ચ ક્વચિત્ ગ્રન્થે પાઠઃ ।
શાન્તશૃઙ્ગારયોર્વિરોધે હેતુમાહ---પ્રશમેતિ ।
વિરોધાદિતિ ।
સહાનવસ્થાનાદત્યર્થઃ ।
પ્રતિપત્તર્યેકસ્મિન્ શમે ઉદ્બુદ્ધે તદવ્યવધાનેન રાગોદ્બોધાસમ્ભવાદિતિ ભાવઃ ।
અતઃ શાન્તવિભાવે વર્ણિતે તદનન્તરમેવ શૃઙ્ગારાદિવિભાવવર્ણનં ન કાયમ્ ।
વિરોધિરસસ્યેત્યાદિગ્રન્થં અયં ચાન્યો રસભઙ્ગહેતુર્યત્પ્રસ્તુતરસાપેક્ષયા વસ્તુનો ઽન્યસ્ય કથઞ્ચિદન્વિતસ્યાપિ વિસ્તરેણ કથનમ્ ।
યથા વિપ્રલમ્ભશૃઙ્ગારે નાયકસ્ય કસ્યચદ્વર્ણયિતુમુપક્રાન્તે કવેર્યમકાદ્યલઙ્કારનિબન્ધનરસિકતયા મહતા પ્રબન્ધેન પર્વતાદિવર્ણને ।
અયં ચાપરો રસભઙ્ગહેતુરવગન્તવ્યો યદકાણ્ડ લોચનમ્ તત્પરિગ્રહો ઽસમ્ભવનીય એવ તદનુત્થાનપ્રસઙ્ગાત્ ।
વ્યભિચારિતયા તુ પરગ્રહો ભવત્યેવ ।
અત એવ સામાન્યેન ભાવગ્રહણમ્ ।
વૈરાગ્યકથામિરિત વૈરાગ્યશબ્દેન નિર્વેદઃ શાન્તસ્ય યઃ સ્થાયી સ ઉક્તઃ ।
યથા---ઽપ્રસાદે વર્તસ્વ પ્રકટય મુદં સન્ત્યજ રુષમ્ઽ ઇત્યાદ્યુપક્રમ્યાર્થાન્તરન્યાસો ઽન મુગ્ધે પ્રત્યેતું પ્રભવતિ ગતઃ કાલહરિણઃઽ ઇતિ ।
મનાગપ નિર્વેદાનુપ્રવેશે સતિ રતેર્વિચ્છેદઃ ।
જ્ઞાતવિષયસતત્ત્વો હિ જીવિતસર્વસ્વાભિમાનં કથં ભજેત ।
ન હિ જ્ઞાતશુક્તિકારજતતત્ત્વસ્તદુપાદેયધિયં ભજતે ઋતે સંવૃતિમાત્રાત્ ।

કથાભિરિતિ બહુવચનં શાન્તરસસ્ય વ્યભિચારિણો ધૃતિં મતિપ્રભૃતીન્ સઙ્ગૃહ્ણાત ।
નન્વન્યદનુન્મત્તઃ કથં વર્ણયેત્, કિમુત વિસ્તરત ઇત્યાહ---કથઞ્જિદન્વિતસ્યેતિ બાલપ્રિયા વિવૃણોતિ---વિરોધિન ઇત્યાદિ ।
તદનુત્થાનપ્રસઙ્ગાદિતિ ।
તસ્ય સ્થાયિત્વેનોત્થાને પ્રસઙ્ગસ્યાભાવાદિત્યર્થઃ ।
તદુત્થાને પ્રકૃતસ્થાયિનો વિચ્છેદઃ સ્યાદિતિ ભાવઃ ।
સામાન્યેનેત્યાદિ ।
સ્વત એવ વ્યભિચારિણઃ વ્યભિચારત્વેન સ્થાયિનશ્ચ બોધનાય ભાવ ઇતિ સામાન્યત ઉક્તમિત્યથઃ ।
પ્રસાદ ઇતિ ।
કાવ્યપ્રકાશે ઽપ્યુદાહૃતો ઽયં શ્લોકઃ ।
ઽપ્રિયે શુષ્યન્ત્યઙ્ગાન્યભૃતમિવ તે સિઞ્ચિતુ વચઃ ।
નિધાનં સૌખ્યાનાં ક્ષણમભિમુખં સ્થાપય મુખમ્ઽ ઇતિ દ્વિતીયતૃતીયપાદૌ ।
હે મુગ્ધે વિવેકરહિતે, ગતઃ કાલ એવ હરિણઃ અસ્થિરત્વાત્ પ્રત્યેતું પ્રત્યાગન્તુમ્ ન પ્રભવતિ સ પુનર્નાગચ્છતીત્યર્થઃ ।
અત્ર શાન્તસ્ય વિભાવઃ કાલાનિત્યત્વલક્ષણો નિબન્ધઃ તત્પ્રકાશિતો નિર્વેદો વ્યભિચારી ચેત્યતો ઽત્ર વિરોધિરસવિભાવભાવયોઃ પરિગ્રહઃ સ ચ પ્રકૃતરસપ્રતિકૂલ ઇત્યાહ---મનાગપીત્યાદિ ।
નિર્વેદાનુવેધે ઇતિ ચ પાઠઃ ।
વિચ્છદ ઇતિ ।
ભવેદિતિ શેષઃ ।
અત્ર હેતુમાહ---જ્ઞાતેત્યાદિ ।
જ્ઞાતં વિષયાણાં સતત્વં દુઃખમિશ્રિતત્વપરિણામવિરસત્વાદિના હેયત્વરૂપં તત્ત્વં યેન સઃ ।
જીવિતસર્વસ્વાભિમાનમિતિ ।
વનિતાદૌ વિષય ઇતિ શેષઃ ।
ભજેતેત્યત્ર કરોત્વિતિ ચ પાઠઃ ।
દૃષ્ટાન્તમાહ--ન હીત્યાદિ ।
શુક્તૌ ભાસમાનં રજતં શુક્તિકારજતમિત્યુચ્યતે, જ્ઞાતં શુક્તિકારજતતત્વં યેન સઃ ।
તદિતિ ।
તદ્વિશેષ્યકોપાદેયત્વબુદ્ધિમિત્યર્થઃ ।
સંવૃતિમાત્રાદૃત ઇતિ ।
સંવૃત્ત્યૈવ તત્રોપાદેયત્વબુદ્ધિં ભજત ઇતિ ભાવઃ ।
સંવૃતિરવિદ્યા ભ્રમરૂપા તદ્વૃત્તિર્વા વૃત્તૌ ઽકથઞ્ચિદન્વિતસ્યેઽતિ ।
યયા કયાપિ વિધયા પ્રકૃતેન સમ્બદ્ધસ્યેત્યર્થઃ ।
એતદ્ગ્રન્થમવતારયતિ---નન્વિત્યાદિ ।
અપિ તાવદિતિ શબ્દાભ્યામિતિ ।
એવ વિચ્છિત્તિઃ રસસ્યાકાણ્ડ એવ ચ પ્રકાશનમ્ ।
તત્રાનવસરે વિરામો રસસ્ય યથા નાયકસ્ય કસ્યચિત્સ્પૃહણીયસમાગમયા નાયિકયા કયાચિત્પરાં પરિપોષપદર્વી પ્રાપ્તે શૃઙ્ગારે વિદિતે ચ પરમ્પરાનુરાગે સમાગમોપાયચિન્તોચિતં વ્યવહારમુત્સૃજ્ય સ્વતન્ત્રતયા વ્યાપારાન્તરવર્ણને ।
અનવસરે ચ પ્રકાશનં રસસ્ય યથા પ્રવૃત્તે પ્રવૃત્તવિવિધવીરસઙ્ક્ષયે કલ્પસઙ્ક્ષયકલ્પે સઙ્ગ્રમે રામદેવપ્રાયસ્યાપિ તાવન્નાયકસ્યાનુપક્રાન્તવિપ્રલમ્ભશૃઙ્ગારસ્ય નિમિત્તમુચિતમન્તરેણૈવ શૃઙ્ગારકથાયામવતારવર્ણને ।
ન ચૈવંવિધે વિષયે દૈવવ્યામોહિતત્વં કથાપુરુષસ્ય પરિહારો યતો રસબન્ધ એવ કવેઃ પ્રાધાન્યેન પ્રવૃત્તિનિબન્ધનં યુક્તમ્ ।
ઇતિવૃત્તવર્ણનં તદુપાય એવેત્યુક્તં પ્રાક્ ઽઆલોકાર્થી યથા દીપશિખાયાં યત્નવાઞ્જનઃઽ ઇત્યાદિના ।
અત એવ ચેતિવૃત્તમાત્રવર્ણનપ્રાધાન્યે ઽઙ્ગાઙ્ગિભાવરહિતરસભાવનિબન્ધેન ચ કવીનામેવંવિધાનિ સ્ખલિતાનિ ભવન્તીતિ રસાદિરૂપવ્યઙ્ગ્યતાત્પર્યમેવૈષાં લોચનમ્ વ્યાપારાન્તરેતિ ।
યથાવત્સરાજચરિતે ચતુર્થે ઽઙ્કે--રત્નાવલીનામધેયમપ્યગૃઙ્ણતો વિજયવર્મવૃત્તાન્તવર્ણને ।
અપિ તાવદિતિ શબ્દાભ્યાં દુર્યોધનાદેસ્તદ્વર્ણનં દૂરાપાસ્તમિતિ વેણીસંહારે દ્વિતીયાઙ્કમેવોદાહરણત્વેન ધ્વનતિ ।
અત એવ વક્ષ્યતિ--ઽદૈવવ્યામોહિતત્વમ્ઽ ઇતિ ।

પૂર્વં તુ સન્ધ્યઙ્ગાભિપ્રાયેણ પ્રત્યુદાહરણમુક્તમ્ ।
કથાપુરુષસ્યેતિ પ્રતિનાયકસ્યેતિ યાવત્ ।
અત એવ ચેતિ ।
યતો રસબન્ધ એવ મુખ્યઃ કવિવ્યાપારવિષયઃ ઇતિવૃત્તમાત્રવર્ણનપ્રાધાન્યે બાલપ્રિયા રામદેવપ્રાયસ્યાપિ તાવદિત્યત્રત્યાભ્યાં તામ્યામિત્યર્થઃ ।
ધ્વનતીત્યનેનાસ્ય સમ્બન્ધઃ ।
તદ્વર્ણનમિતિ ।
સઙ્ગ્રામે પ્રવૃત્તે નિમિત્તમુચિતમન્તરેણૈવ શૃઙ્ગારવર્ણનમિત્યર્થઃ ।
અત એવેતિ ।
દ્વિતીયાઙ્કસ્ય ઉદાહરણત્વેન ધ્વનનાદેવેત્યર્થઃ ।
દૈવવ્યામોહિતત્વમિતિ ।
દૈવેન વ્યામોહિતઃ કૃત્યાકૃત્યવિવેકરાહિત્યં પ્રાપિતસ્તત્વમિત્યર્થઃ ।
વેણીસંહારે દુર્યોધનસ્ય તદ્ગમ્યત ઇતિ ભાવઃ ।
યથા વેણીસંહારે ઇતિ પૂર્વમુક્તમન્યાભિપ્રાયેણેતિ સ્મારયતિ--પૂર્વમિત્યાદિ ।
કથાપુરુષસ્યેત્યનેન વિવક્ષિતમાહ--પ્રતિનાયકસ્યેતિ ।
ન તુ પ્રધાનનાયકસ્યેત્યર્થઃ ।
તસ્ય તથાત્વેનૌચિત્યાપાતાદિતિ ભાવઃ ।
વૃત્તૌ ઽરસબન્ધઽ ઇતિ પ્રથમાન્તં રસાનુકૂલશબ્દાર્થનિબન્ધ ઇત્યર્થઃ ।
પ્રવૃત્તિનિબન્ધનમિતિ ।
પ્રવૃત્તિવિષય ઇત્યર્થઃ ।
યદ્વા રસબન્ધે ઇતિ સપ્તમ્યન્તમ્ ।
ઽપ્રવૃત્તિનિબન્ધનંઽ પ્રવૃત્તેઃ સમ્બન્ધો વિષયતેત્યર્થઃ ।
ઽઅત એવેઽત્યસ્યારબ્ધ ઇત્યનેન સમ્બન્ધઃ ।
લોચને વ્યાચષ્ટે---યત ઇત્યાદિ ।
વૃત્તૌ પ્રાધાન્યે સતિ યદિબન્ધનં તસ્મિન્નિતિ સમ્બન્ધઃ ।
યુક્તમિતિ યત્નો ઽસ્માભિરારબ્ધો ન ધ્વનિપ્રતિપાદનમાત્રાભિનિવેશેન ।
પુનશ્ચાયમન્યો રસભઙ્ગહેતુરવધારણીયો યત્પરિપોષં ગતસ્યાપિ રસસ્ય પૌનઃ--પુન્યેન દીપનમ્ ।
ઉભયુક્તો હિ રસઃ સ્વસામગ્રીલબ્ધપરિપોષઃ પુનઃ પુનઃ પરામૃશ્યમાણઃ પરિમ્લાનકુસુમકલ્પઃ કલ્પતે ।
તથા વૃત્તેર્વ્યવહારસ્ય યદનૌચિત્યં તદપિ રસભઙ્ગહેતુરેવ ।
યથા નાયકં પ્રતિ નાયિકાયાઃ કસ્યાશ્ચિદુચિતાં ભઙ્ગિમન્તરેણ સ્વયં સમ્ભોગાભિલાષકથને ।
યદિ વા વૃત્તીનાં ભરતપ્રસિદ્ધાનાં કૈશિક્યાદીનાં કાવ્યાલઙ્કારાન્તરપ્રસિદ્ધાનામુપનાગરિકાદ્યાનાં વા યદનૌચિત્યમવિષયે નિબન્ધનં તદપિ રસભઙ્ગહેતુઃ ।
એવમેષાં રસવિરોધિનામન્યેષાં ચાનયા દિશા સ્વયમુત્પ્રેક્ષિતાનાં પરિહારે સત્કવિભિરવહિતૈર્ભવિતવ્યમ્ ।
પરિકરશ્લોકાશ્ચાત્ર--- મુખ્યા વ્યાપારવિષયાઃ સુકવીનાં રસાદયઃ ।
તેષાં નિબન્ધને ભાવ્ય તૈઃ સદૈવાપ્રમાદિભિઃ ॥
નીરસસ્તુ પ્રબન્ધો યઃ સો ઽપશબ્દો મહાન્ કવેઃ ।
સ તેનાકવિરેવ સ્યાદન્યેનાસ્મૃતલક્ષણઃ ॥
લોચનમ્ સતિ યદઙ્ગાઙ્ગિભાવરહિતાનામવિચારિતગુણપ્રધાનભાવાનાં રસભાવાનાં નિબન્ધનં તન્નિમિત્તાનિ સ્ખલિતાનિ સર્વે દોષા ઇત્યર્થઃ ।
ન ધ્વનિપ્રતિપાદનમાત્રેતિ ।
વ્યઙ્ગ્યો ઽર્થો ભવતુ મા વા ભૂત્ કસ્તત્રાભિનિવેશઃ? કાકદન્તપરીક્ષાપ્રાયમેવ તત્સ્યાદિતિ ભાવઃ ।
વૃત્ત્યનૌચિત્યમેવ ચેતિબહુદા વ્યાચષ્ટે તદપીત્યનેન ચશબ્દં કારિકાગતં વ્યાચષ્ટે ।
રસભઙ્ગહેતુરેવ ઇત્યનેનૈવકારસ્ય કારિકાગતસ્ય ભિન્નક્રમત્વમુક્તમ્ ।

રસસ્ય વિરોધાયૈવેત્યર્થઃ ।
નાયકં પ્રતીતિ ।
નાયકસ્ય હિ ધીરોદાત્તાદિભેદભિન્નસ્ય સર્વથા વીરરસાનુવેધેન ભવિતવ્યમિતિ તં પ્રતિ કાતરપુરુષોચિતમધૈર્યયોજનં દુષ્ટમેવ ।
તેષામિતિ રસાદીનામ્ ।
તૈરિતિ સુકવિભિઃ ।
સો ઽપશબ્દ ઇતિ દુર્યશ ઇત્યર્થઃ ।
નનુ કાલિદાસઃ બાલપ્રિયા ચકારૌ વાક્યાલઙ્કારે ઇત્યાશયેન વ્યાચષ્ટે---ઇતિવૃત્તેત્યાદિ ।
બહુધા વ્યાચષ્ટ ઇતિ ।
વૃત્તેર્વ્યવહારસ્યેત્યાદિના રસભઙ્ગહેતુરિત્યન્તગ્રન્થેન ત્રેધા વ્યાચષ્ટ ઇત્યર્થઃ ।
તદપીત્યનેનેતિ ।
તત્પદોત્તરાપિશબ્દેનેત્યર્થઃ ।
નાયકં પ્રતિ નાયકયા સ્વયં સમ્ભોગાભિલાષસ્ય કથને નિબદ્ધે નાયકસ્યાધૈર્યયોજનમાપતતિ, તચ્ચ દુષ્ટમિતિ ભાવં વિવૃણોતિ---નાયકસ્યેત્યાદિ ।
ભાવિતવ્યમિતિ ।
સર્વેષાં વીરશબ્દેન વ્યવહારાદિતિ ભાવઃ ।
કાતરપુરુષેતિ ।
અધીરપુરુષેત્યર્થઃ ।
વૃત્તૌ ઽઉચિતાં ભઙ્ગિમન્તરેણેઽ પૂર્વે વિશૃઙ્ખલગિરઃ કવયઃ પ્રાપ્તકીર્તયઃ ।
તાન્સમાશ્રિત્ય ન ત્યાજ્યા નીતિરેષા મનીષિણા ॥
વાલ્મીકિવ્યાસમુખ્યાશ્ચ યે પ્રખ્યાતાઃ કવીશ્વરાઃ ।
તદભિપ્રાયબાહ્યો ઽયં નાસ્માભિર્દર્શિતો નયઃ ॥
ઇતિ ।
વિવક્ષિતે રસે લબ્ધ-પ્રતિષ્ઠે તુ વિરોધિનામ્ ।
બાધ્યાનામ્ અઙ્ગ-ભાવં વા પ્રાપ્તાનામ્ ઉક્તિર્ અચ્છલા
વિવક્ષિતે રસે લબ્ધપ્રતિષ્ઠે તુ વિરોધિનામ્ ।
બાધ્યાનામઙ્ગભાવં વા પ્રાપ્તાનામુક્તિરચ્છલા ॥ 20 ॥
સ્વસામગ્ન્યા લબ્ધપરિપોષે તુ વિવક્ષિતે રસે વિરોધિનાં વિરોધિરસાઙ્ગાનાં બાધ્યાનામઙ્ગભાવં વા પ્રાપ્તનાં સતામુક્તિરદોષા ।
બાધ્યત્વં હિ વિરોધિનાં શક્યાભિભવત્વે સતિ નાન્યથા ।
તથાચ તેષામુક્તિઃ પ્રસ્તુતરસપરિપોષાયૈવ સમ્પદ્યતે ।
અઙ્ગભાવં પ્રાપ્તાનાં ચ તેષાં વિરોધિત્વમેવ નિવર્તતે ।
અઙ્ગભાવપ્રાપ્તિર્હિ તેષાં સ્વાભાવિકી સમારોપકૃતા વા ।
તત્ર યેષાં નૈસર્ગિકી તેષાં તાવદુક્તાવવિરોધ એવ ।
યથા વિપ્રલમ્ભશૃઙ્ગારે તદઙ્ગાનાં લોચનમ્ પરિપોષં ગતસ્યાપિ કરુણસ્ય રતિવિલાસેષુ પૌનઃપુન્યેન દીપનમકાર્ષીત્, તત્કો ઽયં રસવિરોધિનાં પરિહારનિર્બન્ધ ઇત્યાશઙ્ક્યાહ--પૂર્વ ઇતિ ।
ન હિ વસિષ્ઠાદિભિઃ કથઞ્ચિદ્યદિ સ્મૃતિમાર્ગસ્ત્યક્તસ્તદ્વયમપિ તથા ત્યજામઃ ।
અચિન્ત્યહેતુકત્વાદુપરિચરિતાનામિતિ ભાવઃ ।
ઇતિ શબ્દેન પરિકરશ્લોકસમાપ્તિં સૂચયતિ ॥ 19 ॥
એવં વિરોધિનાં પરિહારે સામાન્યેનોક્તે પ્રતિપ્રસવં વિયતવિષયમાહ---વિવક્ષિત ઇતી ।
બાધ્યાનામિતિ ।
બાધ્યત્વાભિપ્રાયેણાઙ્ગત્વાભિપ્રાયેણ વેત્યર્થઃ ।
અચ્છલા નિર્દેષેત્યર્થઃ ।
બાધ્યત્વાભિપ્રાયં વ્યાચષ્ટે--બાધ્યત્વં હીતિ ।

આઙ્ગભાવાભિપ્રાયમુભયથા વ્યાચષ્ટે, બાલપ્રિયા ત્યેનેન ભઙ્ગ્યા તત્કથનં દુષ્યન્તાદેર્નાયકસ્યેવ નાયિકાયા અપિ ન દોષ ઇતિ દર્શિતમ્ ।
ભાવાર્થમાહ--ન હીત્યાદિ ।
ન હિ ત્યજામ ઇતિ સમ્બન્ધઃ ।
વસિષ્ઠાદીનાં તત્ત્યાગે ઽપિ ન દોષ ઇત્યાહ---અચિન્ત્યેત્યાદિ ।
અચિન્ત્યહેતુકત્વાદુપરચરિતાનામિતિ ચ પાઠઃ ।
ઉપરિચરિતાનામિત્યસ્યોત્કૃષ્ટચરિતાનામિત્યર્થઃ ॥ 19 ॥
ઽબાધ્યાનામ્ઽ ઇત્યાદિકારિકાભાગં વ્યાચષ્ટે---બાધ્યત્વેત્યાદિ ।
ઉક્તિરિત્યનેનાસ્ય સમ્બન્ધઃ ।
ઉભયથા વ્યાચષ્ટ ઇતિ ।
ઽઅઙ્ગભાવપ્રાપ્તિર્હિઽત્યાદિગ્રન્થેન દ્વેધા વ્યાખ્યાતવાનિત્યર્થઃ ।
વૃત્તૌ ઽતદઙ્ગાનાં વ્યાધ્યાદીનામ્ઽ ઇતિ ।
ઉક્તાવવિરોધ ઇત્યસ્યાનુષઙ્ગઃ ।
ઉપરિ વાક્યે ઉક્તાવિત્યસ્યૈવાનુષઙ્ગઃ ।
તત્પદેનાત્ર વિપ્રલમ્ભપરામર્શઃ ।
વ્યાધ્યાદીનાં વ્યાધ્યાદીનાં તેષાઞ્ચ તદઙ્ગાનામેવાદોષો નાતદઙ્ગાનામ્ ।
તદઙ્ગત્વે ચ સમ્ભવત્યપિ મરણસ્યોપન્યાસો ન જ્યાયાન્ ।
આશ્રયવિચ્છેદે રસસ્યાત્યન્તવિચ્છેદપ્રાપ્તેઃ ।
કરુણસય તુ તથાવિદે વિષયે પરિપોષો ભવિષ્યતીતિ ચેત્-ન; તસ્યાપ્રસ્તુતત્વાત્ પ્રસ્તુતસ્ય ચ વિચ્છેદાત્ ।
યત્રતુ કરુણરસસ્યૈવ કાવ્યાર્થત્વં તત્રાવિરોધઃ ।
શૃઙ્ગારે વા મરણસ્યાદીર્ઘકાલપ્રત્યાપત્તિસમ્ભવે કદાચિદુપનિબન્ધો નાત્યન્તવિરોધી ।
દીર્ઘકાલપ્રત્યાપત્તૌ તુ તસ્યાન્તરા પ્રવાહવિચ્છેદ એવેત્યેવંવિધેતિવૃત્તોપનિબન્ધનં રસબન્ધપ્રધાનેન કવિના લોચનમ્ તત્ર પ્રથમં સ્વાભાવિકપ્રકારં નિરૂપયતિ---તદઙ્ગાનામિતિ ।
નિરપેક્ષભાવતયા સાપેક્ષભાવવપ્રલમ્ભશૃઙ્ગારવિરોધિન્યપિ કરુણે યે વ્યાધ્યાદયસ્સર્વથાઙ્ગત્વેન દૃષ્ટાઃ તેષામિતિ ।
તે હિ કરુણે ભવન્ત્યેવ ત એવ ચ ભવન્તીતિ ।
શૃઙ્ગારે તુ ભવન્ત્યેવ નાપિ ત એવેતિ ।
અતદઙ્ગાનામિતિ ।
યથાલસ્યૌગ્રજુગુપ્સાનામિત્યર્થઃ ।
તદઙ્ગત્વે ચેતિ ।
ઽસર્વ એવ શૃઙ્ગારે વ્યભિચારિણ ઇત્યુક્તત્વાદિઽતિ ભાવઃ ।
આશ્રયસ્ય સ્ત્રીપુરુષાન્યતરસ્યાધિષ્ઠાનસ્યાપાયે રતિરેવોચ્છિદ્યેત તસ્યા જીવિતસર્વસ્વાભિમાનરૂપત્વેનોભયાધિષ્ઠાનત્વાત્ ।
પ્રસ્તુતસ્યેતિ ।
વિપ્રલમ્ભસ્યેત્યર્થઃ ।
કાવ્યાર્થત્વમિતિ ।
પ્રસ્તુતત્વમિત્યર્થઃ ।
નન્વેવં સર્વ એવ વ્યભિચારિણ ઇતિ વિઘટિતમિત્યાશઙ્ક્યાહ---શૃઙ્ગારે વેતિ ।
અદીર્ઘકાલે યત્રમરણે વિશ્રાન્તિપદબન્ધ એવ નોત્પદ્યતે તત્રાસ્ય વ્યભિચારિત્વમ્ ।
કદાચિદિતિ ।
યદિ તાદૃશીં ભઙ્ગિં ઘટયિતું સુકવેઃ કૌશલં ભવતિ ।
યથા--- તીર્થે તોયવ્યતિકરભવે જહ્નુકન્યાસરય્વોર્દેહન્યાસાદમરગણનાલેખ્યમાસાદ્ય સદ્યઃ ।
બાલપ્રિયા વિરોધિરસાઙ્ગત્વં પ્રકૃતરસાઙ્ગત્વં ચ દર્શયતિ--નિરપેક્ષભાવતયેત્યાદિ ।
તે હીતિ ।

વ્યાધ્યાદયો હીત્યર્થઃ ।
કરુણે ઇત્યાદિ ।
કરુણે ભવન્ત્યેવ તે એવ ભવન્તીતિ દ્વેધા નિયમ ઇત્યર્થઃ ।
નાપીત્યાદિ ।
તે એવેતિ નિયમો ઽપિ નેત્યર્થઃ ।
મરણસ્ય વિપ્રલમ્ભાઙ્ગત્વસમ્ભવે માનમાહ--સર્વ ઇત્યાદિ ।
આલસ્યૌગ્ન્યજુગુપ્સાવર્જાસ્સર્વં એવ વ્યભિચારિણ ઇતિ મુનિના ઉક્તત્વાદિત્યર્થઃ ।
આશ્રયવિચ્છેદ ઇત્યાદિગ્રન્થં વ્યાચષ્ટે---આશ્રયસ્યેત્યાદિ ।
વૃત્તૌ--ઽશૃઙ્ગારે વેઽત્યાદિ ।
ઽમરણસ્યેઽતિ ।
નાયકયોરેકસ્ય યન્મરણં તસ્યેત્યર્થઃ ।
અસ્ય ઉપનિબન્ધ ઇત્યનેન સમ્બન્ધઃ ।
ઽઅદીરઘેઽતિ ।
મરણાદૂર્ધ્વમદીર્ઘો યઃ કાલસ્તસ્મિંસ્તેન વા પ્રત્યાપત્તિઃ નાયકયોઃ સમાગમસ્તત્સમ્ભવે સતીત્યર્થઃ ।
લોચને ભાવમાહ--યત્રેત્યાદિ ।
વિશ્રાન્તિપદબન્ધઃ પ્રતીતિવિશ્રાન્તેઃ પ્રતિષ્ઠા ।
તત્ર તથાવિધસ્થલે ।
અસ્ય મરણસ્ય ।
કાવ્યાનુશાસને ઽપ્યેવમુક્તમ્--"શૃઙ્ગારે તુ મરણાધ્યવસાયો તત્ર લબ્ધપ્રતિષ્ઠે તુ વિવક્ષિતે રસે વિરોધિરસાઙ્ગાનાં બાધ્યત્વેનોક્તાવદોષો યથા--- ક્વાકાર્યં શશલક્ષ્મણઃ ક્વ ચ કુલં ભૂયો ઽપિ દૃશ્યેત સા દોષાણાં પ્રશમાય મે શ્રુતમહો કોપે ઽપિ કાન્તં મુખમ્ ।
કિં વક્ષ્યન્ત્યપકલ્મષાઃ કૃતધિયઃ સ્વપ્ને ઽપિ સા દુર્લભા ચેતઃ સ્વાસ્થ્યમુપૈહિ કઃ ખલુ યુવા ધન્યો ઽધરં પાસ્યતિ ॥
લોચનમ્ પૂર્વાકારાધિકચતુરયા સઙ્ગતઃ કાન્તયાસૌ લીલાગારેષ્વરમત પુનર્નન્દનાભ્યન્તરેષુ ॥
અત્ર સ્ફુટૈવ રત્યઙ્ગતા મરણસ્ય ।
અત એવ સુકવિના મરણે પદબન્ધમાત્રં ન કૃતમ્, અનૂદ્યમાનત્વેનૈવોપનિબન્ધનાત્ ।
પદબન્ધનિવેશે તુ સર્વથા શોકોદય એવાતિપરિમિતકાલપ્રત્યાપત્તિલાભે ઽપિ અથ દૂરપરામર્શકસહૃદયસામાજિકાભિપ્રાયેણ મરણસ્યાદીર્ઘકાલપ્રત્યાપત્તેરઙ્ગતોચ્યતે, હન્ત તાપસવત્સરાજે ઽપિ યૌગન્ધરાયણાદિનીતિમાર્ગાકર્ણનસંસ્કૃતમતીનાં વાસવદત્તામરણબુદ્ધેરેવાભાવાત્કરુણસ્ય નામાપિ ન સ્યાદિત્યલમવાન્તરેણ બહુના ।
તસ્માદ્દીર્ઘકાલતાત્ર પદબન્ધલાભ એવેતિ મન્તવ્યમ્ ।
એવં નૈસર્ગિકાઙ્ગતા વ્યાખ્યાતા ।
સમારોપિતત્વે તદ્વિપરીતેત્યર્થલબ્ધત્વાત્સ્વકણ્ઠેન ન વ્યાખ્યાતા ।
એવં પ્રકારત્રયં વ્યાખ્યાય ક્રમેણોદાહરતિ---તત્રેત્યાદિના ।
ક્વાકાર્યમિતિ ।
બાલપ્રિયા મરણાદૂર્ધ્વં ઝટિતિ પુનર્યોગો વા નિબધ્યતઽઇતિ ।
તીર્થ ઇતિ રઘુવંશસ્થમ્ ।
દેહત્યાગાદિતિ ચ પાઠઃ ।
કાન્તયા ઇન્દુમત્યા ।
અસૌ અજઃ ।
રત્યઙ્ગતેતિ ।
રમણાઙ્ગતેત્યર્થઃ ।
મરણસ્યેતિ ।
દેહત્યાગાદિત્યનેન દર્શિતસ્ય મરણસ્યેત્યર્થઃ ।
પ્રપૂર્વશ્લોકેન સઙ્ગમાશાયા વર્ણિતત્વાદત્ર મરણસ્ય વિપ્રલમ્ભાઙ્ગત્વં સ્ફુટમિતિ ભાવઃ ।
પદબન્ધઃ પ્રતીતવિશ્રાન્તેઃ પદબન્ધઃ ।

અનૂદ્યમાનત્વેનેતિ ।
દેહત્યાગાદિત્યનેનેતિ ભાવઃ ।
અતીતિ ।
અતિપરિમિતો ઽલ્યલ્પઃ કાલસ્તેન પ્રત્યાપત્તેઃ સઙ્ગમસ્ય લાભઃ સમ્ભવઃ પ્રતીતિર્વા તસ્મિન્નપીત્યર્થઃ ।
શોકોદય એવેત્યનેનાસ્ય સમ્બન્ધઃ ।
સહૃદયાનાં શોકચર્વણૈવ ભવેદિતિ તદર્થઃ ।
કેચિદદીર્ઘકાલેત્યાદિગ્રન્થસ્ય ભાવમન્યથા વ્યાચક્ષયે, તદનુવદન્નાહ--અથેત્યાદિ ।
અથેતિ પ્રશ્ને ।
પ્રતિવક્તિ--હન્તેત્યાદિ ।
અયુક્તકથનહેતુકો વિષાદો વિસ્મયો વા હન્તેત્યનેન પ્રકાશ્યતે ।
સ્વમતેનોપસંહરતિ---તસ્માદિત્યાદિ ।
દીઘતિ ।
દીર્ઘકાલતાપદાર્થો ઽત્ર મરણે સહૃદયપ્રતીતિવિશ્રાન્તેઃ પદબન્ધ એવેત્યર્થઃ ।
સમારાપિતા ત્વિતિ ।
અઙ્ગતેતિ શેષઃ ।
એતદ્વિપરીતેતિ ।
વાસ્તવાઙ્ગત્વાભાવાન્નૈસર્ગિકાઙ્ગતા વિપરીતેત્યર્થઃ ।
વ્યાખ્યાતેતિ ।
પદર્શિતેત્યર્થઃ ।
વૃત્તૌ ઽતસ્યેઽત્યાદિ ।
ઽતસ્યઽશૃઙ્ગારસ્ય ।
યથા વા પુણ્ડરીકસ્ય મહાશ્વેતાં પ્રતિ પ્રવૃત્તનિર્ભરાનુરાગસ્ય દ્વિતીયમુનિકુમારોપદેશવર્ણને ।
સ્વાભાવિક્યામઙ્ગભાવપ્રાપ્તાવદોષો યથા--- ભ્રમિમરતિમલસહૃદયતાં પ્રલયં મૂર્ચ્છાં તમઃ શરીરસાદમ્ ।
મરણં ચ જલદભુજગજં પ્રસહ્ય કુરુતે વિષં વિયોગિનીનામ્ ॥
ઇત્યાદૌ ।
સમારોપિતાયામપ્યવિરોધો યથા---ઽપાણ્ડુક્ષામમ્ઽ ઇત્યાદૌ ।
યથા વા---ઽકોપાત્કોમલલોલબાહુલતિકાપાશેનઽ ઇત્યાદૌ ।
ઇયં લોચનમ્ વિતર્ક ઔત્સુક્યેન મતિઃ સ્મૃત્યા શઙ્કા દૈન્યેન ધૃતિશ્ચિન્તયા ચ બાધ્યતે ।
એતચ્ચ દ્વિતીયોદ્દ્યોતારમ્ભ એવોક્તમસ્માભિઃ ।
દ્વિતીયેતિ ।
વિપક્ષીભૂતવૈરાગ્યવિભાવાદ્યવધારણે ઽપિ હ્યશક્યવિચ્છેદત્વેન દાર્ઢ્યમેવાનુરાગસ્યોક્તં ભવતીતિ ભાવઃ ।
સમારોપિતાયામિતિ ।
અઙ્ગભાવપ્રાપ્તાવિતિ શેષઃ ।
પાણ્ડુક્ષામં વક્ત્રં હદયં સરસં તવાલસં ચ વપુઃ ।
આવેદયતિ નિતાન્તં ક્ષેત્રિયરોગં સખિ હૃદન્તઃ ॥
અત્ર કરુણોચિતો વ્યાધિઃ શ્લેષભઙ્ગ્યા સ્થાપિતઃ કોપાદિતિ બધ્વેતિ હન્યત ઇતિ ચ રૌદ્રાનુભાવનાં રૂપકબલાદારોપિતાનાં તદનિર્વાહાદેવાઙ્ગત્વમ્ ।
તચ્ચ પૂર્વમેવોક્તં ઽનાતિનિર્વહણૈષિતાઽ ઇત્યત્રાન્તરે ।
બાલપ્રિયા ઽઅન્તરાઽ મધ્યે ।
ઽપ્રવાહવિચ્છેદઃઽ અનુસન્ધાનધારાયા વિચ્છેદ ઇત્યર્થઃ ।
લોચને---વિપજ્ઞીભૂતેતિ ।

અનુરાગસ્ય વિરોધિભૂતેત્યર્થઃ ।
અનુરાગસ્યેતિ ।
પુણ્ડરીકગતાનુરાગસ્યેત્યર્થઃ ।
વૃત્તૌ ઽભ્રમિમ્ઽ ઇતિ ।
ઇદં પાણ્ડિવત્યાદિ ચ કાવ્યપ્રકાશે ઽપ્યુદાહૃતમ્ ।
ભ્રમિર્નામ દિશાં ભ્રમણમિવ દર્શયન્નાન્તરઃ કશ્ચિદ્વિકારઃ ।
પ્રલયોનષ્ટચેષ્ટતા, મૂર્છા બાહ્યાભ્યન્તરેન્દ્રયવૃત્તિનિરોધઃ ।
તમઃ આન્ધ્યમ્ ।
જલદ એવ ભુજગસ્તજ્જમ્ ।
વિષં જલમેવ ગરલમ્ ।
અત્ર કરુણોચતવ્યાધેરનુભાવાનાં ભ્રમ્યાદીનાં વિપ્રલમ્ભે ઽપિ સમ્ભવાન્નૈસર્ગિકી અઙ્ગતા ।
પાણ્ડુક્ષામમિતિ ।
હૃદયં ઉરઃ ।
સરસં અન્નરસસહિતં, યદ્વા--ચન્દનાદિરસસહિતમ્ ।
અલસં બાહ્યક્રિયાયામક્ષમમ્ ।
ક્ષેત્રિયો દેહાન્તરે ચિકિત્સ્યો ઽસાધ્ય ઇતિ યાવત્ ।
રોગઃ ગદઃ ।
ક્ષેત્રિયો રોગઃ ક્ષયરોગ ઇતિ કેચિત્ તમ્ ।
આવેદયતીતિ ।
વક્ત્રાદીનાં પ્રત્યેકમન્વયાભિપ્રાયેણૈકવચનાન્તતયા નિર્દેશઃ ।
અત્ર કરુણોચિતવ્યાધેઃ વિપ્રલમ્ભે સમારોપાદઙ્ગતેત્યાહ લોચને - અત્રેત્યાદિ ।
શ્લેષભઙ્ગ્યેત ।
ઉભયસાધારણાનુભાવપ્રદર્શનેનેત્યર્થઃ ।
સ્થાપિત ઇતિ ।
આરોપેણાઙ્ગતયા પ્રદર્શિત ઇત્યર્થઃ ।
બધ્વેતીત્યાદિ ।
બન્ધનાદીનામિત્યર્થઃ ।
તદનિર્વાહાદિતિ ।
રૂપકાનિર્વાદિત્યર્થઃ ।
અઙ્ગત્વમિતિ ।
શૃઙ્ગારાઙ્ગત્વમિત્યર્થઃ ।
વૃત્તૌ અઙ્ગભાવગમનં યદિયં ચાઙ્ગભાવપ્રાપ્તિરન્યા યદાધિકારિકત્વાત્પ્રધાન એકસ્મિન્વાક્યાર્થે રસયોર્ભાવયોર્વા પરસ્પરવિરોધિનોર્દ્વયોરઙ્ગભાવગમનં તસ્યામપિ ન દોષઃ ।
યથોક્તં ઽક્ષિપ્તો હસ્તાવલગ્નઃઽ ઇત્યાદૌ ।
કથં તત્રાવિરોધ ઇતિ ચેત્, દ્વયોરપિ તયોરન્યપરત્વેન વ્યવસ્થાનાત્ ।
અન્યપરત્વે ઽપિ વિરોધિનોઃ કથં વિરોધનિવૃત્તિરિતિ ચેત્, ઉચ્યતે--
વિધૌ વિરુદ્ધસમાવેશસ્ય લોચનમ્ અન્યેતિ ।
ચતુર્થો ઽયં પ્રકાર ઇત્યર્થઃ ।
પૂર્વં હિ વિરોધિનઃ પ્રસ્તુતરસાન્તરે ઽઙ્ગતોક્તા, અધુના તુ દ્વયોર્વિરોધિનોર્વસ્ત્વન્તરે ઽઙ્ગભાવ ઇતિ શેષઃ ।
ક્ષિપ્ત ઇતિ ।
વ્યાખ્યાતમેતત્ ઽપ્રધાને ઽન્યત્ર વાક્યાર્થેઽ ઇત્યત્ર ।

નન્વન્યપરત્વે ઽપિ સ્વભાવો ન નિવર્તતે, સ્વભાવકૃત એવ ચ વિરોધ ઇત્યભપ્રાયેણાહ--અન્યપરત્વે ઽપીતિ ।
વિરોધિનોરતિ ।
તત્સ્વભાવયોરિતિ હેતુત્વાભિપ્રાયેમ વિશેષણમ્ ।
ઉચ્યત ઇતિ ।
અયં ભાવઃ---સામગ્રીવિશેષપતિતત્વેન ભાવાનાં વિરોધાવિરોધૌ ન સ્વભાવમાત્રનિબન્ધનૌ શીતોષ્ણયોરપિ વિરોધાભાવાત્ ।
વિધાવિતિ ।
તદેવ કુરુ મા કાર્ષીરિતિ બાલપ્રિયા ચાન્યા અઙ્ગભાવપ્રાપ્તિરિતિ સમ્બન્ધઃ ।
ઽતસ્યામપોઽતિ ।
તથાવિધાઙ્ગભાવપ્રાપ્તાવપીત્યર્થઃ ।
અન્યેત્યસ્ય વિવરણં લોચને---ચતુર્થ ઇતિ ।
પૂર્વોક્તાદ્વિશેષં દર્શયતિ---પૂર્વમિત્યાદિ ।
વિરોધિન ઇતિ ।
વિરોધિરસાઙ્ગાસ્યેત્યર્થઃ ।
રસાન્તરે રસવિશેષે વસ્ત્વન્તર ઇતિ ।
પ્રસ્તુતે ઇત્યનુષજ્યતે ।
અન્યપરત્વે ઽપીતિ ।
અન્યાઙ્ગત્વે ઽપીત્યર્થઃ ।
આહેતિ ।
પૃચ્છતીત્યર્થઃ ।
વિશેષણમિતિ ।
અનુષજ્યમાનયોર્દ્વયોરિત્યસ્ય વિશેષણમિત્યર્થઃ ।
અયં ભાવઃ વિધાવિત્યાદિગ્રન્ધસ્યાયં ભાવાર્થઃ ।
ક ઇત્યત્રાહ--સામગ્રીત્યાદિ ।
અયમર્થઃ---પદાર્થાનાં મધ્યે કસ્યચિત્કેનચિત્સહ વિરોધશ્ચાવિરોધશ્ચ સ્વભાવમાત્રકૃતૌ ન, કિન્તુ સામગ્રીવિશેષાનુપ્રવેશેનાપિ સમ્ભવતઃ ।
અત્ર તદ્વિરોધો નામ તદસામાનાધિકરણ્યં તદુત્પત્તિપ્રતિબન્ધશ્ચ ઘટત્વાદીનાં પટત્વાદિભિશ્શીતસ્પર્શદીનામુણ્ણસ્પર્શાદિભિશ્ચ સહાસામાનાધિકરણ્યરૂપો વિરોધઃ સ્વભાવકૃતઃ ।
એવં તેષાં દ્રવ્યત્વાદિભિઃ રૂપાદિગુણૈશ્ચ સહ સામાનાધિકરણ્યરૂપાવિરોધશ્ચ બોધ્યઃ ।
શીતસ્પર્શાસૌરભગન્ધાદીનાં સ્વાશ્રયારબ્ધદ્રવ્યે ઉણ્ણસ્પર્શાસૌરભગન્ધાદ્યુત્પત્તિપ્રતિબન્ધરૂપસ્તદ્વિરોધસ્સામગ્રીવિશેષાનુપ્રવેશકૃતઃ, એવં શીતોણ્ણસ્પર્શયોરવિરોધઃ કોમલભક્તોત્પત્તિસામગ્રીવિશેષાનુપ્રવેશકૃતોબોધ્યઃ ।
વિથિસ્થલે પ્રવૃત્તિસામગ્રીં નિષેધસ્થલે નિવૃત્તિસામગ્રીં ચાદાય તદનુપ્રવેશેન વિરોધાવિરોધૌ ગ્રાહ્યાવિતિ ।
શીતોણ્ણયોરિતિ ।
શીતોણ્ણસ્પર્શયોરિત્યર્થઃ ।
વિરોધાભાવાદિતિ ।
સામગ્રીવિશેષાનુપ્રવેશેનેતિ શેષઃ ।
વિધાવત્યદેર્દૃષ્ટન્તમાહ--તદેવેત્યાદિ ।
તદિત્યનેનૈકં કર્મ વિવક્ષિતમ્ ।
એકદેતિ શેષઃ ।
ઇતિ યથેતિ ।
ઇતિ વિધૌદુષ્ટત્વં યથા તથેત્યર્થઃ ।
કરણાકરણયોરેકેનૈકદાનુષ્ઠાતુમશક્યત્વાદિતિ ભાવઃ ।
ઉપષ્ટમ્ભકમાહ - અત એવેત્યાદિ ।
દુષ્ટત્વં વાનુવાદે ।

લોચનમ્ યથા ।
વિધિશબ્દેનાત્રૈકદા પ્રાધાન્યમુચ્યતે ।
અત એવાતિરાત્રે ષોડશિનં ગૃહ્ણન્તીતિ વિરુદ્ધવિધિર્વિકલ્પપર્યવસાયીતિ વાક્યવિદઃ ।
અનુવાદ ઇતિ ।
અન્યાઙ્ગતાયામિત્યર્થઃ ।
બાલપ્રિયા અત એવ વિરુદ્ધાયોરેકત્રૈકદા પ્રાધાન્યસ્ય દુષ્ટત્વાદેવ ।
અતિરાત્ર ઇત્યાદિ ।
અતિરાત્રે અતિરાત્રયાગે ષોડશિનં સોમપાત્રવિશેષમ્ ગૃહ્ણન્તિ યથા---- એહિ ગચ્છ પતોત્તિષ્ઠ વદ મૌનં સમાચર ।
એવમાશાગ્રહગ્રસ્તૈઃ ક્રીડન્તિ ધનિનો ઽર્થિભિઃ ॥
ઇત્યાદૌ ।
અત્ર હિ વિધિપ્રતિષેધયોરનૂદ્યમાનત્વેન સમાવેશે ન વિરોધસ્તથેહાપિ ભવિષ્યતિ ।
શ્લોકે હ્યસ્મિન્નીર્ષ્યાવિપ્રલમ્ભશૃઙ્ગારકરુણવસ્તુનોર્ન વિધીયમાનત્વમ્ ।
ત્રિપુરરિપુપ્રભાવાતિશયસ્ય વાક્યાર્થત્વાત્તદઙ્ગત્વેન ચ તયોર્વ્યવસ્થાનાત્ ।
લોચનમ્ ક્રીડાઙ્ગત્વે ન હ્યત્ર વિરુદ્ધાનામર્થાનામભિધાનમિતિ રાજનિકટવ્યવસ્થિતાતતાયિદ્વયન્યાયેન વિરુદ્ધાનામપ્યન્યમુખપ્રેક્ષિતાપરતન્ત્રીકૃતાનાં યેન વિરોધઃ સ્યાત્ ।
કેવલં વિરુદ્ધત્વાદરુણાધિકરણસ્થિત્યા બાલપ્રિયા ગૃહ્ણીયુઃ ઇતિ ષોડશિગ્રહણં વિહિતમ્ ।
પુનશ્ચ "નાતિરાત્રે ષોડશિનં ગૃહ્ણાતી"ત્યનેન તન્નિષિદ્ધઞ્ચેતિ યદ્યપિ ગ્રહણાગ્રહણયોર્વિરુદ્ધયોર્વિધિઃ, તથાપિ સ વિધિઃ ષોડશિનં ગૃહ્ણીયાન્ન ગૃહ્ણીયાદ્વા ઇતિ વિકલ્પે પર્યવસ્યતીત્યર્થઃ ।
વૃત્તૌ---ઽએહીઽતિ ।
હે અર્થિન્ ત્વમેહિ આગચ્છ ।
ઽએવઽમિતિ ।
ઉક્તપ્રકારેણેત્યર્થઃ ।
ઽઆશેઽતિ ।
આશારુપૈર્ગ્રહૈર્ગ્રસ્તાસ્તૈરિત્યર્થઃ ।
ઽઅર્થિભિઃઽ યાચકૈઃ ધનિનઃ ક્રીડન્તીતિ સમ્બન્ધઃ ।
અત્ર એહીતિ ક્રીડન્તિ ગચ્છેતિ ક્રીડન્તીત્યાદિરીત્યા ભાવાભાવરૂપયોરપિ ગમનાગમનાદ્યોઃ પ્રધાનભૂતક્રીડાયાં પ્રકારતયાન્વયેન તદઙ્ગત્વાન્ન દુષ્ટત્વમિતિ દર્શયન્નાહ લોચને--ક્રીડાઙ્ગત્વેનેત્યાદિ ।
અત્રેતિ ।
એહીત્યાદિશ્લોક ઇત્યર્થઃ ।
વિરુદ્ધાનામર્થાનામિતિ ।
એકદૈકત્ર વિરુદ્ધયોઃ ગમનાગમનયોઃ પતનોત્થાનયોર્વચનમૌનયોશ્ચાર્થાનામિત્યર્થઃ ।
ઇતીતિ હેતૌ ।
રાજેતિ ।
રાજનિકટવ્યવસ્થિતૌ રાજાશ્રયત્વેન સ્થિતૌ યાવાતતાથિનૌ મિથો વૈરેણ વધોદ્યતૌ પુરુષૌ તયોર્દ્વેયં તન્ન્યાયેનેત્યર્થઃ ।
અન્યેતિ ।
અન્યમુખપ્રેક્ષિતા અન્યાયત્તતા તયા પરતન્ત્રીકૃતાનામુપસર્જનીકૃતાનામિત્યર્થઃ ।
ઔતેન ક્રમેણ એહિ ગચ્છેત્યાદિશ્રુતિક્રમેમ યઃ સ્વાત્મનાં પરામર્શઃ પ્રતીતઃ તસ્મિન્ સત્યપિ ।
અવિશ્રામ્યતામિતિ ।
સ્વાત્મનિ પ્રતીતિવિશ્રાન્તિમલભમાનાનામિત્યર્થઃ ।
ક્રીડાયામઙ્ગત્વેનાન્વયાદિતિ ભાવઃ ।
પરસ્પરરૂપેતિ ।
પરસ્પરસ્ય યદ્રૂપં સ્વભાવઃ તચ્ચિન્તાયાં કા કથા તચ્ચિન્તા નોદેત્યેવેત્યર્થઃ ।
વિશેષમાહ--કેવલમિત્યાદિ ।

અરુણેતિ ।
અરુણાધિકરણન્યાયેનેત્યર્થઃ ।
સમ્ભાવ્યત ઇત્યનેનાસ્ય સમ્બન્ધઃ ।
અરુણયેત્યાદિવિધિવાક્યે કારકાણાં ભાવનાન્વયનિયમાન્મિથો ઽનન્વિતાનામેવારુણ્યપિઙ્ગાક્ષીત્વાદીનાં કરણવિભક્ત્યન્તપદાર્થાનાં સોમક્રયણભાવનાયાં કરણત્વેનાદાવન્વયઃ, પશ્ચાત્ પરસ્પરાન્વયઃ--- ન ચ રસેષુ વિધ્યનુવાદવ્યવહારો નાસ્તીતિ શક્યં વક્તુમ્, તેષાં વાક્યાર્થત્વેનાભ્યુપગમાત્ ।
વાક્યાર્થસ્ય વાચ્યસ્ય ચ યૌ વિધ્યનુવાદૌ તૌ લોચનમ્ યો વાક્યીય એષાં પાશ્ચાત્યઃ સમ્બન્ધઃ સમ્ભાવ્યતે સ વિઘટતામ્ ।
નનુ પ્રધાનતયા યદ્વાચ્યં તત્ર વિધિઃ ।
અપ્રધાનત્વેન તુ વાચ્યે ઽનુવાદઃ ।
ન ચ રસસ્ય વાચ્યત્વં ત્વયૈવ સોઢમિત્યાશઙ્કમાનઃ પરિહરતિ---ન ચેતિ ।
પ્રધાનાપ્રધાનત્વમાત્રકૃતૌ વિધ્યનુવાદૌ, તૌ ચ વ્યઙ્ગ્યતાયામપિ ભવત એવેતિ ભાવઃ ।
મુખ્યતયા ચ રસ એવ કાવ્યવાક્યાર્થ ઇત્યુક્તમ્ ।
તેનામુખ્યતયા યત્ર સો ઽર્થસ્તત્રાનૂદ્યમાનત્વં રસસ્યાપિ યુક્તમ્ ।
યદિ વાનૂદ્યમાનવિભાવાદિસમાક્ષિપ્તત્વાદ્રસસ્યાનૂદ્યમાનતા તદાહ---વાક્યાર્થસ્યેતિ ।
બલપ્રિયા યા ગૌસ્સા અરુણા પિઙ્ગાક્ષીત્યાદિ ।
સ્પષ્ટમિદં મીમાંસાપરિભાષાદૌ ।
વાક્યીય ઇતિ ।
વાક્યપ્રતિપાદ્ય ઇત્યર્થઃ ।
એષામિત્યાદિ ।
ય આગચ્છતિ સ ગચ્છતીત્યાદિપાર્ષ્ઠિકાન્વય ઇત્યર્થઃ ।
વિરુદ્ધત્વાત્સ કેવલં વિઘટતામિતિ સમ્બન્ધઃ ।
વૃત્તૌ ઽવિધિપ્રતિષેધયોઽરિતિ ।
ગમનાગમનાદ્યોરત્યર્થઃ ।
ઽઅનૂદ્યમાનત્વેનેઽતિ ।
ક્રીજાવિધાને ઇતિ શેષઃ ।
તથેત્યાદ્યુક્તમેવ વિવૃણોતિ---ઽશ્લોકઽ ઇત્યાદિ ।
ઽવિધીયમાનત્વઽમિતિ ।
પ્રાધાન્યમિત્યર્થઃ ।
ઽન ચેઽત્યાદ્યભ્યુપગમાદિત્યન્તં ગ્રન્થમવતારયતિ લોચને---નન્વિત્યાદિ ।
યદ્વાચ્યમિતિ ।
યો વાચ્યાર્થ ઇત્યર્થઃ ।
તત્ર વિધિરિતિ ।
તસ્ય વિધિરનુવાદશ્ચેતિ ભાવઃ ।
તેષામિત્યાદિપરિહારગ્રન્થસ્ય ભાવમાહ--પ્રધાનેત્યાદિ ।
યુક્તમિત્યન્તેન ।
વિધ્યનુવાદાવિતિ ।
અર્થસ્યેતિ શેષઃ ।
વ્યઙ્ગયતાયામપિ વ્યઙ્ગ્યત્વે સત્યપિ ।
કુત્રાનૂદ્યમાનત્વં રસસ્યેત્યત્રાહ---મુખ્યતયેત્યાદિ ।
સો ઽર્થઃ વ્યઙ્ગ્યાર્થઃ ।
યદિવેતિ પક્ષાન્તરદ્યોતકમ્ ।
તદાક્ષિપ્તાનાં રસાનાં કેન વાર્યેતે ।

યૈર્વા સાક્ષાત્કાવ્યાર્થતા રસાદીનાં નાભ્યુપગમ્યતે, તૈસ્તેષાં તન્નિભિત્તતા તાવદવશ્યમભ્યુપગન્તવ્યા ।
તથાપ્યત્ર શ્લોકે ન વિરોધઃ ।
યસ્માદનૂદ્યમાનાઙ્ગનિમિત્તોભયરસવસ્તુસહકારિણો વિધીયમાનાંશાદ્ભાવવિશેષપ્રતીતિરુત્પદ્યતે તતશ્ચ ન કશ્ચિદ્વિરોધઃ ।
દૃશ્યતે વિરુદ્ધોભયસહકારિણઃ કારણાત્કાર્યવિશેષોત્પત્તિઃ વિરુદ્ધફલોત્પાદનહેતુત્વં હિ યુગપદેકસ્ય કારણસ્ય વિરુદ્ધં ન તુ વિરુદ્ધોભયસહકારિત્વમ્ ।
લોચનમ્ યદિ વા મા ભૂદનૂદ્યમાનતયા વિરુદ્ધયો રસયોઃ સમાવેશઃ, સહકારિતયા તુ ભવિષ્યતીતિ સર્વથાવિરુદ્ધયોર્યુક્તિયુક્તો ઽઙ્ગાઙ્ગિભાવો નાત્ર પ્રયાસઃ કશ્ચિદિતિ દર્શયતિ--યૈવતિ ।
તન્નિમિત્તતેતિ ।
કાવ્યાર્થો વિભાવાદિર્નિમિત્તં યેષાં રસાદીનાં તે તથા તેષાં ભાવસ્તત્તા ।
અનૂદ્યમાના યે હસ્તક્ષેપાદયો રસાઙ્ગભૂતા વિભાવાદયસ્તન્નિમિત્તં યદુભયં કરુણવિપ્રલમ્ભાત્મકં રસવસ્તુ રસસજાતીયં તત્સહકારિ યસેય વિધીયમાનસ્ય શામ્ભવશરવહ્નિજનિતદુરિત્દાહલક્ષણસ્ય તસ્માદ્ભાવવિશેષેપ્રેયોલઙ્કારવિષયે ભગવત્પ્રભાવાતિશયલક્ષણે પ્રતીતિરિતિ સઙ્ગતિઃ ।
વિરુદ્ધં યદુભયં વારિતેજોગતં શીતોષ્ણં તત્સહકારિ યસ્ય તણ્ડુલાદેઃ કારણસ્ય તસ્માત્કાર્યવિશેષસ્ય કોમલભક્તકરણલક્ષણસ્યોત્પત્તિર્દૃશ્યતે ।
સર્વત્ર હીત્થમેવ કાર્યકારણભાવો બીજાઙ્કુરાદૌ નાન્યથા ।
નનુ વિરોધસ્તર્હિ સર્વત્રાકિઞ્ચિત્કરઃ સ્યાદિત્યાશઙ્ક્યાહ---વિરુદ્ધફલેતિ ।
તથા ચાહુઃ---ઽનોપાદાનં વિરુદ્ધસ્યઽ ઇતિ ।
નન્વભિનેયાર્થે કાવ્યે યદીદૃશં વાક્યં ભવેત્તદા બાલપ્રિયા અન્વિત્યાદિ ।
અનૂદ્યમાનૈર્વિભાવાદિભિઃ સમાક્ષિપ્તત્વાદ્ય્વઞ્ચિતત્વાદિત્યર્થઃ ।
તદાહ તદભિપ્રાયેણાહ ।
ઽતન્નિમિત્તતેઽત્યેતદ્ય્વાચષ્ટે---કાવ્યેત્યાદિ ।
અનૂદ્યમાનાઙ્ગેત્યાદિકં ક્ષિપ્ત ઇત્યાદિશ્લોકે યોજયન્ વ્યાચષ્ટે---અનૂદ્યમાના ઇત્યાદિ ।
હસ્તક્ષેપાદયો વિભાવાદય ઇત્યત્ર યથાસંખ્યેનાન્વયો ન વિવક્ષિતઃ ।
હસ્તક્ષેપસ્યાનુભાવત્વાત્ અનુભાવાદય ઇતિ વા પાઠઃ ।
તન્નિમિત્તમિતિ ।
તે નિમિત્તાનિ યસ્ય તદિત્યર્થઃ ।
રસસજાતીયમિતિ ।
રસાત્મકં સ્થાય્યાત્મકં વેત્યર્થઃ ।
યસ્ય વિધીયમાનાંશસ્યેત્યસ્યૈવ વિવરણમ્---શામ્ભવેત્યાદિ ।
વિધીયમાનાંશાદિતિ વિશેષ્યસન્નિધાનેન યસ્ય વિધીયમાનાંશસ્યેતિ વ્યાખ્યાતં, તદેતદ્દર્શયિતુમાહ---તસ્માદિતિ ।
ભાવવિશેષપ્રતીતિરિત્યેતદ્ય્વાચષ્ટે---ભાવેત્યાદિ ।
ભાવવિશેષે ઇત્યસ્ય વિવરણમ્---પ્રેયો ઽલઙ્કારવિષય ઇતિ ।
સ ક ઇત્યત્રાહ---ભગવદિત્યાદિ ।
સર્વત્રેત્યાદિ ।
તેજોજલાદ્યાત્મકવિરુદ્ધોભયસહકારિણ એવ બીજાદેરઙ્કુરાદિકાર્યોત્પત્તિરિતિ ભાવઃ ।
નોપાદાનમિતિ ।
નોત્પાદનમિતિ પાઠેન ભાવ્યમિતિ પ્રતિભાતિ ।
એવંવિધવ્રિદેધપદાર્થવિષયઃ કથમભિનયઃ પ્રયોક્તવ્ય ઇતિ ચેત્, અનૂદ્યમાનૈવંવિધવાચ્યવિષયે યા વાર્તા સાત્રાપિ ભવિષ્યતિ ।
એવં વિધ્યનુવાદનયાશ્રયેણાત્ર શ્લોકે પરિહૃતસ્તાવદ્વિરોધઃ ।
કિં ચ નાયકસ્યાભિનન્દનીયોદયસ્ય કસ્યચિત્પ્રભાવાતિશયવર્ણને તત્પ્રતિપક્ષાણાં યઃ કરુણો રસઃ સ પરીક્ષકાણાં ન વૈક્લવ્યમાદધાતિ લોચનમ્ યદિ સમસ્તાભિનયઃ ક્રિયતે તદા વિરુદ્ધાર્થવિષયઃ કથં યુગપદભિનયઃ કર્તું શક્ય ઇત્યાશયેનાશઙ્કમાન આહ--એવમિતિ ।
એતત્પરિહરતિ---અનૂદ્યમાનેતિ ।
અનૂદ્યમાનમેવંવિધં વિરુદ્ધાકારં વાચ્યં યત્ર તાદૃશો યો વિષયઃ ઽએહિ ગચ્છ પતોત્તિષ્ઠઽ ઇત્યાદિસ્તત્ર યા વાર્તા સાત્રાપીતિ ।
એતદુક્તં ભવતિ---ઽક્ષિપ્તો હસ્તાવલગ્નઽ ઇત્યાદૌ પ્રાધાન્યેન ભીતવિપ્લુતાદિદૃષ્ટ્યુપપાદનક્રમેણ પ્રાકરિણકસ્તાવદર્થઃ પ્રદર્શયિતવ્યઃ ।
યદ્યપ્યત્ર કરુણો ઽપિ પરાઙ્ગમેવ તથાપિ વિપ્રલમ્ભાપેક્ષયા તસ્ય તાવન્નિકટં પ્રાકરણિકત્વં મહેશ્વરપ્રભાવં પ્રતિ સોપયોગત્વાત્ ।
વિપ્રલમ્ભસ્ય તુ કામીવેત્યુત્પ્રેક્ષોપમાબલેનાયાતસ્ય દૂરત્વાત્ ।

એવં ચ સાસ્રનેત્રોત્પલાભિરત્યન્તં પ્રાધાન્યેન કરુણોપયોગાભિનયક્રમેણ લેશતસ્તુ વિપ્રલમ્ભસ્ય કરુણેન સાદૃશ્યાત્સૂચનાં કૃત્વા ।
કામીવેત્યત્ર યદ્યપિ પ્રણયકોપોચિતો ઽભિનયઃ કૃતસ્તથાપિ તતઃ પ્રતીયમાનો ઽપ્યસૌ વિપ્રલમ્ભઃ સમનન્તરાભિનીયમાને સ દહતુ દુરિતમિત્યાદૌ સાટોપાભિનયસમર્પિતો યો ભગવત્પ્રભાવસ્તત્રાઙ્ગતાયાં પર્યવસ્યતીતિ ન કશ્ચિદ્વિરોધઃ ।
એતં વિરોધપરિહારમુપસંહરતિ---એવમિતિ ।
વિષયાન્તરે તુ પ્રકારાન્તરેણ વિરોધપરિહારમાહ---કિઞ્ચેતિ ।
પરીક્ષકામામિતિ સામાજિકાનાં વિવેકશાલિનામ્ ।
ન વૈક્લવ્યમિતિ ।
ન તાદૃશે વિષયે ચિત્તદ્રુતિરિતેપદ્યતે કરુણાસ્વાદવિશ્રાન્ત્યભાવાત્ ।
કિન્તુ વીરસ્ય યો ઽસૌ ક્રોધો વ્યભિચારતાં પ્રતિપદ્યતે તત્ફલરૂપો ઽસૌ કરુણરસઃ ।
સ્વકારણાભિવ્યઞ્જનદ્વારેણ વીરાસ્વાદાતિશય એવ પર્યવસ્યતિ ।
બાલપ્રિયા નટશિક્ષાર્થં વિવૃણોતિ---એતદુક્તમિત્યાદિ ।
પ્રદર્શયિતવ્યઃ અભિનેતવ્યઃ ।
ઉત્પ્રેક્ષાપમાબલેનેતિ ।
ઉત્પ્રેક્ષાયા ઉપમાયા વા બલેનેત્યર્થઃ ।
કૃત્વા અભિનય ઇતિ સમ્બન્ધઃ ।
શઙ્કતે---કામીત્યાદિ ।
સમાધત્તે---તથાપીત્યાદિ ।
કૃત ઇતિ ।
કૃતિવિષય ઇત્યર્થઃ ।
ભવેદિતિ શેષઃ ।
કિઞ્ચેત્યાદિગ્રન્થમવતારયતિ---વિષયાન્તરે ઽપીત્યાદિ ।
વિષયાન્તરે સ્થલાન્તરે કુરવકેત્યાદૌ ।
પ્રકારાન્તરેણેતિ ।
પઞ્ચમેન પ્રકારેણેત્યર્થઃ ।
આહેતિ ।
પ્રસઙ્ગાદાહેત્યર્થઃ ।
તાદૃશે વિષય ઇતિ ।
કુરવકેત્યાદદ્યુદાહરણાદાવિત્યર્થઃ ।
વૈક્લવ્યમિત્યસ્ય પ્રત્યુત પ્રીત્યતિશયનિમિત્તતાં પ્રતિપદ્યત ઇત્યતસ્તસ્ય કુણ્ઠશક્તિકત્વાત્તદ્વિરોધવિધાયિનો ન કશ્ચિદ્દોષઃ ।
તસ્માદ્વાક્યાર્થીભૂતસ્ય રસસ્ય ભાવસ્ય વા વિરોધી રસવિરોધીતિ વક્તું ન્યાય્યઃ, ન ત્વઙ્ગભૂતસ્ય કસ્યચિત્ ।
લોચનમ્ યથોક્તમ્--ઽરૌદ્રસ્ય ચૈવ યત્કર્મ સ જ્ઞેયઃ કરુણો રસઃઽ ઇતિ ।
તદાહ---પ્રીત્યતિશયેતિ ।
અત્રોદાહરણમ્--- કુરબક કુચાઘાતક્રીડાસુખેન વિયુજ્યસે બકુલવિટપિન્ સ્મર્તવ્યં તે મુખાસવસેવનમ્ ।
ચરણઘટનાશૂન્યો યાસ્યસ્યશોક સશોકતા- મિતિ નિજપુરત્યાગે યસ્ય દ્વિષાં જગદુઃ સ્ત્રયઃ ॥
ભાવસ્ય વેતિ ।
તસ્મિન્ રસે સ્થાયિનઃ પ્રધાનભૂતસ્ય વ્યભિચારિણો વા યથા વિપ્રલમ્ભશૃઙ્ગાર ઔત્સુક્યસ્ય ।
બાલપ્રિયા વિવરણમ્---ચિત્તદ્રુતિરિતિ ।
કુરવકેતિ ।
મુખાસવસેવનમિત્યપિ પાઠઃ ।
સ પાદાઘાતાદશોકસ્તિલકકુરવકૌ વીક્ષણાલઙ્ગનાભ્યામ્ સ્ત્રીણાં સ્પર્શાત્પ્રિયઙ્ગુર્વિકસતિ બકુલશ્શીધુગણ્ડૂષસેકાત્ ॥
ઇતિ વચનમત્રાનુસન્ધેયમ્ ।

વૃત્તૌ ઽકરુણો રસઽઇતિ ।
નિબધ્યમાન ઇતિ શેષઃ ।
ઽપ્રીત્યતિશયેઽતિ ।
વીરરસાસ્વાદેત્યર્થઃ ।
ઽતસ્યેઽતિ ।
કરુણસ્યેત્યર્થઃ ।
ઽકુણ્ઠશક્તિકત્વાદિઽતિ ।
અન્યાઙ્ગત્વેન શક્તેઃ કુણ્ઠીભાવાદિત્યર્થઃ ।
ન દોષ ઇત્યનેનાસ્ય સમ્બન્ધઃ ।
ઽતદ્વિરોધવિધાયિનઽ ઇતિ તસ્યેત્યસ્ય વિશેષણમ્ ।
વીરરસાસ્વાદાતિશયવિરોધવિધાયિન ઇત્યર્થઃ ।
અકુણ્ઠશક્તિકત્વાદિતિ પાઠે તસ્યેત્યસ્ય વીરાસ્વાદસ્યેત્યર્થઃ ।
તદ્વિરોધવિધાયિન ઇતિ પઞ્જમ્યન્તં કરુણાદિતિ શેષઃ ।
નિગમયતિ ઽતસ્માદિઽત્યાદિ ।
ઽવાક્યાર્થીભૂતસ્યેઽતિ ।
પ્રધાનસ્ય પ્રસ્તુતસ્યેત્યર્થઃ ।
ઽરસવિરોધીતિ વક્તુમ્ઽ ઇતિ ।
"વિરોધિરસે"ત્યાદૌ વિરોધિપદેન વક્તુમિત્યર્થઃ ।
તથાચ વાક્યાર્થભૂતરસાદિવિરોધિરસસમ્બન્ધિપરિગ્રહો દોષ ઇતિ ભાવઃ ।
ઽન ત્વિઽત્યાદિ ।
અઙ્ગભૂતસ્ય કસ્યચિદ્રસસ્ય ભાવસ્ય વા વિરોધી રસવિરોધીતિ વક્તું ન ન્યાય્ય ઇત્યર્થઃ ।
તથાચાઙ્ગભૂતસ્ય કસ્યચિદ્વિરોધી યો લસઃ તત્સમ્બન્ધિપરિગ્રહો ન દોષ ઇતિ ભાવઃ ।
યથાક્ષિપ્તેત્યાદૌ શૃઙ્ગારવિરોધી યઃ કરુણસ્તત્સમ્બન્ધિપરિગ્રહઃ ।
ભાવસ્ય વેત્યત્ર ભાવપદેન સ્થાયી વ્યભિચારી ચ વિવક્ષિત ઇત્યાહ લોચને---તસ્મિન્નિત્યાદિ ।
તસ્મિન્ રસે પ્રકૃતરસે ।
વાક્યાર્થભૂતસ્યેત્યસ્ય વિવરણમ્---પ્રધાનભૂતસ્યેતિ ।
અથવા વાક્યાર્થીભૂતસ્યાપિ કસ્યચિત્કરુણરસવિષયસ્ય તાદૃશેન શૃઙ્ગારવસ્તુના ભઙ્ગિવિશેષાશ્રયેણ સંયોજનં રસપરિપોષાયૈવ જાયતે ।
યતઃ પ્રકૃતિમધુરાઃ પદાર્થાઃ શોચનિયતાં પ્રાપ્તાઃ પ્રગવસ્થાભાવિભિઃ સંસ્મર્યમાણૈર્વિલાસૈરધિકતરં શોકાવેશમુપજનયન્તિ ।
યથા--- લોચનમ્ અધુના પૂર્વસ્મિન્નેવ શ્લોકે ક્ષિપ્ત ઇત્યાદૌ પ્રકારાન્તરેણ વિરોધં પરિહરતિ---અથવેતિ ।
અયં ચાત્ર ભાવઃ--પૂર્વં વિપ્રલમ્ભકરુણયોરન્યત્રાઙ્ગભાવગમનાન્નિર્વિરોધત્વમુક્તમ્ ।
અધુના તુ સ વિપ્રલમ્ભઃ કરુણસ્યૈવાઙ્ગતાં પ્રતિપન્નઃ કથં વિરોધીતિ વ્યવસ્થાપ્યતે---તથા હિ કરુણો રસો નામેષ્ટજનવિનિપાતાદેર્વિભાવાદિત્યુક્તમ્ ।
ઇષ્ટતા ચ નામ રમણીયતામૂલા ।
તતશ્ચ કામીવાર્દ્રાપરાઘ ઇત્યુત્પ્રેક્ષયેદમુક્તમ્ ।
શાંભવશરવહ્નિચેષ્ટિતાવલોકને પ્રાક્તનપ્રણયકલહવૃત્તાન્તઃ સ્મર્યમાણ ઇદાનીં વિધ્વસ્તતયા શોકવિભાવતાં પ્રતિપદ્યતે ।
તદાહ---ભઙ્ગિવિશેષેતિ ।
અગ્રામ્યતયા વિભાવાનુભાવાદિરૂપતાપ્રાપણયા બાલપ્રિયા અથ વેત્યાદિગ્રન્થસ્યાર્થાન્તરભ્રમનિવારણાય તદ્રગ્રન્થમવતારયતિ---અધુનેત્યાદિ ।
અથ વેતિ ઇત્યસ્ય સ્થાને અથવેત્યાદિના દોષાભાવ ઇત્યન્તેનેતિ ચ પાઠઃ ।
વૃત્તૌ ઽઅથવેઽત્યાદિ ।
ઽવાક્યાર્થભૂતસ્યેઽતિ ।
વાચ્યસ્યેત્યર્થઃ ।

અપિશબ્દઃ અનન્તરોક્તનીત્યા રસપરપોષણે આપાતતો વિરોધં દ્યોતયતિ ઽકસ્યચિદિઽતિ ।
વિભાવાદિરૂપસ્ય કસ્યચિદિત્યર્થઃ ।
ઽકરુણરસવિષયસ્યઽ કુણાઙ્ગસ્ય ।
ઽતાદૃશેનઽ વાચ્યતયા તત્તુલ્યેન ।
યદ્વા--વિરોધિના શૃઙ્ગારવસ્તુના શૃઙ્ગારાઙ્ગેન ।
ઉક્તસ્યોદાહરણમાહ---ઽઅયમ્ઽ ઇત્યાદિ ।
કાવ્યપ્રકાશેઽપ્યુદાહૃતો ઽયં શ્લોકઃ ।
પ્રકૃતે ક્ષિપ્ત ઇત્યાદાવુક્તં યોજયન્નાહ---ઽતદત્રેઽત્યાદિ ।
ઽવ્યવહરતિ સ્મેઽતિ ।
કરગ્રહણાદિકમકરોદિતિ તદર્થઃ ।
વૃત્તિગ્રન્થેન વિવક્ષિતા સ્યાસ્પષ્ટત્વાદ્ભાવમાહ લોચને - અયઞ્ચાત્રેત્યાદિ ।
અન્યત્ર ત્રિપુરરિપુપ્રભાવાતિશયે ।
અધુના તુ ઇત્યસ્ય ઇતિ વ્યવસ્થાપ્યત ઇત્યનેન સમ્બન્ધઃ ।
કથં વિરોધીતિ ।
કરુણસ્ય વિરોધી નેત્યર્થઃ ।
વિભાવાદિત્યુક્તમિતિ ।
મુનિનેતિ શેષઃ ।
રમણીયતામૂલેતિ બહુવ્રીહિઃ ।
ઇત્યુત્પ્રેક્ષયેતિ ।
ઇદં ચાત્રોત્પ્રેક્ષાલઙ્કાર ઇતિ પક્ષાભિપ્રાયેણોક્તમ્ ।
ઇદમુક્તમિતિ ।
વક્ષ્યમાણાર્થઃ પ્રકાશિત ઇત્યર્થઃ ।
શામ્ભવેતિ ।
શામ્ભવવહ્નેશ્ચેષ્ટિતાનામવલોકનેનેત્યર્થઃ ।
અવલોકને ઇત્યપિ પાઠઃ, સ્મર્યમાણ ઇત્યનેનાસ્ય સમ્બન્ધઃ ।
પ્રાક્તનેતિ ।
પ્રાક્તનઃ પૂર્વાનુભૂતઃ પ્રણયકલહવૃત્તાન્તઃ કરગ્રગણાસહનાદિરિત્તયર્થઃ ।
સ્મર્યમાણ ઇતિ ।
ત્રિપુરયુવતિભિરિતિ શેષઃ ।
વિધ્વસ્તતયેતિ ।
નષ્ટતયેત્યર્થઃ શોકવિભાવતામિત્યસ્યાનન્તરં પ્રકૃષ્ટામિતિ ચ ક્વચિત્ પાઠઃ ।
પ્રતિપદ્યત ઇતિ ।
તથાચાત્ર વિશિષ્ટવૈશિષ્ટ્યન્યાયેન વિપ્રલમ્ભોપસ્કૃતઃ કરુણઃ ત્રિપુરરિપુપ્રભાવાતિશયં અયં સ રશનોત્કર્ષી પીનસ્તનવિમર્દનઃ ।
નાભ્યૂરુજઘનસ્પર્શિ નીવીવિસ્રંસનઃ કરઃ ॥
ઇત્યાદૌ ।
તદત્ર ત્રિપુરયુવતીનાં શામ્ભવઃ શરાગ્નિરાર્દ્રાપરાધઃ કામી યથા વ્યવહરતિ સમ તથા વ્યવહૃતવાનિત્યનેનાપિ પ્રકારેણાસ્ત્યેવ નિર્વિરોધત્વમ્ ।
તસ્માદ્યથા યથા નિરૂપ્યતે તતા તથાત્ર દોષાભાવઃ ।
ઇત્યં ચ---- ક્રામન્ત્યઃ ક્ષયકોમલાઙ્ગુલિવલદ્રક્તૈઃ સદર્ભાઃ સ્થલીઃ પાદૈઃ પાતિતયાવકૈરિવ પતદ્બાષ્પામ્બુધૌતાનનાઃ ।
ભીતા ભર્તૃકરાવલમ્બિતકરાસ્ત્વદ્વૈરિનાર્થાધુના દાવાગ્નિં પરિતો ભ્રમન્તિ પુનરપ્યુદ્યદ્વિવાહા ઇવ ॥
ઇત્યેવમાદીનાં સર્વેષામેવ નિર્વિરોધત્વમવગન્તવ્યમ્ ।